Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతో జ్వరచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो ज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
స్వస్థోర్జస్కరమభిధాయ వ్యాధినిర్ఘాతకరచికిత్సితం వక్తవ్యం| సర్వరోగప్రధానత్వేన జ్వరస్యైవాదౌ చికిత్సితం తత్రోచ్యతే| జ్వరస్య చ యథా ప్రాధాన్యం తథాఽత్రైవ వక్ష్యతి| జ్వరచికిత్సితాభిధాయకోఽధ్యాయో జ్వరచికిత్సితముచ్యతే, అభిధానాభిధేయయోరభేదోపచారాత్| ఏవముత్తరాధ్యాయేష్వపి వ్యాఖ్యేయం||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
విజ్వరం జ్వరసందేహం పర్యపృచ్ఛత్ పునర్వసుం| వివిక్తే శాంతమాసీనమగ్నివేశః కృతాంజలిః||3||
विज्वरं ज्वरसन्देहं पर्यपृच्छत् पुनर्वसुम्| विविक्ते शान्तमासीनमग्निवेशः कृताञ्जलिः||३||
🔊 Audio coming soon
విజ్వరమితి విజ్వరశబ్దో నీరోగోపదర్శకః ; యతో జ్వరశబ్దేన చాత్ర సామాన్యేన రోగోఽభిమతః, యథా- “జ్వరో వికారో రోగశ్చ” ఇత్యాది| నీరోగత్వేనేహ రోగప్రశమనపృచ్ఛాశ్రయతాం గురోర్బ్రవీతి| జ్వరసందేహమితి జ్వరనిదానోక్తాతిరిక్తజ్వరధర్మవిషయం సందేహం| వివిక్త ఇత్యాదినా ఏవం గురవః ప్రష్టవ్యా ఇతి దర్శయతి||3||
Adhikarana ౩ (౪-౧౦) · Śloka ౧౦
దేహేంద్రియమనస్తాపీ సర్వరోగాగ్రజో బలీ| జ్వరః ప్రధానో రోగాణాముక్తో భగవతా పురా||4|| తస్య ప్రాణిసపత్నస్య ధ్రువస్య ప్రలయోదయే| ప్రకృతిం చ ప్రవృత్తిం చ ప్రభావం కారణాని చ||5|| పూర్వరూపమధిష్ఠానం బలకాలాత్మలక్షణం| వ్యాసతో విధిభేదాచ్చ పృథగ్భిన్నస్య చాకృతిం||6|| లింగమామస్య జీర్ణస్య సౌషధం చ క్రియాక్రమం| విముంచతః ప్రశాంతస్య చిహ్నం యచ్చ పృథక్ పృథక్||7|| జ్వరావసృష్టో రక్ష్యశ్చ యావత్కాలం యతో యతః| ప్రశాంతః కారణైర్యైశ్చ పునరావర్తతే జ్వరః||8|| యాశ్చాపి పునరావృత్తం క్రియాః ప్రశమయంతి తం| జగద్ధితార్థం తత్ సర్వం భగవన్! వక్తుమర్హసి||9|| తదగ్నివేశస్య వచో నిశమ్య గురురబ్రవీత్| జ్వరాధికారే యద్వాచ్యం తత్ సౌమ్య! నిఖిలం శృణు||10||
देहेन्द्रियमनस्तापी सर्वरोगाग्रजो बली| ज्वरः प्रधानो रोगाणामुक्तो भगवता पुरा||४|| तस्य प्राणिसपत्नस्य ध्रुवस्य प्रलयोदये| प्रकृतिं च प्रवृत्तिं च प्रभावं कारणानि च||५|| पूर्वरूपमधिष्ठानं बलकालात्मलक्षणम्| व्यासतो विधिभेदाच्च पृथग्भिन्नस्य चाकृतिम्||६|| लिङ्गमामस्य जीर्णस्य सौषधं च क्रियाक्रमम्| विमुञ्चतः प्रशान्तस्य चिह्नं यच्च पृथक् पृथक्||७|| ज्वरावसृष्टो रक्ष्यश्च यावत्कालं यतो यतः| प्रशान्तः कारणैर्यैश्च पुनरावर्तते ज्वरः||८|| याश्चापि पुनरावृत्तं क्रियाः प्रशमयन्ति तम्| जगद्धितार्थं तत् सर्वं भगवन्! वक्तुमर्हसि||९|| तदग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत्| ज्वराधिकारे यद्वाच्यं तत् सौम्य! निखिलं शृणु||१०||
🔊 Audio coming soon
దేహేంద్రియమనస్తాపీత్యాది హేతుగర్భం జ్వరప్రధానత్వే విశేషణం| కేచిద్దేహమాత్రతాపినోఽర్బుదాదయః, కేచిన్మనస్తాపిన ఏవాతత్త్వాభినివేశాదయః, కేచిదింద్రియతాపిన ఏవ తిమిరాదయః; అయం తు త్రితయతాపీ| వక్ష్యతి హి- “జ్వరేణావిశతా భూతం న హి కించిన్న తప్యతే” ఇతి| తత్ర శరీరతాపిత్వం సంతాపాదినా, మన-ఇంద్రియతాపిత్వం చ “వైచిత్త్యం” ఇత్యాదినా వక్ష్యతి| సర్వరోగాగ్రజ ఇతి శారీరసర్వరోగాగ్రజః; మానసాస్తు రోగా జ్వరాదేః ప్రాగవస్థితా ఏవ సత్యయుగాదావపి| బలిత్వం చాస్య భూరివికారకర్తృత్వాత్| ప్రధానత్వం చ దేహమనస్తాపిత్వాదిధర్మయోగాత్| ప్రాణిసపత్నస్యేతి మారకత్వేన ప్రాణిశత్రోః| ధ్రువస్యేతి అవశ్యంభావినః| ప్రలయోదయే మరణే జన్మని చ| అత్ర చ తమోరూపో జ్వరో జ్ఞేయః| వక్ష్యతి హి- “జ్వరప్రభావో జన్మాదౌ నిధనే చ మహత్తమః” ఇతి| ప్రకృత్యాదయః సమస్తాధ్యాయవ్యాకరణీయా యథావసరం వ్యాఖ్యేయాః| బలం చ కాలశ్చాత్మలక్షణం చేతి బలకాలాత్మలక్షణమితి ద్వంద్వః| వ్యాసతో విధిభేదాచ్చేతి ప్రపంచేన విధిభేదాత్| యత ఇతి యేభ్యో వ్యవాయాదిభ్యో రక్ష్యః| ద్వితీయో యతఃశబ్దో యేన హేతునా రక్షణీయ ఇత్యర్థః| జగద్ధితార్థమిత్యనేన యచ్చ శ్రుత్వా జగద్ధితం చికిత్సాప్రవర్తనం కరిష్యామీత్యగ్నివేశః కారుణికతాం శిష్యగుణేషూపాదేయామాత్మనో దర్శయతి| జ్వరాధికారే ఇత్యాదిర్నిర్దేశగ్రంథః||4-10||
Adhikarana ౪ (౧౧) · Śloka ౧౧
జ్వరో వికారో రోగశ్చ వ్యాధిరాతంక ఏవ చ| ఏకోఽర్థో నామపర్యాయైర్వివిధైరభిధీయతే||11||
ज्वरो विकारो रोगश्च व्याधिरातङ्क एव च| एकोऽर्थो नामपर्यायैर्विविधैरभिधीयते||११||
🔊 Audio coming soon
జ్వరో వికార ఇత్యాది| ప్రశ్నగ్రంథాసూచితస్యాపి పర్యాయకథనం వృత్తమేవ, తథాఽపి పునఃప్రకరణవశాదభిధానమితి న పునరుక్తదోష ఇతి బ్రువతే; కింవా జ్వరస్యైవాధికృతస్యైతత్పర్యాయకథనం| వికారాదయశ్చ యద్యపి సామాన్యేన రోగాభిధాయినః, తథాఽపి ప్రకరణాదిహ జ్వర ఏవ విశిష్టే వ్యాధౌ వర్తంతే| యథా- బ్రాహ్మణం భోజయేదిత్యత్ర భోజనప్రకరణాత్ సామాన్యోఽపి బ్రాహ్మణశబ్ద ఆమంత్రితబ్రాహ్మణే వర్తతే| తస్మింశ్చ వ్యాఖ్యానే జ్వరాదిపర్యాయాభిధేయరూపా వివృతిః ‘జ్వరో వికారః’ ఇత్యాదినా ఉచ్యత ఇతి నాపి పునరుక్తిశంకా| నామశబ్దః ప్రకాశనే, తేన ఏకోఽర్థో నామ జ్వరలక్షణో రోగలక్షణో వా పర్యాయైరుచ్యత ఇత్యర్థః| పర్యాయా ఏకార్థాభిధాయినో భిన్నజాతీయాః శబ్దాః; కింవా, నామపర్యాయైరితి నామరూపైః పర్యాయైః; వ్యవహ్రియమాణైః పర్యాయైరిత్యర్థః| యతః పర్యాయోఽవ్యవహ్రియమాణోఽపి భవతి, యథా- ఆయుషి నిత్యగానుబంధశబ్దరూపౌ పర్యాయావుక్తౌ||11||
Adhikarana ౫ (౧౨) · Śloka ౧౨
తస్య ప్రకృతిరుద్దిష్టా దోషాః శారీరమానసాః| దేహినం న హి నిర్దోషం జ్వరః సముపసేవతే||12||
तस्य प्रकृतिरुद्दिष्टा दोषाः शारीरमानसाः| देहिनं न हि निर्दोषं ज्वरः समुपसेवते||१२||
🔊 Audio coming soon
ప్రకృతిశబ్దేనేహ స్వభావః, తథా యత్కారణమయం కార్యం భవతి తదుచ్యతే; తత్ర ప్రత్యాసన్నకారణరూపాం ప్రకృతిమాహ- తస్యేత్యాది| ఉద్దిష్టేతి సంక్షేపాదభిహితా| దోషాణాం జ్వరప్రకృతిత్వే హేతుమాహ- దేహినమిత్యాది| సర్వదోషావ్యభిచారాజ్జ్వరస్య దోషప్రకృతిత్వం సిద్ధమితి భావః| దేహిశబ్దేన శరీరవాన్ పురుషోఽభిప్రేతో న కేవల ఆత్మా, తస్య నిర్వికారత్వాత్| ‘సముపసేవతే’ ఇతి భాషయా భూతవిశేషరూపస్య జ్వరస్యావేశం దర్శయతి; విగ్రహశ్చ జ్వరస్య స్వతంత్రే వక్తవ్య ఏవ- ‘జ్వరస్త్రిపాదస్త్రిశిరాః’ ఇత్యాదినోక్తః||12||
Adhikarana ౬ (౧౩) · Śloka ౧౪
క్షయస్తమో జ్వరః పాప్మా మృత్యుశ్చోక్తా యమాత్మకాః| పంచత్వప్రత్యయాన్నౄణాం క్లిశ్యతాం స్వేన కర్మణా||13|| ఇత్యస్య ప్రకృతిః ప్రోక్తా, ...|14|
क्षयस्तमो ज्वरः पाप्मा मृत्युश्चोक्ता यमात्मकाः| पञ्चत्वप्रत्ययान्नॄणां क्लिश्यतां स्वेन कर्मणा||१३|| इत्यस्य प्रकृतिः प्रोक्ता, ...|१४|
🔊 Audio coming soon
స్వభావరూపాం జ్వరప్రకృతిమాహ- క్షయ ఇత్యాది| దేహక్షయహేతుత్వాత్ క్షయః, మోహకర్తృత్వాత్తమః, పాపనిర్వర్త్యత్వాత్ పాప్మా, మృత్యుకారణత్వాన్మృత్యుర్జ్వర ఏవోచ్యతే| అత్ర చ ‘ఉక్తాః’ ఇతి తథా ‘యమాత్మకాః’ ఇతి బహువచనమేకస్మిన్నర్థే జ్వరే క్షయకర్తృత్వాదిధర్మభేదవివక్షయా జ్ఞేయం| యమాత్మకా ఇతి యమస్వరూపాః; యమో హి యథా మారకః, తథాఽమీ మారకా ఇత్యతో యమాత్మకా ఇత్యర్థః| కింవా ‘యమాత్మజాః’ ఇతి పాఠః; అత్రాపి యమపుత్రత్వేన పితృసమానక్రియాకర్తృత్వముచ్యతే| కించ క్షయాదయః స్వనామప్రసిద్ధా యమస్వరూపా భిన్నా ఏవ జ్వరాత్, ఇహ తు జ్వరస్య యమాత్మకత్వాభిధానప్రసంగాత్తేఽప్యుచ్యంతే| అస్మిన్ వ్యాఖ్యానే మృత్యుశబ్దేన మృత్యుసూచకం రిష్టముచ్యతే, యతో న మృత్యురేవ మృత్యుకరో భవతి| యమాత్మకత్వే హేతుమాహ- పంచత్వప్రత్యయాన్నౄణాం క్లిశ్యతాం స్వేన కర్మణేతి| ఏతేన, యథా యమః స్వకర్మక్లిశ్యమానానాం ప్రాణినాం పంచత్వే హేతుర్భవతి, తథా క్షయాదయోఽపి ప్రాక్తనకర్మణా క్లిశ్యమానాన్ మారయంతీత్యర్థః| ‘పంచత్వప్రత్యయా’ ఇతి వా పాఠః, తథాఽపి స ఏవార్థో జ్ఞేయః ||13||-
Adhikarana ౭ (౧౪) · Śloka ౧౪
... ప్రవృత్తిస్తు పరిగ్రహాత్| నిదానే పూర్వముద్దిష్టా రుద్రకోపాచ్చ దారుణాత్||14||
... प्रवृत्तिस्तु परिग्रहात्| निदाने पूर्वमुद्दिष्टा रुद्रकोपाच्च दारुणात्||१४||
🔊 Audio coming soon
క్రమాగతాం ప్రవృత్తిమాహ- ప్రవృత్తిస్త్విత్యాది| ప్రవృత్తిః ప్రథమావిర్భావః| పరిగ్రహాదితి జనపదోద్ధ్వంసనీయే “భ్రశ్యతి తు కృతయుగే” (వి.అ.3) ఇత్యాదినా పరిగ్రహాజ్జ్వరాదిప్రవృత్తిముక్తాం స్మారయతి| తథా రుద్రకోపాద్దారుణాద్యా ప్రవృత్తిర్జ్వరస్య, సా నిదానే పూర్వముద్దిష్టా; “జ్వరస్తు ఖలు మహేశ్వరకోపప్రభవః” (ని.అ.1) ఇతి గ్రంథేన నిదానే సంక్షేపేణోక్తేత్యర్థః| పూర్వమితి పదేన రుద్రకోపప్రభవా ప్రథమా, పరిగ్రహప్రభవా తు ద్వితీయా ప్రవృత్తిరితి దర్శయతి||14||
Adhikarana ౮ (౧౫-౨౫) · Śloka ౨౫
ద్వితీయే హి యుగే శర్వమక్రోధవ్రతమాస్థితం| దివ్యం సహస్రం వర్షాణామసురా అభిదుద్రువుః||15|| తపోవిఘ్నాశనాః కర్తుం తపోవిఘ్నం మహాత్మనః| పశ్యన్ సమర్థశ్చోపేక్షాం చక్రే దక్షః ప్రజాపతిః||16|| పునర్మాహేశ్వరం భాగం ధ్రువం దక్షః ప్రజాపతిః| యజ్ఞే న కల్పయామాస ప్రోచ్యమానః సురైరపి||17|| ఋచః పశుపతేర్యాశ్చ శైవ్య ఆహతయశ్చ యాః| యజ్ఞసిద్ధిప్రదాస్తాభిర్హీనం చైవ స ఇష్టవాన్||18|| అథోత్తీర్ణవ్రతో దేవో బుద్ధ్వా దక్షవ్యతిక్రమం| రుద్రో రౌద్రం పురస్కృత్య భావమాత్మవిదాత్మనః||19|| సృష్ట్వా లలాటే చక్షుర్వై దగ్ధ్వా తానసురాన్ ప్రభుః| బాలం క్రోధాగ్నిసంతప్తమసృజత్ సత్రనాశనం||20|| తతో యజ్ఞః స విధ్వస్తో వ్యథితాశ్చ దివౌకసః| దాహవ్యథాపరీతాశ్చ భ్రాంతా భూతగణా దిశః||21|| అథేశ్వరం దేవగణః సహ సప్తర్షిభిర్విభుం| తమృగ్భిరస్తువన్ యావచ్ఛైవే భావే శివః స్థితః||22|| శివం శివాయ భూతానాం స్థితం జ్ఞాత్వా కృతాంజలిః| భియా భస్మప్రహరణస్త్రిశిరా నవలోచనః||23|| జ్వాలామాలాకులో రౌద్రో హ్రస్వజంఘోదరః క్రమాత్| క్రోధాగ్నిరుక్తవాన్ దేవమహం కిం కరవాణి తే||24|| తమువాచేశ్వరః క్రోధం జ్వరో లోకే భవిష్యసి| జన్మాదౌ నిధనే చ త్వమపచారాంతరేషు చ||25||
द्वितीये हि युगे शर्वमक्रोधव्रतमास्थितम्| दिव्यं सहस्रं वर्षाणामसुरा अभिदुद्रुवुः||१५|| तपोविघ्नाशनाः कर्तुं तपोविघ्नं महात्मनः| पश्यन् समर्थश्चोपेक्षां चक्रे दक्षः प्रजापतिः||१६|| पुनर्माहेश्वरं भागं ध्रुवं दक्षः प्रजापतिः| यज्ञे न कल्पयामास प्रोच्यमानः सुरैरपि||१७|| ऋचः पशुपतेर्याश्च शैव्य आहतयश्च याः| यज्ञसिद्धिप्रदास्ताभिर्हीनं चैव स इष्टवान्||१८|| अथोत्तीर्णव्रतो देवो बुद्ध्वा दक्षव्यतिक्रमम्| रुद्रो रौद्रं पुरस्कृत्य भावमात्मविदात्मनः||१९|| सृष्ट्वा ललाटे चक्षुर्वै दग्ध्वा तानसुरान् प्रभुः| बालं क्रोधाग्निसन्तप्तमसृजत् सत्रनाशनम्||२०|| ततो यज्ञः स विध्वस्तो व्यथिताश्च दिवौकसः| दाहव्यथापरीताश्च भ्रान्ता भूतगणा दिशः||२१|| अथेश्वरं देवगणः सह सप्तर्षिभिर्विभुम्| तमृग्भिरस्तुवन् यावच्छैवे भावे शिवः स्थितः||२२|| शिवं शिवाय भूतानां स्थितं ज्ञात्वा कृताञ्जलिः| भिया भस्मप्रहरणस्त्रिशिरा नवलोचनः||२३|| ज्वालामालाकुलो रौद्रो ह्रस्वजङ्घोदरः क्रमात्| क्रोधाग्निरुक्तवान् देवमहं किं करवाणि ते||२४|| तमुवाचेश्वरः क्रोधं ज्वरो लोके भविष्यसि| जन्मादौ निधने च त्वमपचारान्तरेषु च||२५||
🔊 Audio coming soon
యతశ్చ పరిగ్రహభవత్వం విస్తరోక్తం రుద్రకోపభవత్వం చ సంక్షేపోక్తం, అతో రుద్రకోపోద్భవత్వమేవ వివృణోతి- ద్వితీయే హీత్యాది| వినా క్రోధం చర్యతే యత్ తదక్రోధవ్రతం| తపోవిఘ్నాశనాః తపోవిఘ్నోపజీవినః| ధ్రువమితి అవశ్యదేయం| సత్రనాశనమితి యజ్ఞనాశనం| శైవే ఇతి కల్యాణకరే| అపచారాంతరేష్వితి జ్వరనిదానసేవాసు| అత్ర చ సత్యయుగేఽపి జన్మమరణయోర్మోహరూపజ్వరస్య విద్యమానత్వాద్ ద్వితీయయుగేఽపి జన్మరణయోర్భవనం న జ్వరస్యానుపపన్నం| తేన, యో జన్మాదౌ నిధనే చ వ్యవస్థితః స ఇదానీమపచారాంతరేషు భవిష్యసీతి యోజనీయం| కింవా, సత్యయుగే చ జన్మమరణయోర్మోహరూపజ్వరో నిష్కల్మషాణాం పురుషాణాం నాసీదేవేతి మంతవ్యం| కల్యాణకరస్వరూపస్యాపి శివస్య ప్రాణిపీడాకరజ్వరవిసర్గః ప్రాణినామేవాధర్మప్రభావాదవశ్యోపభోగ్యాం పీడాం దృష్ట్వేతి మంతవ్యం||15-25||
Adhikarana ౯ (౨౬) · Śloka ౨౭
సంతాపః సారుచిస్తృష్ణా సాంగమర్దో హృది వ్యథా| జ్వరప్రభావో, జన్మాదౌ నిధనే చ మహత్తమః||26|| ప్రకృతిశ్చ ప్రవృత్తిశ్చ ప్రభావశ్చ ప్రదర్శితః|27|
सन्तापः सारुचिस्तृष्णा साङ्गमर्दो हृदि व्यथा| ज्वरप्रभावो, जन्मादौ निधने च महत्तमः||२६|| प्रकृतिश्च प्रवृत्तिश्च प्रभावश्च प्रदर्शितः|२७|
🔊 Audio coming soon
సంతాప ఇత్యాదినా ప్రభావమాహ| ప్రభావశ్చానౌపాధికా శక్తిరుచ్యతే, తేన సంతాపాదీనాం ప్రభావవ్యపదేశః| యతశ్చాయం రోగప్రభావః, తతో వాతశ్లేష్మకృతేఽపి జ్వరేఽనుష్ణరూపస్తాపో భవతి, తథా జన్మాదౌ నిధనే చ మహత్తమోరూపత్వం జ్వరప్రభావ ఇత్యర్థః| ప్రకృతిశ్చేత్యాదినా ప్రకరణసంగ్రహం కరోతి, ‘ఇత్యస్య ప్రకృతిః ప్రోక్తా’ ఇత్యనేన తు ప్రస్తావసంగ్రహః కృతః, అధ్యాయాంతే త్వధ్యాయార్థసంగ్రహం కరిష్యతి| ఏతచ్చ పునః పునః సంగ్రహకరణం తంత్రర్మత్వాచ్ఛిష్యబుద్ధిసమాధానార్థం కృతం జ్ఞేయం||26||-
Adhikarana ౧౦ (౨౭) · Śloka ౨౭
నిదానే కారణాన్యష్టౌ పూర్వోక్తాని విభాగశః||27||
निदाने कारणान्यष्टौ पूर्वोक्तानि विभागशः||२७||
🔊 Audio coming soon
నిదాన ఇత్యాదినా కారణమాహ| అష్టౌ కారణానీతి రూక్షాదయస్త్రయో జ్వరారంభకవాతాదికర్తృత్వేనోక్తాః, తథా “యథోక్తానాం హేతూనాం మిశ్రీభావాత్” (ని.అ.1) ఇత్యాదినా తు ద్వంద్వానాం సన్నిపాతస్య చ కారణముక్తం, తథా ఆగంతోః కారణం తత్ర కంఠరవేణైవోక్తం| అన్యే తు వాతాదీనేవ జ్వరారంభకసంప్రాప్తిప్రాప్తాన్ “ఇహ ఖల్వష్టాభ్యః కారణేభ్యో జ్వరః సంజాయతే” (ని.అ.1) ఇత్యాదిగ్రంథేన నిదానోక్తాన్ కారణానీతి పదేన గ్రాహయంతి; ప్రకృతిశబ్దేన తు బీజభూతా అవ్యవహితసంబద్ధా దోషా గృహ్యంతే, రూక్షాదయస్తు దోషప్రకోపకారణభూతా న జ్వరకారణానీతి వదంతి| తస్మిన్ పక్షే రూక్షాదీనాం జ్వరహేతుభూతానామిహాగ్రహణం స్యాత్; రూక్షాదీనాం తు జ్వరే హేతుత్వం దోషప్రకోపావాంతరవ్యాపారత్వేన భవత్యేవ, యథా- యాగస్య స్వర్గకర్తృత్వం| ద్వివిధం చ కారణం రోగాణాం- వ్యవహితం రూక్షాది, ప్రత్యాసన్నం చ దోషా ఇతి శాస్త్రసిద్ధాంత ఏవ| ‘నిదానే’ ఇతి పదేనైవ పూర్వత్వే లబ్ధే, పూర్వోక్తానీతి పదమిహ వక్తవ్యజ్వరనిదానవ్యుదాసార్థం||27||
Adhikarana ౧౧ (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
ఆలస్యం నయనే సాస్రే జృంభణం గౌరవం క్రమః| జ్వలనాతపవాయ్వంబుభక్తిద్వేషావనిశ్చితౌ||28|| అవిపాకాస్యవైరస్యే హానిశ్చ బలవర్ణయోః| శీలవైకృతమల్పం చ జ్వరలక్షణమగ్రజం||29||
आलस्यं नयने सास्रे जृम्भणं गौरवं क्रमः| ज्वलनातपवाय्वम्बुभक्तिद्वेषावनिश्चितौ||२८|| अविपाकास्यवैरस्ये हानिश्च बलवर्णयोः| शीलवैकृतमल्पं च ज्वरलक्षणमग्रजम्||२९||
🔊 Audio coming soon
యద్యపి నిదానేఽపి పూర్వరూపాణ్యుక్తాని, తథాఽపీహ ప్రకరణవశాద్యని ప్రాయః ప్రాదుర్భవంతి, తాని పఠ్యంతే- ఆలస్యమిత్యాది||28-29||
Adhikarana ౧౨ (౩౦) · Śloka ౩౦
కేవలం సమనస్కం చ జ్వరాధిష్ఠానముచ్యతే| శరీరం, బలకాలస్తు నిదానే సంప్రదర్శితః||30||
केवलं समनस्कं च ज्वराधिष्ठानमुच्यते| शरीरं, बलकालस्तु निदाने सम्प्रदर्शितः||३०||
🔊 Audio coming soon
కేవలమితి కృత్స్నం, తేన బాహ్యేంద్రియాణామప్యవరోధః| అనేన దేహమనసీ అప్యవశ్యం జ్వరేణ తప్యేతే ఇత్యుక్తం| బలస్యాభివృద్ధిలక్షణస్య జ్వరాభ్యాగమనలక్షణస్య వా కాలో బలకాలః, స చ నిదానే “దివసాంతే ఘర్మాంతే జరణాంతే వా జ్వరాగమనమభివృద్ధిర్వా” (ని.అ.1) ఇత్యేవంప్రకారగ్రంథేనోక్తః||30||
Adhikarana ౧౩ (౩౧) · Śloka ౩౧
జ్వరప్రత్యాత్మికం లింగం సంతాపో దేహమానసః| జ్వరేణావిశతా భూతం న హి కించిన్న తప్యతే||31||
ज्वरप्रत्यात्मिकं लिङ्गं सन्तापो देहमानसः| ज्वरेणाविशता भूतं न हि किञ्चिन्न तप्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
జ్వరప్రత్యాత్మికం లింగమిత్యాదినాఽఽత్మలక్షణమాహ| ఆత్మలింగమితి అవ్యభిచారిలక్షణం| ఇహ సంతాపశబ్దేన సామాన్యేన పీడా వక్తవ్యా, సా చ దేహవిశేషణాభిధానాత్తాపలక్షణైవ భవతి, మనసి తు తథా చేంద్రియేషు దేహగుణగృహీతేషు వైచిత్త్యాదిరూపా “వైచిత్త్యం” ఇత్యాదిగ్రంథవక్తవ్యా జ్ఞేయా| జ్వరప్రభావే సంతాపోఽచింత్యకార్యతయోక్తః, ఇహ తు జ్వరావ్యభిచారిత్వేనేతి విశేషః| అన్యే తు, అరుచ్యాదియుక్తః సంతాపః ప్రభావో భవతి, అరుచ్యాదిరహితస్త్వాత్మలక్షణం భవతి| సంతాపస్య ప్రత్యాత్మలక్షణత్వే హేతుమాహ- జ్వరేణేత్యాది| భూతశబ్దేన సర్వప్రాణిన ఉచ్యంతే| తతశ్చ జ్వరేణ భూతమావిశతా న కించిన్మనుష్యాది న తప్యతే, కింతు తప్యత ఏవ, తతో జ్వరావ్యభిచారితయా జ్వరాత్మలక్షణమేవ తదుపపన్నమితి భావః| అత్ర పక్షే గజాదిష్వపి కూటపాకలాదిశబ్దాభిధేయేషు జ్వరేష్వంతర్దాహరూపా వేదనా భవతీతి జ్ఞేయం| కింవా, అత్ర దేహసంతాపౌ మిలితౌ వా పర్యాయేణ వా జ్వరాత్మలింగం భవేతాం; న తావత్ పర్యాయేణ, తథా హి సతి క్వచిజ్జ్వరే దేహసంతాప ఏవ క్వచిజ్జ్వరే మనఃసంతాప ఏవ భవతీతి వాచ్యం, తతశ్చానయోర్వ్యభిచారాన్నావ్యభిచారిలింగత్వం; తస్మాన్మిలితావేవ దేహమనఃసంతాపావాత్మలక్షణం జ్వరస్యేతి వాచ్యం; ఏవం వ్యవస్థితే కస్మాత్ సర్వజ్వరేషు దేహమనస్తాపౌ భవత ఇత్యాహ- జ్వరేణేత్యాది| జ్వరేణ భూతమావిశతా నహి కించిచ్ఛరీరం మనో వా న తప్యతే, కింతు తప్యత ఏవ; అతో దేహమనస్తాపః సర్వజ్వరేషూపపన్న ఇత్యర్థః| అస్మింశ్చ పక్షే శారీరమానసజ్వరభేదోపదర్శనే “శారీరో జాయతే పూర్వం దేహే” ఇత్యాదినా శారీరస్య యద్దేహమాత్రాశ్రయత్వం మానసస్య యన్మనోమాత్రాశ్రయత్వం వక్తవ్యం తత్ సూక్ష్మకాలాభిప్రయేణ; తస్మింశ్చ సూక్ష్మకాలే జ్వర ఉభయాతాపకోఽప్యనంతరోత్పద్యమానోభయతాపిత్వధర్మాపేక్షయా భవత్యేవ దేహమనస్తాపీ, యథా ప్రథమక్షణోత్పన్నం ద్రవ్యం నిర్గుణం, అనంతరోత్పద్యమానం సగుణం ద్రవ్యముక్తం ద్రవ్యలక్షణే||31||
