Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨
અથાતઃ પ્રાણકામીયં રસાયનપાદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातः प्राणकामीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વપાદે હ્યામલકરસાયનાન્યુક્તાનિ, ઇહાપ્યામલકરસાયનાનિ સન્તીતિ પ્રાણકામીયમનન્તરમુચ્યતે| પ્રાણકામશબ્દમધિકૃત્ય કૃતમિતિ પ્રાણકામીયમ્||૧-૨||
Adhikarana ૨ (૩) · Śloka ૩
પ્રાણકામાઃ શુશ્રૂષધ્વમિદમુચ્યમાનમમૃતમિવાપરમદિતિસુતહિતકરમચિન્ત્યાદ્ભુતપ્રભાવમાયુષ્યમારોગ્યકરં વયસઃ સ્થાપનં નિદ્રાતન્દ્રાશ્રમક્લમાલસ્યદૌર્બલ્યાપહરમનિલકફપિત્તસામ્યકરં સ્થૈર્યકરમબદ્ધમાંસહરમન્તરગ્નિસન્ધુક્ષણં પ્રભાવર્ણસ્વરોત્તમકરં રસાયનવિધાનમ્| અનેન ચ્યવનાદયો મહર્ષયઃ પુનર્યુવત્વમાપુર્નારીણાં ચેષ્ટતમા બભૂવુઃ, સ્થિરસમસુવિભક્તમાંસાઃ, સુસંહતસ્થિરશરીરાઃ, સુપ્રસન્નબલવર્ણેન્દ્રિયાઃ, સર્વત્રાપ્રતિહતપરાક્રમાઃ, ક્લેશસહાશ્ચ| સર્વે શરીરદોષા ભવન્તિ ગ્રામ્યાહારાદમ્લલવણકટુકક્ષારશુષ્કશાકમાંસતિલપલલપિષ્ટાન્નભોજિનાં વિરૂઢનવશૂકશમીધાન્યવિરુદ્ધાસાત્મ્યરૂક્ષક્ષારાભિષ્યન્દિભોજિનાં ક્લિન્નગુરુપૂતિપર્યુષિતભોજિનાં વિષમાધ્યશનપ્રાયાણાં દિવાસ્વપ્નસ્ત્રીમદ્યનિત્યાનાં વિષમાતિમાત્રવ્યાયામસઙ્ક્ષોભિતશરીરાણાં ભયક્રોધશોકલોભમોહાયાસબહુલાનામ્; અતોનિમિત્તં હિ શિથિલીભવન્તિ માંસાનિ, વિમુચ્યન્તે સન્ધયઃ, વિદહ્યતે રક્તં, વિષ્યન્દતે ચાનલ્પં મેદઃ, ન સન્ધીયતેઽસ્થિષુ મજ્જા, શુક્રં ન પ્રવર્તતે, ક્ષયમુપૈત્યોજઃ; સ એવમ્ભૂતો ગ્લાયતિ, સીદતિ, નિદ્રાતન્દ્રાલસ્યસમન્વિતો નિરુત્સાહઃ શ્વસિતિ, અસમર્થશ્ચેષ્ટાનાં શારીરમાનસીનાં, નષ્ટસ્મૃતિબુદ્ધિચ્છાયો રોગાણામધિષ્ઠાનભૂતો ન સર્વમાયુરવાપ્નોતિ| તસ્માદેતાન્ દોષાનવેક્ષમાણઃ સર્વાન્ યથોક્તાનહિતાનપાસ્યાહારવિહારાન્ રસાયનાનિ પ્રયોક્તુમર્હતીત્યુક્ત્વા ભગવાન્ પુનર્વસુરાત્રેય ઉવાચ-||૩||
प्राणकामाः शुश्रूषध्वमिदमुच्यमानममृतमिवापरमदितिसुतहितकरमचिन्त्याद्भुतप्रभावमायुष्यमारोग्यकरं वयसः स्थापनं निद्रातन्द्राश्रमक्लमालस्यदौर्बल्यापहरमनिलकफपित्तसाम्यकरं स्थैर्यकरमबद्धमांसहरमन्तरग्निसन्धुक्षणं प्रभावर्णस्वरोत्तमकरं रसायनविधानम्| अनेन च्यवनादयो महर्षयः पुनर्युवत्वमापुर्नारीणां चेष्टतमा बभूवुः, स्थिरसमसुविभक्तमांसाः, सुसंहतस्थिरशरीराः, सुप्रसन्नबलवर्णेन्द्रियाः, सर्वत्राप्रतिहतपराक्रमाः, क्लेशसहाश्च| सर्वे शरीरदोषा भवन्ति ग्राम्याहारादम्ललवणकटुकक्षारशुष्कशाकमांसतिलपललपिष्टान्नभोजिनां विरूढनवशूकशमीधान्यविरुद्धासात्म्यरूक्षक्षाराभिष्यन्दिभोजिनां क्लिन्नगुरुपूतिपर्युषितभोजिनां विषमाध्यशनप्रायाणां दिवास्वप्नस्त्रीमद्यनित्यानां विषमातिमात्रव्यायामसङ्क्षोभितशरीराणां भयक्रोधशोकलोभमोहायासबहुलानाम्; अतोनिमित्तं