Adhikarana ౧౪ (౩౨-౩౫) · Śloka ౩౫
ద్వివిధో విధిభేదేన జ్వరః శారీరమానసః| పునశ్చ ద్వివిధో దృష్టః సౌమ్యశ్చాగ్నేయ ఏవ వా||32|| అంతర్వేగో బహిర్వేగో ద్వివిధః పునరుచ్యతే| ప్రాకృతో వైకృతశ్చైవ సాధ్యశ్చాసాధ్య ఏవ చ||33|| పునః పంచవిధో దృష్టో దోషకాలబలాబలాత్| సంతతః సతతోఽన్యేద్యుస్తృతీయకచతుర్థకౌ||34|| పునరాశ్రయభేదేన ధాతూనాం సప్తధా మతః| భిన్నః కారణభేదేన పునరష్టవిధో జ్వరః||35||
द्विविधो विधिभेदेन ज्वरः शारीरमानसः| पुनश्च द्विविधो दृष्टः सौम्यश्चाग्नेय एव वा||३२|| अन्तर्वेगो बहिर्वेगो द्विविधः पुनरुच्यते| प्राकृतो वैकृतश्चैव साध्यश्चासाध्य एव च||३३|| पुनः पञ्चविधो दृष्टो दोषकालबलाबलात्| सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ||३४|| पुनराश्रयभेदेन धातूनां सप्तधा मतः| भिन्नः कारणभेदेन पुनरष्टविधो ज्वरः||३५||
🔊 Audio coming soon
ద్వివిధ ఇత్యాదినా విధిభేదమాహ| ఏతే చ భేదా వివరణే వ్యక్తా భవిష్యంతి| సౌమ్య ఇతి శీతకారణారబ్ధత్వేన సోమదేవతాకః, ఆగ్నేయోఽప్యుష్ణకారణారబ్ధత్వేనాగ్నిదేవతాకః| పునః పంచవిధో దృష్ట ఇత్యత్ర న పంచవిధేన భేదేన సర్వజ్వరవ్యాప్తిః, యతః “ప్రాయశః సన్నిపాతేన దృష్టః పంచవిధో జ్వరః” ఇతి వక్ష్యతి| తతశ్చ కేవలవాతాదిజ్వరాణాం న సంతతాదిభేదేన గ్రహణం; తథా సంతతాదీనాం కాలనియమో వక్తవ్యః, తతశ్చ యే కాలానియతాస్తే సంతతాదిభిన్నా ఏవ; తస్మాద్దోషకాలబలాబలాద్యే జ్వరా భవంతి, తే పంచద్విధా ఏవేతి వాక్యార్థః| దోషకాలబలాబలాదితి దోషకృతాత్ కాలబలాబలాత్; కాలబలాబలే జ్వరకాలప్రకర్షాప్రకర్షౌ| తత్ర సంతతే జ్వరే బలవతా దోషేణ సప్తాహాదిః ప్రకృష్టత్వాద్బలవాన్ కాలో నియమ్యతే, సతతకే తు సంతతకాలాపేక్షయా హీనబలేన దోషేణాబలో జ్వరకాలః, స హ్యహోరాత్రే ద్వికాలేనాత్ర వ్యాపకో భవతి, తథాఽయమేవ సతతకజ్వరకాలో హీనబలకాలాన్యేద్యుష్కాపేక్షయా బలవాన్ భవతి; ఏవమన్యేద్యుష్కాదిజ్వరకాలోఽపి వ్యాఖ్యేయః | కింవా, దోషకాలో దుష్టికాలో జ్వరకాల ఇత్యర్థః, తస్య బలాబలాత్ ప్రకర్షాప్రకర్షాదిత్యర్థః| కాలప్రకర్షాప్రకర్షనియమాశ్చ వ్యాఖ్యాతా ఏవ| అన్యే తు, దోషశ్చ కాలశ్చ దోషకాలౌ, తయోర్బలాబలాదితి వదంతి| తత్ర దోషబలాత్ కాలబలాచ్చ సంతతో భవతి; యదుక్తం- “కాలదూష్యప్రకృతిభిర్దోషస్తుల్యో హి సంతతం” ఇత్యాదినా| దోషకాలబలత్వమబలత్వం చ వివరణగ్రంథేనోక్తం; తథా దోషస్యాబలత్వం సప్రత్యనీకతయా సతతకాదిషు భవతి, తథా జ్వరవేగవిగమే చ సతతకాదౌ కాలస్యాబలత్వం భవతి| అత్ర పక్షే దోషకాలబలాబలాభ్యాం సర్వజ్వరా వ్యాప్యంతే, తతశ్చ సంతతాదిపంచజ్వరనియమో దుర్ఘటః స్యాత్| అన్యే తు వ్యుత్క్రమాభిధానేన ‘దోషబలాబలకాలాత్’ ఇతి కృత్వా వ్యాఖ్యానయంతి| ఏతచ్చాశబ్దం వ్యాఖ్యానం| తృతీయకచతుర్థకావితి సమాసనిర్దేశేన తృతీయచతుర్థకయోరాగంత్వనుబంధత్వాదిసాధారణధర్మయోగితాం దర్శయతి||32-35||
Adhikarana ౧౫ (౩౬) · Śloka ౩౭
శారీరో జాయతే పూర్వం దేహే, మనసి మానసః| వైచిత్త్యమరతిర్గ్లానిర్మనసస్తాపలక్షణం||36|| ఇంద్రియాణాం చ వైకృత్యం జ్ఞేయం సంతాపలక్షణం|37|
शारीरो जायते पूर्वं देहे, मनसि मानसः| वैचित्त्यमरतिर्ग्लानिर्मनसस्तापलक्षणम्||३६|| इन्द्रियाणां च वैकृत्यं ज्ञेयं सन्तापलक्षणम्|३७|
🔊 Audio coming soon
‘పృథగ్భిన్నస్య చాకృతిం’ ఇతి ప్రశ్నస్య క్రమాగతముత్తరం- శారీర ఇత్యాది| పూర్వమితి వచనాదుత్తరకాలం శారీరో జ్వరో మనస్యపి భవతి, ఏవం మానసో మనస్యుత్పాదానంతరం దేహేఽపి భవతీతి జ్ఞేయం| ఏవం చ యద్యపి సర్వజ్వరాణాం దేహమనోధిష్ఠానత్వం, తథాఽపి యో దేహాశ్రయీ ప్రథమం శరీరదోషేణ బలవతా ప్రారబ్ధః స్యాత్ స తద్దోషచికిత్సయైవ చికిత్స్యః; ఏవం మానసోఽపి మానసదోషచికిత్సయైవ చికిత్స్య ఇతి దర్శయితుం శారీరమానసభేదోపదర్శనం సాధు| నను శారీరస్య జ్వరస్య సంతాపలక్షణం వ్యక్తం, మానసస్య తు జ్వరస్య కథం సంతాపః, యత్తస్య లక్షణం భవతీత్యాహ- వైచిత్త్యమిత్యాది| వైచిత్త్యాదయో మానససంతాపశబ్దేనోచ్యంతే, తాపశబ్దస్య పీడావచనత్వాదిత్యర్థః| మనస్తాపప్రస్తావేన ‘దేహేంద్రియమనస్తాపీ’ ఇత్యత్ర య ఇంద్రియతాపో జ్వరస్యోక్తస్తం చ వ్యాచక్షతే- ఇంద్రియాణాం చేత్యాది| వైకృత్యమితి స్వభావాన్యథాత్వం, తచ్చార్థాగ్రహణాద్యనుమేయం||36||-
Adhikarana ౧౬ (౩౭) · Śloka ౩౮
వాతపిత్తాత్మకః శీతముష్ణం వాతకఫాత్మకః||37|| ఇచ్ఛత్యుభయమేతత్తు జ్వరో వ్యామిశ్రలక్షణః|38|
वातपित्तात्मकः शीतमुष्णं वातकफात्मकः||३७|| इच्छत्युभयमेतत्तु ज्वरो व्यामिश्रलक्षणः|३८|
🔊 Audio coming soon
సౌమ్యాగ్నేయభేదయోః ప్రతిలోమవ్యాఖ్యాక్రమేణ వివరణం- వాతపిత్తాత్మక ఇత్యాది| వాతాపిత్తాత్మక ఇతి వాతపిత్తకారణకః| అత్ర చ కేవలవాతారబ్ధః, తథా కేవలకఫారబ్ధశ్చ శీతస్వభావకారణతయా సౌమ్యత్వేనోష్ణమిచ్ఛతి, తథా వాతకఫాత్మకోఽప్యుపలభ్యతే, తథా కేవలపిత్తాత్మకోఽప్యాగ్నేయత్వాదనుష్ణాభిప్రాయ ఇతి వ్యక్తం, తేనేదానీం వాతపిత్తాత్మకః శీతేన వాతేన పిత్తేన చోష్ణేన కృతస్తస్య దురుపపన్నాయామాగ్నేయతాయాం బ్రువతే- వాతపిత్తాత్మకః శీతమితి| ఏవం వ్యవస్థితే వాతపిత్తజ్వరే చేద్వాయుః సంయోగమహిమ్నా విపరీతానుకారీ దృష్టః, తత్ కిం కఫసంయుక్తోఽపి వాయుర్విపరీతమర్థం కరోతీత్యాశంక్యాహ- ఉష్ణం వాతకఫాత్మక ఇతి; వాతకఫాత్మకో విశేషేణోష్ణమిచ్ఛతీత్యర్థః| వ్యామిశ్రలక్షణ ఇతి ఉక్తవ్యామిశ్రదోషలక్షణజ్వరవ్యతిరిక్తః కఫపైత్తికః సాన్నిపాతికశ్చ, స చోష్ణశీతాభిప్రాయతయా సౌమ్యాగ్నేయరాశిద్వయాతిరిక్త ఏవ జ్వరః; యథా- అంగులీద్వయవ్యతిరిక్తం త్ర్యంగులం| ఏవం శారీరమానసమిశ్రీభావేఽపి చింతనీయం| జ్వర ఇచ్ఛతీతి వచనం జ్వరయుక్తపురుషేచ్ఛాయా జ్వరే ఉపచారాజ్జ్ఞేయం||37||-
Adhikarana ౧౭ (౩౮) · Śloka ౩౯
యోగవాహః పరం వాయుః సంయోగాదుభయార్థకృత్||38|| దాహకృత్తేజసా యుక్తః, శీతకృత్ సోమసంశ్రయాత్|39|
योगवाहः परं वायुः संयोगादुभयार्थकृत्||३८|| दाहकृत्तेजसा युक्तः, शीतकृत् सोमसंश्रयात्|३९|
🔊 Audio coming soon
వాతపిత్తజ్వరే శీతాభిప్రాయతాముపపాదయితుం వాయోర్యోగవాహితామాహ- యోగవాహ ఇత్యాది| యోగాద్యోగినో గుణం వహతీతి యోగవాహః| పరమితి అత్యర్థం| సంయోగాదితి ఉష్ణేన శీతేన చ సంయోగాత్| ఉభయార్థకృదితి యథాసంఖ్యమిహ ఉష్ణశీతార్థకారీ| ఏతదేవ విభజతే- దాహకృదిత్యాది| ‘పిత్తేన’ ఇతి వక్తవ్యే యత్ ‘తేజసా’ ఇతి కరోతి, తేన బాహ్యేనాప్యాతపాదినా యుక్తో వాయుర్దాహం కరోతీతి లోకప్రసిద్ధమర్థం దృష్టాంతార్థం సూచయతి| శీతకారిత్వం తు వాయోః శీతత్వేనైవ యత్ సిద్ధం తత్ సోమరూపకఫపానీయాదియోగాద్విశేషేణ భవతీతి జ్ఞేయం||38||-
Adhikarana ౧౮ (౩౯-౪౧) · Śloka ౪౧
అంతర్దాహోఽధికస్తృష్ణా ప్రలాపః శ్వసనం భ్రమః||39|| సంధ్యస్థిశూలమస్వేదో దోషవర్చోవినిగ్రహః| అంతర్వేగస్య లింగాని జ్వరస్యైతాని లక్షయేత్||40|| సంతాపోఽభ్యధికో బాహ్యస్తృష్ణాదీనాం చ మార్దవం| బహిర్వేగస్య లింగాని సుఖసాధ్యత్వమేవ చ||41||
अन्तर्दाहोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः||३९|| सन्ध्यस्थिशूलमस्वेदो दोषवर्चोविनिग्रहः| अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि ज्वरस्यैतानि लक्षयेत्||४०|| सन्तापोऽभ्यधिको बाह्यस्तृष्णादीनां च मार्दवम्| बहिर्वेगस्य लिङ्गानि सुखसाध्यत्वमेव च||४१||
🔊 Audio coming soon
అంతర్దాహ ఇత్యాదినా అంతర్వేగబహిర్వేగవివరణం||39-41||
Adhikarana ౧౯ (౪౨-౪౬) · Śloka ౪౭
ప్రాకృతః సుఖసాధ్యస్తు వసంతశరదుద్భవః| ఉష్ణముష్ణేన సంవృద్ధం పిత్తం శరది కుప్యతి||42|| చితః శీతే కఫశ్చైవం వసంతే సముదీర్యతే| వర్షాస్వమ్లవిపాకాభిరద్భిరోషధిభిస్తథా||43|| సంచితం పిత్తముద్రిక్తం శరద్యాదిత్యతేజసా| జ్వరం సంజనయత్యాశు తస్య చానుబలః కఫః||44|| ప్రకృత్యైవ విసర్గస్య తత్ర నానశనాద్భయం| అద్భిరోషధిభిశ్చైవ మధురాభిశ్చితః కఫః||45|| హేమంతే, సూర్యసంతప్తః స వసంతే ప్రకుప్యతి| వసంతే శ్లేష్మణా తస్మాజ్జ్వరః సముపజాయతే||46|| ఆదానమధ్యే తస్యాపి వాతపిత్తం భవేదను|47|
प्राकृतः सुखसाध्यस्तु वसन्तशरदुद्भवः| उष्णमुष्णेन संवृद्धं पित्तं शरदि कुप्यति||४२|| चितः शीते कफश्चैवं वसन्ते समुदीर्यते| वर्षास्वम्लविपाकाभिरद्भिरोषधिभिस्तथा||४३|| सञ्चितं पित्तमुद्रिक्तं शरद्यादित्यतेजसा| ज्वरं सञ्जनयत्याशु तस्य चानुबलः कफः||४४|| प्रकृत्यैव विसर्गस्य तत्र नानशनाद्भयम्| अद्भिरोषधिभिश्चैव मधुराभिश्चितः कफः||४५|| हेमन्ते, सूर्यसन्तप्तः स वसन्ते प्रकुप्यति| वसन्ते श्लेष्मणा तस्माज्ज्वरः समुपजायते||४६|| आदानमध्ये तस्यापि वातपित्तं भवेदनु|४७|
🔊 Audio coming soon
ప్రాకృత ఇత్యాదినా ప్రకరణేన ప్రాకృతవైకృతవివరణం| తత్రేహ కాలస్వభావప్రకుపితో దోషః ప్రకృతిరుచ్యతే , తజ్జాతీయాచ్చ దోషాదుద్భూతో జ్వరః ప్రాకృత ఉచ్యతే| యద్వక్ష్యతి- “కాలప్రకృతిముద్దిశ్య నిర్దిష్టః ప్రాకృతో జ్వరః” ఇతి| ఏవమపి వర్షాకాలప్రకృతిభూతేన వాతేన కృతో జ్వరః ప్రాకృతః స్యాత్, తన్నిషేధాయాహ- సుఖసాధ్యస్తు వసంతశరదుద్భవ ఇతి| తుశబ్దోఽవధారణే| తేన, య ఏవ సుఖసాధ్యో వసంతశరదుద్భవః ప్రాకృతః స ఏవేహ ప్రాకృతశబ్దేనోచ్యత ఇత్యర్థః; వర్షాకాలభవవాతికస్తు న సుఖసాధ్య ఇతి, తేన నాసౌ ప్రాకృత ఉచ్యతే| ప్రాకృతవైకృతసంజ్ఞావ్యవహారో హి యథాక్రమం సుఖసాధ్య-కృచ్ఛ్రసాధ్యబోధప్రయోజనకః ; తద్యది కృచ్ఛ్రేఽపి వాతజే ప్రాకృతత్వం స్యాత్తదా కిం ప్రాకృతవ్యవహారేణ| యతశ్చ వసంతశరదుద్భవావేవ ప్రాకృతౌ, తేన తయోరేవ ‘ఉష్ణం’ ఇత్యాదిన గ్రంథేన వివరణం ప్రపంచేన కరిష్యతి న వాతికస్యేతి| అత్రార్థే జతూకర్ణే- “సౌమ్యాగ్నేయావుష్ణశీతకామౌ, జీర్ణస్త్రయోదశే| దినే, వసంతశరదోః ప్రాకృతోఽన్యత్ర వైకృతః” ఇతి| యద్యపి వసంతజః పూర్వముక్తస్తథాఽపి ప్రతిలోమవ్యాఖ్యయా ‘ఉష్ణం’ ఇత్యాదినా శరదుద్భవం నిర్దిశతి| ఉష్ణం పిత్తం చితం వర్షాసు శరద్యుదీర్ణేనాతపేన కుప్యతీతి విజ్ఞేయం| శీతే ఇతి హేమంతే| ఉష్ణమిత్యాదినా నిర్దిష్టస్య వర్షాస్విత్యాది భాష్యం| నను యది వర్షాస్వమ్లవిపాకిత్వం సర్వాసామోషధీనాం, తదా ప్రతిద్రవ్యాభిహితవిపాకస్యావ్యవస్థా స్యాత్, తస్య కాలవశేనామ్లత్వదర్శనాత్ | మైవం, యథా నిష్ఠాపాకేన యన్మధురం ద్రవ్యం, తద్యథాఽఽవస్థికేన పాకేనామ్లం భవతి, యదుక్తం- “పరం తు పచ్యమానస్య విదగ్ధస్యామ్లభావతః” (చి.అ.15) ఇత్యాదినా, తథేహాపి కాలమహిమ్నాఽమ్లవిపాకిత్వమపి భవిష్యతి; ఏవం హేమంతే యన్మధురపాకిత్వమోషధీనాం తత్రాపి వ్యాఖ్యేయం| అన్యే తు, వర్షాసు వహ్నిమాంద్యాద్విదాహనిమిత్తమోషధీనామమ్లవిపాకిత్వమితి బ్రువతే| యదుక్తం- “వర్షాసు విదహత్యన్నం........| తదా హి సర్వమేవాన్నం ప్రాయో హ్యస్య విదహ్యతే” ఇతి| ఏవమపి తైర్హేమంతే మధురపాకిత్వం నోక్తమేవ; తస్మాత్ కాలమహిమ్నైవ పాకాంతరమోషధీనాం సాధు| ఆశ్వితి పిత్తస్యాశుకారిత్వాచ్ఛీఘ్రం జనయతి| అనుబల ఇతి అనుబంధరూపః కఫో భవతి| ఏవం జ్వరస్య లంఘనీయతామాహ- ప్రకృత్యైవేత్యాది| విసర్గస్య ప్రకృత్యేతి విసర్గరూపకాలజయా ప్రకృత్యా సౌమ్యాదిరూపయాఽనశనాద్భయం న భవతి| విసర్గో హి సౌమ్యః స్నిగ్ధః , తత్ర బలవంతశ్చ పురుషాః తేన తత్రోత్పన్నో జ్వర ఆమాశయసముత్పన్నత్వేన లంఘనార్హో లంఘనీయ ఏవ| కింవా, ‘ప్రకృత్యైవ విసర్గాచ్చ’ ఇతి పాఠః| తదా ప్రకృత్యేతి జ్వరకారణేన కఫపిత్తరూపేణ లంఘనహేతునా, తథా విసర్గాచ్చ కాలాల్లంఘనే భయం నాస్తి| ఉక్తం హి- “కఫపిత్తే ద్రవే ధాతూ సహేతే లంఘనం మహత్” ఇతి| హేమంతే చితః కఫో వసంతే కుప్యతీతి యుక్తమేవ, యతో దోషచయాదిక్రమే శిశిరో నాస్త్యేవ| ఆదానమధ్యే తస్యాపి వాతపిత్తం భవేదన్వితి తస్యాపి వసంతజకఫజ్వరస్య వాతపిత్తం అన్వితి అనుబంధరూపం భవతి| తత్ర వసంతాదౌ దుర్బలం వాతపిత్తం, మధ్యే తు మధ్యం, అంతే తు ప్రబలం భవతి; ఏవం శరద్యపి కఫో భవతి||42-46||-
Adhikarana ౨౦ (౪౭) · Śloka ౪౮
ఆదావంతే చ మధ్యే చ బుద్ధ్వా దోషబలాబలం||47|| శరద్వసంతయోర్విద్వాంజ్వరస్య ప్రతికారయేత్|48|
आदावन्ते च मध्ये च बुद्ध्वा दोषबलाबलम्||४७|| शरद्वसन्तयोर्विद्वाञ्ज्वरस्य प्रतिकारयेत्|४८|
🔊 Audio coming soon
తదేతాన్ విశేషాన్ బుద్ధ్వా చికిత్సా కర్తవ్యేతి దర్శయన్నాహ- ఆదావిత్యాది| శరద్వసంతయోరాదౌ మధ్యే చాంతే చ జ్వరస్య దోషబలాబలం బుద్ధ్వేతి యోజనా||47||-
Adhikarana ౨౧ (౪౮-౪౯) · Śloka ౪౯
కాలప్రకృతిముద్దిశ్య నిర్దిష్టః ప్రాకృతో జ్వరః||48|| ప్రాయేణానిలజో దుఃఖః కాలేష్వన్యేషు వైకృతః| హేతవో వివిధాస్తస్య నిదానే సంప్రదర్శితాః||49||
कालप्रकृतिमुद्दिश्य निर्दिष्टः प्राकृतो ज्वरः||४८|| प्रायेणानिलजो दुःखः कालेष्वन्येषु वैकृतः| हेतवो विविधास्तस्य निदाने सम्प्रदर्शिताः||४९||
🔊 Audio coming soon
కాలప్రకృతిముద్దిశ్య నిర్దిష్టః ప్రాకృతో జ్వర ఇతి ప్రాకృత జ్వరబోధికా పరిభాషా| కాలప్రకృతిమితి కాలస్వభావసంబద్ధం దోషం; ఉద్దిశ్యేతి కారణత్వేన లక్ష్యీకృత్య| నన్వేవమపి వర్షాకాలప్రకృతినా వాతేన కృతో జ్వరః ప్రాకృతః స్యాదిత్యాహ- ప్రాయేణానిలజో దుఃఖ ఇతి; అనిలజో జ్వరః కాలప్రకృతిసమానోఽపి దుఃఖో భవతి, విరుద్ధోపక్రమత్వాత్| యతో జ్వరస్యామాశయోత్థత్వేన లంఘనాది పథ్యం, తచ్చ వాయోరపథ్యమితి విరుద్ధోపక్రమత్వాద్దుఃఖత్వేన న ప్రాకృతత్వం వాతికస్య; యతః ప్రాకృతత్వేఽపి యః సుఖసాధ్యః స ఏవ ప్రాకృత ఉచ్యత ఇతి భావః| ఏవం తావత్ సర్వో వాతజో వైకృతః, తథా వసంతశరద్వ్యతిరిక్తకాలభవః | కఫజస్తథా పైత్తికోఽపి వైకృత ఏవేతి దర్శయన్నాహ- కాలేష్వన్యేషు వైకృత ఇతి; ‘కఫజః పిత్తజో వా ’ ఇతి శేషః| అథ వైకృతస్య జ్వరస్య కో హేతురిత్యాహ- హేతవ ఇత్యాది| అన్యే తు బ్రువతే- వర్షాకాలే వాతజోఽపి ప్రాకృతః, కింత్వయం కృచ్ఛ్రః, వసంతశరదుద్భవస్తు ప్రాకృతః సుఖసాధ్యో భవతీతి విశేషః; తథా చ వాగ్భటేన- “ప్రాకృతశ్చానిలోద్భవః” (వా. ని.అ.2) ఇతి కృతమితి||48-49||
Adhikarana ౨౨ (౫౦) · Śloka ౫౦
బలవత్స్వల్పదోషేషు జ్వరః సాధ్యోఽనుపద్రవః|50|
बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः|५०|
🔊 Audio coming soon
బలవత్స్విత్యాదినా సుఖసాధ్యజ్వరవివరణం| జ్వరోపద్రవా యద్యపి సాక్షాన్న పఠితాః, తథాఽపి సామాన్యోపద్రవలక్షణయుక్తా రోగా ఇహ జ్ఞేయాః; యదుక్తం- “ఉపద్రవస్తు ఖలు రోగోత్తరకాలజో రోగాశ్రయో రోగ ఏవ స్థూలోఽణుర్వా, రోగాత్ పశ్చాజ్జాయత ఇత్యుపద్రవసంజ్ఞః” (చి.అ.21) ఇతి; తంత్రాంతరే చ- “హిక్కాశ్వాసకాసతృష్ణాచ్ఛర్ద్యతీసారమూర్చ్ఛాంగభేదారోచకాః కృచ్ఛ్రవిట్కతా చేతి దశోపద్రవా జ్వరముపద్రవంతి” ఇత్యుక్తాః|50|
Adhikarana ౨౩ (౫౦) · Śloka ౫౧
హేతుభిర్బహుభిర్జాతో బలిభిర్బహులక్షణః||50|| జ్వరః ప్రాణాంతకృద్యశ్చ శీఘ్రమింద్రియనాశనః|51|
हेतुभिर्बहुभिर्जातो बलिभिर्बहुलक्षणः||५०|| ज्वरः प्राणान्तकृद्यश्च शीघ्रमिन्द्रियनाशनः|५१|
🔊 Audio coming soon
నను బలిభిర్బహుభిశ్చ హేతుభిర్జాతో బహులక్షణ ఏవ భవిష్యతి, తత్ కిం ‘బహులక్షణః’ ఇతి పదేన? ఉచ్యతే- పురుషస్యాగ్నిబలాదివిశేషేణ దోషహేతవో యథోక్తదోషగుణా అపి న బహులక్షణం రోగం కుర్వంతి, తథా సంప్రాప్తివిశేషాభావాచ్చ న బహులక్షణత్వం భవతి| యదుక్తం- “ఏకం ద్వౌ త్రీన్ బహూన్ వాఽపి దేహే ధాత్వాదియోగతః| దర్శయంతి వికారాంస్తు కుపితాః పవనాదయః” ఇతి| శీఘ్రమితి ఉత్పన్నమాత్ర ఏవ||50||-
Adhikarana ౨౪ (౫౧) · Śloka ౫౨
సప్తాహాద్వా దశాహాద్వా ద్వాదశాహాత్తథైవ చ||51|| సప్రలాపభ్రమశ్వాసస్తీక్ష్ణో హన్యాజ్జ్వరో నరం|52|
सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा द्वादशाहात्तथैव च||५१|| सप्रलापभ्रमश्वासस्तीक्ष्णो हन्याज्ज्वरो नरम्|५२|
🔊 Audio coming soon
సప్తాహాద్వేత్యాది| సప్తాహాద్వాతోత్తరః సప్రలాపభ్రమశ్వాసస్తీక్ష్ణో హంతి, ఏవంగుణ ఏవ పైత్తికో దశాహాత్, తథైవంగుణ ఏవ కఫజో ద్వాదశాహాద్ధంతి, శీఘ్రతమ-శీఘ్రతర-శీఘ్రవికారకారిత్వాద్వాతపిత్తకఫానామితి వర్ణయంతి| వాశబ్దశ్చ వికల్పార్థః; తేన సప్తాహాదిష్వప్యర్వాగపి పరేణ వా హననం లక్ష్యతే| అన్యే తు సప్తాహాత్ సప్రలాపః, దశాహాత్ సభ్రమః, ద్వాదశాహాత్ సశ్వాసో హంతీతి వ్యాఖ్యానయంతి||51||-
Adhikarana ౨౫ (౫౨) · Śloka ౫౩
జ్వరః క్షీణస్య శూనస్య గంభీరో దైర్ఘరాత్రికః||52|| అసాధ్యో బలవాన్ యశ్చ కేశసీమంతకృజ్జ్వరః|53|
ज्वरः क्षीणस्य शूनस्य गम्भीरो दैर्घरात्रिकः||५२|| असाध्यो बलवान् यश्च केशसीमन्तकृज्ज्वरः|५३|
🔊 Audio coming soon
గంభీరః అంతర్వేగః; కింవా, గంభీరధాతుస్థః | దైర్ఘరాత్రికః దీర్ఘకాలానుబంధీ; కింవా దీర్ఘాం రాత్రిం మరణరూపాం కరోతీతి దైర్ఘరాత్రికః||52||-
Adhikarana ౨౬ (౫౩-౬౦) · Śloka ౬౧
స్రోతోభిర్విసృతా దోషా గురవో రసవాహిభిః||53|| సర్వదేహానుగాః స్తబ్ధా జ్వరం కుర్వంతి సంతతం| దశాహం ద్వాదశాహం వా సప్తాహం వా సుదుఃసహః||54|| స శీఘ్రం శీఘ్రకారిత్వాత్ ప్రశమం యాతి హంతి వా| కాలదూష్యప్రకృతిభిర్దోషస్తుల్యో హి సంతతం||55|| నిష్ప్రత్యనీకః కురుతే తస్మాజ్జ్ఞేయః సుదుఃసహః| యథా ధాతూంస్తథా మూత్రం పురీషం చానిలాదయః||56|| యుగపచ్చానుపద్యంతే నియమాత్ సంతతే జ్వరే| స శుద్ధ్యా వాఽప్యశుద్ధ్యా వా రసాదీనామశేషతః||57|| సప్తాహాదిషు కాలేషు ప్రశమం యాతి హంతి వా| యదా తు నాతిశుధ్యంతి న వా శుధ్యంతి సర్వశః||58|| ద్వాదశైతే సముద్దిష్టాః సంతతస్యాశ్రయాస్తదా| విసర్గం ద్వాదశే కృత్వా దివసేఽవ్యక్తలక్షణం||59|| దుర్లభోపశమః కాలం దీర్ఘమప్యనువర్తతే| ఇతి బుద్ధ్వా జ్వరం వైద్య ఉపక్రామేత్తు సంతతం ||60|| క్రియాక్రమవిధౌ యుక్తః ప్రాయః ప్రాగపతర్పణైః|61|
स्रोतोभिर्विसृता दोषा गुरवो रसवाहिभिः||५३|| सर्वदेहानुगाः स्तब्धा ज्वरं कुर्वन्ति सन्ततम्| दशाहं द्वादशाहं वा सप्ताहं वा सुदुःसहः||५४|| स शीघ्रं शीघ्रकारित्वात् प्रशमं याति हन्ति वा| कालदूष्यप्रकृतिभिर्दोषस्तुल्यो हि सन्ततम्||५५|| निष्प्रत्यनीकः कुरुते तस्माज्ज्ञेयः सुदुःसहः| यथा धातूंस्तथा मूत्रं पुरीषं चानिलादयः||५६|| युगपच्चानुपद्यन्ते नियमात् सन्तते ज्वरे| स शुद्ध्या वाऽप्यशुद्ध्या वा रसादीनामशेषतः||५७|| सप्ताहादिषु कालेषु प्रशमं याति हन्ति वा| यदा तु नातिशुध्यन्ति न वा शुध्यन्ति सर्वशः||५८|| द्वादशैते समुद्दिष्टाः सन्ततस्याश्रयास्तदा| विसर्गं द्वादशे कृत्वा दिवसेऽव्यक्तलक्षणम्||५९|| दुर्लभोपशमः कालं दीर्घमप्यनुवर्तते| इति बुद्ध्वा ज्वरं वैद्य उपक्रामेत्तु सन्ततम् ||६०|| क्रियाक्रमविधौ युक्तः प्रायः प्रागपतर्पणैः|६१|
🔊 Audio coming soon
స్రోతోభిరిత్యాదినా సంతతాదిభేదమాహ| గురవ ఇతి వృద్ధాః| దశాహమిత్యాది దశాహాదీన్ వ్యాప్య| సుదుఃసహః ‘భవతి’ ఇతి శేషః| శీఘ్రమితి దశాహాదయ ఏవ ప్రభూతతరకాలాంతరాపేక్షయా శీఘ్రశబ్దవాచ్యాః| దశాహాదివికల్పశ్చ యథాక్రమం పిత్తకఫానిలోత్తరసన్నిపాతారబ్ధత్వాత్ సంతతజ్వరస్య జ్ఞేయః| యదుక్తమన్యత్రాపి- “పిత్తకఫానిలవృద్ధ్యా దశదివస-ద్వాదశాహ- సప్తాహాత్| హంతి విముంచతి వాఽఽశు త్రిదోషజో ధాతుమలపాకాత్” ఇతి| తథా “దశ-ద్వాదశ-సప్తాహైః పిత్తశ్లేష్మానిలాధికః| దగ్ధ్వోష్మణా ధాతుమలాన్ హంతి ముంచతి వా జ్వరః” ఇతి| హననమోచనవికల్పస్తు రసాదీనామప్యశుద్ధ్యా శుద్ధ్యా చ వక్తవ్యః| కస్మాదేవమయం దుఃసహః శీఘ్రకారీ చ సంతతో భవతీత్యాహ- కాలేత్యాది| కాలః వర్షాదిః, దూష్యః రసాదిః, ప్రకృతిః దేహప్రకృతిః శ్లేష్మప్రకృత్యాదికా| నను కాలాదితుల్యతా దోషస్య కదాచిదేవ సంభవతి, యథా- వసంతే, శ్లేష్మప్రకృతౌ, మేదసి దూష్యే, కఫో దోషః; ఏవం శరది పిత్తమపి జ్ఞేయం; ఇతరేషాం తు త్రిదోషాదీనాం కాలాదితుల్యత్వం దుష్ప్రాపం; అతస్తత్కృతసంతతః కథం భవతు, సంతతశ్చ ద్వాదశాశ్రయత్వేన త్రిదోషజ ఏవ వక్తవ్యః| ఉచ్యతే- తుల్య ఇత్యభిధాయాపి యత్ ‘నిష్ప్రత్యనీకః’ ఇతి కరోతి, తేన కాలాద్యనుగుణతామేవ కాలాదితుల్యతాం స్ఫోటయతి | కాలాదీనాం చాసమానానామపి బలవతా దోషేణ పరిగృహీతానాం ప్రతీపార్థకరణాసామర్థ్యేనానుగుణతైవ భవతి; యథా- బలవతో రాజ్ఞో హృదయేన ప్రతికూలా అపి క్షుద్రరాజానోఽనుగుణా ఏవ భవంతి| కించ, త్రిదోషారబ్ధ ఏవాస్మన్మతే సంతతః, తస్య చాన్యతరం దోషం ప్రతి కాలాదీనాం తుల్యత్వం సంభవత్యేవ| అత్రైకే ‘తస్మాజ్జ్ఞేయః సుదుఃసహః’ ఇత్యతోఽనంతరం ‘యథా ధాతూన్’ ఇత్యాది పఠంతి, ఇతశ్చ ‘ప్రాయః ప్రాగపతర్పణైః’ ఇత్యంతం పఠిత్వా ‘రక్తధాత్వాశ్రయః’ ఇత్యాదినా సతతకాదిలక్షణం పఠంతి| అన్యే తు- ‘సుదుఃసహః’ ఇతి పఠిత్వా సతతాన్యేద్యుష్కలక్షణే పఠంతి, తదను ‘యథా ధాతూన్’ ఇత్యాదిగ్రంథం, తతః పునరాచార్యాంతరమతేనాన్యేద్యుష్కాదిజ్వరత్రయలక్షణం పఠంతి| తత్ర ప్రథమపాఠక్రమే ‘యథా ధాతూన్’ ఇత్యాదినా సంతతస్యోత్పాదాదిక్రమం బ్రువతే| ధాతూనితి రసాదిధాతుసప్తకం| రసదుష్ట్యభిధానేన విశేషేణ రసదుష్టిర్జ్ఞేయా| యథేతి యేన ప్రకారేణ గురుత్వస్తబ్ధత్వాదినా| యుగపదితి ఏకకాలం| నియమాదితి సర్వానేవ ధాత్వాదీన్ సర్వ ఏవ దోషాశ్చానుపద్యంతే| స శుద్ధ్యా వేత్యాది| స సంతతః; యదా సర్వే రసాదయః సర్వథా విశుద్ధా భవంతి తదా ప్రశామ్యతి సప్తాహాదిషు, యదా రసాదయః సర్వే సర్వథా వాఽవిశుద్ధా భవంతి తదా హంతీత్యర్థః| అథ యదా స్తోకా శుద్ధిస్తదా కా విధేత్యాహ- యదా త్విత్యాది| నాతిశుధ్యంతీతి సర్వ ఏవ నాతివిశుద్ధా భవంతి సావశేషదోషా భవంతీత్యర్థః| న వా శుధ్యంతి సర్వశ ఇతి రసాదిషు మధ్యే కతిచిచ్ఛుధ్యంతి, కతిచిచ్చావిశుద్ధా వర్తంత ఇత్యర్థః| ద్వాదశేతి సప్త ధాతవస్త్రయో దోషా మూత్రం పురీషం చ| దోషాణాం చేహ శుద్ధిః ప్రకృతిగమనేన జ్ఞేయా| ద్వాదశాశ్రయత్వేన సంతతస్యైకదోషారబ్ధత్వం యదుచ్యతే, తన్నిరస్తమేవ జ్ఞేయం| విసర్గమితి పరిత్యాగం| విసర్గస్వరూపమాహ- అవ్యక్తలక్షణమితి; అవ్యక్తం లక్షణం యస్య తమవ్యక్తలక్షణం విసర్గం; ఏతేన, తదాఽపి జ్వరో లీనోఽస్త్యేవ, పరం లక్షణాని తస్య వ్యక్తాని న భవంతీతి దర్శయతి; తదను త్రయోదశదినాదారభ్య దీర్ఘకాలమనువర్తతే, తతో దుర్లభోపశమో భవతీతి యుక్తముక్తం| ఏభిశ్చ ధాత్వాదిద్వాదశాశ్రయిత్వ-దశాహాదివ్యాపకత్వాదిభిర్ధర్మైః సంతతో భిన్న ఏవ వాతాదిజ్వరేభ్యః కాలానియమేన ద్విత్ర్యాదిదినేషు వ్యవచ్ఛేదేనానుసక్తేభ్యః| యస్తు తంత్రాంతరే “తథా సంతత ఏవాన్యః స్వల్పదుర్బలకారణః| ఏకదోషో ద్విదోషో వా స్వల్పోపద్రవలక్షణః|| అతుల్యదూష్యప్రకృతిః” ఇత్యాదినా గ్రంథేనోచ్యతే, సోఽస్మాదన్య ఏవేతి తంత్రాంతరేఽప్యన్యశబ్దప్రయోగాత్ ప్రతిపాదితమితి న విరోధః||53-60||-
Adhikarana ౨౭ (౬౧-౬౨) · Śloka ౬౨
రక్తధాత్వాశ్రయః ప్రాయో దోషః సతతకం జ్వరం||61|| సప్రత్యనీకః కురుతే కాలవృద్ధిక్షయాత్మకం| అహోరాత్రే సతతకో ద్వౌ కాలావనువర్తతే||62||
रक्तधात्वाश्रयः प्रायो दोषः सततकं ज्वरम्||६१|| सप्रत्यनीकः कुरुते कालवृद्धिक्षयात्मकम्| अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते||६२||
🔊 Audio coming soon
సతతకం వివృణోతి- రక్తధాత్వాశ్రయ ఇత్యాది| ప్రయోగ్రహణాత్ సతతకో రక్తవ్యతిరిక్తం మాంసాదిధాతుమప్యాశ్రయత ఇతి దర్శయతి| సప్రత్యనీక ఇతి కాలాదిషు మధ్యేఽన్యతమః ప్రత్యనీకః| కాలవృద్ధిక్షయాత్మకమితి కాలే వృద్ధిక్షయోచితే కాలే వృద్ధిః క్షయశ్చ యస్య స కాలవృద్ధిక్షయాత్మా| తేన , దోషానుగుణే కాలే జ్వరో భవతి, దోషానుగుణకాలవ్యతిరిక్తే చ కాలే క్షయో భవతి| జ్వరస్య కాలప్రకృతిదూష్యాణాం మధ్యేఽన్యతమాద్బలప్రాప్తౌ సత్యామపి దోషసంప్రాప్తి మహిమ్నా హి కాలభావిత్వనియమో జ్ఞేయః||61-62||
Adhikarana ౨౮ (౬౩-౬౭) · Śloka ౬౭
కాలప్రకృతిదూష్యాణాం ప్రాప్యైవాన్యతమాద్బలం| అన్యేద్యుష్కం జ్వరం దోషో రుద్ధ్వా మేదోవహాః సిరాః||63|| సప్రత్యనీకో జనయత్యేకకాలమహర్నిశి| దోషోఽస్థిమజ్జగః కుర్యాత్తృతీయకచతుర్థకౌ||64|| గతిర్ద్వ్యేకాంతరాఽన్యేద్యుర్దోషస్యోక్తాఽన్యథా పరైః| అన్యేద్యుష్కం జ్వరం కుర్యాదపి సంశ్రిత్య శోణితం||65|| మాంసస్రోతాంస్యనుగతో జనయేత్తు తృతీయకం| సంశ్రితో మేదసో మార్గం దోషశ్చాపి చతుర్థకం ||66|| అన్యేద్యుష్కః ప్రతిదినం దినం హిత్వా తృతీయకః| దినద్వయం యో విశ్రమ్య ప్రత్యేతి స చతుర్థకః||67||
कालप्रकृतिदूष्याणां प्राप्यैवान्यतमाद्बलम्| अन्येद्युष्कं ज्वरं दोषो रुद्ध्वा मेदोवहाः सिराः||६३|| सप्रत्यनीको जनयत्येककालमहर्निशि| दोषोऽस्थिमज्जगः कुर्यात्तृतीयकचतुर्थकौ||६४|| गतिर्द्व्येकान्तराऽन्येद्युर्दोषस्योक्ताऽन्यथा परैः| अन्येद्युष्कं ज्वरं कुर्यादपि संश्रित्य शोणितम्||६५|| मांसस्रोतांस्यनुगतो जनयेत्तु तृतीयकम्| संश्रितो मेदसो मार्गं दोषश्चापि चतुर्थकम् ||६६|| अन्येद्युष्कः प्रतिदिनं दिनं हित्वा तृतीयकः| दिनद्वयं यो विश्रम्य प्रत्येति स चतुर्थकः||६७||
🔊 Audio coming soon
మేదోవహా ఇత్యత్ర మేదోవహనాడీరోధాదేవ మేదోదుష్టిర్జ్ఞేయా| ఉక్తం హి- “తేషాం స్రోతసాం రోధాత్ స్థానస్థాశ్చైవ మార్గగాశ్చ శరీరధాతవః ప్రకోపమాపద్యంతే” (వి.అ.5) ఇతి| ‘మాంసస్రోతాంస్యనుసృతః’ ఇత్యాది తృతీయకచతుర్థకలక్షణం కేచిత్ పఠంతి| అత్రాపి స్రోతోదుష్ట్యా ధాతుదుష్టిరవగంతవ్యా| యే తు తృతీయకచతుర్థకయోర్దూష్యప్రతిపాదకం గ్రంథం న పఠంతి, తేషాం తంత్రాంతరప్రత్యయాద్దూష్యావరోధః| తృతీయకచతుర్థకసంజ్ఞయైవ తృతీయదినచతుర్థదినభావిత్వం జ్ఞేయం||63-67||
Adhikarana ౨౯ (౬౮-౬౯) · Śloka ౬౯
అధిశేతే యథా భూమిం బీజం కాలే చ రోహతి| అధిశేతే తథా ధాతుం దోషః కాలే చ కుప్యతి||68|| స వృద్ధిం బలకాలం చ ప్రాప్య దోషస్తృతీయకం| చతుర్థకం చ కురుతే ప్రత్యనీకబలక్షయాత్||69||
अधिशेते यथा भूमिं बीजं काले च रोहति| अधिशेते तथा धातुं दोषः काले च कुप्यति||६८|| स वृद्धिं बलकालं च प्राप्य दोषस्तृतीयकम्| चतुर्थकं च कुरुते प्रत्यनीकबलक्षयात्||६९||
🔊 Audio coming soon
జ్వరాణాం విచ్ఛేదాభ్యాగమే దృష్టాంతమాహ- అధిశేతే ఇత్యాది| అధిశేతే ఇతి అధిష్ఠాయ తిష్ఠతి| ధాతుమితి సతతకాదిదూష్యత్వేన పఠితం రక్తాదిధాతుం| కాలే ఇతి స్వకాలే| యది స్వకాలే జ్వరం కరోతి దోషః, తదా తృతీయకచతుర్థకయోః కిమితి విశ్రామదినేఽపి దోషానుగుణే పూర్వాహ్ణాదికాలే న కరోతీత్యాహ- స వృద్ధిం చేత్యాది| న కేవలం కాలమాత్రమపేక్షతే, కింతు వృద్ధిమప్యపేక్షతే తృతీయకాదికరణే దోషః; సా చ వృద్ధిస్తృతీయకే త్ర్యహేణ, చతుర్థకే చతురహేణైవ భవతీతి భావః| ప్రత్యనీకస్య కాలప్రకృత్యాదేర్దోషవిరుద్ధస్య బలక్షయః; తేన దోషవృద్ధ్యా యదా ప్రత్యనీకస్య క్షయో భవతి తదా జ్వరయతీత్యర్థః||68-69||
Adhikarana ౩౦ (౭౦) · Śloka ౭౦
కృత్వా వేగం గతబలాః స్వే స్వే స్థానే వ్యవస్థితాః| పునర్వివృద్ధాః స్వే కాలే జ్వరయంతి నరం మలాః||70||
कृत्वा वेगं गतबलाः स्वे स्वे स्थाने व्यवस्थिताः| पुनर्विवृद्धाः स्वे काले ज्वरयन्ति नरं मलाः||७०||
🔊 Audio coming soon
అథ సతతకాదౌ యథా వృద్ధో దోషో జ్వరవేగం జనయతి, తస్య యథోపశమో భవతి, తదాహ- కృత్వేత్యాది| సతతకాదౌ దోషా వేగం కృత్వా గతబలా భవంతి, గతబలాశ్చ పునః స్వే స్వే రక్తాదౌ స్థానే స్థితా భవంతి, పునస్త ఏవ వృద్ధాః స్వే కాలే జ్వరయంతి||70||
Adhikarana ౩౧ (౭౧-౭౨) · Śloka ౭౨
కఫపిత్తాత్త్రికగ్రాహీ పృష్ఠాద్వాతకఫాత్మకః| వాతపిత్తాచ్ఛిరోగ్రాహీ త్రివిధః స్యాత్తృతీయకః||71|| చతుర్థకో దర్శయతి ప్రభావం ద్వివిధం జ్వరః| జంఘాభ్యాం శ్లైష్మికః పూర్వం శిరస్తోఽనిలసంభవః||72||
कफपित्तात्त्रिकग्राही पृष्ठाद्वातकफात्मकः| वातपित्ताच्छिरोग्राही त्रिविधः स्यात्तृतीयकः||७१|| चतुर्थको दर्शयति प्रभावं द्विविधं ज्वरः| जङ्घाभ्यां श्लैष्मिकः पूर्वं शिरस्तोऽनिलसम्भवः||७२||
🔊 Audio coming soon
దోషోద్రేకవిశేషేణ తృతీయకచతుర్థకయోః ప్రభావమాహ- కఫపిత్తాదిత్యాది| పృష్ఠమభీతి పృష్ఠాత్, పృష్ఠగ్రాహీత్యర్థః; కింవా, పృష్ఠాదితి ల్యబ్లోపే పంచమీ, తేన పృష్ఠమధిష్ఠాయేత్యర్థః| జంఘాభ్యాం పూర్వమితి జంఘయోః ప్రథమం పీడాం కరోతి| అత్ర చ న స్వప్రధానః పైత్తికశ్చతుర్థకః పిత్తగృధ్రసీవద్భవత్యేవానభిధానాదితి మంతవ్యం; హారీతే తు పిత్తజన్యత్వం యదుక్తం తదనుబంధరూపపిత్తజన్యత్వం, పృథక్ప్రభావాకర్తృత్వాత్; న హి ప్రభావశ్చతుర్థకాభ్యుపగమవిరోధీ ||71-72||
Adhikarana ౩౨ (౭౩) · Śloka ౭౩
విషమజ్వర ఏవాన్యశ్చతుర్థకవిపర్యయః| త్రివిధో ధాతురేకైకో ద్విధాతుస్థః కరోతి యం||73||
विषमज्वर एवान्यश्चतुर्थकविपर्ययः| त्रिविधो धातुरेकैको द्विधातुस्थः करोति यम्||७३||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి మధ్యే అహనీ జ్వరయత్యాదావంతే చ యో ముంచతి స చతుర్థకవిపర్యయత్వేన చతుర్థకగ్రహణగృహీత ఏవేతి దర్శయన్నాహ- విషమేత్యాది| త్రివిధో ధాతురితి వాతాదిః| ద్విధాతుస్థ ఇతి అస్థిమజ్జగతః| అయం చ విషమజ్వర ఇవేతి సామాన్యేనోక్తం, తథాఽపి చతుర్థకస్య ప్రకారరూపవిషమజ్వర ఏవేతి మంతవ్యం| అత్ర తంత్రాంతరం- “అస్థిమజ్జోభయగతే చతుర్థకవిపర్యయః| త్ర్యహాద్ద్వ్యహం జ్వరయతి హ్యాదావంతే చ ముంచతి” ఇతి||73||
Adhikarana ౩౩ (౭౪) · Śloka ౭౪
ప్రాయశః సన్నిపాతేన దృష్టః పంచవిధో జ్వరః| సన్నిపాతే తు యో భూయాన్ స దోషః పరికీర్తితః||74||
प्रायशः सन्निपातेन दृष्टः पञ्चविधो ज्वरः| सन्निपाते तु यो भूयान् स दोषः परिकीर्तितः||७४||
🔊 Audio coming soon
చతుర్థకవిపర్యయేణ సంయుక్తపంచవిధజ్వరాణాం సమానం ధర్మమాహ- ప్రాయశ ఇత్యాది| ప్రాయశోగ్రహణాత్ సతతకాదీనాం ద్వంద్వాదిజన్యత్వమపి సూచయతి| నను, యది సన్నిపాతారబ్ధత్వమేషాం తర్హి యదుచ్యతే చతుర్థకే శ్లైష్మికత్వాది, తత్ కథమిత్యాహ - సన్నిపాతే తు యో భూయానిత్యాది; యత ‘ఆగంతురనుబంధో హి ప్రాయశో విషమజ్వర’ ఇతి గ్రంథేన భూతానుబంధో వక్తవ్యః; జతూకర్ణేఽపి తృతీయకచతుర్థకవిపర్యయావుక్త్వాఽభిహితం- “విషమజ్వరాస్త్రిదోషజత్వేఽప్యధికదోషలబ్ధాఖ్యాః” ఇతి| ఏతే పంచాపి జ్వరాః కేషాంచిద్విషమజ్వరత్వేన సమ్మతాః| తథాహి- విషమత్వం విషమ(వేగ)కాలత్వేన భవతి; యదుక్తమన్యత్ర- “విషమో విషమారంభక్రియాకాలోఽనుషంగవాన్” (వా. ని.అ.2) ఇతి| సంతతే తు ద్వాదశాహవిసర్గేణ త్రయోదశాహే పునరనుబంధాత్ కాలేవైషమ్యమస్తి, తేన సోఽపి విషమ ఇతి| అన్యే తు, సంతతం పరిత్యజ్య సతతకాదీంశ్చతురో విషమజ్వరానిచ్ఛంతి; యతః సంతతే కాలవైషమ్యం తాదృశం నాస్తి; ఉక్తం చ ఖరనాదేన- “జ్వరాః పంచ మయోక్తా యే పూర్వం సంతతకాదయః| చత్వారః సంతతం హిత్వా జ్ఞేయాస్తే విషమజ్వరాః” ఇతి| అన్యే తు- తృతీయకచతుర్థకావేవ విషమౌ, విషమాణాం చిరేణోత్పాదాత్; యదాహ దారువాహః- “సూక్ష్మసూక్ష్మతరాస్యేషు దూరదూరతరేషు చ| దోషో రక్తాదిమార్గేషు శనైరల్పం చిరేణ యత్|| యాతి దేహం న వా(ఽ)శేషం భూయిష్ఠం ప్రతిపద్యతే| క్రమోఽయం తేన విచ్ఛిన్నసంతాపో లక్ష్యతే జ్వరే” ఇత్యాహుః||74||
Adhikarana ౩౪ (౭౫-౮౩) · Śloka ౮౩
ఋత్వహోరాత్రదోషాణాం మనసశ్చ బలాబలాత్| కాలమర్థవశాచ్చైవ జ్వరస్తం తం ప్రపద్యతే||75|| గురుత్వం దైన్యముద్వేగః సదనం ఛర్ద్యరోచకౌ| రసస్థితే బహిస్తాపః సాంగమర్దో విజృంభణం||76|| రక్తోష్ణాః పిడకాస్తృష్ణా సరక్తం ష్ఠీవనం ముహుః| దాహరాగభ్రమమదప్రలాపా రక్తసంస్థితే||77|| అంతర్దాహః సతృణ్మోహః సగ్లానిః సృష్టవిట్కతా| దౌర్గంధ్యం గాత్రవిక్షేపో జ్వరే మాంసస్థితే భవేత్||78|| స్వేదస్తీవ్రా పిపాసా చ ప్రలాపో వమ్యభీక్ష్ణశః| స్వగంధస్యాసహత్వం చ మేదఃస్థే గ్లాన్యరోచకౌ||79|| విరేకవమనే చోభే సాస్థిభేదం ప్రకూజనం| విక్షేపణం చ గాత్రాణాం శ్వాసశ్చాస్థిగతే జ్వరే||80|| హిక్కా శ్వాసస్తథా కాసస్తమసశ్చాతిదర్శనం| మర్మచ్ఛేదో బహిః శైత్యం దాహోఽంతశ్చైవ మజ్జగే||81|| శుక్రస్థానగతః శుక్రమోక్షం కృత్వా వినాశ్య చ| ప్రాణం వాయ్వగ్నిసోమైశ్చ సార్ధం గచ్ఛత్యసౌ విభుః||82|| రసరక్తాశ్రితః సాధ్యో మేదోమాంసగతశ్చ యః| అస్థిమజ్జగతః కృచ్ఛ్రః శుక్రస్థో నైవ సిద్ధ్యతి||83||
ऋत्वहोरात्रदोषाणां मनसश्च बलाबलात्| कालमर्थवशाच्चैव ज्वरस्तं तं प्रपद्यते||७५|| गुरुत्वं दैन्यमुद्वेगः सदनं छर्द्यरोचकौ| रसस्थिते बहिस्तापः साङ्गमर्दो विजृम्भणम्||७६|| रक्तोष्णाः पिडकास्तृष्णा सरक्तं ष्ठीवनं मुहुः| दाहरागभ्रममदप्रलापा रक्तसंस्थिते||७७|| अन्तर्दाहः सतृण्मोहः सग्लानिः सृष्टविट्कता| दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो ज्वरे मांसस्थिते भवेत्||७८|| स्वेदस्तीव्रा पिपासा च प्रलापो वम्यभीक्ष्णशः| स्वगन्धस्यासहत्वं च मेदःस्थे ग्लान्यरोचकौ||७९|| विरेकवमने चोभे सास्थिभेदं प्रकूजनम्| विक्षेपणं च गात्राणां श्वासश्चास्थिगते ज्वरे||८०|| हिक्का श्वासस्तथा कासस्तमसश्चातिदर्शनम्| मर्मच्छेदो बहिः शैत्यं दाहोऽन्तश्चैव मज्जगे||८१|| शुक्रस्थानगतः शुक्रमोक्षं कृत्वा विनाश्य च| प्राणं वाय्वग्निसोमैश्च सार्धं गच्छत्यसौ विभुः||८२|| रसरक्ताश्रितः साध्यो मेदोमांसगतश्च यः| अस्थिमज्जगतः कृच्छ्रः शुक्रस्थो नैव सिद्ध्यति||८३||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి సంతతజ్వర ఏవ యథా సతతకాదిరూపో భవతి, తథా సతతకాదయః సంతతాదిరూపా భవంతి, తదాహ- ఋత్వహోరాత్రేత్యాది| బలాబలాదితి మనోఽంతేన సంబధ్యతే, బలం చాబలం చ బలాబలం| అర్థవశాదితి కర్మవశాత్| ఋత్వాదీనాం బలాత్తథా ఋత్వాద్యబలాజ్జ్వరస్తం తం సతతాదిజ్వరోక్తం కాలం ప్రపద్యతే| తత్ర ఋతుబలాద్వాతోత్తరః సతతకో వర్షాకాలజః ప్రత్యనీకాం శరదం ప్రాప్య అన్యేద్యుష్కాదిరూపో భవతి| అహోరాత్రబలాబలాబలాత్ కాలవిశేషప్రాప్తిర్యథా- వసంతస్య మధ్యేష్వహోరాత్రేషు వాతికశ్చాతుర్థికో జాతో యః స వసంతస్య పశ్చిమాన్యహోరాత్రాణి రూక్షాణి ప్రాప్య బలవాన్ తృతీయకాదిరూపో భవతి, తథోక్తదినేష్వేవ శ్లైష్మికః సతతకో జాతః శేషదినేషు శ్లేష్మప్రత్యనీకేషు అన్యేద్యుష్కాదిరూపో భవతి| దోషబలాబలాద్దుష్టహేతుసేవాభూతాజ్జ్వరపరావృత్తిర్యుక్తైవ| మనోబలాత్ సతతజ్వరీ మనోనివృత్త్యాదినా అన్యేద్యుష్కాదిజ్వరవాన్ భవతి; మనోదౌర్బల్యాద్భయాదినా చతుర్థకాదిజ్వరీ తృతియకాదిజ్వరవాన్ భవతి| కర్మవశాజ్జ్వరపరావృత్తౌ శుభకర్మణా దుఃఖజ్వరపరావృత్త్యా యో యః సుఖః స భవతి; పాపకర్మణా తు దుఃఖజ్వరో భవతీతి జ్ఞేయం||75-83||
Adhikarana ౩౫ (౮౪-౮౮) · Śloka ౮౯
హేతుభిర్లక్షణైశ్చోక్తః పూర్వమష్టవిధో జ్వరః| సమాసేనోపదిష్టస్య వ్యాసతః శృణు లక్షణం||84|| శిరోరుక్ పర్వణాం భేదో దాహో రోమ్ణాం ప్రహర్షణం| కంఠాస్యశోషో వమథుస్తృష్ణా మూర్చ్ఛా భ్రమోఽరుచిః||85|| స్వప్ననాశోఽతివాగ్జృంభా వాతపిత్తజ్వరాకృతిః| శీతకో గౌరవం తంద్రా స్తైమిత్యం పర్వణాం చ రుక్||86|| శిరోగ్రహః ప్రతిశ్యాయః కాసః స్వేదాప్రవర్తనం| సంతాపో మధ్యవేగశ్చ వాతశ్లేష్మజ్వరాకృతిః||87|| ముహుర్దాహో ముహుః శీతం స్వేదస్తంభో ముహుర్ముహుః| మోహః కాసోఽరుచిస్తృష్ణా శ్లేష్మపిత్తప్రవర్తనం||88|| లిప్తతిక్తాస్యతా తంద్రా శ్లేష్మపిత్తజ్వరాకృతిః| ఇత్యేతే ద్వంద్వజాః ప్రోక్తాః ...|89|
हेतुभिर्लक्षणैश्चोक्तः पूर्वमष्टविधो ज्वरः| समासेनोपदिष्टस्य व्यासतः शृणु लक्षणम्||८४|| शिरोरुक् पर्वणां भेदो दाहो रोम्णां प्रहर्षणम्| कण्ठास्यशोषो वमथुस्तृष्णा मूर्च्छा भ्रमोऽरुचिः||८५|| स्वप्ननाशोऽतिवाग्जृम्भा वातपित्तज्वराकृतिः| शीतको गौरवं तन्द्रा स्तैमित्यं पर्वणां च रुक्||८६|| शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदाप्रवर्तनम्| सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः||८७|| मुहुर्दाहो मुहुः शीतं स्वेदस्तम्भो मुहुर्मुहुः| मोहः कासोऽरुचिस्तृष्णा श्लेष्मपित्तप्रवर्तनम्||८८|| लिप्ततिक्तास्यता तन्द्रा श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः| इत्येते द्वन्द्वजाः प्रोक्ताः ...|८९|