हि शिथिलीभवन्ति मांसानि, विमुच्यन्ते सन्धयः, विदह्यते रक्तं, विष्यन्दते चानल्पं मेदः, न सन्धीयतेऽस्थिषु मज्जा, शुक्रं न प्रवर्तते, क्षयमुपैत्योजः; स एवम्भूतो ग्लायति, सीदति, निद्रातन्द्रालस्यसमन्वितो निरुत्साहः श्वसिति, असमर्थश्चेष्टानां शारीरमानसीनां, नष्टस्मृतिबुद्धिच्छायो रोगाणामधिष्ठानभूतो न सर्वमायुरवाप्नोति| तस्मादेतान् दोषानवेक्षमाणः सर्वान् यथोक्तानहितानपास्याहारविहारान् रसायनानि प्रयोक्तुमर्हतीत्युक्त्वा भगवान् पुनर्वसुरात्रेय उवाच-||३||
🔊 Audio coming soon
નિદ્રાહરત્વં રસાયનસ્ય વૈકારિકનિદ્રાહરત્વેન, કિંવા દેવવત્ સર્વદા પ્રબુદ્ધો નિદ્રારહિતો ભવતિ| તન્દ્રાલક્ષણં તન્ત્રાન્તરે- “ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વસંવિત્તિર્ગૌરવં જૃમ્ભણં ક્લમઃ| નિદ્રાર્તસ્યેવ યસ્યૈતે તસ્ય તન્દ્રાં વિનિર્દિશેત્” (સુ.શા.અ.૪) ઇતિ| અબદ્ધમાંસમ્ અનિબિડમાંસમ્| ઉત્તમાનિ પ્રભાદીનિ કરોતીતિ પ્રભાવર્ણસ્વરોત્તમકરમ્| એવઞ્જાતીયશ્ચ પૂર્વનિપાતાનિયમોઽપ્રતિબન્ધેન ચરકેઽસ્તિ, સ મયૂરવ્યંસકાદિપાઠાદ્દ્રષ્ટવ્યઃ| અનેન હીત્યાદિના પુરાવૃત્તકથનેન રસાયનાનિ વક્ષ્યમાણાનિ પ્રવૃત્ત્યર્થં સ્તૌતિ| રસાયનપ્રયોગે વર્જનીયં ગ્રામ્યાહારાદિ દૂષણત્વેન નિર્દિશન્નાહ- સર્વે ઇત્યાદિ| તિલસ્તુ અચૂર્ણિતસ્તિલઃ, પલલં તિલચૂર્ણમ્| અતોનિમિત્તમિતિ ગ્રામ્યાહારાદિકારણકમ્| શુક્રં ન પ્રવર્તત ઇતિ નોત્પદ્યતે શુક્રમિત્યર્થઃ|| ૩||
Adhikarana ૩ (૪-૬) · Śloka ૬
આમલકાનાં સુભૂમિજાનાં કાલજાનામનુપહતગન્ધવર્ણરસાનામાપૂર્ણરસપ્રમાણવીર્યાણાં સ્વરસેન પુનર્નવાકલ્કપાદસમ્પ્રયુક્તેન સર્પિષઃ સાધયેદાઢકમ્, અતઃ પરં વિદારીસ્વરસેન જીવન્તીકલ્કસમ્પ્રયુક્તેન, અતઃ પરં ચતુર્ગુણેન પયસા બલાતિબલાકષાયેણ શતાવરીકલ્કસંયુક્તેન; અનેન ક્રમેણૈકૈકં શતપાકં સહસ્રપાકં વા શર્કરાક્ષૌદ્રચતુર્ભાગસમ્પ્રયુક્તં સૌવર્ણે રાજતે માર્તિકે વા શુચૌ દૃઢે ઘૃતભાવિતે કુમ્ભે સ્થાપયેત્; તદ્યથોક્તેન વિધિના યથાગ્નિ પ્રાતઃ પ્રાતઃ પ્રયોજયેત્, જીર્ણે ચ ક્ષીરસર્પિર્ભ્યાં શાલિષષ્ટિકમશ્નીયાત્| અસ્ય પ્રયોગાદ્વર્ષશતં વયોઽજરં તિષ્ઠતિ, શ્રુતમવતિષ્ઠતે, સર્વામયાઃ પ્રશામ્યન્તિ, અપ્રતિહતગતિઃ સ્ત્રીષુ, અપત્યવાન્ ભવતીતિ||૪|| ભવતશ્ચાત્ર- બૃહચ્છરીરં ગિરિસારસારં સ્થિરેન્દ્રિયં ચાતિબલેન્દ્રિયં ચ| અધૃષ્યમન્યૈરતિકાન્તરૂપં પ્રશસ્તિપૂજાસુખચિત્તભાક્ ચ||૫|| બલં મહદ્વર્ણવિશુદ્ધિરગ્ર્યા સ્વરો ઘનૌઘસ્તનિતાનુકારી| ભવત્યપત્યં વિપુલં સ્થિરં ચ સમશ્નતો યોગમિમં નરસ્ય||૬|| (ઇત્યામલકઘૃતમ્)|
आमलकानां सुभूमिजानां कालजानामनुपहतगन्धवर्णरसानामापूर्णरसप्रमाणवीर्याणां स्वरसेन पुनर्नवाकल्कपादसम्प्रयुक्तेन सर्पिषः साधयेदाढकम्, अतः परं विदारीस्वरसेन जीवन्तीकल्कसम्प्रयुक्तेन, अतः परं चतुर्गुणेन पयसा बलातिबलाकषायेण शतावरीकल्कसंयुक्तेन; अनेन क्रमेणैकैकं शतपाकं सहस्रपाकं वा शर्कराक्षौद्रचतुर्भागसम्प्रयुक्तं सौवर्णे राजते मार्तिके वा शुचौ दृढे घृतभाविते कुम्भे स्थापयेत्; तद्यथोक्तेन विधिना यथाग्नि प्रातः प्रातः प्रयोजयेत्, जीर्णे च क्षीरसर्पिर्भ्यां शालिषष्टिकमश्नीयात्| अस्य प्रयोगाद्वर्षशतं वयोऽजरं तिष्ठति, श्रुतमवतिष्ठते, सर्वामयाः प्रशाम्यन्ति, अप्रतिहतगतिः स्त्रीषु, अपत्यवान् भवतीति||४|| भवतश्चात्र- बृहच्छरीरं गिरिसारसारं स्थिरेन्द्रियं चातिबलेन्द्रियं च| अधृष्यमन्यैरतिकान्तरूपं प्रशस्तिपूजासुखचित्तभाक् च||५|| बलं महद्वर्णविशुद्धिरग्र्या स्वरो घनौघस्तनितानुकारी| भवत्यपत्यं विपुलं स्थिरं च समश्नतो योगमिमं नरस्य||६|| (इत्यामलकघृतम्)|
🔊 Audio coming soon
એકૈકશઃ શતપાકમિત્યર્થઃ| એકૈકપાકસાધનં પૃથક્ કર્તવ્યં; તેન ત્રિશતધા પાકો ભવતિ| અત્ર ચ કલ્કોપલેપાદિનોપક્ષીણમપિ યદવશિષ્ટં ભવતિ તદેવ ગ્રાહ્યં, વચનબલાત્| સૌવર્ણાદિપાત્રેષુ યથાપૂર્વં વરગુણત્વમ્, અન્યથા સમાનગુણત્વે સર્વેષાં મૃત્પાત્રસ્ય સુલભત્વેનાતિદુર્લભતરં સૌવર્ણપાત્રં નોપદેશમર્હતિ| યથોક્તેન વિધિનેતિ કુટીપ્રાવેશિકેન| ગિરિસારઃ લોહમ્||૪-૬||
Adhikarana ૪ (૭) · Śloka ૭
આમલકસહસ્રં પિપ્પલીસહસ્રસમ્પ્રયુક્તં પલાશતરુણક્ષારોદકોત્તરં તિષ્ઠેત્, તદનુગતક્ષારોદકમનાતપશુષ્કમનસ્થિ ચૂર્ણીકૃતં ચતુર્ગુણાભ્યાં મધુસર્પિર્ભ્યાં સન્નીય શર્કરાચૂર્ણચતુર્ભાગસમ્પ્રયુક્તં ઘૃતભાજનસ્થં ષણ્માસાન્ સ્થાપયેદન્તર્ભૂમેઃ| તસ્યોત્તરકાલમગ્નિબલસમાં માત્રાં ખાદેત્, પૌર્વાહ્ણિકઃ પ્રયોગો નાપરાહ્ણિકઃ, સાત્મ્યાપેક્ષશ્ચાહારવિધિઃ| અસ્ય પ્રયોગાદ્વર્ષશતમજરં વયસ્તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ||૭|| (ઇત્યામલકાવલેહઃ)|
आमलकसहस्रं पिप्पलीसहस्रसम्प्रयुक्तं पलाशतरुणक्षारोदकोत्तरं तिष्ठेत्, तदनुगतक्षारोदकमनातपशुष्कमनस्थि चूर्णीकृतं चतुर्गुणाभ्यां मधुसर्पिर्भ्यां सन्नीय शर्कराचूर्णचतुर्भागसम्प्रयुक्तं घृतभाजनस्थं षण्मासान् स्थापयेदन्तर्भूमेः| तस्योत्तरकालमग्निबलसमां मात्रां खादेत्, पौर्वाह्णिकः प्रयोगो नापराह्णिकः, सात्म्यापेक्षश्चाहारविधिः| अस्य प्रयोगाद्वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण||७|| (इत्यामलकावलेहः)|
🔊 Audio coming soon
પલાશતરુણઃ તરુણપલાશઃ; અનેન બાલવૃદ્ધપલાશવર્જનમુચ્યતે| ક્ષારોદકોત્તરમિતિ યથા ક્ષારોદકં ભાવ્યાદુપરિ ભવતિ તથા કર્તવ્યમિતિ દર્શયતિ| ચતુર્ભાગઃ પાદઃ| સમાનં પૂર્વેણેતિ પૂર્વયોગફલશ્રુત્યૈતદપિ યુક્તમિત્યર્થઃ||૭||
Adhikarana ૫ (૮) · Śloka ૮