🔊 Audio coming soon
సంప్రత్యష్టవిధజ్వరాకృతౌ వక్తవ్యానాహ- హేతుభిరిత్యాది| హేతవోఽపి జ్వరవిశేషగమకత్వేనాకృతిరూపా భవంత్యేవేతి కృత్వా హేతుకథనమపి యత్ కృతం తదప్యుచితం| పూర్వమితి నిదానే| సమాసేనోపదిష్టస్యేతి యే నిదానే ద్వాంద్వికసాన్నిపాతికాగంతవః సమాసేనోక్తాః, తేషామిహ విస్తరేణ లక్షణం శృణ్వితి; యే పునరేకదోషజన్యా వాతజ్వరాదయస్తే తత్రైవ ప్రపంచేనోక్తా ఇతి నేహ పునర్వక్తవ్యాః| భ్రమః యేన చక్రస్థితమివాత్మానం మన్యతే, కింవా భ్రమః భ్రాంతిః| శీతకః శీతతా| స్తైమిత్యమితి వస్త్రావగుంఠితత్వమివ| సంతాపో మధ్యవేగ ఇతి నాతితీవ్రః సంతాపః| స్వేదస్తంభ ఇతి స్వేదాప్రవర్తనం||84-88||-
Adhikarana ౩౬ (౮౯-౧౦౮) · Śloka ౧౦౯
... సన్నిపాతజ ఉచ్యతే||89|| సన్నిపాతజ్వరస్యోర్ధ్వం త్రయోదశవిధస్య హి| ప్రాక్సూత్రితస్య వక్ష్యామి లక్షణం వై పృథక్ పృథక్||90|| భ్రమః పిపాసా దాహశ్చ గౌరవం శిరసోఽతిరుక్| వాతపిత్తోల్బణే విద్యాల్లింగం మందకఫే జ్వరే||91|| శైత్యం కాసోఽరుచిస్తంద్రాపిపాసాదాహరుగ్వ్యథాః| వాతశ్లేష్మోల్బణే వ్యాధౌ లింగం పిత్తావరే విదుః||92|| ఛర్దిః శైత్యం ముహుర్దాహస్తృష్ణా మోహోఽస్థివేదనా| మందవాతే వ్యవస్యంతి లింగం పిత్తకఫోల్బణే||93|| సంధ్యస్థిశిరసః శూలం ప్రలాపో గౌరవం భ్రమః| వాతోల్బణే స్యాద్ ద్వ్యనుగే తృష్ణా కంఠాస్యశుష్కతా||94|| రక్తవిణ్మూత్రతా దాహః స్వేదస్తృడ్ బలసంక్షయః| మూర్చ్ఛా చేతి త్రిదోషే స్యాల్లింగం పిత్తే గరీయసి||95|| ఆలస్యారుచిహృల్లాసదాహవమ్యరతిభ్రమైః| కఫోల్బణం సన్నిపాతం తంద్రాకాసేన చాదిశేత్||96|| ప్రతిశ్యా ఛర్దిరాలస్యం తంద్రాఽరుచ్యగ్నిమార్దవం| హీనవాతే పిత్తమధ్యే లింగం శ్లేష్మాధికే మతం||97|| హారిద్రమూత్రనేత్రత్వం దాహస్తృష్ణా భ్రమోఽరుచిః| హీనవాతే మధ్యకఫే లింగం పిత్తాధికే మతం||98|| శిరోరుగ్వేపథుః శ్వాసః ప్రలాపశ్ఛర్ద్యరోచకౌ| హీనపిత్తే మధ్యకఫే లింగం స్యాన్మారుతాధికే||99|| శీతకో గౌరవం తంద్రా ప్రలాపోఽస్థిశిరోఽతిరుక్| హీనపిత్తే వాతమధ్యే లింగం శ్లేష్మాధికే విదుః||100|| శ్వాసః కాసః ప్రతిశ్యాయో ముఖశోషోఽతిపార్శ్వరుక్| కఫహీనే పిత్తమధ్యే లింగం వాతాధికే మతం||101|| వర్చోభేదోఽగ్నిదౌర్బల్యం తృష్ణా దాహోఽరుచిర్భ్రమః| కఫహీనే వాతమధ్యే లింగం పిత్తాధికే విదుః||102|| సన్నిపాతజ్వరస్యోర్ధ్వమతో వక్ష్యామి లక్షణం| క్షణే దాహః క్షణే శీతమస్థిసంధిశిరోరుజా||103|| సాస్రావే కలుషే రక్తే నిర్భుగ్నే చాపి దర్శనే | సస్వనౌ సరుజౌ కర్ణౌ కంఠః శూకైరివావృతః||104|| తంద్రా మోహః ప్రలాపశ్చ కాసః శ్వాసోఽరుచిర్భ్రమః| పరిదగ్ధా ఖరస్పర్శా జిహ్వా స్రస్తాంగతా పరం||105|| ష్ఠీవనం రక్తపిత్తస్య కఫేనోన్మిశ్రితస్య చ| శిరసో లోఠనం తృష్ణా నిద్రానాశో హృది వ్యథా||106|| స్వేదమూత్రపురీషాణాం చిరాద్దర్శనమల్పశః| కృశత్వం నాతిగాత్రాణాం ప్రతతం కంఠకూజనం||107|| కోఠానాం శ్యావరక్తానాం మండలానాం చ దర్శనం| మూకత్వం స్రోతసాం పాకో గురుత్వముదరస్య చ||108|| చిరాత్ పాకశ్చ దోషాణాం సన్నిపాతజ్వరాకృతిః|109|
... सन्निपातज उच्यते||८९|| सन्निपातज्वरस्योर्ध्वं त्रयोदशविधस्य हि| प्राक्सूत्रितस्य वक्ष्यामि लक्षणं वै पृथक् पृथक्||९०|| भ्रमः पिपासा दाहश्च गौरवं शिरसोऽतिरुक्| वातपित्तोल्बणे विद्याल्लिङ्गं मन्दकफे ज्वरे||९१|| शैत्यं कासोऽरुचिस्तन्द्रापिपासादाहरुग्व्यथाः| वातश्लेष्मोल्बणे व्याधौ लिङ्गं पित्तावरे विदुः||९२|| छर्दिः शैत्यं मुहुर्दाहस्तृष्णा मोहोऽस्थिवेदना| मन्दवाते व्यवस्यन्ति लिङ्गं पित्तकफोल्बणे||९३|| सन्ध्यस्थिशिरसः शूलं प्रलापो गौरवं भ्रमः| वातोल्बणे स्याद् द्व्यनुगे तृष्णा कण्ठास्यशुष्कता||९४|| रक्तविण्मूत्रता दाहः स्वेदस्तृड् बलसङ्क्षयः| मूर्च्छा चेति त्रिदोषे स्याल्लिङ्गं पित्ते गरीयसि||९५|| आलस्यारुचिहृल्लासदाहवम्यरतिभ्रमैः| कफोल्बणं सन्निपातं तन्द्राकासेन चादिशेत्||९६|| प्रतिश्या छर्दिरालस्यं तन्द्राऽरुच्यग्निमार्दवम्| हीनवाते पित्तमध्ये लिङ्गं श्लेष्माधिके मतम्||९७|| हारिद्रमूत्रनेत्रत्वं दाहस्तृष्णा भ्रमोऽरुचिः| हीनवाते मध्यकफे लिङ्गं पित्ताधिके मतम्||९८|| शिरोरुग्वेपथुः श्वासः प्रलापश्छर्द्यरोचकौ| हीनपित्ते मध्यकफे लिङ्गं स्यान्मारुताधिके||९९|| शीतको गौरवं तन्द्रा प्रलापोऽस्थिशिरोऽतिरुक्| हीनपित्ते वातमध्ये लिङ्गं श्लेष्माधिके विदुः||१००|| श्वासः कासः प्रतिश्यायो मुखशोषोऽतिपार्श्वरुक्| कफहीने पित्तमध्ये लिङ्गं वाताधिके मतम्||१०१|| वर्चोभेदोऽग्निदौर्बल्यं तृष्णा दाहोऽरुचिर्भ्रमः| कफहीने वातमध्ये लिङ्गं पित्ताधिके विदुः||१०२|| सन्निपातज्वरस्योर्ध्वमतो वक्ष्यामि लक्षणम्| क्षणे दाहः क्षणे शीतमस्थिसन्धिशिरोरुजा||१०३|| सास्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने चापि दर्शने | सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः||१०४|| तन्द्रा मोहः प्रलापश्च कासः श्वासोऽरुचिर्भ्रमः| परिदग्धा खरस्पर्शा जिह्वा स्रस्ताङ्गता परम्||१०५|| ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य कफेनोन्मिश्रितस्य च| शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रानाशो हृदि व्यथा||१०६|| स्वेदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शनमल्पशः| कृशत्वं नातिगात्राणां प्रततं कण्ठकूजनम्||१०७|| कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्| मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च||१०८|| चिरात् पाकश्च दोषाणां सन्निपातज्वराकृतिः|१०९|
🔊 Audio coming soon
సన్నిపాతజ్వరస్యోర్ధ్వమితి అత్రోర్ధ్వశబ్దేనాధికవాచినా ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధసన్నిపాతజ్వరాద్యాన్యధికాని వికృతివిషమసమవాయారబ్ధజ్వరస్య లక్షణాని, తాని వక్ష్యామీత్యర్థ ఇతి కేచిద్వ్యాఖ్యానయంతి; యదిహ సాస్రావకలుషనిర్భుగ్నలోచనత్వాది వక్తవ్యం న తత్ పృథగ్వాతాదిజ్వరోక్తలక్షణమేలకే భవతి, కింతు వికృతివిషమసమవాయారబ్ధే జ్వరే సంయోగమహిమ్నా భవతీతి| వయం తు బ్రూమః- యద్యూర్ధ్వశబ్దేన వికృతివిషమసమవాయారబ్ధజ్వరలక్షణాభిధానమిహ ప్రతిజ్ఞాయతే, తదా యత్ ప్రత్యేకదోషలక్షణమేలకేనోపపన్నం లక్షణం ‘క్షణే దాహః క్షణే శీతం’ ఇత్యాది, తదిహానభిహితం స్యాత్; సామాన్యేన యాన్యత్ర ప్రాయః ప్రాదుర్భవంతి తాని వికృతివిషమసమవాయారబ్ధాని తథా ప్రకృతిసమసమవాయారబ్ధాని చ లక్షణాన్యుచ్యంతే; అత ఊర్ధ్వమితి పదస్య చాతః పరేణేత్యర్థః| నిర్భుగ్నే ఇతి అతికుటిలే| పరిదగ్ధా దగ్ధవత్ కృష్ణవర్ణా| ఖరస్పర్శా గోజిహ్వావత్| స్రస్తాంగతా నిఃసహావయవతా| ష్ఠీవనం రక్తస్య పిత్తస్య వా ముఖేన స్వల్పోద్గిరణం| శిరసో లోఠనమితి ఇతస్తతో నయనం| కృశత్వం నాతిగాత్రాణాం దోషపూర్ణత్వేన| ప్రతతం నిరంతరం| కోఠో భాలుకీయే- “వరటీదష్టసంకాశః కండూమాంల్లోహితోఽస్రకఫపిత్తాత్| క్షణికోత్పాదవినాశః ‘కోఠ’ ఇతి నిగద్యతే తజ్జ్ఞైః” ఇతి| మూకత్వం మందవచనత్వం, అవచనతా వా||89-108||-
Adhikarana ౩౭ (౧౦౯) · Śloka ౧౧౦
దోషే విబద్ధే నష్టేఽగ్నౌ సర్వసంపూర్ణలక్షణః||109|| సన్నిపాతజ్వరోఽసాధ్యః కృచ్ఛ్రసాధ్యస్త్వతోఽన్యథా|110|
दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः||१०९|| सन्निपातज्वरोऽसाध्यः कृच्छ्रसाध्यस्त्वतोऽन्यथा|११०|
🔊 Audio coming soon
సన్నిపాతస్యాసాధ్యతాకృచ్ఛ్రసాధ్యతాలక్షణమాహ- దోష ఇత్యాది| అత్ర దోషశబ్దో విబద్ధోపపదాన్మలే వర్తతే| నష్టేఽగ్నావితి ఇతరజ్వరాపేక్షయాఽధికతయా నష్టేఽగ్నావిత్యర్థః| సర్వాణి చ సంపూర్ణాని బలీయాంసి లక్షణాని యస్య స సర్వసంపూర్ణలక్షణః| అసాధ్యకృచ్ఛ్రసాధ్యాభిధానేన సుఖసాధ్యో న భవతీతి దర్శితం| యదుక్తం- “సన్నిపాతో దుఃశ్చికిత్స్యానాం” (సూ.అ.25) ఇతి, తథా చ భాలుకినా- “మృత్యునా సహ యోద్ధవ్యం సన్నిపాతం చికిత్సతా” ఇతి||109||-
Adhikarana ౩౮ (౧౧౦) · Śloka ౧౧౧
నిదానే త్రివిధా ప్రోక్తా యా పృథగ్జజ్వరాకృతిః||110|| సంసర్గసన్నిపాతానాం తయా చోక్తం స్వలక్షణం|111|
निदाने त्रिविधा प्रोक्ता या पृथग्जज्वराकृतिः||११०|| संसर्गसन्निपातानां तया चोक्तं स्वलक्षणम्|१११|
🔊 Audio coming soon
నిదాన ఇత్యాది| నిదానే జ్వరనిదానే, ప్రోక్తా “తత్ర యథోక్తానాం లింగానాం” (ని.అ.1) ఇత్యాదినా గ్రంథేన ప్రాగుక్తేత్యర్థః; పునః ప్రకరణాగతత్వాదుచ్యత ఇతి న పౌనరుక్త్యం| తయా చోక్తం స్వలక్షణమితి తయా ద్వంద్వరూపయా ద్వంద్వలక్షణం, తథా సన్నిపాతరూపయా సన్నిపాతలక్షణముక్తమిత్యర్థః||110||-
Adhikarana ౩౯ (౧౧౧-౧౧౩) · Śloka ౧౧౪
ఆగంతురష్టమో యస్తు స నిర్దిష్టశ్చతుర్విధః||111|| అభిఘాతాభిషంగాభ్యామభిచారాభిశాపతః| శస్త్రలోష్టకశాకాష్ఠముష్ట్యరత్నితలద్విజైః||112|| తద్విధైశ్చ హతే గాత్రే జ్వరః స్యాదభిఘాతజః| తత్రాభిఘాతజే వాయుః ప్రాయో రక్తం ప్రదూషయన్||113|| సవ్యథాశోఫవైవర్ణ్యం కరోతి సరుజం జ్వరం|114|
आगन्तुरष्टमो यस्तु स निर्दिष्टश्चतुर्विधः||१११|| अभिघाताभिषङ्गाभ्यामभिचाराभिशापतः| शस्त्रलोष्टकशाकाष्ठमुष्ट्यरत्नितलद्विजैः||११२|| तद्विधैश्च हते गात्रे ज्वरः स्यादभिघातजः| तत्राभिघातजे वायुः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्||११३|| सव्यथाशोफवैवर्ण्यं करोति सरुजं ज्वरम्|११४|
🔊 Audio coming soon
ఆగంతుం చతుర్విధం విభజన్నాహ- ఆగంతురిత్యాది| కశా ‘సార’ ఇతి ఖ్యాతా, ముష్టిః ‘కీల’ ఇతి ఖ్యాతః| హతే అభిహతే| ప్రాయో రక్తమితి అత్యర్థం రక్తం దూషయన్ మాంసాది చాల్పం దూషయతీత్యర్థః| యద్యపి నిదానేఽపి “తత్రాభిఘాతజేన వాయునా దుష్టశోణితాధిష్ఠానేన” (ని.అ.1) ఇత్యుక్తం, తథాఽపీహ రక్తస్య సాక్షాద్దుష్టిః, తథా మాంసాదీనాం మనాగ్దుష్టిః సూచ్యత ఇతి విశేషః||111-113||-
Adhikarana ౪౦ (౧౧౪-౧౨౭) · Śloka ౧౨౮
కామశోకభయక్రోధైరభిషక్తస్య యో జ్వరః||114|| సోఽభిషంగాజ్వరో జ్ఞేయో యశ్చ భూతాభిషంగజః| కామశోకభయాద్వాయుః, క్రోధాత్ పిత్తం, త్రయో మలాః||115|| భూతాభిషంగాత్ కుప్యంతి భూతసామాన్యలక్షణాః| భూతాధికారే వ్యాఖ్యాతం తదష్టవిధలక్షణం||116|| విషవృక్షానిలస్పర్శాత్తథాఽన్యైర్విషసంభవైః| అభిషక్తస్య చాప్యాహుర్జ్వరమేకేఽభిషంగజం||117|| చికిత్సయా విషఘ్న్యైవ స శమం లభతే నరః| అభిచారాభిశాపాభ్యాం సిద్ధానాం యః ప్రవర్తతే||118|| సన్నిపాతజ్వరో ఘోరః స విజ్ఞేయః సుదుఃసహః| సన్నిపాతజ్వరస్యోక్తం లింగం యత్తస్య తత్ స్మృతం||119|| చిత్తోంద్రియశరీరాణామర్తయోఽన్యాశ్చ నైకశః| ప్రయోగం త్వభిచారస్య దృష్ట్వా శాపస్య చైవ హి||120|| స్వయం శ్రుత్వాఽనుమానేన లక్ష్యతే ప్రశమేన వా| వైవిధ్యాదభిచారస్య శాపస్య చ తదాత్మకే||121|| యథాకర్మప్రయోగేణ లక్షణం స్యాత్ పృథగ్విధం| ధ్యాననిఃశ్వాసబహులం లింగం కామజ్వరే స్మృతం||122|| శోకజే బాష్పబహులం త్రాసప్రాయం భయజ్వరే| క్రోధజే బహుసంరంభం భూతావేశే త్వమానుషం||123|| మూర్చ్ఛామోహమదగ్లానిభూయిష్ఠం విషసంభవే| కేషాంచిదేషాం లింగానాం సంతాపో జాయతే పురః||124|| పశ్చాత్తుల్యం తు కేషాంచిదేషు కామజ్వరాదిషు| కామాదిజానాముద్దిష్టం జ్వరాణాం యద్విశేషణం||125|| కామాదిజానాం రోగాణామన్యేషామపి తత్ స్మృతం| మనస్యభిహతే పూర్వం కామాద్యైర్న తథా బలం||126|| జ్వరః ప్రాప్నోతి వాతాద్యైర్దేహో యావన్న దూష్యతి| దేహే చాభిహ(ద్రు)తే పూర్వం వాతాద్యైర్న తథా బలం||127|| జ్వరః ప్రాప్నోతి కామాద్యైర్మనో యావన్న దూష్యతి|128|
कामशोकभयक्रोधैरभिषक्तस्य यो ज्वरः||११४|| सोऽभिषङ्गाज्वरो ज्ञेयो यश्च भूताभिषङ्गजः| कामशोकभयाद्वायुः, क्रोधात् पित्तं, त्रयो मलाः||११५|| भूताभिषङ्गात् कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः| भूताधिकारे व्याख्यातं तदष्टविधलक्षणम्||११६|| विषवृक्षानिलस्पर्शात्तथाऽन्यैर्विषसम्भवैः| अभिषक्तस्य चाप्याहुर्ज्वरमेकेऽभिषङ्गजम्||११७|| चिकित्सया विषघ्न्यैव स शमं लभते नरः| अभिचाराभिशापाभ्यां सिद्धानां यः प्रवर्तते||११८|| सन्निपातज्वरो घोरः स विज्ञेयः सुदुःसहः| सन्निपातज्वरस्योक्तं लिङ्गं यत्तस्य तत् स्मृतम्||११९|| चित्तोन्द्रियशरीराणामर्तयोऽन्याश्च नैकशः| प्रयोगं त्वभिचारस्य दृष्ट्वा शापस्य चैव हि||१२०|| स्वयं श्रुत्वाऽनुमानेन लक्ष्यते प्रशमेन वा| वैविध्यादभिचारस्य शापस्य च तदात्मके||१२१|| यथाकर्मप्रयोगेण लक्षणं स्यात् पृथग्विधम्| ध्याननिःश्वासबहुलं लिङ्गं कामज्वरे स्मृतम्||१२२|| शोकजे बाष्पबहुलं त्रासप्रायं भयज्वरे| क्रोधजे बहुसंरम्भं भूतावेशे त्वमानुषम्||१२३|| मूर्च्छामोहमदग्लानिभूयिष्ठं विषसम्भवे| केषाञ्चिदेषां लिङ्गानां सन्तापो जायते पुरः||१२४|| पश्चात्तुल्यं तु केषाञ्चिदेषु कामज्वरादिषु| कामादिजानामुद्दिष्टं ज्वराणां यद्विशेषणम्||१२५|| कामादिजानां रोगाणामन्येषामपि तत् स्मृतम्| मनस्यभिहते पूर्वं कामाद्यैर्न तथा बलम्||१२६|| ज्वरः प्राप्नोति वाताद्यैर्देहो यावन्न दूष्यति| देहे चाभिह(द्रु)ते पूर्वं वाताद्यैर्न तथा बलम्||१२७|| ज्वरः प्राप्नोति कामाद्यैर्मनो यावन्न दूष्यति|१२८|
🔊 Audio coming soon
అభిషంగజ్వరేషు దోషానుబంధవిశేషానాహ- కామేత్యాది| నను నిదానే- “అభిషంగజః పునర్వాతపిత్తాభ్యామనుబధ్యతే” (ని.అ.1) ఇత్యుక్తం, తత్ కిమిహ భూతాభిషంగజస్య త్రిదోషానుబంధ ఉచ్యతే- న, తత్ర కామాద్యభిషంగజో యః ప్రాయో భవతి, తదభిప్రాయేణోక్తం “వాతపిత్తాభ్యామనుబధ్యతే” (ని.అ.1) ఇతి; కామాదికేషు హి క్వచిద్వాతః క్వచిత్ పిత్తమితి వాతపిత్తానుబంధో జ్ఞేయః| భూతసామాన్యలక్షణా ఇతి దేవాదయోఽష్టౌ ఉన్మాదే భూతా ఉక్తాః, తేషాం మధ్యే ఆవేశకర్తృభూతస్య యల్లక్షణం తేన సమాన్యత్ర దోషలక్షణాని భూతజ్వరే భవంతి| అత్ర కాశ్మీరాః “విషవృక్షానిలస్పర్శాత్” ఇత్యాదిగ్రంథం విషజ్వరాభిధాయకం పఠంతి, విషజోఽప్యభిషంగజ ఏవ ప్రవిశతి| యే తు న పఠంతి, తన్మతేఽప్యభిషంగజే ఏవ విషౌషధిగంధజస్యాప్యవరోధః| అన్యే తు విషజం విషజనితపిత్తకృతత్వేన దోషజ ఏవ క్షిపంతి| అభిచారః హింసార్థోఽథర్వమంత్రహోమాదిః| అభిశాపః అభిశపనమేవ| సిద్ధా మంత్రౌషధతపఃశమాదిసిద్ధాః| ‘సన్నిపాతజ్వరస్యోక్తం’ ఇత్యాదిగ్రంథమత్ర కాశ్మీరాః పఠంతి, స చ నాతిప్రసిద్ధః||114-127||-
Adhikarana ౪౧ (౧౨౮) · Śloka ౧౨౯
తే పూర్వం కేవలాః పశ్చాన్నిజైర్వ్యామిశ్రలక్షణాః||128|| హేత్వౌషధవిశిష్టాశ్చ భవంత్యాగంతవో జ్వరాః|129|
ते पूर्वं केवलाः पश्चान्निजैर्व्यामिश्रलक्षणाः||१२८|| हेत्वौषधविशिष्टाश्च भवन्त्यागन्तवो ज्वराः|१२९|
🔊 Audio coming soon
ఆగంతోర్నిజాద్భేదకం ధర్మమాహ- తే పూర్వమిత్యాది| కేవలా ఇతి నిజదోషరహితాః| నిజైరితి నిజదోషలక్షణైః| హేత్వౌషధవిశిష్టాశ్చేతి నిజజ్జ్వరాద్విశిష్టహేతవో విశిష్టౌషధాశ్చ భవంతి; తత్ర విశిష్టో హేతురభిఘాతాదిః, భేషజం చ పరిషేకమంత్రాది||128||-
Adhikarana ౪౨ (౧౨౯-౧౩౧) · Śloka ౧౩౨
సంసృష్టాః సన్నిపతితాః పృథగ్వా కుపితా మలాః||129|| రసాఖ్యం ధాతుమన్వేత్య పక్తిం స్థానాన్నిరస్య చ| స్వేన తేనోష్మణ చైవ కృత్వా దేహోష్మణో బలం||130|| స్రోతాంసి రుద్ధ్వా సంప్రాప్తాః కేవలం దేహముల్బణాః| సంతాపమధికం దేహే జనయంతి నరస్తదా||131|| భవత్యత్యుష్ణసర్వాంగో జ్వరితస్తేన చోచ్యతే|132|
संसृष्टाः सन्निपतिताः पृथग्वा कुपिता मलाः||१२९|| रसाख्यं धातुमन्वेत्य पक्तिं स्थानान्निरस्य च| स्वेन तेनोष्मण चैव कृत्वा देहोष्मणो बलम्||१३०|| स्रोतांसि रुद्ध्वा सम्प्राप्ताः केवलं देहमुल्बणाः| सन्तापमधिकं देहे जनयन्ति नरस्तदा||१३१|| भवत्यत्युष्णसर्वाङ्गो ज्वरितस्तेन चोच्यते|१३२|
🔊 Audio coming soon
సంసృష్టా ఇత్యాదినా సర్వజ్వరసాధారణాం సంప్రాప్తిమంతే బ్రూతే| సంప్రాప్తిరపి హి సర్వజ్వరాణామాకృతిరేవ, తేన నోత్సూత్రమస్యాభిధానం | కింవా, క్రమప్రాప్తే సామజ్వరలక్షణే వక్తవ్యేఽరుచ్యాదీనాం సామజ్వరలక్షణానాముత్పాదే ఉపపత్తిం దర్శయితుం సంప్రాప్తిరుచ్యతే| సంసృష్టా ఇతి యుగ్మభూతాః| సన్నిపతితా ఇతి త్రయోఽపి మిలితాః| పక్తిమితి పక్తిహేతుతయా జాఠరాగ్నిం బ్రూతే| స్థానాదితి గ్రహణ్యాః, గ్రహణీ హి జాఠరాగ్నిస్థానం| స్వేనేతి దోషోష్మణా; తేనేతి జాఠరాగ్న్యూష్మణా| దేహోష్మణ ఇతి సకలదేహచారిణః ప్రాకృతోష్మణః| వాతశ్లేష్మణోస్తు యద్యపి పిత్తవదుష్మా నాస్తి, తథాఽపి తయోర్భూతత్వేన ఊష్మా యోఽస్తి, స ఇహ గ్రాహ్యః; వక్తవ్యం హి గ్రహణ్యధ్యాయే- “భౌమాప్యాగ్నేయవాయవ్యాః పంచోష్మాణః సనాభసాః” (చి.అ.15) ఇతి| కింవా, తేనేత్యనేన దివ్యరూపజ్వరాధిష్ఠానప్రభావకృతం దోషాణామూష్మాణం గ్రాహయతి; కింవా, జ్వరసామాన్యసంప్రాప్తిప్రాప్తపిత్తోష్మాణం నిదర్శయతి , సర్వత్ర హి జ్వరే పిత్తమవశ్యం భవతి; యదుక్తం- “ఊష్మా పిత్తాదృతే నాస్తి జ్వరో నాస్త్యూష్మణా వినా” (వా.చి.అ.1) ఇతి| కేవలమితి సమస్తం||129-131||-
Adhikarana ౪౩ (౧౩౨) · Śloka ౧౩౩
స్రోతసాం సన్నిరుద్ధత్వాత్ స్వేదం నా నాధిగచ్ఛతి||132|| స్వస్థానాత్ ప్రచ్యుతే చాగ్నౌ ప్రాయశస్తరుణేజ్వరే|133|
स्रोतसां सन्निरुद्धत्वात् स्वेदं ना नाधिगच्छति||१३२|| स्वस्थानात् प्रच्युते चाग्नौ प्रायशस्तरुणेज्वरे|१३३|
🔊 Audio coming soon
స్వేదం నా నాధిగచ్ఛతీత్యత్ర ప్రాయ ఇతి యోజ్యం, క్వచిజ్జ్వరే స్వేదస్యాప్యభిహితత్వాత్| నా ఇతి పురుషః||132||-
Adhikarana ౪౪ (౧౩౩-౧౩౬) · Śloka ౧౩౭