આમલકચૂર્ણાઢકમેકવિંશતિરાત્રમામલકસ્વરસપરિપીતં મધુઘૃતાઢકાભ્યાં દ્વાભ્યામેકીકૃતમષ્ટભાગપિપ્પલીકં શર્કરાચૂર્ણચતુર્ભાગસમ્પ્રયુક્તં ઘૃતભાજનસ્થં પ્રાવૃષિ ભસ્મરાશૌ નિદધ્યાત્; તદ્વર્ષાન્તે સાત્મ્યપથ્યાશી પ્રયોજયેત્; અસ્ય પ્રયોગાદ્વર્ષશતમજરમાયુસ્તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ||૮|| (ઇત્યામલકચૂર્ણમ્)|
आमलकचूर्णाढकमेकविंशतिरात्रमामलकस्वरसपरिपीतं मधुघृताढकाभ्यां द्वाभ्यामेकीकृतमष्टभागपिप्पलीकं शर्कराचूर्णचतुर्भागसम्प्रयुक्तं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्मराशौ निदध्यात्; तद्वर्षान्ते सात्म्यपथ्याशी प्रयोजयेत्; अस्य प्रयोगाद्वर्षशतमजरमायुस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण||८|| (इत्यामलकचूर्णम्)|
🔊 Audio coming soon
વર્ષાન્તે વર્ષાકાલાન્તે||૮||
Adhikarana ૬ (૯) · Śloka ૯
વિડઙ્ગતણ્ડુલચૂર્ણાનામાઢકમાઢકં પિપ્પલીતણ્ડુલાનામધ્યર્ધાઢકં સિતોપલાયાઃ સર્પિસ્તૈલમધ્વાઢકૈઃ ષડ્ભિરેકીકૃતં ઘૃતભાજનસ્થં પ્રાવૃષિ ભસ્મરાશાવિતિ સર્વં સમાનં પૂર્વેણ યાવદાશીઃ||૯|| (ઇતિ વિડઙ્ગાવલેહઃ)|
विडङ्गतण्डुलचूर्णानामाढकमाढकं पिप्पलीतण्डुलानामध्यर्धाढकं सितोपलायाः सर्पिस्तैलमध्वाढकैः षड्भिरेकीकृतं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्मराशाविति सर्वं समानं पूर्वेण यावदाशीः||९|| (इति विडङ्गावलेहः)|
🔊 Audio coming soon
યાવદાશીરિતિ આશીઃ ફલશ્રુતિઃ; તેન ‘તદ્વર્ષાન્તે’ ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તવિધિવિધાનં દર્શયતિ||૯||
Adhikarana ૭ (૧૦) · Śloka ૧૦
યથોક્તગુણાનામામલકાનાં સહસ્રમાર્દ્રપલાશદ્રોણ્યાં સપિધાનાયાં બાષ્પમનુદ્વમન્ત્યામારણ્યગોમયાગ્નિભિરુપસ્વેદયેત્, તાનિ સુસ્વિન્નશીતાન્યુદ્ધૃતકુલકાન્યાપોથ્યાઢકેન પિપ્પલીચૂર્ણાનામાઢકેન ચ વિડઙ્ગતણ્ડુલચૂર્ણાનામધ્યર્ધેન ચાઢકેન શર્કરાયા દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યામાઢકાભ્યાં તૈલસ્ય મધુનઃ સર્પિષશ્ચ સંયોજ્ય શુચૌ દૃઢે ઘૃતભાવિતે કુમ્ભે સ્થાપયેદેકવિંશતિરાત્રમ્, અત ઊર્ધ્વં પ્રયોગઃ; અસ્ય પ્રયોગાદ્વર્ષશતમજરમાયુસ્તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ||૧૦|| (ઇત્યામલકાવલેહોઽપરઃ)|
यथोक्तगुणानामामलकानां सहस्रमार्द्रपलाशद्रोण्यां सपिधानायां बाष्पमनुद्वमन्त्यामारण्यगोमयाग्निभिरुपस्वेदयेत्, तानि सुस्विन्नशीतान्युद्धृतकुलकान्यापोथ्याढकेन पिप्पलीचूर्णानामाढकेन च विडङ्गतण्डुलचूर्णानामध्यर्धेन चाढकेन शर्कराया द्वाभ्यां द्वाभ्यामाढकाभ्यां तैलस्य मधुनः सर्पिषश्च संयोज्य शुचौ दृढे घृतभाविते कुम्भे स्थापयेदेकविंशतिरात्रम्, अत ऊर्ध्वं प्रयोगः; अस्य प्रयोगाद्वर्षशतमजरमायुस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण||१०|| (इत्यामलकावलेहोऽपरः)|
🔊 Audio coming soon
પૂર્વેણેતિ પૂર્વયોગફલશ્રુતિપર્યન્તં પૂર્વયોગેનાસ્ય સમાનમિત્યર્થઃ||૧૦||
Adhikarana ૮ (૧૧) · Śloka ૧૧
ધન્વનિ કુશાસ્તીર્ણે સ્નિગ્ધકૃષ્ણમધુરમૃત્તિકે સુવર્ણવર્ણમૃત્તિકે વા વ્યપગતવિષશ્વાપદપવનસલિલાગ્નિદોષે કર્ષણવલ્મીકશ્મશાનચૈત્યોષરાવસથવર્જિતે દેશે યથર્તુસુખપવનસલિલાદિત્યસેવિતે જાતાન્યનુપહતાન્યનધ્યારૂઢાન્યબાલાન્યજીર્ણાન્યધિગતવીર્યાણિ શીર્ણપુરાણપર્ણાન્યસઞ્જાતાન્યપર્ણાનિ તપસિ તપસ્યે વા માસે શુચિઃ પ્રયતઃ કૃતદેવાર્ચનઃ સ્વસ્તિ વાચયિત્વા દ્વિજાતીન્ ચલે સુમુહૂર્તે નાગબલામૂલાન્યુદ્ધરેત્, તેષાં સુપ્રક્ષાલિતાનાં ત્વક્પિણ્ડમામ્રમાત્રમક્ષમાત્રં વા શ્લક્ષ્ણપિષ્ટમાલોડ્ય પયસા પ્રાતઃ પ્રયોજયેત્, ચૂર્ણીકૃતાનિ વા પિબેત્ પયસા, મધુસર્પિર્ભ્યાં વા સંયોજ્ય ભક્ષયેત્, જીર્ણે ચ ક્ષીરસર્પિર્ભ્યાં શાલિષષ્ટિકમશ્નીયાત્| સંવત્સરપ્રયોગાદસ્ય વર્ષશતમજરં વયસ્તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ||૧૧|| (ઇતિ નાગબલારસાયનમ્)|
धन्वनि कुशास्तीर्णे स्निग्धकृष्णमधुरमृत्तिके सुवर्णवर्णमृत्तिके वा व्यपगतविषश्वापदपवनसलिलाग्निदोषे कर्षणवल्मीकश्मशानचैत्योषरावसथवर्जिते देशे यथर्तुसुखपवनसलिलादित्यसेविते जातान्यनुपहतान्यनध्यारूढान्यबालान्यजीर्णान्यधिगतवीर्याणि शीर्णपुराणपर्णान्यसञ्जातान्यपर्णानि तपसि तपस्ये वा मासे शुचिः प्रयतः कृतदेवार्चनः स्वस्ति वाचयित्वा द्विजातीन् चले सुमुहूर्ते नागबलामूलान्युद्धरेत्, तेषां सुप्रक्षालितानां त्वक्पिण्डमाम्रमात्रमक्षमात्रं वा श्लक्ष्णपिष्टमालोड्य पयसा प्रातः प्रयोजयेत्, चूर्णीकृतानि वा पिबेत् पयसा, मधुसर्पिर्भ्यां वा संयोज्य भक्षयेत्, जीर्णे च क्षीरसर्पिर्भ्यां शालिषष्टिकमश्नीयात्| संवत्सरप्रयोगादस्य वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण||११|| (इति नागबलारसायनम्)|
🔊 Audio coming soon
ધન્વનીતિ જાઙ્ગલદેશે| કર્ષણં હલાદિના| અનધ્યારૂઢાનીતિ ન મહતા પાર્શ્વસ્થેન વૃક્ષેણાક્રાન્તાનિ| તપસિ માઘે| તપસ્યે ઇતિ ફાલ્ગુને| ચલે સુમુહૂર્ત ઇતિ ઇન્દ્રે મુહૂર્તે| આમ્નમાત્રમિતિ પલપરિમાણમ્||૧૧||
Adhikarana ૯ (૧૨) · Śloka ૧૨
બલાતિબલાચન્દનાગુરુધવતિનિશખદિરશિંશપાસનસ્વરસાઃ પુનર્નવાન્તાશ્ચૌષધયો દશ નાગબલયા વ્યાખ્યાતાઃ| સ્વરસાનામલાભે ત્વયં સ્વરસવિધિઃ- ચૂર્ણાનામાઢકમાઢકમુદકસ્યાહોરાત્રસ્થિતં મૃદિતપૂતં સ્વરસવત્ પ્રયોજ્યમ્||૧૨||
बलातिबलाचन्दनागुरुधवतिनिशखदिरशिंशपासनस्वरसाः पुनर्नवान्ताश्चौषधयो दश नागबलया व्याख्याताः| स्वरसानामलाभे त्वयं स्वरसविधिः- चूर्णानामाढकमाढकमुदकस्याहोरात्रस्थितं मृदितपूतं स्वरसवत् प्रयोज्यम्||१२||
🔊 Audio coming soon