అరుచిశ్చావిపాకశ్చ గురుత్వముదరస్య చ||133|| హృదయస్యావిశుద్ధిశ్చ తంద్రా చాలస్యమేవ చ| జ్వరోఽవిసర్గీ బలవాన్ దోషాణామప్రవర్తనం||134|| లాలాప్రసేకో హృల్లాసః క్షున్నాశో విరసం ముఖం| స్తబ్ధసుప్తగురువం చ గాత్రాణాం బహుమూత్రతా||135|| న విడ్ జీర్ణా న చ గ్లానిర్జ్వరస్యామస్య లక్షణం| జ్వరవేగోఽధికస్తృష్ణా ప్రలాపః శ్వసనం భ్రమః||136|| మలప్రవృత్తిరుత్క్లేశః పచ్యమానస్య లక్షణం|137|
अरुचिश्चाविपाकश्च गुरुत्वमुदरस्य च||१३३|| हृदयस्याविशुद्धिश्च तन्द्रा चालस्यमेव च| ज्वरोऽविसर्गी बलवान् दोषाणामप्रवर्तनम्||१३४|| लालाप्रसेको हृल्लासः क्षुन्नाशो विरसं मुखम्| स्तब्धसुप्तगुरुवं च गात्राणां बहुमूत्रता||१३५|| न विड् जीर्णा न च ग्लानिर्ज्वरस्यामस्य लक्षणम्| ज्वरवेगोऽधिकस्तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः||१३६|| मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्|१३७|
🔊 Audio coming soon
అవిసర్గీతి నిత్యానుషక్తః| దోషాణామితి మలసంబద్ధానాం దోషాణాం| అప్రవర్తనం అవిసర్గః| క్షున్నాశ ఇతి బుభుక్షాభావః| న విడ్ జీర్ణేతి న పురీషం పక్వం| న చ గ్లానిరితి న క్షీణమాంసతా||133-136||-
Adhikarana ౪౫ (౧౩౭) · Śloka ౧౩౮
క్షుత్ క్షామతా లఘుత్వం చ గాత్రాణాం జ్వరమార్దవం||137|| దోషప్రవృత్తిరష్టాహో నిరామజ్వరలక్షణం|138|
क्षुत् क्षामता लघुत्वं च गात्राणां ज्वरमार्दवम्||१३७|| दोषप्रवृत्तिरष्टाहो निरामज्वरलक्षणम्|१३८|
🔊 Audio coming soon
క్షుత్ క్షామతేత్యాదినా నిరామజ్వరలక్షణమాహ| అత్ర చ క్షుదాదయో దోషపాకాద్భవంతో వినాఽప్యష్టాహం నిరామదోషారబ్ధజ్వరలక్షణం భవంతి| అష్టాహస్తు క్షుదాదీన్ వినా దోషపాకేఽసత్యపి భేషజదానయోగ్యాం జ్వరస్య వ్యాధేర్నిరామతాం బ్రూతే, అత ఏవ “పాచనం శమనీయం వా కషాయం పాయయేత్తు తం” ఇతి వికల్పద్వయేన యదాఽష్టాహే క్షుదాదిదోషపాకలక్షణానుదయస్తదా దోషపాకార్థం పాచనీయం దేయం, అథ క్షుధాదిసముదయోఽపి జాతస్తదా శమనీయం దేయం సర్వథా నిరామత్వాజ్జ్వరస్య| ఏతామేవ సర్వథానిరామతాముపదిశతా ఖరనాదేనోక్తం యత్- “న చ నిఃసప్తతైవైకా నిరామజ్వరలక్షణం| చిరాదపి హి పచ్యంతే సన్నిపాతజ్వరే మలాః|| సప్తరాత్రాతివృత్తిం చ క్షామతాది చ లక్షణం| తస్మాదేతద్ద్వయం దృష్ట్వా నిరామం జ్వరమాదిశేత్” ఇతి| అష్టాహాదర్వాగ్దోషపాకజనితక్షుదాదిదర్శనాన్నిరామతా సుశ్రుతేనాష్టాహాదర్వాగ్భేషజదాన దర్శయతా ప్రతిపాదితా| యదుక్తం- “అర్వాగపి చ దేయం స్యాద్భేషజం దోషపాకతః” (సు.ఉ.అ.39) ఇతి| తస్మాత్ క్షుదాదయోఽష్టాహశ్చ వ్యస్తం సమస్తం చ లక్షణం యథోక్తన్యాయాజ్జ్ఞేయం||137||-
Adhikarana ౪౬ (౧౩౮) · Śloka ౧౩౯
నవజ్వరే దివాస్వప్నస్నానాభ్యంగాన్నమైథునం||138|| క్రోధప్రవాతవ్యాయామాన్ కషాయాంశ్చ వివర్జయేత్|139|
नवज्वरे दिवास्वप्नस्नानाभ्यङ्गान्नमैथुनम्||१३८|| क्रोधप्रवातव्यायामान् कषायांश्च विवर्जयेत्|१३९|
🔊 Audio coming soon
సౌషధం చ క్రియాక్రమమిత్యనేన యద్యప్యౌషధమాదావుక్తం, తథాఽపి తస్య క్రియాక్రమవిశేషణతయా అప్రాధాన్యమితి కృత్వా ఔషధమతిక్రమ్య ‘నవజ్వరే’ ఇత్యాదినా క్రియాక్రమం బ్రూతే| క్రియాయాశ్చికిత్సాయాః క్రమః పరిపాటీ| తత్రాప్యహితస్యైవ ప్రథమం నిషేధః| అన్నశబ్దేన గుర్వన్నమభిధత్తే| హారీతేన హి- “నవజ్వరే వ్యవాయాది ప్రత్యేకం దోషకోపనం| గుర్వన్నభోజనాచ్చాపి విష్టంభో దోషకోపనం ” ఇత్యుక్తం| కషాయాంశ్చేతి జాతౌ బహువచనం; తేన కషాయం వర్జయేదిత్యర్థః| ఉక్తం హ్యత్ర జతూకర్ణేన- “కషాయరసగురూష్ణస్నిగ్ధాన్నస్నానాభ్యంగాన్ నవజ్వరే వర్జయేత్” ఇతి||138||-
Adhikarana ౪౭ (౧౩౯) · Śloka ౧౪౦
జ్వరే లంఘనమేవాదావుపదిష్టమృతే జ్వరాత్||139|| క్షయానిలభయక్రోధకామశోకశ్రమోద్భవాత్ |140|
ज्वरे लङ्घनमेवादावुपदिष्टमृते ज्वरात्||१३९|| क्षयानिलभयक्रोधकामशोकश्रमोद्भवात् |१४०|
🔊 Audio coming soon
జ్వరే ఇత్యాది| లంఘనశబ్దేనేహానశనం వివక్షితం, యద్యపి “చతుష్ప్రకారా సంశుద్ధిః” (సూ.అ.22) ఇత్యాదినా లంఘనబృంహణీయే దశవిధమేవ లంఘనముక్తం, తథాఽపి తేషామిహావస్థావిశేషేణ వినియోగాల్లంఘనమేవేతి నియమోఽపవాదవిషయం త్యక్త్వా సముచ్చీయమానావధారణే జ్ఞేయః, యథా- “నరం చ నారాయణమేవ చోభౌ స్వతః సుతౌ సంజనయాంబభూవ” ఇత్యత్ర| తేనావస్థాయాం వమనమపి భవతి వక్ష్యమాణం| యత్తు లంఘనబృంహణీయే కఫపిత్తజ్వరచ్ఛర్ద్యాదిషు మధ్యే జ్వరం పఠిత్వోక్తం- “పాచనైస్తాన్ భిషక్ ప్రాజ్ఞః ప్రాయేణాదావుపాచరేత్” (సూ.అ.22) ఇతి, తత్ర భేషజప్రయోగస్యాదౌ పాచనం కర్తవ్యమితి బ్రూతే, న జ్వరాదౌ; తేనేహాదౌ లంఘనాభిధానం న విరుధ్యతే| హారీతే తు “పిత్తశ్లేష్మవిశుద్ధ్యర్థం కుర్యాద్వమనమాదితః” ఇతి యదుక్తం, తత్ ‘కఫప్రధానాన్’ ఇత్యాదివక్ష్యమాణావస్థాయాం జ్ఞేయం| క్షయశబ్దేన ధాతుక్షయకృతం జ్వరం కింవా రాజయక్ష్మజ్వరం గృహ్ణాతి, అనిలశబ్దేన నిరామానిలగ్రహణం; కింవా క్షయనిలశబ్దేన ధాతుక్షయకుపితానిలగ్రహణం| యదుక్తం- “వాయోర్ధాతుక్షయాత్ కోపో మార్గస్యావరణేన చ” (చి.అ.28) ఇతి| యస్తు మార్గావరణేన వాయుః కుప్యతి, స ఆవరకధర్మితయా ప్రాయేణ సామో భవతి, తత్ర చ లంఘనం మాత్రయా కర్తవ్యమేవ| యదుక్తం- “సామే వాతేఽపి లంఘనం| కుర్యాదేవామపక్త్యర్థం యుక్త్యా, న తు యథా కఫే” ఇతి| అనిలజ్వరముక్త్వాఽపి కామాదిజ్వరాభిధానం తేషు కాలాంతరేణ వాతసంబంధో భవతి, తేన ప్రథమమపి వాతాసంబంధే కామాదిజ్వరాణామలంఘనీయత్వోపదర్శనార్థం||139||-
Adhikarana ౪౮ (౧౪౦-౧౪౧) · Śloka ౧౪౨
లంఘనేన క్షయం నీతే దోషే సంధుక్షితేఽనలే||140|| విజ్వరత్వం లఘుత్వం చ క్షుచ్చైవాస్యోపజాయతే | ప్రాణావిరోధినా చైనం లంఘనేనోపపాదయేత్||141|| బలాధిష్ఠానమారోగ్యం యదర్థోఽయం క్రియాక్రమః|142|
लङ्घनेन क्षयं नीते दोषे सन्धुक्षितेऽनले||१४०|| विज्वरत्वं लघुत्वं च क्षुच्चैवास्योपजायते | प्राणाविरोधिना चैनं लङ्घनेनोपपादयेत्||१४१|| बलाधिष्ठानमारोग्यं यदर्थोऽयं क्रियाक्रमः|१४२|
🔊 Audio coming soon
లంఘనఫలమాహ- లంఘనేనేత్యాది| ప్రాణావిరోధినేతి బలావిరోధినా, విరోధశ్చాతిక్షయకరత్వేనేహోచ్యతే| ఆరోగ్యం బలవత ఏవ భవతీతి బలాధిష్ఠానమారోగ్యముక్తం| యదిత్యనేనారోగ్యం ప్రత్యవమృశతి||140-141||-
Adhikarana ౪౯ (౧౪౨) · Śloka ౧౪౩
లంఘనం స్వేదనం కాలో యవాగ్వస్తిక్తకో రసః||142|| పాచనాన్యవిపక్వానాం దోషాణాం తరుణే జ్వరే|143|
लङ्घनं स्वेदनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः||१४२|| पाचनान्यविपक्वानां दोषाणां तरुणे ज्वरे|१४३|
🔊 Audio coming soon
ప్రకృతస్య లంఘనస్య పాచనతాం దర్శయన్నపరాణ్యపి స్వేదాదీని పాచనాన్యాహ- లంఘనమిత్యాది| కాల ఇతి అష్టాహః| తిక్తకో రసోఽత్ర యవాగూపానీయాదిసంస్కారకత్వేన జ్ఞేయః, స్వతంత్రభేషజప్రయోగస్తరుణే నిషిద్ధ ఏవ| ఉక్తం హి- “భేషజం హ్యామదోషస్య భూయో జ్వలయతి జ్వరం” ఇతి| ‘అవిపక్వానాం దోషాణాం’ ఇతి కృత్వాఽపి ‘తరుణే జ్వరే’ ఇతి యత్ కరోతి, తేనాష్టాహాదూర్ధ్వమతరుణే జ్వరేఽపక్వేషు దోషేషు ప్రాధాన్యేన కషాయపానం పాచనమధికృతం, న లంఘనాదయ ఇతి దర్శయతి||142||-
Adhikarana ౫౦ (౧౪౩-౧౪౪) · Śloka ౧౪౫
తృష్యతే సలిలం చోష్ణం దద్యాద్వాతకఫజ్వరే ||143|| మద్యోత్థే పైత్తికే చాథ శీతలం తిక్తకైః శృతం| దీపనం పాచనం చైవ జ్వరఘ్నముభయం హి తత్||144|| స్రోతసాం శోధనం బల్యం రుచిస్వేదకరం శివం|145|
तृष्यते सलिलं चोष्णं दद्याद्वातकफज्वरे ||१४३|| मद्योत्थे पैत्तिके चाथ शीतलं तिक्तकैः शृतम्| दीपनं पाचनं चैव ज्वरघ्नमुभयं हि तत्||१४४|| स्रोतसां शोधनं बल्यं रुचिस्वेदकरं शिवम्|१४५|
🔊 Audio coming soon
లంఘనాదికాలే ఏవ అవస్థావిశేషే దేయం జలమాహ- తృష్యత ఇత్యాది| వాతకఫజ్వరే ఇతి వాతజ్వరే, కఫజ్వరే, వాతకఫజ్వరే చ| మద్యోత్థే కఫాదిజ్వరేఽపి శీతలం జలం జ్ఞేయం| తిక్తకైః శృతమితి వక్ష్యమాణముస్తాదిభిః శృతం| ఉభయమితి ఉష్ణం తథా తిక్తకశృతశీతం చ| త్రిదోషకఫపిత్తజ్వరయోస్తు యద్యపీహ పానీయం నోక్తం; తథాఽపి సామాన్యేన విమానస్థానే యదుక్తం- “కిన్ను ఖలు జ్వరితేభ్యః పానీయముష్ణం ప్రయచ్ఛంతి” (వి.అ.3) ఇత్యాదినా, తత్ప్రామాణ్యాదుష్ణమేవ జలం దేయం; వాతపైత్తికే తు జ్వరేఽత్యర్థదాహాదికారకే శీతలమేవ దేయమిత్యపి విమాన ఏవ “అత్యర్థోత్సన్నపిత్తే” (వి.అ.3) ఇత్యాదినా గ్రంథేన సూచితం||143-144|-
Adhikarana ౫౧ (౧౪౫) · Śloka ౧౪౬
ముస్తపర్పటకోశీరచందనోదీచ్యనాగరైః||145|| శృతశీతం జలం దద్యాత్ పిపాసాజ్వరశాంతయే|146|
मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः||१४५|| शृतशीतं जलं दद्यात् पिपासाज्वरशान्तये|१४६|
🔊 Audio coming soon
ముస్తేత్యాదిః పానీయసాధకః షడంగప్రయోగః| అత్ర శుంఠీ అతిక్తాఽప్యామాశయదుష్టికారకజ్వరహితత్వాద్విహితా; అత్ర శృతశీతం జలం దద్యాదితి జలసంస్కారశ్రుత్యా న క్వాథపరిభాషయా క్వాథకరణం, కింతు జలసంస్కారపరిభాషయా| పరిభాషా చ స్వతంత్రానుక్తాఽపి వృద్ధవ్యవహారసిద్ధా ప్రమాణీభూతైవ| సా చ “యదప్సు శృతశీతాసు షడంగాది ప్రయుజ్యతే| కర్షమాత్రం తతో ద్రవ్యం సాధయేత్ ప్రాస్థికేఽంభసి|| అర్ధశృతం ప్రయోక్తవ్యం పానే పేయాదిసంవిధౌ” ఇతి; పరిభాషార్థశ్చ వ్యక్త ఏవ||145||-
Adhikarana ౫౨ (౧౪౬) · Śloka ౧౪౭
కఫప్రధానానుత్క్లిష్టాన్ దోషానామాశయస్థితాన్||146|| బుద్ధ్వా జ్వరకరాన్ కాలే వమ్యానాం వమనైర్హరేత్|147|
कफप्रधानानुत्क्लिष्टान् दोषानामाशयस्थितान्||१४६|| बुद्ध्वा ज्वरकरान् काले वम्यानां वमनैर्हरेत्|१४७|
🔊 Audio coming soon
అవిశేషేణ తరుణాతరుణజ్వరేఽవస్థావిధేయం వమనమాహ- కఫప్రధానానిత్యాది| కఫః ప్రధానో యేషాం తే కఫప్రధానాః| ఉత్క్లిష్టానితి హృల్లాసాదినా బహిర్గమనోన్ముఖాన్| ఆమాశయస్థితానిత్యనేన సర్వశరీరం పరిత్యజ్యామాశయగమనం దర్శయతి| జ్వరకరానిత్యనేన జ్వరకరాన్ హి దోషానేవంవిధానేవ నవజ్వరే వమనైర్హరేత్, నాన్యథేతి దర్శయతి| కాలే ఇతి యథోక్తాయామవస్థాయాం| వమనైరితి బహువచనేన ప్రకృత్యాద్యపేక్షయా బహూనాం వమనద్రవ్యయోగానాం ప్రయోగం దర్శయతి| వమ్యానామిత్యనేన అవమ్యగర్భిణ్యాదిషు వమనం నిషేధయతి| అత్ర చ స్వయమేవోత్క్లిష్టత్వాద్దోషస్య దోషోత్క్లేశప్రయోజనకౌ స్నేహస్వేదౌ న క్రియేతే, అల్పౌ వా క్రియేతే||146||-
Adhikarana ౫౩ (౧౪౭-౧౪౮) · Śloka ౧౪౯
అనుపస్థితదోషాణాం వమనం తరుణేజ్వరే||147|| హృద్రోగం శ్వాసమానాహం మోహం చ జనయేద్భృశం| సర్వదేహానుగాః సామా ధాతుస్థా అసునిర్హరాః ||148|| దోషాః ఫలానామామానాం స్వరసా ఇవ సాత్యయాః|149|
अनुपस्थितदोषाणां वमनं तरुणेज्वरे||१४७|| हृद्रोगं श्वासमानाहं मोहं च जनयेद्भृशम्| सर्वदेहानुगाः सामा धातुस्था असुनिर्हराः ||१४८|| दोषाः फलानामामानां स्वरसा इव सात्ययाः|१४९|
🔊 Audio coming soon
ఉక్తావస్థావ్యతిరేకేణ వమనే దోషమాహ- అనుపస్థితేత్యాది| సర్వదేహానుగా ఇతి సూక్ష్మసిరాత్వగాద్యనుగతాః | సామా ఇతి సామత్వేన స్త్యానా అప్రచలాశ్చ| ధాతుస్థా ఇతి ధాతుషు అత్యంతానుప్రవేశవ్యవస్థితాః| న సుఖేన నిహ్రియంతే ఇతి అసునిర్హరాః; కింవా, అసూన్ ప్రాణాన్ నిర్హరంతీతి అసునిర్హరాః| అత్రార్థా ఫలానామిత్యాదినా దృష్టాంతమాహ| ఆమానాం ఫలానాం యథా స్వరసా నిర్హరణే సాత్యయా భవంతి, తథా యథోక్తా అపి దోషా ఇత్యర్థః; సాత్యయా ఇతి సవ్యాపదః ||147-148||-
Adhikarana ౫౪ (౧౪౯-౧౫౪) · Śloka ౧౫౫
వమితం లంఘితం కాలే యవాగూభిరుపాచరేత్||149|| యథాస్వౌషధసిద్ధాభిర్మండపూర్వాభిరాదితః| యావజ్జ్వరమృదూభావాత్ షడహం వా విచక్షణః||150|| తస్యాగ్నిర్దీప్యతే తాభిః సమిద్భిరివ పావకః| తాశ్చ భేషజసంయోగాల్లఘుత్వాచ్చాగ్నిదీపనాః||151|| వాతమూత్రపురీషాణాం దోషాణాం చానులోమనాః| స్వేదనాయ ద్రవోష్ణత్వాద్ద్రవత్వాత్తృట్ప్రశాంతయే||152|| ఆహారభావాత్ ప్రాణాయ సరత్వాల్లాఘవాయ చ| జ్వరఘ్న్యో జ్వరసాత్మ్యత్వాత్తస్మాత్ పేయాభిరాదితః||153|| జ్వరానుపచరేద్ధీమానృతే మద్యసముత్థితాత్| మదాత్యయే మద్యనిత్యే గ్రీష్మే పిత్తకఫాధికే||154|| ఊర్ధ్వగే రక్తపిత్తే చ యవాగూర్న హితా జ్వరే|155|
वमितं लङ्घितं काले यवागूभिरुपाचरेत्||१४९|| यथास्वौषधसिद्धाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः| यावज्ज्वरमृदूभावात् षडहं वा विचक्षणः||१५०|| तस्याग्निर्दीप्यते ताभिः समिद्भिरिव पावकः| ताश्च भेषजसंयोगाल्लघुत्वाच्चाग्निदीपनाः||१५१|| वातमूत्रपुरीषाणां दोषाणां चानुलोमनाः| स्वेदनाय द्रवोष्णत्वाद्द्रवत्वात्तृट्प्रशान्तये||१५२|| आहारभावात् प्राणाय सरत्वाल्लाघवाय च| ज्वरघ्न्यो ज्वरसात्म्यत्वात्तस्मात् पेयाभिरादितः||१५३|| ज्वरानुपचरेद्धीमानृते मद्यसमुत्थितात्| मदात्यये मद्यनित्ये ग्रीष्मे पित्तकफाधिके||१५४|| ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च यवागूर्न हिता ज्वरे|१५५|
🔊 Audio coming soon
వమనలంఘనయోరనంతరం యద్విధేయం తదాహ- వమితమిత్యాది| వమితం లంఘితమితి అవస్థావశాత్ కదాచిద్వమితం, కదాచిల్లంఘితం, కదాచిచ్చ వమితలంఘితం| వమనానంతరం హి యదా సమ్యగ్విశుద్ధిర్న భూతా తదా తదహర్లంఘనమపి క్రియతే| కాలే ఇతి అన్నదానయోగ్యే కాలే| యథాస్వౌషధసిద్ధాభిరితి యథావిషయం యస్యాం యవాగ్వాం యద్భేషజం పిప్పలీనాగరాది వక్తవ్యం, తత్సిద్ధాభిః; కింవా, యస్మింజ్వరే యద్భేషజం పాచనం వక్తవ్యం, తత్సిద్ధాభిః| ఉక్తం హి సుశ్రుతే- “అన్నకాలే హితా పేయా యథాస్వం పాచనైః కృతా” (సు.ఉ.అ.39) ఇతి| మండపూర్వాభిరితి మండప్రధానాభిః| తత్ర ప్రథమం మండం పీత్వా తదను తనుపేయాభాగో యోజ్యః| యావజ్జ్వరమృదూభావాదితి యావజ్జ్వరస్య దోషపాకాత్తీక్ష్ణతా నివర్తతే; అసతి జ్వరమృదుభావేఽపి షడహం యావత్| అయం చ షడహః కిం పేయాదినాత్ ప్రభృతి ఆహోస్విజ్జ్వరోత్పాదదినాదితి పక్షద్వయముత్తరత్ర ‘జ్వరితం షడహేఽతీతే’ ఇత్యత్ర నిర్లోచయిష్యామః| స్వేదనాయేత్యాదౌ ‘భవంతి’ ఇతి శేషః| జ్వరసాత్మ్యత్వమభిధాయ యవగూనామవిషయం జ్వరితమాహ- ఋత ఇత్యాది| ఋతే మద్యసముత్థితాదితి మద్యకారణే జ్వరే నిషేధః| తథా మదాత్యయేఽపి వ్యాధావన్యహేతుజోఽపి యో జ్వరః, తథా గ్రీష్మే, తథా పిత్తకఫాధికే యో జ్వరః, తథోర్ధ్వరక్తపిత్తినో యో జ్వరః, తేషు సర్వేషు పేయా న దేయా| ఇహ మదాత్యయాదీనాం పేయార్హేషు జాతోఽపి జ్వరః పేయానర్హః| ‘పిత్తకఫాధికే’ ఇత్యనేన పిత్తకఫయో రతిమాత్రోద్గమే సతి పేయాయా అదానం బోధయతి| తేన, కఫజే జ్వరే పిత్తజే జ్వరేఽనుద్భూతదోషే చ పేయా దాతవ్యా| తథా హి తంత్రాంతరే- “కఫజేఽపి యదా క్షీణో లంఘనాదిక్రమాత్ కఫః| శస్తా ఏవ యవాగ్వస్తు తథా పిత్తేఽప్యయం క్రమః” ఇతి| తథాఽత్రేవ- “పైత్తికో వాఽథ శీతాం మధుయుతాం పిబేత్| లాజపేయాం” ఇత్యనేన పిత్తేఽపి యవాగూం వక్ష్యతి| యత్తు- “పాంశుధానే యథా వృష్టిః క్లేదయత్యతి కర్దమం| తథా శ్లేష్మణి సంవృద్ధే యవాగూః శ్లేష్మవర్ధనీ” ఇతి హారీతేనోక్తం, తదతివృద్ధకఫవిషయం జ్ఞేయం| అన్యే తు మిలితపిత్తకఫాధికేషు పురుషేషు యవాగూప్రతిషేధమిచ్ఛంతి| యది తు ‘ఊర్ధ్వగే కఫపిత్తే చ’ ఇతి పాఠస్తదా వాతజ్వరిణోఽపి యదా ఊర్ధ్వగం కఫపిత్తం వమనేనాయాతి స్వయం తదాఽపి పేయా న దేయేత్యర్థః | సుశ్రుతే తు “కఫపిత్తపరీతస్య ఊర్ధ్వాసృక్పిత్తినస్తథా| మద్యనిత్యస్య న హితా యవాగూః” (సు.ఉ.తం.అ.39) ఇత్యుక్తం, తేన ‘ఊర్ధ్వగే రక్తపిత్తే’ ఇతి పాఠో యుక్తః||149-154||-
Adhikarana ౫౫ (౧౫౫) · Śloka ౧౫౬
తత్ర తర్పణమేవాగ్రే ప్రయోజ్యం లాజసక్తుభిః||155|| జ్వరాపహైః ఫలరసైర్యుక్తం సమధుశర్కరం|156|
तत्र तर्पणमेवाग्रे प्रयोज्यं लाजसक्तुभिः||१५५|| ज्वरापहैः फलरसैर्युक्तं समधुशर्करम्|१५६|
🔊 Audio coming soon
‘ఊర్ధ్వగే తర్పణం పూర్వం’ (చి.అ.4) ఇతి వచసా యవాగూం బాధిత్వా ఊర్ధ్వగే రక్తపిత్తే తర్పణం యద్యపి విహితమేవ, తథాఽప్యూర్ధ్వగరక్తపిత్తినో యో జ్వరస్తత్రాపి తర్పణాదిక్రమవిధానమేతత్| తర్పణం తోయపరిప్లుతాః సక్తవః| జ్వరాపహాని ఫలాని ద్రాక్షాదాడిమాదీని| వచనం హి- “ద్రాక్షాదడిమఖర్జూరప్రియాలైః సపరూషకైః| తర్పణార్హేషు కర్తవ్యం తర్పణం జ్వరనాశనం” ఇతి||155||-
Adhikarana ౫౬ (౧౫౬-౧౫౯) · Śloka ౧౬౦
తతః సాత్మ్యబలాపేక్షీ భోజయేజ్జీర్ణతర్పణం||156|| తనునా ముద్గయూషేణ జాంగలానాం రసేన వా| అన్నకాలేషు చాప్యస్మై విధేయం దంతధావనం||157|| యోఽస్య వక్త్రరసస్తస్మాద్విపరీతం ప్రియం చ యత్| తదస్య ముఖవైశద్యం ప్రకాంక్షాం చాన్నపానయోః||158|| ధత్తే రసవిశేషాణామభిజ్ఞత్వం కరోతి యత్| విశోధ్య ద్రుమశాఖాగ్రైరాస్యం ప్రక్షాల్య చాసకృత్||159|| మస్త్విక్షురసమద్యాద్యైర్యథాహారమవాప్నుయాత్|160|
ततः सात्म्यबलापेक्षी भोजयेज्जीर्णतर्पणम्||१५६|| तनुना मुद्गयूषेण जाङ्गलानां रसेन वा| अन्नकालेषु चाप्यस्मै विधेयं दन्तधावनम्||१५७|| योऽस्य वक्त्ररसस्तस्माद्विपरीतं प्रियं च यत्| तदस्य मुखवैशद्यं प्रकाङ्क्षां चान्नपानयोः||१५८|| धत्ते रसविशेषाणामभिज्ञत्वं करोति यत्| विशोध्य द्रुमशाखाग्रैरास्यं प्रक्षाल्य चासकृत्||१५९|| मस्त्विक्षुरसमद्याद्यैर्यथाहारमवाप्नुयात्|१६०|
🔊 Audio coming soon
జీర్ణం తర్పణం యస్య తం జీర్ణతర్పణం| ముద్గయూషస్య జాంగలరసస్య చ వికల్పః సాత్మ్యాపేక్షో బలాపేక్షశ్చ జ్ఞేయః| దుర్బలో హి దుర్బలాగ్నిః ప్రాయో భవతి, తస్య చ ముద్గయుషో లఘుత్వేన దేయః, ఇతరస్య తు జాంగలో రసః||156-159||-
Adhikarana ౫౭ (౧౬౦) · Śloka ౧౬౧
పాచనం శమనీయం వా కషాయం పాయయేద్భిషక్||160|| జ్వరితం షడహేఽతీతే లఘ్వన్నప్రతిభోజితం|161|
पाचनं शमनीयं वा कषायं पाययेद्भिषक्||१६०|| ज्वरितं षडहेऽतीते लघ्वन्नप्रतिभोजितम्|१६१|