પુનર્નવાન્તા દશ ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયે “અમૃતાઽભયા ધાત્રી મુ(યુ)ક્તા શ્રેયસી શ્વેતાઽતિરસા મણ્ડૂકપર્ણી સ્થિરા પુનર્નવા” (સૂ.અ.૪) ઇતિ સર્વા વયઃસ્થાપનોક્તાઃ| નાગબલયા વ્યાખ્યાતા ઇતિ નાગબલાવત્તેષામપિ પ્રયોગઃ| બલાદીનાં સ્વરસેનૈવ વિધાનમ્| નાગબલાવદ્ભોજનાદિકં જ્ઞેયમ્| સ્વરસાલાભેઽનુકલ્પમાહ- સ્વરસાનામિત્યાદિ|| ૧૨||
Adhikarana ૧૦ (૧૩) · Śloka ૧૩
ભલ્લાતકાન્યનુપહતાન્યનામયાન્યાપૂર્ણરસપ્રમાણવીર્યાણિ પક્વજામ્બવપ્રકાશાનિ શુચૌ શુક્રે વા માસે સઙ્ગૃહ્ય યવપલ્લે માષપલ્લે વા નિધાપયેત્, તાનિ ચતુર્માસસ્થિતાનિ સહસિ સહસ્યે વા માસે પ્રયોક્તુમારભેત શીતસ્નિગ્ધમધુરોપસ્કૃતશરીરઃ| પૂર્વં દશભલ્લાતકાન્યાપોથ્યાષ્ટગુણેનામ્ભસા સાધુ સાધયેત્, તેષાં રસમષ્ટભાગાવશેષં પૂતં સપયસ્કં પિબેત્ સર્પિષાઽન્તર્મુખમભ્યજ્ય| તાન્યેકૈકભલ્લાતકોત્કર્ષાપકર્ષેણ દશભલ્લાતકાન્યાત્રિંશતઃ પ્રયોજ્યાનિ, નાતઃ પરમુત્કર્ષઃ| પ્રયોગવિધાનેન સહસ્રપર એવ ભલ્લાતકપ્રયોગઃ| જીર્ણે ચ સસર્પિષા પયસા શાલિષષ્ટિકાશનમુપચારઃ, પ્રયોગાન્તે ચ દ્વિસ્તાવત્ પયસૈવોપચારઃ| તત્પ્રયોગાદ્વર્ષશતમજરં વયસ્તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ||૧૩|| (ઇતિ ભલ્લાતકક્ષીરમ્)|
भल्लातकान्यनुपहतान्यनामयान्यापूर्णरसप्रमाणवीर्याणि पक्वजाम्बवप्रकाशानि शुचौ शुक्रे वा मासे सङ्गृह्य यवपल्ले माषपल्ले वा निधापयेत्, तानि चतुर्मासस्थितानि सहसि सहस्ये वा मासे प्रयोक्तुमारभेत शीतस्निग्धमधुरोपस्कृतशरीरः| पूर्वं दशभल्लातकान्यापोथ्याष्टगुणेनाम्भसा साधु साधयेत्, तेषां रसमष्टभागावशेषं पूतं सपयस्कं पिबेत् सर्पिषाऽन्तर्मुखमभ्यज्य| तान्येकैकभल्लातकोत्कर्षापकर्षेण दशभल्लातकान्यात्रिंशतः प्रयोज्यानि, नातः परमुत्कर्षः| प्रयोगविधानेन सहस्रपर एव भल्लातकप्रयोगः| जीर्णे च ससर्पिषा पयसा शालिषष्टिकाशनमुपचारः, प्रयोगान्ते च द्विस्तावत् पयसैवोपचारः| तत्प्रयोगाद्वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण||१३|| (इति भल्लातकक्षीरम्)|
🔊 Audio coming soon
શુચિઃ જ્યેષ્ઠઃ, શુક્રસ્તુ આષાઢઃ, સહ આગ્રહાયણઃ, સહસ્યઃ પૌષઃ| એતચ્ચ ભલ્લાતકં માસચતુષ્ટયસ્થિતં યવપલ્લાદૌ ઉદ્ધૃતમાત્રં ન પ્રયોજ્યં, કિન્તુ યથોક્ત એવ કાલે શીતગુણયુક્તે| મુખદાહપરિહારાર્થં સર્પિષાઽન્તર્મુખમભ્યજ્યેતિ| નાતઃ પરમિતિ ત્રિંશતઃ પરેણ પ્રયોગો ન ભલ્લાતકસ્ય| સહસ્રપરો ભલ્લાતકપ્રયોગ ઇતિ ઉપયુક્તભલ્લાતકસમ્પિણ્ડનયા યદા સહસ્રં પૂર્યતે તદૈવોપરમઃ કર્તવ્યઃ, સહસ્રાદર્વાગપિ ચ પ્રયોગપરિત્યાગઃ પ્રકૃત્યાદ્યપેક્ષયા ભવત્યેવ| સહસ્રસઙ્ખ્યાપૂરણં ચેહૈકેન વર્ધનહ્રાસક્રમેણ ન ભવતિ, તેન પુનરાવૃત્ત્યા ચ ત્રિંશત્પર્યન્તં પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ, યથા હિ ભલ્લાતકપ્રયોગાભ્યાસેન સહસ્રસઙ્ખ્યાપૂરણં ભવતિ તથા કૃત્વા પરિત્યાગઃ કર્તવ્યઃ| અન્યે ત્વત્ર સુશ્રુતે અર્શશ્ચિકિત્સિતોક્તશતપર્યન્તં ભલ્લાતકપ્રયોગેણ સમં વિરોધં પશ્યન્તઃ સુશ્રુતપ્રયોગસ્યાપ્યન્યથા વ્યાખ્યાનેન ત્રિંશત્કમાત્રં પ્રયોગમિચ્છન્તિ; તચ્ચ વ્યાખ્યાનં નાતિસઙ્ગતમ્| કિઞ્ચ સહસ્રદ્વયસ્ય તત્રોપયોગો વિહિતઃ, અત્ર સહસ્રપર્યન્તઃ પ્રયોગઃ; તેન વ્યાધિવિષયોઽન્ય એવ સ પ્રયોગઃ, અયં તુ રસાયનવિષયઃ||૧૩||