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి కషాయపానవిషయమాహ- పాచనమిత్యాది| పాచనమితి ఆమదోషపచనం| శమనీయమితి పక్వదోషోపశమనం| ఏతచ్చ వికల్పద్వయం యోగ్యతయా యథాక్రమమామదోషవిషయం తథా పక్వదోషవిషయం జ్ఞేయం| షడహేఽతీతే ఇతి జ్వరాహాదారభ్య షడహేఽతిక్రాంతే; అతః సప్తమేఽహని లఘ్వన్నం మాత్రయా స్వరూపేణ చ యత్, తత్ప్రతిభోజితం జ్వరితమష్టమేఽహని కషాయం పాయయేదితి వాక్యార్థః| ఏవం చ పూర్వోక్తాష్టాహకృతనిరామతావ్యవస్థాయాః పాచనస్య శమనీయస్య వా ఉపయోగ ఉపపన్నో భవతి| నను పేయాప్రయోగే “యావజ్జ్వరమృదుభావాత్ షడహం వా విచక్షణః” ఇత్యుక్తం, తతశ్చ పేయయైవ తావత్ షడహో వ్యాప్యతే, పూర్వం చ జ్వరాదౌ లంఘనముక్తం, తచ్చానిర్దిష్టకాలమపి ‘లంఘనేన క్షయం నీతే’ ఇత్యాదిగ్రంథోక్తలంఘితఫలం యావతా కాలేన భవతి తావత్కాలం కర్తవ్యం; హారీతేన తు కాలోఽపి దర్శితః, యథా- “లంఘనం లంఘనీయానాం కుర్యాద్దోషానురూపతః| త్రిరాత్రమేకరాత్రం వా షడ్రాత్రమథవా జ్వరే” ఇతి; తేన జ్వరలంఘనదినైస్తథా షడహేన చ సమం జ్వరాహాదారభ్యాష్టాహాతిక్రమోఽపి భవతి, తతశ్చ జ్వరాహాదారభ్యాష్టాహే పాచనశమనీయకషాయో భవతు, తస్మాత్ పేయాప్రయోగషడహేఽతీతే “పాచనం శమనీయం వా కషాయం పాయయేత్” ఇత్యభిప్రాయః , తథా ‘జ్వరే పేయాః కషాయాశ్చ క్షీరం సర్పిర్విరేచనం| షడహే షడహే దేయం వీక్ష్య దోషబలాబలే” (చి.అ.30) ఇత్యనేన గ్రంథేనాపి పేయాప్రయోగషడహాదూర్ధ్వం కషాయషడహ ఉక్తః, న తు జ్వరోత్పాదాదిషడహాదూర్ధ్వం| అత్ర బ్రూమః- “యావజ్జ్వరమృదూభావాత్ షడహం వా విచక్షణః” ఇత్యనేనాపి జ్వరోత్పాదదినాదారభ్య షడహపర్యంతం పేయాప్రయోగ ఉచ్యతే, పేయా హి జ్వరే ప్రాధాన్యేన దోషపాచనార్థం ప్రయుజ్యతే| యదుక్తం- “లంఘనం స్వేదనం కాలో యవాగ్వస్తిక్తకో రసః| పాచనాన్యవిపక్వానాం దోషాణాం తరుణే జ్వరే” ఇతి| లంఘనాదిపాచనీయత్వం దోషాణామష్టాహదర్వాగేవ, అష్టాహాదూర్ధ్వం తు కషాయేణైవ పాచనముక్తం | తత్రాలంఘనీయే వాతజ్వరే ఆదిదినాత్ ప్రభృతి పేయా షడహమపి వ్యాప్నోతి , ఏకద్విత్రదినలంఘితే జ్వరే పేయా పంచచతుస్త్రిదినప్రయోగేణ జ్వరదినాదారభ్య షడహపర్యంతం కర్తవ్యా| యత్ర తు దోషాణామపి సామతయా సన్నిపాతజ్వరే వా లంఘనమేవ షడ్రాత్రం షడ్రాత్రాదిక్రమేణ వా క్రియతే, తత్ర ప్రాదేశికే విధౌ నాయం పేయాషడ్రాత్రనియమ ఔత్సర్గికః ప్రవర్తతే| కించాతిమాత్రలంఘనప్రయోగే పేయా న దోషపాచనార్థం క్రియతే, కింతు భూరిలంఘనక్షయితాగ్నేః సంధుక్షణార్థం, తత్రాగ్నిసంధుక్షణే జాతే పునరౌషధపానమేవ భవతి| “జ్వరే పేయాః కషాయశ్చ” (చి.అ.30) ఇత్యాదౌ పేయా సమానకార్యాణాం లంఘనాదీనాముపలక్షణభూతా; తతశ్చ పేయా యత్ర ప్రతిషిద్ధా మద్యోత్థజ్వరాదౌ తత్ర తర్పణాదిక్రమేణాపి షడహో గ్రాహ్యః| తేన, ప్రథమషడహే ఉత్సర్గతో లంఘనాదిపాచనం కర్తవ్యమితి పేయా షడహే దేయేతి; వచనమప్యత్రోచ్యతే, తథాహి సుశ్రుతే- “లంఘనాంబుయవాగూభిర్యదా దోషో న పచ్యతే| తదా తం ముఖవైరస్యతృష్ణారోచకనాశనైః|| కషాయైః పాచనైర్హృద్యైర్జ్వరఘ్నైః సముపాచరేత్” (సు.ఉ.తం.అ.39) ఇత్యుక్త్వా, కషాయపానకాలనియమే ప్రోక్తం- “సప్తరాత్రాత్ పరం కేచిన్మన్యంతే దేయమౌషధం” (సు.ఉ.తం.అ.39) ఇత్యాది| తతశ్చ లంఘనాదిషడహేఽతిక్రాంతే సప్తరాత్రాద్భేషజదానం సుశ్రుతేనాస్థాప్యాప్రతిషేధాదనుమతమేవ| తథా చరకే “లంఘనం స్వేదనం” ఇత్యాదినా తరుణజ్వరే లంఘనాది విహితం, తరుణతా చ జ్వరస్య సప్తాహమాత్రం భవతి| యదుక్తం పుష్కలావతే- “ఆసప్తరాత్రం తరుణం జ్వరమాహుర్మనీషిణః| మధ్యం ద్వాదశరాత్రం తు, పురాణమత ఉత్తరం” ఇతి| సప్తాహాదూర్ధ్వమతరుణే జ్వరే ఉత్సర్గతస్తావల్లంఘనపేయాది న విహితమేవ చరకేణాపి, తథా హారీతేనాపి లంఘనోష్ణోదకముస్తాదిశృతజలపానపేయాభిధానానంతరముక్తం- “ఏతాం క్రియాం ప్రయుంజీత షడ్రాత్రం సప్తమేఽహని| పిబేత్ కషాయసంయోగాన్ జ్వరఘ్నాన్ సాధుసాధితాన్ ” ఇతి| తథా ఖరనాదేనాపి- “లంఘితాలంఘితం తస్మాద్వమితం వా జ్వరార్దితం| తత్సాత్మ్యత్వాదతస్తస్మిన్నాదౌ జ్వరముపాచరేత్|| యవాగూభిర్యథాదోషం” ఇత్యాదినా తర్పణాదిక్రమం చాభిధాయోక్తం- “ఇతి షడ్రాత్రికః ప్రోక్తో నవజ్వరహరో విధిః| తతః పరం పాచనీయం శమనం వా జ్వరే హితం” ఇతి| తంత్రాంతరే చ యదేతత్ సప్తమేఽహని కషాయపానవిధానం, తదష్టాహే విహితకషాయపానేన సమమదూరాంతరత్వాన్న విరోధీతి మంతవ్యం, తస్మాజ్జ్వరాహాదారభ్య షడహేఽతీతే లఘ్వన్నప్రతిభోజితే కషాయపానం, తథా షడహం యావత్ యవాగూపచార ఇతి, తథా “జ్వరే పేయాః కషాయాశ్చ” (చి.అ.30) ఇత్యాదయ ఉత్సర్గవిధయః, తేనైషాం క్వచిద్బాధనమపి భవతీతి యుక్తమేవ||160||-
Adhikarana ౫౮ (౧౬౧-౧౬౨) · Śloka ౧౬౩
స్తభ్యంతే న విపచ్యంతే కుర్వంతి విషమజ్వరం||161|| దోషా బద్ధాః కషాయేణ స్తంభిత్వాత్తరుణే జ్వరే| న తు కల్పనముద్దిశ్య కషాయః ప్రతిషిధ్యతే||162|| యః కషాయకషాయః స్యాత్ స వర్జ్యస్తరుణజ్వరే|163|
स्तभ्यन्ते न विपच्यन्ते कुर्वन्ति विषमज्वरम्||१६१|| दोषा बद्धाः कषायेण स्तम्भित्वात्तरुणे ज्वरे| न तु कल्पनमुद्दिश्य कषायः प्रतिषिध्यते||१६२|| यः कषायकषायः स्यात् स वर्ज्यस्तरुणज्वरे|१६३|
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి కషాయశబ్దసామాన్యేన నవజ్వరనిషిద్ధకషాయస్య మహాత్యయకారకస్య నవజ్వరే ప్రయోగే దోషమాహ- స్తభ్యంత ఇత్యాది| స్తభ్యంత ఇతి అవిచలధర్మాణో భవంతి| న విపచ్యంత ఇతి చిరేణాపి న సుఖం పచ్యంతే| స్తంభిత్వాదితి స్తంభనస్వభావత్వాత్| ఉక్తం హి- “కషాయః స్తంభనః శీతః” (సూ.అ.26) ఇతి| అయమర్థో హారీతేఽప్యుక్తః- “న కషాయం ప్రశంసంతి నరాణాం తరుణే జ్వరే| కషాయేణాకులీభూతా దోషా జేతుం సుదుస్తరాః” ఇతి| పూర్వం షడ్విరేచనశతాశ్రితీయే పంచరసకృతేష్వపి స్వరసాదిషు కషాయశబ్ద ఉక్తః, తదిహ యది కషాయశబ్దేన సామాన్యేన మధురాదికృతానాం స్వరసాదీనాం ప్రతిషేధః స్యాత్, తదా షడంగపానీయస్య పంచవిధకల్పనాయామవశ్యనివేశనీయస్య తథా యవాగూసాధనార్థస్య చ పాఠేన తత్తద్ద్రవస్య నిషేధః స్యాత్; యేన, షడంగస్య తథా యవాగూసాధనద్రవస్య చ ప్రయోగోఽత్ర పంచవిధకల్పనాయామంతర్భావనీయః, భేషజప్రయోగస్య పంచవిధకల్పనార్థేఽంతర్భావాత్; అతః సర్వకల్పనాకషాయప్రతిషేధో మా స్యాదిత్యాహ- న త్విత్యాది| నతు కల్పముద్దిశ్యేతి స్వరసకల్కశృతశీతఫాంటరూపకల్పనం లక్ష్యీకృత్య; యః కషాయకషాయ ఇతి యః కషాయైరామలకాదిభిః కృతః స్వరసాదిరూపః కషాయః స నిషిధ్యత ఇత్యర్థః| న చానేన కషాయరసకృతస్వరసాదినిషేధేన మధురాదికృతస్వరసాదీనాం తరుణజ్వరే ప్రయోగో భవతి, స్వరసాదిభేషజస్యాతిగురోస్తరుణజ్వరేఽవిధానాత్| తేన, కషాయకషాయప్రతిషేధేన తిక్తద్రవ్యకృతషడంగాదికల్పనాకషాయస్య విహితస్యావిరోధః సాధ్యతే, న త్వవిహితస్వరసాదివిధానం క్రియతే| స్వరసాదిగురుభేషజస్య తరుణజ్వరే నిషేధవచనం- “భేషజం హ్యామదోషస్య భూయో జ్వలయతి జ్వరం” (సు.ఉ.తం.అ.39) ఇతి| అన్యే తు బ్రువతే- యత్- షడరాత్రాత్ పరతః సప్తమే దివసే కషాయపానం విహితం “పాచనం శమనీయం చ” ఇత్యాదినా స్వతంత్రేణ; తత్ర సప్తమే దివసే తరుణ ఏవ జ్వరో భవతి, తరుణే చ జ్వరే కషాయపానం నిషిద్ధమితి విరోధం పశ్యన్ మధురాదిద్రవ్యకృతకషాయస్య సప్తమేఽహన్యప్రతిషేధః, కషాయకషాయస్య తు సప్తమేఽహ్ని ప్రతిషేధ ఇత్యుపదర్శనార్థం ‘న తు కల్పనముద్దిశ్య’ ఇత్యాది కృతం; తతశ్చ జ్వరాదిషడహే సర్వకషాయప్రతిషేధ ఏవ, సప్తమదివసప్రాప్తే తు తరుణే కషాయద్రవ్యకృతకషాయమాత్రప్రతిషేధ ఇతి వాక్యార్థో భవతి||161-162||-
Adhikarana ౫౯ (౧౬౩) · Śloka ౧౬౪
యూషైరమ్లైరనమ్లైర్వా జాంగలైర్వా రసైర్హితైః||163|| దశాహం యావదశ్నీయాల్లఘ్వన్నం జ్వరశాంతయే|164|
यूषैरम्लैरनम्लैर्वा जाङ्गलैर्वा रसैर्हितैः||१६३|| दशाहं यावदश्नीयाल्लघ्वन्नं ज्वरशान्तये|१६४|
🔊 Audio coming soon
యవాగూత్తరకాలం భోజనసాధనమాహ- యూషైరిత్యాది| యది కఫప్రబలతా బలవదగ్నిశ్చ తదా యూషైః, వాతప్రాబల్యే తు దుర్బలత్వే చ రసైరితి వ్యవస్థా| అమ్లవికల్పోఽపి సాత్మ్యాపేక్షయాఽగ్న్యపేక్షయా చ జ్ఞేయః| వక్ష్యతి హి- “మందాగ్నయేఽమ్లసాత్మ్యాయ తత్సామ్లమపి కల్పయేత్” ఇతి| అమ్లం చాత్ర జ్వరఘ్నం దాడిమాద్యేవ కార్యం| లఘ్వితి మాత్రాలఘు ప్రకృతిలఘు చ రక్తశాల్యాదికం||163||-
Adhikarana ౬౦ (౧౬౪) · Śloka ౧౬౫
అత ఊర్ధ్వం కఫే మందే వాతపిత్తోత్తరే జ్వరే||164|| పరిపక్వేషు దోషేషు సర్పిష్పానం యథాఽమృతం|165|
अत ऊर्ध्वं कफे मन्दे वातपित्तोत्तरे ज्वरे||१६४|| परिपक्वेषु दोषेषु सर्पिष्पानं यथाऽमृतम्|१६५|
🔊 Audio coming soon
దశాహాత్ పరతః ప్రాయః కర్తవ్యమాహ- అత ఇత్యాది| కఫే మందే ఇతి మందేఽపి కఫే; యది కఫో నాస్త్యేవ దోషరూపస్తదా సర్పిర్వాతపిత్తోత్తరే జ్వరే దేయమిత్యర్థః| పరిపక్వేష్వితి సర్వథా పక్వేషు| సర్పిరితి వక్తవ్యే అధికపానగ్రహణేనానువాసనాభ్యంగాదినా సర్పిష ఉపయోగమస్మిన్ కాలే నిషేధయతి| అనువాసనాభ్యంగౌ హి పశ్చాత్కాలవక్తవ్యౌ| ఇయం చ మందకఫవాతపిత్తోత్తరత్వరూపాఽవస్థా ప్రాయేణ దశాహాదూర్ధ్వం కాలమహిమ్నైవ సర్వజ్వరే వ్యక్తా భవతి; యథా- వృద్ధే పురుషే ప్రబలవాతత్వం, తరుణజ్వరే సామదోషతా, తథాఽఽమాశయసముత్థతయా కఫప్రబలత్వం భవతి; దశాహాదుత్తరం తు లంఘనాదినా కఫః క్షీణో భవతి, జ్వరసంతాపేన చ రూక్షేణ ధాతుశోషణాచ్చ వాతపిత్తే వర్ధేతే| యత్తు పేయాకషాయసర్పిఃక్షీరవిరేచనానాం షడహే షడహే దేయత్వం తత్ ప్రాయికం| తేన దశాహాదూర్ధ్వం ద్వితీయషడహ ఏవావస్థావిశేషప్రాప్తౌ సర్పిర్దానం న విరోధి||164||-
Adhikarana ౬౧ (౧౬౫-౧౬౬) · Śloka ౧౬౭
నిర్దశాహమపి జ్ఞాత్వా కఫోత్తరమలంఘితం||165|| న సర్పిః పాయయేద్వైద్యః కషాయైస్తముపాచరేత్ | యావల్లఘుత్వాదశనం దద్యాన్మాంసరసేన చ||166|| బలం హ్యలం నిగ్రహాయ దోషాణాం, బలకృచ్చ తత్ |167|
निर्दशाहमपि ज्ञात्वा कफोत्तरमलङ्घितम्||१६५|| न सर्पिः पाययेद्वैद्यः कषायैस्तमुपाचरेत् | यावल्लघुत्वादशनं दद्यान्मांसरसेन च||१६६|| बलं ह्यलं निग्रहाय दोषाणां, बलकृच्च तत् |१६७|
🔊 Audio coming soon
ఉక్తసర్పిష్పానాపవాదవిషయమాహ- నిర్దశాహమిత్యాది| నిర్గతో దశాహో యస్య స నిర్దశాహః| అలంఘితమితి అసంజాతలంఘితలక్షణం, ఇయం చావస్థా ప్రబలసామదోషారబ్ధత్వాజ్జ్వరస్య తథాఽసమ్యగుపచారాచ్చ భవతీతి జ్ఞేయం| కషాయైస్తం కఫోత్తరమలంఘితం చోపాచరేత్| యావల్లఘుత్వాదితి చ్ఛేదః| లఘుత్వే తు జాతే కఫోత్తరతాఽలంఘితతా చ నాపయాతి న తదా సర్పిష్పానమేవానువృత్తం కర్తవ్యమిత్యర్థః| కఫోత్తరేఽలంఘితేఽపి నిర్దశాహజ్వరే మాంసరసేన కిమర్థమేవమశనం కఫవిరుద్ధం దేయమిత్యాహ- బలం హీత్యాది| బలకృచ్చ తదితి మాంసరసేనాశనం బలకారకమిత్యర్థః||165-166||-
Adhikarana ౬౨ (౧౬౭) · Śloka ౧౬౮
దాహతృష్ణాపరీతస్య వాతపిత్తోత్తరం జ్వరం||167|| బద్ధప్రచ్యుతదోషం వా నిరామం పయసా జయేత్|168|
दाहतृष्णापरीतस्य वातपित्तोत्तरं ज्वरम्||१६७|| बद्धप्रच्युतदोषं वा निरामं पयसा जयेत्|१६८|
🔊 Audio coming soon
దాహేత్యాదిన క్షీరావస్థామాహ| బద్ధప్రచ్యుతదోషం వేత్యత్ర బద్ధదోషత్వం అప్రవర్తమానదోషత్వం, ప్రచ్యుతదోషత్వం తు స్తోకేన ప్రవర్తమానదోషత్వం| తత్ర క్షీరం తావద్ యథా బద్ధే ప్రవర్తకం భవతి, తథా ప్రచ్యుతేఽపి సవిబంధదోషప్రవర్తకతయోపకారకం భవతి, అత ఏవ క్షీరగుణేషు-“పురీషే గ్రథితే పథ్యం”, తథా “అతీసారే చ పథ్యం” (సూ.అ.1) ఇత్యుక్తం| కింవా, బద్ధదోషే గవ్యం క్షీరం సరత్వాద్దేయం, ప్రచ్యుతే తు సంగ్రాహిత్వాచ్ఛాగం దేయం||167||-
Adhikarana ౬౩ (౧౬౮) · Śloka ౧౬౯
క్రియాభిరాభిః ప్రశమం న ప్రయాతి యదా జ్వరః||168|| అక్షీణబలమాంసాగ్నేః శమయేత్తం విరేచనైః|169|
क्रियाभिराभिः प्रशमं न प्रयाति यदा ज्वरः||१६८|| अक्षीणबलमांसाग्नेः शमयेत्तं विरेचनैः|१६९|
🔊 Audio coming soon
‘ఆభిః క్రియాభిర్యదా న ప్రశమం యాతి జ్వరస్తదా విరేచనైః శమయేత్’ ఇతి భాషయా విరేచనస్య బహువ్యాపత్కతయా ఇతరకర్మాసిద్ధావేవ కర్తవ్యతాం దర్శయతి| విరేచనైరితి బహువచనేన వమనవిరేచనే అపి గృహ్యేతే; యదుక్తం- “ఉభయమపి దోషమలవిరేచనాద్విరేచనశబ్దం లభతే” (క.అ.1) ఇతి, తథా విరేచనయోగవివరణే వమనవిరేచనయోగానేవాభిధాస్యతి||168||-
Adhikarana ౬౪ (౧౬౯-౧౭౦) · Śloka ౧౭౧
జ్వరక్షీణస్య న హితం వమనం న విరేచనం||169|| కామం తు పయసా తస్య నిరూహైర్వా హరేన్మలాన్| నిరూహో బలమగ్నిం చ విజ్వరత్వం ముదం రుచిం||170|| పరిపక్వేషు దోషేషు ప్రయుక్తః శీఘ్రమావహేత్|171|
ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम्||१६९|| कामं तु पयसा तस्य निरूहैर्वा हरेन्मलान्| निरूहो बलमग्निं च विज्वरत्वं मुदं रुचिम्||१७०|| परिपक्वेषु दोषेषु प्रयुक्तः शीघ्रमावहेत्|१७१|
🔊 Audio coming soon
జ్వరేణాక్షీణస్య శోధనముక్త్వా జ్వరక్షీణస్య శోధనమాహ- జ్వరక్షీణస్యేత్యాది| పయసేతి పయఃపానేన| పయస్త్వనులోమకతయా దోషహరం భవతి| అనులోమకత్వం చ విరేచనత్వేన వ్యవహ్రియత ఇతి విరేచనాదేయత్వే క్షీరముక్తం| అత్ర క్షీరస్య పూర్వోక్తవిషయేణైవ గుణానాం లబ్ధత్వాదవశిష్టం నిరూహగుణమాహ- నిరూహ ఇత్యాది||169-170||-
Adhikarana ౬౫ (౧౭౧) · Śloka ౧౭౨
పిత్తం వా కఫపిత్తం వా పిత్తాశయగతం హరేత్||171|| స్రంసనం త్రీన్మలాన్ బస్తిర్హరేత్ పక్వాశయస్థితాన్|172|
पित्तं वा कफपित्तं वा पित्ताशयगतं हरेत्||१७१|| स्रंसनं त्रीन्मलान् बस्तिर्हरेत् पक्वाशयस्थितान्|१७२|
🔊 Audio coming soon
విరేచనాస్థాపనయోర్దోషభేదేన స్థానభేదేన చ విషయమాహ- పిత్తమిత్యాది| వమనస్య తు దోషభేదేన స్థానభేదేన చ విషయః ‘కఫప్రధానాన్’ ఇత్యాదినైవోక్త ఇతి నేహ పునరుచ్యతే; పరం పూర్వమవస్థావిహితం వమనం స్వయముత్క్లిష్టదోషే జ్ఞేయం, ఏతచ్చ జీర్ణజ్వరవిహితం వమనం స్నేహస్వేదాభ్యాం దోషముత్క్లేశ్య కర్తవ్యమితి విశేషః| పిత్తాశయ ఆమాశయాధోభాగ ఏవ| స్రంసనమితి చ్ఛేదః||171||-
Adhikarana ౬౬ (౧౭౨) · Śloka ౧౭౩
జ్వరే పురాణే సంక్షీణే కఫపిత్తే దృఢాగ్నయే||172|| రూక్షబద్ధపురీషాయ ప్రదద్యాదనువాసనం|173|
ज्वरे पुराणे सङ्क्षीणे कफपित्ते दृढाग्नये||१७२|| रूक्षबद्धपुरीषाय प्रदद्यादनुवासनम्|१७३|
🔊 Audio coming soon
అనువాసనవిషయమాహ- జ్వర ఇత్యాది| ప్రకరణాగతాయామపి పురాణతాయాం ‘పురాణే’ ఇతి పదమత్యర్థపురాణతామాహ||172||-
Adhikarana ౬౭ (౧౭౩) · Śloka ౧౭౪
గౌరవే శిరసః శూలే విబద్ధేష్వింద్రియేషు చ||173|| జీర్ణజ్వరే రుచికరం కుర్యాన్మూర్ధవిరేచనం|174|
गौरवे शिरसः शूले विबद्धेष्विन्द्रियेषु च||१७३|| जीर्णज्वरे रुचिकरं कुर्यान्मूर्धविरेचनम्|१७४|
🔊 Audio coming soon
గౌరవ ఇత్యాదినా శిరోవిరేచనవిషయమాహ| శిరస ఇతి పూర్వేణోత్తరేణ చ యోజ్యం| ఇంద్రియాణాం విబంధః స్వవిషయప్రవృత్తౌ జాడ్యం||173||-
Adhikarana ౬౮ (౧౭౪-౧౭౫) · Śloka ౧౭౬
అభ్యంగాంశ్చ ప్రదేహాంశ్చ పరిషేకావగాహనే||174|| విభజ్య శీతోష్ణకృతం కుర్యాజ్జీర్ణే జ్వరే భిషక్| తైరాశు ప్రశమం యాతి బహిర్మార్గగతో జ్వరః||175|| లభంతే సుఖమంగాని బలం వర్ణశ్చ వర్ధతే|176|
अभ्यङ्गांश्च प्रदेहांश्च परिषेकावगाहने||१७४|| विभज्य शीतोष्णकृतं कुर्याज्जीर्णे ज्वरे भिषक्| तैराशु प्रशमं याति बहिर्मार्गगतो ज्वरः||१७५|| लभन्ते सुखमङ्गानि बलं वर्णश्च वर्धते|१७६|
🔊 Audio coming soon
అంతఃపరిమార్జనమభిధాయ బహిఃపరిమార్జనమాహ- అభ్యంగాంశ్చేత్యాది| ప్రాదేహః సామాన్యేన బహలోఽబహలశ్చ లేప ఇహ గృహ్యతే| యే తు సుశ్రుతమతేన బహలం విశోషిణం ప్రదేహం గ్రాహయంతి, తన్మతేన దాహప్రశమనే లేపో బహలః కర్తవ్యః స్యాత్, స చ తనురేవ కర్తవ్యః, ఉక్తం హి- “శ్లక్ష్ణపిష్టఘనో లేపశ్చందనస్యాపి దాహకృత్” (చి.అ.30) ఇత్యాది| విభజ్య శీతోష్ణకృతమితి ఉష్ణాభిప్రాయం శీతాభిప్రాయం చ విభజ్య యథాసంఖ్యం శీతకృతాన్ తథోష్ణకృతాన్; వక్ష్యతి హి- “అభ్యంగాంశ్చ ప్రదేహంశ్చ పరిషేకాంశ్చ కారయేత్| యథాభిలాషం శీతోష్ణం విభజ్య ద్వివిధం జ్వరం” ఇతి| శీతోష్ణతా చ ద్రవ్యమహిమ్నా సంస్కారేణ చ జ్ఞేయా||174-175||-
Adhikarana ౬౯ (౧౭౬) · Śloka ౧౭౭
ధూపనాంజనయోగైశ్చ యాంతి జీర్ణజ్వరాః శమం||176|| త్వఙ్మాత్రశేషా యేషాం చ భవత్యాగంతురన్వయః|177|
धूपनाञ्जनयोगैश्च यान्ति जीर्णज्वराः शमम्||१७६|| त्वङ्मात्रशेषा येषां च भवत्यागन्तुरन्वयः|१७७|
🔊 Audio coming soon
త్వఙ్మాత్రశేషా ఇతి ధాత్వంతరత్యాగేన త్వఙ్మాత్రావస్థితదోషజన్యాః, యేషాం చాగంతుర్భూతరూపోఽన్వయః కారణం భవతి జ్వరాణాం, తే ధూపాదినా శమం యాంతి||176||-
Adhikarana ౭౦ (౧౭౭-౧౭౮) · Śloka ౧౭౯
ఇతి క్రియాక్రమః సిద్ధో జ్వరఘ్నః సంప్రకాశితః||177|| యేషాం త్వేష క్రమస్తాని ద్రవ్యాణ్యూర్ధ్వమతః శృణు| రక్తశాల్యాదయః శస్తాః పురాణాః షష్టికైః సహ||178|| యవాగ్వోదనలాజార్థే జ్వరితానాం జ్వరాపహాః|179|
इति क्रियाक्रमः सिद्धो ज्वरघ्नः सम्प्रकाशितः||१७७|| येषां त्वेष क्रमस्तानि द्रव्याण्यूर्ध्वमतः शृणु| रक्तशाल्यादयः शस्ताः पुराणाः षष्टिकैः सह||१७८|| यवाग्वोदनलाजार्थे ज्वरितानां ज्वरापहाः|१७९|
🔊 Audio coming soon
క్రమప్రాప్తౌషధప్రశ్నస్యోత్తరార్ధమాహ- యేషామిత్యాది| ‘రక్తశాల్యాదయః శస్తాః శాలయః షష్టికైః సహ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, అత్ర ‘శాలయః’ ఇతి పదేన యవకాదీనాం నిరాసః క్రియతే| కేచిత్తు ‘రక్తశాల్యాదయః శస్తాః పురాణాః’ ఇతి పఠంతి, తత్ర యద్యపి ‘శూకధాన్యం శమీధాన్యం సమాతీతం ప్రశస్యతే’ (సూ.అ.27) ఇత్యుక్తమేవ, తథాఽపి ప్రమాదాదపురాణగ్రహణనిషేధార్థం ‘పురాణాః’ ఇతి పదం ||177-178||-
Adhikarana ౭౧ (౧౭౯-౧౮౭) · Śloka ౧౮౮
లాజపేయాం సుఖజరాం పిప్పలీనాగరైః శృతాం||179|| పిబేజ్జ్వరీ జ్వరహరాం క్షుద్వానల్పాగ్నిరాదితః| అమ్లాభిలాషీ తామేవ దాడిమామ్లాం సనాగరాం||180|| సృష్టవిట్ పైత్తికో వాఽథ శీతాం మధుయుతాం పిబేత్| పేయాం వా రక్తశాలీనాం పార్శ్వబస్తిశిరోరుజి||181|| శ్వదంష్ట్రాకంటకారిభ్యాం సిద్ధాం జ్వరహరాం పిబేత్| జ్వరాతిసారీ పేయాం వా పిబేత్ సామ్లాం శృతాం నరః||182|| పృశ్నిపర్ణీబలాబిల్వనాగరోత్పలధాన్యకైః| శృతాం విదారీగంధాద్యైర్దీపనీం స్వేదనీం నరః||183|| కాసీ శ్వాసీ చ హిక్కీ చ యవాగూం జ్వరితః పిబేత్| విబద్ధవర్చాః సయవాం పిప్పల్యామలకైః శృతాం||184|| సర్పిష్మతీం పిబేత్ పేయాం జ్వరీ దోషానులోమనీం| కోష్ఠే విబద్ధే సరుజి పిబేత్ పేయాం శృతాం జ్వరీ||185|| మృద్వీకాపిప్పలీమూలచవ్యామలకనాగరైః| పిబేత్ సబిల్వాం పేయాం వా జ్వరే సపరికర్తికే||186|| బలావృక్షామ్లకోలామ్లకలశీధావనీశృతాం| అస్వేదనిద్రస్తృష్ణార్తః పిబేత్ పేయాం సశర్కరాం||187|| నాగరామలకైః సిద్ధాం ఘృతభృష్టాం జ్వరాపహాం|188|
लाजपेयां सुखजरां पिप्पलीनागरैः शृताम्||१७९|| पिबेज्ज्वरी ज्वरहरां क्षुद्वानल्पाग्निरादितः| अम्लाभिलाषी तामेव दाडिमाम्लां सनागराम्||१८०|| सृष्टविट् पैत्तिको वाऽथ शीतां मधुयुतां पिबेत्| पेयां वा रक्तशालीनां पार्श्वबस्तिशिरोरुजि||१८१|| श्वदंष्ट्राकण्टकारिभ्यां सिद्धां ज्वरहरां पिबेत्| ज्वरातिसारी पेयां वा पिबेत् साम्लां शृतां नरः||१८२|| पृश्निपर्णीबलाबिल्वनागरोत्पलधान्यकैः| शृतां विदारीगन्धाद्यैर्दीपनीं स्वेदनीं नरः||१८३|| कासी श्वासी च हिक्की च यवागूं ज्वरितः पिबेत्| विबद्धवर्चाः सयवां पिप्पल्यामलकैः शृताम्||१८४|| सर्पिष्मतीं पिबेत् पेयां ज्वरी दोषानुलोमनीम्| कोष्ठे विबद्धे सरुजि पिबेत् पेयां शृतां ज्वरी||१८५|| मृद्वीकापिप्पलीमूलचव्यामलकनागरैः| पिबेत् सबिल्वां पेयां वा ज्वरे सपरिकर्तिके||१८६|| बलावृक्षाम्लकोलाम्लकलशीधावनीशृताम्| अस्वेदनिद्रस्तृष्णार्तः पिबेत् पेयां सशर्कराम्||१८७|| नागरामलकैः सिद्धां घृतभृष्टां ज्वरापहाम्|१८८|
🔊 Audio coming soon
లాజపేయామిత్యాదికా దశ యవాగ్వః| తత్ర ప్రథమా శ్లేష్మణీతి హరిచంద్రః; కింవా లాజపేయాం సుఖజరామిత్యేకా, తథా పిప్పలీనాగరైః శృతామితి ద్వితీయా, ఏవం శేషాభిః సమమేకాదశ పేయాః| సనాగరాం సృష్టవిట్ పిబేదితి యోజనా, సనాగరామేవ శీతాం మధుయుతాం పిబేత్ పైత్తిక ఇత్యపరా| శుంఠ్యాస్తు మధురపాకిత్వేన పాచనత్వేన చ పిత్తే ప్రయోగః| ఇహ విదారీగంధాద్యం హ్రస్వపంచమూలం| సయవామితి పదేన షష్టితండులకార్యాం పిబేదితి| సబిల్వామిత్యాదినా ధావనీశృతామిత్యంతేన చైకా యవాగూః| పరికర్తికా కర్తికాకారా వేదనా| కలశీ సింహపుచ్ఛీ| ధావనీ కంటకారీ| అత్ర చ యవాగూనాం సాధనద్రవ్యజలతండులపరిమాణే వృద్ధవైద్యవ్యవహారాః పూజితాః ప్రమాణీకర్తవ్యాః| అత్రాగ్నివేశసంహితాయామధీయతే- “క్వాథ్యద్రవ్యాంజలిం క్షుణ్ణం శ్రపయిత్వా జలాఢకే| పాదశేషేణ తేనాథ యవాగూరుపకల్పయేత్|| కర్షార్ధం వా కణాశుంఠ్యోః కల్కద్రవ్యస్య వా పలం| వినీయ పాచయేద్ యుక్త్యా వారిప్రస్థేన చాపరాం ” ఇతి| అపరామితి క్వాథసాధ్యయవాగ్వా ఉక్తాయా భిన్నాం కల్కసాధ్యామిత్యర్థః| ఏవం చ కల్కపలేన యా తత్ర యవాగూసాధనపరిభాషా, సా ఇహాపి ద్రవ్యపలకల్కేన యవాగూసాధనముపదిశతాఽనుమతైవ, తథాహి జీవంత్యాదియవాగ్వామష్టభిర్ద్రవ్యైః కోలప్రమాణైః సాధనముక్తం| యత్తు తత్ర వృక్షామ్లయుక్తేత్యాద్యుక్తం, తదమ్లతామాత్రార్థం వృక్షామ్లదానం, న తదష్టమాషకప్రమాణం; కింవా, తదప్యష్టమాషకమానప్రమాణమస్తు, తథాఽప్యదూరాంతరార్థతయా కల్కపలసాధనోపదేశికా పరిభాషాఽనుమతైవ భవత్యష్టమాషకాధికపలకల్కసాధనోపదేశేన; ఉక్తం హి- “జీవంత్యజాజీశఠిపుష్కరాహ్వైః సకారవీదీప్యకబిల్వమధ్యైః| సయావశూకైర్బదరప్రమాణైర్వృక్షామ్లయుక్తా ఘృతతైలభృష్టా|| అర్శోతిసారానిలగుల్మశోఫహృద్రోగమందాగ్నిహితా యవాగూః|| యా పంచకోలైర్విధినైవ తేన సిద్ధా భవేత్ సాఽపి సమా తయైవ” (చి.అ.12) ఇతి; తస్మాదేతద్యవాగూక్తమానలింగదర్శనాత్ కల్కపలసాధ్యయవాగ్వభిధాయికా పరిభాషాఽనుమతైవ, తదన్యా తత్సహచరితా కర్షార్ధకణాశుంఠీమానదర్శికాఽనుమతైవ| క్వాథసాధ్యయవాగ్వాదిద్రవ్యమానే తు వృద్ధవ్యవహారపూజితేయం పరిభాషా- “యదప్సు శృతశీతాసు షడంగాది ప్రయుజ్యతే| కర్షమాత్రం తతో ద్రవ్యం సాధయేత్ ప్రాస్థికేఽంభసి|| అర్ధశృతం ప్రయోక్తవ్యం పానే పేయాదిసంవిధౌ” ఇతి| ఆదిశబ్దేనాత్ర యూషరసాదిగ్రహణం| “క్వాథ్యద్రవ్యాంజలిం క్షుణ్ణం” ఇత్యాదిపరిభాషాయాస్తథాఽనుక్తపరిభాషాయాశ్చ కర్తవ్యవ్యవస్థా, తథా సకలయవాగూసాధనతండులజలాదిమానవ్యవస్థావిచారశ్చాపామార్గతండులీయ (సూ.అ.4) ఏవ నిర్లోచితోఽనుసరణీయః||179-187||-
Adhikarana ౭౨ (౧౮౮) · Śloka ౧౮౯
ముద్గాన్మసూరాంశ్చణకాన్ కులత్థాన్ సమకుష్టకాన్||188|| యూషార్థే యూషసాత్మ్యానాం జ్వరితానాం ప్రదాపయేత్|189|
मुद्गान्मसूरांश्चणकान् कुलत्थान् समकुष्टकान्||१८८|| यूषार्थे यूषसात्म्यानां ज्वरितानां प्रदापयेत्|१८९|
🔊 Audio coming soon
ముద్గానిత్యాదిర్జ్వరహితయూషద్రవ్యసంగ్రహః| యూషకరణం చ యవాగూసాధనవత్| ముద్గః స్వనామప్రసిద్ధః||188||-
Adhikarana ౭౩ (౧౮౯) · Śloka ౧౯౦
పటోలపత్రం సఫలం కులకం పాపచేలికం||189|| కర్కోటకం కఠిల్లం చ విద్యాచ్ఛాకం జ్వరే హితం|190|
पटोलपत्रं सफलं कुलकं पापचेलिकम्||१८९|| कर्कोटकं कठिल्लं च विद्याच्छाकं ज्वरे हितम्|१९०|
🔊 Audio coming soon
కులకం కారవేల్లకం| పాపచేలికం పాఠాశాకం| కఠిల్లకం రక్తపునర్నవా||189||-
Adhikarana ౭౪ (౧౯౦-౧౯౩) · Śloka ౧౯౪
లావాన్ కపింజలానేణాంశ్చకోరానుపచక్రకాన్||190|| కురంగాన్ కాలపుచ్ఛాంశ్చ హరిణాన్ పృషతాంఛశాన్| ప్రదద్యాన్మాంససాత్మ్యాయ జ్వరితాయ జ్వరాపహాన్||191|| ఈషదమ్లాననమ్లాన్ వా రసాన్ కాలే విచక్షణః| కుక్కుటాంశ్చ మయూరాంశ్చ తిత్తిరిక్రౌంచవర్తకాన్||192|| గురూష్ణత్వాన్న శంసంతి జ్వరే కేచిచ్చికిత్సకాః| లంఘనేనానిలబలం జ్వరే యద్యధికం భవేత్||193|| భిషఙ్మాత్రావికల్పజ్ఞో దద్యాత్తానపి కాలవిత్|194|
लावान् कपिञ्जलानेणांश्चकोरानुपचक्रकान्||१९०|| कुरङ्गान् कालपुच्छांश्च हरिणान् पृषताञ्छशान्| प्रदद्यान्मांससात्म्याय ज्वरिताय ज्वरापहान्||१९१|| ईषदम्लाननम्लान् वा रसान् काले विचक्षणः| कुक्कुटांश्च मयूरांश्च तित्तिरिक्रौञ्चवर्तकान्||१९२|| गुरूष्णत्वान्न शंसन्ति ज्वरे केचिच्चिकित्सकाः| लङ्घनेनानिलबलं ज्वरे यद्यधिकं भवेत्||१९३|| भिषङ्मात्राविकल्पज्ञो दद्यात्तानपि कालवित्|१९४|
🔊 Audio coming soon
కపింజలః గౌరతిత్తిరిః| ఏణః కృష్ణసారః| ఉపచక్రకః చకోరః| కాలపుచ్ఛః హరిణవిశేషః| హరిణః తామ్రవర్ణః| పృషతః బిందుచిత్రితో హరిణః| రసకరణే సూదశాస్త్రం- “పలాని ద్వాదశ ప్రస్థే ఘనేఽథ తనుకే తు షట్| మాంసస్య వంటనం కుర్యాత్ పలమచ్ఛతరే రసే” ఇతి| యత్ర తు రసస్య ద్రవ్యాంతరేణ సాధనం, తత్ర యవాగూవత్ సాధనం వ్యాఖ్యేయం| మాత్రావికల్పజ్ఞ ఇత్యనేన తావత్యా మాత్రయా, తేన చ సంస్కారకృతేన వికల్పేనానుష్ణలఘునా లావాదయో దేయాః, యేన గౌరవాదగ్నివధముష్ణత్వాద్వా జ్వరావృత్తిం న జనయంతీతి దర్శయతి||190-193||-
Adhikarana ౭౫ (౧౯౪) · Śloka ౧౯౫
ఘర్మాంబు చానుపానార్థం తృషితాయ ప్రదాపయేత్||194|| మద్యం వా మద్యసాత్మ్యాయ యథాదోషం యథాబలం|195|
घर्माम्बु चानुपानार्थं तृषिताय प्रदापयेत्||१९४|| मद्यं वा मद्यसात्म्याय यथादोषं यथाबलम्|१९५|
🔊 Audio coming soon
ఘర్మాంబు ఉష్ణాంబు| ఘర్మాంబ్వాదిశ్లేకం చైకేఽనార్షం వదంతి; తన్న, అనుపానవ్యవస్థాయాముష్ణపానీయమద్యయోర్హితత్వం పూర్వమనుక్తమేవేతి తదుపాదానం; తథాచ తంత్రాంతరే- “జ్వరే పిబేదనుష్ణాంబు మద్యసాత్మ్యస్తు యో భవేత్| తస్మై దోషబలం దృష్ట్వా యుక్త్యా మద్యం విధీయతే” ఇతి||194||-
Adhikarana ౭౬ (౧౯౫-౧౯౬) · Śloka ౧౯౬
గురూష్ణస్నిగ్ధమధురాన్ కషాయాంశ్చ నవజ్వరే||195|| ఆహారాన్ దోషపక్త్యర్థం ప్రాయశః పరివర్జయేత్| అన్నపానక్రమః సిద్ధో జ్వరఘ్నః సంప్రకాశితః||196||
गुरूष्णस्निग्धमधुरान् कषायांश्च नवज्वरे||१९५|| आहारान् दोषपक्त्यर्थं प्रायशः परिवर्जयेत्| अन्नपानक्रमः सिद्धो ज्वरघ्नः सम्प्रकाशितः||१९६||
🔊 Audio coming soon
గురూష్ణేత్యాదినా గురూష్ణాదినిషేధః; పూర్వం తు కషాయనిషేధో యద్యపి సామాన్యేన కృతః, తథాఽపీహాన్నప్రతిషేధప్రస్తావాదత్యహితప్రతిషేధాచ్చ పునః క్రియతే||195-196||
Adhikarana ౭౭ (౧౯౭-౧౯౯) · Śloka ౨౦౦
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యంతే కషాయా జ్వరనాశనాః| పాక్యం శీతకషాయం వా ముస్తపర్పటకం పిబేత్||197|| సనాగరం పర్పటకం పిబేద్వా సదురాలభం| కిరాతతిక్తకం ముస్తం గుడూచీం విశ్వభేషజం||198|| పాఠాముశీరం సోదీచ్యం పిబేద్వా జ్వరశాంతయే| జ్వరఘ్నా దీపనాశ్చైతే కషాయా దోషపాచనాః||199|| తృష్ణారుచిప్రశమనా ముఖవైరస్యనాశనాః|200|
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यन्ते कषाया ज्वरनाशनाः| पाक्यं शीतकषायं वा मुस्तपर्पटकं पिबेत्||१९७|| सनागरं पर्पटकं पिबेद्वा सदुरालभम्| किराततिक्तकं मुस्तं गुडूचीं विश्वभेषजम्||१९८|| पाठामुशीरं सोदीच्यं पिबेद्वा ज्वरशान्तये| ज्वरघ्ना दीपनाश्चैते कषाया दोषपाचनाः||१९९|| तृष्णारुचिप्रशमना मुखवैरस्यनाशनाः|२००|
🔊 Audio coming soon
పాక్యమితి శృతం| శీతకషాయస్తు ద్రవ్యం సంక్షుణ్ణముష్ణోదకే ప్రక్షిప్య నిశాస్థితం| అత్ర శీతకషాయపరిభాషా- “ద్రవ్యాదాపోథితాత్తోయే ప్రతప్తే నిశి సంస్థితాత్| యః కషాయోఽభినిర్యాతి స శీతః సముదాహృతః” (సూ.అ.4) ఇతి| అత్రాపి యద్యపి ద్రవ్యస్య పానీయస్య చ మానం నోక్తం, తథాఽపి క్వాథ్యద్రవ్యసమం ద్రవ్యం గ్రాహ్యం, పానీయం తు యావన్మానః పేయః క్వాథో భవతి తావన్మనం గ్రాహ్యం, నహ్యత్ర పానీయహ్రాసోఽస్తి; కింవా పరిభాషయైవ జలం దేయం- “షడ్భిః పలైశ్చతుర్భిర్వా సలిలాచ్ఛీతఫాంటయోః| ఆప్లుతం భేషజపలం రసాఖ్యాయాం పలద్వయం” ఇతి| శీతకషాయః స్వల్పవీర్యతయా తథా శైత్యగుణయోగాచ్చాత్పబలదోషే దాహాభిభూతేచ దేయః| పర్పటకం సదురాలభం వేతి తృతీయో యోగో మందాగ్నిపిత్తకఫే| కిరాతతిక్తాదిశ్చతుర్థో వాతకఫే| పాఠాదిశ్చ పిత్తే| కిరాతతిక్తాదినా చ భేలకే సతి పాఠాసప్తకం జతూకర్ణప్రత్యయాత్ కఫపిత్తే భవతి| ఉక్తం హి తత్ర- “భూనింబఘనగుడూచీశుంఠ్యుదీచ్యోశీరహ్వయపాఠాః” ఇతి| అత్ర క్వాథకరణే ద్రవ్యాదిమానస్యానుక్తత్వాన్న్యాయతో మానవ్యవస్థా| తత్రేహ యద్యపి క్వాథసంవిధానం విశేషేణ నోక్తం, తథాఽపి వ్యాధితరూపీయే యత్ క్వాథకరణసంవిధానముక్తం- “ఛేద్యాని ఖండశశ్ఛేదయిత్వా మేద్యాని చాణుశో భేదయిత్వా, ప్రక్షాల్య, పానీయేనాభ్యాసించేత్” ఇత్యాదినా “గతరసేష్వౌషధేషు స్థాలీమవతార్య పరిపూతం కషాయం” (వి.అ.7) ఇత్యంతేన, తదేవ సర్వకషాయకరణసంవిధానం జ్ఞేయం| తత్ర హి యద్యపి క్వాథ్యద్రవ్యమానం తథా ద్రవమానం స్థాప్యకషాయమానం చ నోక్తం, తథాఽపి యావద్ద్రవ్యం యావతా జలేన పక్వం సత్ గతరసం భవతి, తావతి జలే తావద్ద్రవ్యం దేయమితి లభ్యతే; తథా యావతా క్వాథశేషేణ గతరసాన్యౌషధాని భవంతి తావాన్ క్వాథః స్థాప్యత ఇతి చ లభ్యతే; ఏతచ్చౌషధానాం గతరసత్వం ద్రవభాగత్రయక్షయ ఏవ భవతీతి దృశ్యతే, తేన చతుర్భాగావశిష్టతా సర్వక్వాథే విశేషవచనం వినా కర్తవ్యా| క్వాథార్థజలదానం తు ద్రవ్యాపేక్షయా భవతి| తత్ర మృదుని ద్రవ్యే చతుర్గుణేన జలేన, కఠినేఽష్టగుణేన, కఠినతరే తు షోడశగుణేన పాకే సతి చతుర్భాగావశేషే గతరసత్వం భవతి; ఏతదపి దృశ్యతే- స్నేహాదిసాధనకభూరిక్వాథకరణే ఇయం ప్రయుజ్యతే; యత్ర త్వల్పం క్వాథ్యద్రవ్యం తత్ర యథా యథాఽల్పత్వం భవతి తథా తథా మృదున్యల్పేఽపి ద్రవ్యే భూరిజలం దీయతే, స్తోకేన జలేన క్వాథ్యద్రవ్యస్య గతరసత్వాభావాత్| తేన, కర్షాదారభ్య పలపర్యంతక్వాథే మృదున్యపి షోడశగుణం జలం దీయతే, పలాదూర్ధ్వం తు కుడవపర్యంతమష్టగుణం జలం దీయతే| తదేవమనిర్దిష్టద్రవ్యజలశేషమానమప్యాచార్యేణ గతరసత్వాభిధానాత్ సర్వకషాయద్రవ్యాదిపరిమాణముక్తం| యది హి ద్రవ్యాదీనాం నియతం ప్రమాణం బ్రూయాత్, తదా ద్రవ్యాపేక్షయా తథా స్నేహాదిసాధనాపేక్షయా దేయక్వాథ్యాపేక్షయా చ యద్భిన్నం పరిమాణం తన్న గృహీతం స్యాత్| తదర్థాభిధాయికాశ్చ స్వతంత్రాంతరపరిభాషా లిఖ్యంతే| పాతవ్యకషాయే కృష్ణాత్రేయః- “క్వాథ్యద్రవ్యపలే కుర్యాత్ ప్రస్థార్ధం పాదశేషితం” ఇతి; అన్యత్రాప్యుక్తం- “క్వాథ్యద్రవ్యపలే వారి ద్విరష్టగుణమిష్యతే” ఇతి; తథా “కర్షాదౌ తు పలం యావద్దద్యాత్ షోడశికం జలం| తతస్తు కుడవం యావత్తోయమష్టగుణం భవేత్” ఇతి; సుశ్రుతే చ స్నేహాదిక్వాథపరిభాషా- “చతుర్గుణేనాష్టగుణేన షోడశగుణేన వాఽంభసాఽభ్యాషిచ్య చతుర్భాగావశిష్టం క్వాథయిత్వాఽవతారయేత్ ” (సు.చి.అ.31); ఇత్యాదిపాఠభేదాచ్చతుర్గుణాష్టగుణషోడశగుణజలదాపికాః శ్రూయంతే, తాః కఠినాదిద్రవ్యభేదాద్బోద్ధవ్యాః| యదుక్తం- “మృదౌ చతుర్గుణం దేయం, కఠినేఽష్టగుణం తథా| కఠినాత్ కఠినతరే దేయం షోడశికం జలం” ఇతి| ఏవం తంత్రాంతరపరిభాషాయాం చ వ్యవస్థా వక్తవ్యా| అగ్నివేశే హి శ్రూయతే- “ద్రవ్యమాపోథితం క్వాథ్యం దత్త్వా షోడశిక జలం| పాదశేషం చ కర్తవ్యమేష క్వాథవిధిః స్మృతః|| చతుర్గుణేనాంభసా వా ద్వితీయః సముదాహృతః” ఇతి; అత్ర మధ్యవిధయాఽష్టగుణత్వమపి పానీయస్య లభ్యతే; తేనాప్యుక్తం- “ద్రవ్యాణాం మధ్యపాకార్థం యత్ర మాత్రా న దర్శితా| పాదాంశాదౌషధాత్తత్ర జలం దద్యాచ్చతుర్గుణం|| చతుర్భాగావశిష్టం చ కషాయం కారయేద్భిషక్” ఇతి| ఏవమన్యా అపి తంత్రాంతరపరిభాషా అవిరోధేన నేయాః| అత్రైకే వదంతి- యదేతద్వ్యాధితరూపీయే కషాయకరణముద్దిష్టం తన్నిరూహాధికారే, తద్విశిష్టార్థవిషయ ఏవ, తథావిధకషాయకరణం నాన్యత్ర; యథా బలాతైలే- “బలాశతం గుడూచ్యాశ్చ పాదం రాస్నాష్టభాగికం| జలాఢకశతే పక్త్వా” (చి.అ.28) ఇత్యాద్యుక్తం మానం న క్వాథాంతరే యాతి, కింతు తత్రైవ నియమితమితి| మైవం, విషయవిశేషోద్దేశవిహితోఽపి విధిర్విషయాంతరేఽపి వృద్ధవైద్యవ్యవహారానుమత్యా తథా తంత్రాంతరపరిభాషాసంవాదేన చ విషమతంత్రం వా దృష్ట్వా సమానత్వేనైవ వ్యవస్థాప్యతే; యథా ఇక్ష్వాకుకల్పే ఉక్తం- “యావత్ స్యాత్తంతుమత్తోయే పతితం తు న శీర్యతే” (క.అ.3) ఇత్యాది లేహపాకలక్షణం విషయవిశేషోక్తం విషయాంతరేఽపి సాధారణం భవతి| అత్ర పేయక్వాథమాత్రాఽపి తు ఇయత్తయా నోక్తా, తస్యాః పురుషాద్యపేక్షయా నానాత్వాత్; సామాన్యేన చ యదుక్తం- “దోషప్రమాణానురూపో హి భైషజ్యప్రమాణవికల్పో బలప్రమాణవిశేషాపేక్షో భవతి” (వి.అ.8) ఇతి; ఏతేన, యావన్మాత్రమౌషధం బలాగ్న్యాద్యపేక్షయోపపద్యతే యస్య పురుషస్య, తావన్మాత్రమౌషధం తస్య దేయమిత్యుక్తం భవతి| ఉక్తం చాన్యత్ర- “మాత్రాయా నాస్త్యవస్థానం దోషమగ్నిం బలం వయః| వ్యాధిం ద్రవ్యం చ కోష్ఠం చ వీక్ష్య మాత్రాం ప్రయోజయేత్” ఇతి| తత్రాదూరాంతరా మధ్యపురుషాభిప్రాయేణ యా మాత్రా భవతి, సా సూచితైవ తంత్రకర్త్రా “పలం వత్సకబీజస్య శ్రపయిత్వా రసం పిబేత్” (చి.అ.19) ఇత్యాదినా, తథా పటోలద్యేఽపి “పలం తథైషాం సహ చూర్ణితానాం జలే శృతం దోషహరం పిబేన్నా” ఇత్యాదినా| సుశ్రుతేఽయుక్తం- “వ్యాధ్యాదిషు తు మధ్యేషు క్వాథస్యాంజలిరిష్యతే” (సు.సూ.అ.39) ఇతి, పలే చ క్వాథ్యే షోడశపలస్య పాదశేషతాయాం చతుఃపలరూపోఽంజలిరేవ భవతి| దారుకోఽప్యాహ- “జఘన్యా ద్విపలా ప్రోక్తా మాత్రా, మధ్యా చతుష్పలా| ఉత్తమా షట్పలా ప్రోక్తా క్వాథస్నేహౌషధేషు తు” ఇతి| అన్యత్ర చోక్తం- “ఉత్తమస్య పలం మాత్రా, త్రిభిశ్చాక్షైశ్చ మధ్యమా| జఘన్యస్య పలార్ధం తు స్నేహక్వాథ్యౌషధేషు చ” ఇతి| ఏతాశ్చాదూరాంతరార్థా బలాగ్న్యాదిమానేన వ్యవహ్రియమాణా ఏవ పరిభాషాః| అన్యచ్చింత్యతే- యదేతచ్చతుర్గుణత్వాదినా జలముక్తం, తత్ కిం కృతద్వైగుణ్యం సర్వత్ర గ్రహీతవ్యం, ఉక్తం హి- “శుష్కద్రవ్యేష్విదం మానం ద్విగుణం తద్ద్రవార్ద్రయోః” ఇతి; మైవం, సునిషణ్ణకాదేర్ఘృతద్రవ్యస్య ద్వాత్రింశత్పలపరిమాణే ద్రవప్రస్థే సిద్ధేఽపి యదయం- “త్రింశత్పలాని ప్రస్థోఽత్ర విజ్ఞేయో ద్విపలాధికః” (చి.అ.14) ఇతి కరోతి, తేన తంత్రాంతరపరిభాషానుమతం కుడవాదావేవ మానే ద్వైగుణ్యం భవతి, కుడవపూర్వమానే తు ద్రవార్ద్రాణాం ద్వైగుణ్యం నాస్తీతి దర్శయతి| యేన, పూర్వపరిభాషయైవ ద్వైగుణ్యే లబ్ధే యత్ పునర్ద్వాత్రింశత్పలప్రస్థకీర్తనం, తత్ పూర్వపరిభాషావ్యభిచారే సతి క్వచిద్వైగుణ్యం దర్శయతి| తేన, రక్తికాదౌ తత్పరిభాషార్థవ్యభిచారస్తంత్రాంతరప్రమాణాదున్నీయతే| తథాచాత్రేయః- “ద్వైగుణ్యం కుడవాదౌ తు శుష్కమానాద్ద్రవస్య హి| ఆర్ద్రస్యాత్యల్పవీర్యత్వాజ్జ్ఞేయమన్యత్ర తత్ సమం” ఇతి; తథా జతూకర్ణేఽప్యుక్తం- “ఆర్ద్రాణాం చ ద్రవాణాం చ ద్విగుణాః కుడవాదయః” ఇతి; అన్యత్రాప్యుక్తం- “రక్తికాదిషు మానేషు యావన్న కుడవో భవేత్| శుష్కే ద్రవార్ద్రయోశ్చైవ తుల్యం మానం ప్రకీర్తితం” ఇతి| ఏవం చ కుడవాదిమానయోగ్యస్యాపి యత్ర ద్రవ్యస్య పలోల్లేఖేన మానం గృహ్యతే, తత్రాపి న ద్వైగుణ్యం| తేన “రాస్నాసహస్రనిర్యూహే తైలద్రోణం విపాచయేత్” (చి.అ.28) ఇత్యాదిషు పలోల్లేఖేన జలం గృహ్యమాణం న ద్విగుణం భవతి| క్వచిత్ పలోల్లేఖమానవిధానేఽపి తంత్రాంతరదర్శనాత్ కుడవాదివివక్షాం కృత్వా పలోల్లేఖాగతేఽపి ద్రవే ద్వైగుణ్యం భవతి| యథా క్షతక్షీణచికిత్సితే “మధుకాష్టపలద్రాక్షాప్రస్థక్వాథే” (చి.అ.11) ఇత్యాదినా యః ప్రయోగ ఉక్తః, స జతూకర్ణే “ద్రాక్షాయాః ప్రస్థః, మధుకస్యార్ధక్వాథః” ఇత్యాదినా గ్రంథేన పఠితః; తేన, జతూకర్ణే మధుకస్యార్ధప్రస్థోల్లేఖపాఠాత్ కృతద్వైగుణ్యమేవ ద్రవం భవతి, తత్ప్రత్యయాచ్చేహాపి మధుకాష్టపలోల్లేఖవిహితక్వాథ్యే కుడవద్వయవివక్షయా కృతద్వైగుణ్యమేవ జలం దేయం| ఏవమన్యత్రాప్యనుసరణీయం| అన్యే తు, “కుడవాదావిత్యత్ర అతద్గుణసంవిజ్ఞానబహువ్రీహిణా కుడవే న ద్వైగుణ్యమస్తి” ఇతి బ్రువతే; తతశ్చ సుశ్రుతే “స్నేహకుడవే సాధ్యే భేషజపలం పిష్టం కల్కం” (సు.చి.అ.31) ఇత్యుక్తం, తత్ కుడవే స్నేహచతుఃపలే భేషజపలం భవతీతి కృత్వా స్నేహప్రస్థేఽష్టపలకల్కదానవ్యవహార ఉపపన్నః; యది తు కుడవేనాష్టౌ పలాని స్నేహస్య గృహ్యంతే, తదా ప్రస్థే చతుఃపలకల్కదానమవ్యవహారసిద్ధం స్యాత్; ఏతన్నాతిసాధు; యతస్తైవ స్నిహకుడవే సాధ్యే క్వాథ్యద్రవ్యప్రస్థో విధేయ ఇత్యుక్తం, తత్ర యది కుడవేన స్నేహపలచతుష్టయం గృహ్యతే తదా చతుఃపలే స్నేహే షోడశపలక్వాథ్యగ్రహణం స్యాత్, న చ తథా వ్యవహరతి, క్వాథ్యషోడశపలం హి అష్టపలే స్నేహ ఏవ గృహ్యతే, తస్మాదసాధకమేతత్ కుడవాద్వైగుణ్యస్యేతి| ద్వైగుణ్యం కుడవే యుక్తం, యథాఽగస్త్యహరీతక్యాం మధునః కుడవం యదిహోక్తం, తత్తంత్రాంతరే “మధునశ్చ పలాష్టకం” ఇతి పఠ్యతే; తథా తంత్రాంతరే- “త్రాయమాణా చతుఃపలం దశకేఽంభసి శేషితే| కుడవే కుడవాన్ సర్పిఃక్షీరధాత్రీరసాన్ పచేత్” ఇతి శ్రూయతే; తత్ర యది చతుఃపలః కుడవః స్యాత్, తదాఽత్రోక్తత్రాయమాణాఘృతేన సహ విరోధః స్యాత్; ఉక్తం హి- “జలే దశగుణే సాధ్యం త్రాయమాణాచతుఃపలం” ఇత్యాది, యావత్ “రసస్యామలకానాం చ క్షీరస్య చ ఘృతస్య చ| పలాని పృథగష్టాష్టౌ దత్త్వా సమ్యగ్విపాచయేత్” (చి.అ.5) ఇతి, తథాఽన్యత్రాప్యుక్తం- “ఆర్ద్రద్రవ్యద్రవద్రవ్యపలైరష్టభిరేవ చ| శుష్కద్రవ్యచతుష్కేణ కుడవః సముదాహృతః” ఇతి; తస్మాత్ కుడవే ద్వైగుణ్యం సాధు| ఆర్ద్రద్వైగుణ్యే తు, యేషాం ద్రవ్యాణాం శుష్కాణాముపయోగ ఉక్తస్తేషామార్ద్రప్రయోగే ద్వైగుణ్యం భవతి; యే తు నిత్యమార్ద్రా ఏవోపయుజ్యంతే, న తేషాం ద్వైగుణ్యం| యదుక్తం- “వాసాకుటజకూష్మాండశతపత్రీసహాచరాః | నిత్యమార్ద్రాః ప్రయోక్తవ్యా న తేషాం ద్విగుణం భవేత్” ఇతి| ఏతత్ సర్వం పేయక్వాథప్రసంగేనోక్తం స్నేహపాకేఽపి చింతనీయం| స్నేహపాకే తు స్నేహాత్ పాదికః కల్కో దేయః, తథాహి వక్ష్యతి- “జలస్నేహౌషధానాం తు ప్రమాణం యత్ర నేరితం| తత్ర స్యాదౌషధాత్ స్నేహః స్నేహాత్తోయం చతుర్గుణం” (క.అ.12) ఇతి| చతుర్గుణ ఏవ స్నేహో ద్రవత్వేఽపి న ద్వైగుణ్యాత్ కల్కాదష్టగుణో భవతి| అన్యత్రాప్యుక్తం- “క్వాథ్యాచ్చతుర్గుణం వారి పాదస్థం స్యాచ్చతుర్గుణం| స్నేహాత్ స్నేహసమం క్షీరం కల్కస్తు స్నేహపాదికః” ఇతి| యత్తు, అష్టపల ఏవ స్నేహే కల్కస్య పలమానత్వం, తదాగమసిద్ధమపి న వ్యవహ్రియతే; ఉక్తం హి కృష్ణాత్రేయే- “స్నేహపాకవిధౌ యత్ర ప్రమాణం నోదితం క్వచిత్| స్నేహస్య కుడవం తత్ర పచేత్ కల్కపలేన తు” ఇతి| తథా సుశ్రుతేఽపి స్నేహకుడవే కల్కపలముక్తం| తదేతదకల్కసాధ్యత్వం స్నేహస్య స్వరసేనాతిగురుణా సాధ్యే స్నేహే పుష్పకల్కసాధ్యే వా వ్యవస్థాపనీయం| ద్రవ్యస్య హి ససారత్వనిః- సారత్వాభ్యాం కల్కస్యాల్పత్వభూయస్త్వే దృష్టే| యదుక్తం శౌనకవచనమనువదతా వాగ్భటేన- “స్నేహే సిధ్యతి శుద్ధాంబునిష్క్వాథస్వరసైః క్రమాత్| కల్కస్య యోజయేదంశం చతుర్థం షష్ఠమష్టమం” ఇతి; తథా “శణస్య కోవిదారస్య కర్బుదారస్య శాల్మలేః| కల్కాఢ్యత్వాత్ పుష్పకల్కం ప్రశంసంతి చతుఃపలం” ఇతి| అత్ర స్నేహప్రస్థాపేక్షయా చతుఃపలః కల్కః స్నేహాదష్టమభాగ ఏవ భవతీత్యాదివిశేషవచనేన “కల్కశ్చ స్నేహాపాదికః” ఇతి సామాన్యవచనస్య బాధా క్వచిద్విషయవిశేషే భవతీహ న విరోధమావహతి| భవతు, అలమతిప్రపంచేన, సర్వథా వ్యవహారానుగతమేవ శాస్త్రం ప్రమాణీకర్తవ్యం||197-199||-