Adhikarana ૧૧ (૧૪) · Śloka ૧૪
ભલ્લાતકાનાં જર્જરીકૃતાનાં પિષ્ટસ્વેદનં પૂરયિત્વા ભૂમાવાકણ્ઠં નિખાતસ્ય સ્નેહભાવિતસ્ય દૃઢસ્યોપરિ કુમ્ભસ્યારોપ્યોડુપેનાપિધાય કૃષ્ણમૃત્તિકાવલિપ્તં ગોમયાગ્નિભિરુપસ્વેદયેત્; તેષાં યઃ સ્વરસઃ કુમ્ભં પ્રપદ્યેત, તમષ્ટભાગમધુસમ્પ્રયુક્તં દ્વિગુણઘૃતમદ્યાત્; તત્પ્રયોગાદ્વર્ષશતમજરં વયસ્તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ||૧૪|| (ઇતિ ભલ્લાતકક્ષૌદ્રમ્)|
भल्लातकानां जर्जरीकृतानां पिष्टस्वेदनं पूरयित्वा भूमावाकण्ठं निखातस्य स्नेहभावितस्य दृढस्योपरि कुम्भस्यारोप्योडुपेनापिधाय कृष्णमृत्तिकावलिप्तं गोमयाग्निभिरुपस्वेदयेत्; तेषां यः स्वरसः कुम्भं प्रपद्येत, तमष्टभागमधुसम्प्रयुक्तं द्विगुणघृतमद्यात्; तत्प्रयोगाद्वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठतीति समानं पूर्वेण||१४|| (इति भल्लातकक्षौद्रम्)|
🔊 Audio coming soon
પિષ્ટસ્વેદનં તત્, યત્રસ્થં પિષ્ટકમુપસ્વેદ્યતે; તદુપરિ યત્ પિધાનપાત્રં તચ્ચેહ સચ્છિદ્રં ગ્રાહ્યમ્, અન્યથોપરિસ્થભલ્લાતકતાપાચ્ચ્યુતઃ સ્નેહો નાધો યાતિ||૧૪||
Adhikarana ૧૨ (૧૫) · Śloka ૧૫
ભલ્લાતકતૈલપાત્રં સપયસ્કં મધુકેન કલ્કેનાક્ષમાત્રેણ શતપાકં કુર્યાદિતિ સમાનં પૂર્વેણ||૧૫|| (ઇતિ ભલ્લાતકતૈલમ્)|
भल्लातकतैलपात्रं सपयस्कं मधुकेन कल्केनाक्षमात्रेण शतपाकं कुर्यादिति समानं पूर्वेण||१५|| (इति भल्लातकतैलम्)|
🔊 Audio coming soon
ભલ્લાતકતૈલમિતિ અનન્તરોક્તવિધાનેન ગૃહીતો ભલ્લાતકસ્નેહઃ||૧૫||
Adhikarana ૧૩ (૧૬) · Śloka ૧૬
ભલ્લાતકસર્પિઃ , ભલ્લાતકક્ષીરં, ભલ્લાતકક્ષૌદ્રં, ગુડભલ્લાતકં, ભલ્લાતકયૂષઃ, ભલ્લાતકતૈલં, ભલ્લાતકપલલં, ભલ્લાતકસક્તવઃ, ભલ્લાતકલવણં, ભલ્લાતકતર્પણમ્, ઇતિ ભલ્લાતકવિધાનમુક્તં ભવતિ||૧૬||
भल्लातकसर्पिः , भल्लातकक्षीरं, भल्लातकक्षौद्रं, गुडभल्लातकं, भल्लातकयूषः, भल्लातकतैलं, भल्लातकपललं, भल्लातकसक्तवः, भल्लातकलवणं, भल्लातकतर्पणम्, इति भल्लातकविधानमुक्तं भवति||१६||
🔊 Audio coming soon
ભલ્લાતકસર્પિરિત્યાદયો દશપ્રયોગાઃ| અત્ર ચ યથાયોગ્યતયા ભલ્લાતકેન સર્પિરાદીનાં સંસ્કારઃ સંયોગશ્ચ જ્ઞેયઃ| યદુક્તં જતૂકર્ણે- “ભલ્લાતકસંયુક્તસંસ્કૃતાનિ ચ ઘૃતક્ષીરક્ષૌદ્રગુડયૂષતૈલપલલસક્તુલવણતર્પણાનિ” ઇતિ| એવં ચ સર્પિઃક્ષીરયૂષતૈલાનાં સંસ્કારો યથાન્યાયં ભલ્લાતકેન, ક્ષૌદ્રપલલસક્તુતર્પણાનાં ભલ્લાતકેન યોગઃ, ગુડલવણયોસ્તુ સંસ્કારઃ સંયોગો વા| લવણે સંસ્કારપક્ષે હિ લવણસમં ભલ્લાતકમન્તર્ધૂમદગ્ધં ગ્રાહ્યમ્| અન્યે તુ સર્પિરાદીનાં સર્વેષામેવ ભલ્લાતકેન સંસ્કારં વ્યાખ્યાનયન્તિ| ઇહ સક્તુપ્રયોગોઽદ્રવોત્તરત્વાદિવિશેષકર્મણા ભેદનીયઃ||૧૬||
Adhikarana ૧૪ (૧૭-૨૨) · Śloka ૨૨
ભવન્તિ ચાત્ર- ભલ્લાતકાનિ તીક્ષ્ણાનિ પાકીન્યગ્નિસમાનિ ચ| ભવન્ત્યમૃતકલ્પાનિ પ્રયુક્તાનિ યથાવિધિ||૧૭|| એતે દશવિધાસ્ત્વેષાં પ્રયોગાઃ પરિકીર્તિતાઃ| રોગપ્રકૃતિસાત્મ્યજ્ઞસ્તાન્ પ્રયોગાન્ પ્રકલ્પયેત્||૧૮|| કફજો ન સ રોગોઽસ્તિ ન વિબન્ધોઽસ્તિ કશ્ચન| યં ન ભલ્લાતકં હન્યાચ્છીઘ્રં મેધાગ્નિવર્ધનમ્||૧૯|| (ઇતિ ભલ્લાતકવિધિઃ)| પ્રાણકામાઃ પુરા જીર્ણાશ્ચ્યવનાદ્યા મહર્ષયઃ| રસાયનૈઃ શિવૈરેતૈર્બભૂવુરમિતાયુષઃ||૨૦|| બ્રાહ્મં તપો બ્રહ્મચર્યમધ્યાત્મધ્યાનમેવ ચ| દીર્ઘાયુષો યથાકામં સમ્ભૃત્ય ત્રિદિવં ગતાઃ||૨૧|| તસ્માદાયુઃપ્રકર્ષાર્થં પ્રાણકામૈઃ સુખાર્થિભિઃ| રસાયનવિધિઃ સેવ્યો વિધિવત્સુસમાહિતૈઃ||૨૨||
भवन्ति चात्र- भल्लातकानि तीक्ष्णानि पाकीन्यग्निसमानि च| भवन्त्यमृतकल्पानि प्रयुक्तानि यथाविधि||१७|| एते दशविधास्त्वेषां प्रयोगाः परिकीर्तिताः| रोगप्रकृतिसात्म्यज्ञस्तान् प्रयोगान् प्रकल्पयेत्||१८|| कफजो न स रोगोऽस्ति न विबन्धोऽस्ति कश्चन| यं न भल्लातकं हन्याच्छीघ्रं मेधाग्निवर्धनम्||१९|| (इति भल्लातकविधिः)| प्राणकामाः पुरा जीर्णाश्च्यवनाद्या महर्षयः| रसायनैः शिवैरेतैर्बभूवुरमितायुषः||२०|| ब्राह्मं तपो ब्रह्मचर्यमध्यात्मध्यानमेव च| दीर्घायुषो यथाकामं सम्भृत्य त्रिदिवं गताः||२१|| तस्मादायुःप्रकर्षार्थं प्राणकामैः सुखार्थिभिः| रसायनविधिः सेव्यो विधिवत्सुसमाहितैः||२२||
🔊 Audio coming soon
અગ્નિસમાનીતિ દાહસ્ફોટકર્તૃતયા| સમ્ભૃત્યેતિ નિષ્પાદ્ય||૧૭-૨૨||
Adhikarana ૧૫ (૨૩) · Śloka ૨૩
તત્ર શ્લોકઃ- રસાયનાનાં સંયોગાઃ સિદ્ધા ભૂતહિતૈષિણા| નિર્દિષ્ટાઃ પ્રાણકામીયે સપ્તત્રિંશન્મહર્ષિણા ||૨૩||
तत्र श्लोकः- रसायनानां संयोगाः सिद्धा भूतहितैषिणा| निर्दिष्टाः प्राणकामीये सप्तत्रिंशन्महर्षिणा ||२३||
🔊 Audio coming soon
પાદાનુસઙ્ગ્રહે સપ્તત્રિંશત્પ્રયોગા ઉક્તાઃ; તત્ર બલાદિભિરષ્ટાભિઃ પુનર્નવાન્તૈશ્ચ દશભિરષ્ટાદશપ્રયોગાઃ, અપરે તુ વ્યાહૃતા વ્યક્તા એવ||૨૩||
Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૨
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને રસાયનાધ્યાયે પ્રાણકામીયો નામ રસાયનપાદો દ્વિતીયઃ||૨||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने रसायनाध्याये प्राणकामीयो नाम रसायनपादो द्वितीयः||२||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને રસાયનાધ્યાયે પ્રાણકામીયો નામ રસાયનપાદો દ્વિતીયઃ||૨||