Adhikarana ౭౮ (౨౦౦-౨౦౩) · Śloka ౨౦౩
కలింగకాః పటోలస్య పత్రం కటుకరోహిణీ||200|| పటోలః సారివా ముస్తం పాఠా కటుకరోహిణీ| నింబః పటోలస్త్రిఫలా మృద్వీకా ముస్తవత్సకౌ||101|| కిరాతతిక్తమమృతా చందనం విశ్వభేషజం| గుడూచ్యామలకం ముస్తమర్ధశ్లోకసమాపనాః||202|| కషాయాః శమయంత్యాశు పంచ పంచవిధాంజ్వరాన్| సంతతం సతతాన్యేద్యుస్తృతీయకచతుర్థకాన్||203||
कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी||२००|| पटोलः सारिवा मुस्तं पाठा कटुकरोहिणी| निम्बः पटोलस्त्रिफला मृद्वीका मुस्तवत्सकौ||१०१|| किराततिक्तममृता चन्दनं विश्वभेषजम्| गुडूच्यामलकं मुस्तमर्धश्लोकसमापनाः||२०२|| कषायाः शमयन्त्याशु पञ्च पञ्चविधाञ्ज्वरान्| सन्ततं सततान्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकान्||२०३||
🔊 Audio coming soon
పంచ పంచవిధం జ్వరమితి యథాసంఖ్యం సంతతాదిషు కలింగాదయో జ్ఞేయాః| అన్యే తు పంచసు పంచైవ యౌగికానాహుః ||200-203||
Adhikarana ౭౯ (౨౦౪-౨౦౬) · Śloka ౨౦౭
వత్సకారగ్వధౌ పాఠాం షడ్గ్రంథాం కటురోహిణీం| మూర్వాం సాతివిషాం నింబం పటోలం ధన్వయాసకం||204|| వచాం ముస్తముశీరం చ మధుకం త్రిఫలాం బలాం| పాక్యం శీతకషాయం వా పిబేజ్జ్వరహరం నరః||205|| మధూకముస్తమృద్వీకాకాశ్మర్యాణి పరూషకం| త్రాయమాణాముశీరం చ త్రిఫలాం కటురోహిణీం||206|| పీత్వా నిశిస్థితం జంతుర్జ్వరాచ్ఛీఘ్రం విముచ్యతే|207|
वत्सकारग्वधौ पाठां षड्ग्रन्थां कटुरोहिणीम्| मूर्वां सातिविषां निम्बं पटोलं धन्वयासकम्||२०४|| वचां मुस्तमुशीरं च मधुकं त्रिफलां बलाम्| पाक्यं शीतकषायं वा पिबेज्ज्वरहरं नरः||२०५|| मधूकमुस्तमृद्वीकाकाश्मर्याणि परूषकम्| त्रायमाणामुशीरं च त्रिफलां कटुरोहिणीम्||२०६|| पीत्वा निशिस्थितं जन्तुर्ज्वराच्छीघ्रं विमुच्यते|२०७|
🔊 Audio coming soon
వత్సకారగ్వధమిత్యాదినా బలామిత్యంతేన కేచిద్యోగత్రయం, కేచిదేకమేవ యోగం వదంతి| నిశి స్థితమితి శీతకషాయం||204-206||-
Adhikarana ౮౦ (౨౦౭-౨౦౯) · Śloka ౨౦౯
జాత్యామలకముస్తాని తద్వద్ధన్వయవాసకం||207|| విబద్ధదోషో జ్వరితః కషాయం సగుడం పిబేత్| త్రిఫలాం త్రాయమాణాం చ మృద్వీకాం కటురోహిణీం||208|| పిత్తశ్లేష్మహరస్త్వేష కషాయో హ్యానులోమికః| త్రివృతాశర్కరాయుక్తః పిత్తశ్లేష్మజ్వరాపహః||209||
जात्यामलकमुस्तानि तद्वद्धन्वयवासकम्||२०७|| विबद्धदोषो ज्वरितः कषायं सगुडं पिबेत्| त्रिफलां त्रायमाणां च मृद्वीकां कटुरोहिणीम्||२०८|| पित्तश्लेष्महरस्त्वेष कषायो ह्यानुलोमिकः| त्रिवृताशर्करायुक्तः पित्तश्लेष्मज्वरापहः||२०९||
🔊 Audio coming soon
జాతీత్యాదౌ జాతీపల్లవాః| సగుడం పిబేదిత్యత్ర గుడస్య ప్రక్షేప్యత్వేన క్వాథ్యద్రవ్యాపేక్షయా పాదికత్వం| ఏవమన్యత్రాపి ప్రక్షేపే బోద్ధవ్యం||207-209||
Adhikarana ౮౧ (౨౧౦-౨౧౪) · Śloka ౨౧౪
బృహత్యౌ వత్సకం ముస్తం దేవదారు మహౌషధం| కోలవల్లీ చ యోగోఽయం సన్నిపాతజ్వరాపహః||210|| శటీ పుష్కరమూలం చ వ్యాఘ్రీ శృంగీ దురాలభా| గుడూచీ నాగరం పాఠా కిరాతం కటురోహిణీ||211|| ఏష శట్యాదికో వర్గః సన్నిపాతజ్వరాపహః| కాసహృద్గ్రహపార్శ్వార్తిశ్వాసతంద్రాసు శస్యతే||212|| బృహత్యౌ పౌష్కరం భార్గీ శటీ శృంగీ దురాలభా| వత్సకస్య చ బీజాని పటోలం కటురోహిణీ||213|| బృహత్యాదిర్గణః ప్రోక్తః సన్నిపాతజ్వరాపహః| కాసాదిషు చ సర్వేషు దద్యాత్ సోపద్రవేషు చ||214||
बृहत्यौ वत्सकं मुस्तं देवदारु महौषधम्| कोलवल्ली च योगोऽयं सन्निपातज्वरापहः||२१०|| शटी पुष्करमूलं च व्याघ्री शृङ्गी दुरालभा| गुडूची नागरं पाठा किरातं कटुरोहिणी||२११|| एष शट्यादिको वर्गः सन्निपातज्वरापहः| कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिश्वासतन्द्रासु शस्यते||२१२|| बृहत्यौ पौष्करं भार्गी शटी शृङ्गी दुरालभा| वत्सकस्य च बीजानि पटोलं कटुरोहिणी||२१३|| बृहत्यादिर्गणः प्रोक्तः सन्निपातज्वरापहः| कासादिषु च सर्वेषु दद्यात् सोपद्रवेषु च||२१४||
🔊 Audio coming soon
అత్ర కషాయప్రకరణాగతత్వాత్ సన్నిపాతచికిత్సావసరమప్యుల్లంఘ్య సన్నిపాతహరౌ శట్యాదిబృహత్యాదిప్రయోగౌ పఠతి||210-214||
Adhikarana ౮౨ (౨౧౫) · Śloka ౨౧౫
కషాయాశ్చ యవాగ్వశ్చ పిపాసాజ్వరనాశనాః| నిర్దిష్టా భేషజాధ్యాయే భిషక్తానపి యోజయేత్||215||
कषायाश्च यवाग्वश्च पिपासाज्वरनाशनाः| निर्दिष्टा भेषजाध्याये भिषक्तानपि योजयेत्||२१५||
🔊 Audio coming soon
భేషజాధ్యాయే భేషజచతుష్కే; చతుష్కేఽపి హి ‘అధీయంతే అస్మిన్నర్థా’ ఇతి కృత్వా అధ్యాయశబ్దో వర్తత ఏవ| యోగమాత్రేణ తు తత్ర షడ్విరేచనశతాశ్రితీయేఽధ్యాయే (సూ.అ.4) జ్వరఘ్నతృష్ణాఘ్నౌ మహాకషాయౌ ప్రోక్తౌ; తయోశ్చ ప్రత్యేకద్రవ్యకృతాః కషాయా బహవో భవంతీతి కషాయా ఇతి బహువచనం సాధు| యవాగ్వశ్చ అపామార్గతండులీయే (సూ.అ.2) ప్రోక్తాః||215||
Adhikarana ౮౩ (౨౧౬-౨౧౭) · Śloka ౨౧౭
జ్వరాః కషాయైర్వమనైర్లంఘనైర్లఘుభోజనైః| రూక్షస్య యే న శామ్యంతి సర్పిస్తేషాం భిషగ్జితం||216|| రూక్షం తేజో జ్వరకరం తేజసా రూక్షితస్య చ| యః స్యాదనుబలో ధాతుః స్నేహవధ్యః స చానిలః||217||
ज्वराः कषायैर्वमनैर्लङ्घनैर्लघुभोजनैः| रूक्षस्य ये न शाम्यन्ति सर्पिस्तेषां भिषग्जितम्||२१६|| रूक्षं तेजो ज्वरकरं तेजसा रूक्षितस्य च| यः स्यादनुबलो धातुः स्नेहवध्यः स चानिलः||२१७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సర్పిఃప్రయోగానభిధాతుం సర్పిషో విషయమాహ - జ్వరా ఇత్యాది| వమనైరిత్యనేనేహావస్థావిధేయవమనప్రయోగాన్ సర్పిఃషడహభావినో దర్శయతి| లంఘనవచనేన చ లంఘనసమానకాలాః స్వేదాదయో గృహ్యంతే| రూక్షస్యేతి వచనేన కషాయాదిప్రయోగే సత్యపి సామతానుబంధాత్ కఫోత్తరతయా వా యత్ర రూక్షత్వం న భవతి తత్ర సర్పిర్న దాతవ్యమితి దర్శయతి| అత్ర కషాయైరిత్యాద్యసమాసనిర్దేశేన వ్యస్తైః సమస్తైరపి కషాయాదిప్రయోగై రూక్షస్య సర్పిఃపానం కర్తవ్యమితి దర్శయతి| నన్వవిశేషేణ సర్వజ్వరేషు కషాయానంతరం సర్పిరుచ్యతే, తత్కథముపపన్నం భవతీత్యాహ- రూక్షం తేజ ఇత్యాది| తత్ర తేజఃశబ్దో యద్యపి పిత్తానలస్నేహశక్తిద్యుతిషు గ్రీష్మే చ వర్తతే, తథాఽపీహ తేజఃశబ్దేనోష్మాఽభిధీయతే; తేన రూక్షస్వరూప ఊష్మా సర్వత్ర జ్వరకర ఇత్యుక్తం భవతి| స చోష్మా ఆమాశయవిక్షిప్తస్యాగ్నేస్తథా దేహభవో జ్వరప్రభావకృతశ్చ జ్వరరూపో జ్ఞేయః| యదుక్తం- “స్వేన తేనోష్మణా చైవ కృత్వా దేహోష్మణౌ బలం| సంతాపమధికం దేహే జనయంతి” ఇత్యాది| అయం చ ఊష్మా సూక్ష్మవిచారే యద్యపి పిత్తస్య భవతి, యదుక్తం- “ఊష్మా పిత్తాదృతే నాస్తి జ్వరో నాస్త్యూష్మణా వినా” (వా.చి.అ.1) ఇతి, పిత్తం చ యద్యపి “సస్నేహముష్ణం తీక్ష్ణం చ” (సూ.అ.10) ఇత్యాదినా గ్రంథేన స్నిగ్ధముక్తం, తథాఽప్యవస్థావశాత్ పిత్తం నిరామం సన్నిఃస్నేహం భవతి, స్నేహశ్చ పిత్తగుణో ద్రవయోగనిమిత్తకో న సాంసిద్ధికః; తేన స్నేహాపగమః పిత్తస్యోహ్యత ఏవావస్థాయాం; తేన నిఃస్నేహస్య పిత్తస్యోష్మా రూక్ష ఏవ భవతి| ఇయం చ వ్యాధ్యవస్థా వ్యాధిప్రభావాదేవ జీర్ణావస్థాయాం భవతి, యథా- మదాత్యయస్యాంతే వాతపిత్తత్వం; యదుక్తం “పిత్తమారుతపర్యంతః ప్రాయేణ హి మదాత్యయః” (చి.అ.24) ఇతి| క్షారపాణినాఽప్యుక్తం- “జ్వరోష్మణా రూక్షితేషు ధాతుషు బలవాన్ మారుతో జ్వరానుబంధం విషమజ్వరాణామన్యతమం వా కుర్యాత్” ఇత్యాది| తత్ర రూక్షేణ తేజసా జ్వరకాలసంబంధాద్రూక్షితస్య జ్వరిణో యోఽనుబంధో ధాతురనిలః స్యాత్ స చ స్నేహవధ్య ఇతి సర్పిఃకృతస్నేహగుణవధ్య ఇత్యర్థః; చకారాద్రూక్షం తేజో యజ్జ్వరకరం తదపి సర్పిఃకృతస్నేహవధ్యమితి సముచ్చినోతి| ధాతురితి విశేషణేన వాయోర్ధారణాత్మకతా ఉచ్యతే; తతశ్చ ధారణాత్మకస్య వాయోః ప్రకోపో మహాత్యయ ఇతి సూచయతి| అను పశ్చాద్బలం భవతి యస్య సోఽనుబలః| తేన సర్వజ్వరేషు కషాయాదినా ద్వాదశాహేన చ కాలేన కఫంశవిక్షయే సతి జ్వరోష్మా వృద్ధో భవతి, తద్విరూక్షణాచ్చ వాయురపి వృద్ధో భవతి| అత్ర జ్వరోష్మణి పిత్తధర్మే సర్పిస్తావచ్ఛైత్యాద్విహితం భవతీతి ప్రసిద్ధత్వానోక్తం; స్నేహాంశేనైవ తు సర్పిర్యథా పిత్తోష్మాణం జ్వరకరం రూక్షస్వరూపం తథా వాతం చ స్నేహాచ్ఛమయతి, తత్ ‘రూక్షం తేజ’ ఇత్యాదినా శ్లోకేనోక్తం భవతి| అన్యే తు తేజఃశబ్దేనేహ పిత్తమేవ గ్రాహయంతి| పిత్తం హి ద్వివిధం- సద్రవం నిర్ద్రవం చ| యత్ సద్రవం తత్ సస్నేహం, యత్తు లంఘనాదినా క్షపితార్ద్రభాగం నిర్ద్రవం తద్రూక్షం భవతి, తదిహ ‘రూక్షం తేజ’ ఇత్యనేన గృహ్యతే| అన్యే తు ‘యః స్యాదనుబలో ధాతుః’ ఇత్యనేనానుబంధరూపం కఫం గ్రాహయంతి, తతోఽనుబంధః కఫో రూక్షం పిత్తం వాతశ్చ స్నేహాసాధ్యో భవతీత్యర్థః; స్నేహశబ్దేన చ ప్రకరణాత్ సర్పిరుచ్యతే, సర్పిశ్చ కఫజిత్ సంస్కారాద్భవతి; యదుక్తం- “ఘృతం తుల్యగుణం దోషం సంస్కారాత్తు జయేత్ కఫం” ఇతి (ని.అ.1); కించ “అత ఊర్ధ్వం కఫే మందే” ఇత్యాదినా త్రిష్వపి దోషేషు సర్పిఃప్రయోగోఽనుమతః; తదిహాపి త్రయ ఏవ దోషా యథోక్తవ్యాఖ్యయా సర్పిర్విషయాః ప్రతిపాదితా భవంతీతి| అస్మకం తు పూర్వ ఏవ వ్యాఖ్యానే స్వరసః| అన్యే తు ‘రూక్షే తేజో జ్వరకరం’ ఇతి పఠంతి| తత్ర రూక్షే ఇతి కషాయాదిభీ రూక్షీకృతశరీరే ఇతి జ్ఞేయం, శేషం చ పూర్వవత్| అయం చ పాఠః పూర్వటీకాకృద్భిర్భాసదత్త-స్వామిదాసాషాఢవర్మ-బ్రహ్మదేవప్రభృతిభిరపి వ్యాఖ్యాతత్వాన్న ప్రతిక్షేపణీయః| ఖరనాదేనాపి సమానోఽయం పాఠః| ఉక్తం హి తత్ర- “కషాయపానాద్వమనాల్లంఘనాల్లఘుభోజనాత్| రూక్షితానాం జ్వరో మోక్షే సర్పిఃపానముదీక్షతే|| రూక్షతేజోఽధికే దేహే” ఇత్యాదినా||216-217||
Adhikarana ౮౪ (౨౧౮) · Śloka ౨౧౮
కషాయాః సర్వ ఏవైతే సర్పిషా సహ యోజితాః| ప్రయోజ్యా జ్వరశాంత్యర్థమగ్నిసంధుక్షణాః శివాః||218||
कषायाः सर्व एवैते सर्पिषा सह योजिताः| प्रयोज्या ज्वरशान्त्यर्थमग्निसन्धुक्षणाः शिवाः||२१८||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి సర్పీంషి ప్రాహ- కషాయా ఇత్యాది| య ఏతే జ్వరఘ్నా కషాయా ఉక్తాస్తే సర్పిషా సహ యోజితాః సర్పిఃసాధనత్వేన ప్రయుక్తాః ప్రయోజ్యాః; యథోక్తకషాయద్రవ్యైః స్వవిషయ ఏవ సర్పీంషి సాధయిత్వా ప్రయోజ్యానీతి వాక్యార్థః| అన్యే తు కషాయాణాం సర్పిషా మిశ్రీకృతానామనేన వచసా ప్రయోగమిచ్ఛంతి||218||
Adhikarana ౮౫ (౨౧౯-౨౨౧) · Śloka ౨౨౧
పిప్పల్యశ్చందనం ముస్తముశీరం కటురోహిణీ| కలింగకాస్తామలకీ సారివాఽతివిషా స్థిరా||219|| ద్రాక్షామలకబిల్వాని త్రాయమాణా నిదిగ్ధికా| సిద్ధమితైర్ఘృతం సద్యో జీర్ణజ్వరమపోహతి||220|| క్షయం కాసం శిరఃశూలం పార్శ్వశూలం హలీమకం| అంసాభితాపమాగ్నిం చ విషమం సన్నియచ్ఛతి||221||
पिप्पल्यश्चन्दनं मुस्तमुशीरं कटुरोहिणी| कलिङ्गकास्तामलकी सारिवाऽतिविषा स्थिरा||२१९|| द्राक्षामलकबिल्वानि त्रायमाणा निदिग्धिका| सिद्धमितैर्घृतं सद्यो जीर्णज्वरमपोहति||२२०|| क्षयं कासं शिरःशूलं पार्श्वशूलं हलीमकम्| अंसाभितापमाग्निं च विषमं सन्नियच्छति||२२१||
🔊 Audio coming soon
పిప్పల్య ఇత్యాది| పిప్పల్యాదౌ ఘృతే పిప్పల్యాదీనాం విశేషానుక్తేః కషాయత్వం కల్కత్వం చైకే బ్రువతే, అన్యే తు కల్కమేవేచ్ఛంతి| ద్రవకార్యం తు ద్రవస్యానుక్తత్వాత్తోయేనైవ కర్తవ్యం, “ద్రవకార్యేఽపి చానుక్తే సర్వత్ర సలిలం స్మృతం” (క.అ.12) ఇతి వచనాత్| నను యత్ర కల్కత్వేన ద్రవ్యశ్రుతిః, ద్రవం చ న శ్రుతం, తత్ర జలం గ్రహీతవ్యం, యథా- “త్ర్యూషణత్రిఫలాకల్కే బిల్వమాత్రే గుడాత్ పలే| సర్పిషోఽష్టపలం పక్త్వా మాత్రాం మందానలః పిబేత్” (చి.అ.15) ఇతి; యత్ర తు కషాయత్వం కల్కత్వం వా నోక్తం తత్ర క్వాథకల్కావేవ కర్తవ్యౌ, యదుక్తం సుశ్రుతే- “కల్కక్వాథావనిర్దేశే గణాత్తస్మాత్ ప్రయోజయేత్” (సు.చి.అ.31) ఇతి| మైవం, సుశ్రుతోక్తపరిభాషా హీయం గణవిషయా ఏవ, ‘గణాత్తస్మాత్ ప్రయోజయేత్’ ఇతి వచనాత్; న చ పిప్పల్యాదయోఽమీ గణత్వేనోక్తాః, గణోఽపి యత్రాధికరణేన శ్రుతస్తత్రైవ క్వాథకల్కకరణం; యదుక్తమన్యత్ర- “యత్రాధికరణేనోక్తిర్గణస్య స్నేహసంవిధౌ| తత్రైవ కల్కనిర్యూహావిష్యేతే స్నేహవేదిభిః” ఇతి; కించ సామాన్యేన ద్రవ్యస్య స్నేహసాధనాభిధానే యది కల్కకషాయత్వం స్యాత్తదా బలాతైలాదౌ “బలాకషాయకల్కాభ్యాం తైలం క్షీరసమం పచేత్” (చి.అ.29) ఇతి న కుర్యాత్ కల్కకషాయయోరుపాదానం, సామాన్యసాధనవచనేనైవ లబ్ధత్వాత్, తస్మాత్ కల్కమాత్రేణైవ పిప్పల్యాదిద్రవ్యం జలం చ చతుర్గుణం దేయం; ఏవమన్యత్రాపి బోద్ధవ్యం| అత్ర చ పక్తవ్యఘృతస్య ప్రమాణానిర్దేశాదవ్యవస్థితమానమేవ సర్పిరిచ్ఛాతః పక్తవ్యం, యత్ర తు ప్రస్థాదిమాననిర్దేశం కరోతి తత్ర తావన్మాత్రేణైవ స్నేహసాధ్యరోగోపశమో భవతీతి జ్ఞేయం| తథాహి వాతవ్యాధౌ ప్రభూతస్నేహసాధ్యే భూయసీమేవ స్నేహమాత్రాం వక్ష్యతి, ప్రపౌండరీకాద్యే నస్యయోగితయా కుడవమానం స్నేహం వక్ష్యతి, కుష్ఠోక్తతిక్తకషట్పలాదౌ అత్యల్పపాకసంవిధానేన పక్వస్య ఘృతస్య కార్యకర్తృత్వం భవతీతి భేషజప్రభావదర్శీ మహర్షిర్బోధయతి| తత్ర యది కుష్ఠస్య దీర్ఘరోగతయా భూయో భూయస్తిక్తషట్పలలేపేన ప్రయోజనం తదా పునః పునః షట్పలమానం పక్తవ్యం ఘృతం, “యథా కుర్వంతి స ఉపాయ” (సూ.అ.26) ఇతి వచనాత్| ఏవమగస్త్యహరీతక్యాదావపి ప్రతినియతమానకథనప్రయోజనం వాచ్యం| తస్మాన్న యాదృచ్ఛికం క్వచిదాచార్యస్య మానాభిధానమనభిధానం చ| తామలకీ ‘భూమ్యామలకీ’ ఇతి ఖ్యాతా| హలీమకం కామలాభేదం| సన్నియచ్ఛతి సమీకరోతి||219-221||
Adhikarana ౮౬ (౨౨౨-౨౨౩) · Śloka ౨౨౩
వాసాం గుడూచీం త్రిఫలాం త్రాయమాణాం యవాసకం| పక్త్వా తేన కషాయేణ పయసా ద్విగుణేన చ||222|| పిప్పలీముస్తమృద్వీకాచందనోత్పలనాగరైః| కల్కీకృతైశ్చ విపచేద్ధృతం జీర్ణజ్వరాపహం||223||
वासां गुडूचीं त्रिफलां त्रायमाणां यवासकम्| पक्त्वा तेन कषायेण पयसा द्विगुणेन च||२२२|| पिप्पलीमुस्तमृद्वीकाचन्दनोत्पलनागरैः| कल्कीकृतैश्च विपचेद्धृतं जीर्णज्वरापहम्||२२३||
🔊 Audio coming soon
వాసాద్యే ఘృతే క్వాథస్య పరిమాణం యద్యపి నోక్తం, తథాఽపి ద్విగుణ ఏవ క్వాథో గ్రాహ్యః; స్నేహపాకే చతుర్గుణ ఏవ ద్రవః, “స్నేహాత్తోయం చతుర్గుణం” (క.అ.12) ఇతి వచనాత్; జలశబ్దశ్చాత్ర ద్రవోపలక్షణః| అత్ర చ “ద్వాభ్యామపి చాతుర్గుణ్యం” ఇతి పరిభాషయా యద్యపి క్షీరం కషాయవద్విగుణమత్ర లభ్యతే, తథాఽపి త్రివిధశిష్యబుద్ధిహితాయ స్పష్టార్థం క్షీరద్వైగుణ్యాభిధానమితి బ్రువతే| తత్ర క్షీరస్య మానానుక్తౌ “క్వాథ్యాచ్చతుర్గుణం వారి పాదస్థం స్యాచ్చతుర్గుణం| స్నేహాత్ స్నేహసమం క్షీరం కల్కశ్చ స్నేహపాదికః” ఇతి వచనాత్ క్షీరస్య ద్రవాంతరసత్త్వే సతి స్నేహసమత్వమేవ స్యాత్; తతశ్చ కషాయభాగత్రయం క్షీరం చైకభాగమితి కృత్వా ద్వాభ్యామపి చాతుర్గుణ్యమితి పరిభాషా స్యాత్; తస్మాత్ కర్తవ్యం క్షీరద్వైగుణ్యవచనం| అన్యే తు- “ద్వాభ్యామపి చాతుర్గుణ్యమితి పరిభాషయా ప్రత్యేకమేవ ద్రవేణ చాతుర్గుణ్యమిచ్ఛంతి”, తతశ్చేహ కషాయస్య చాతుర్గుణ్యం క్షీరస్య తు ద్వైగుణ్యం భవతి| తత్ర “ఏకేనాపి చాతుర్గుణ్యం, ద్వాభ్యామపి చాతుర్గుణ్యం, త్రిభిరపి చాతుర్గుణ్యం, చతుర్భిః సమం” ఇతి వచనేన చతుర్భిః స్నేహసమతాభిధానేన స్నేహచాతుర్గుణ్యమేవ ద్రవస్యోక్తం| అతో ద్వాభ్యాం త్రిభిరపి తథా చాతుర్గుణ్యం కర్తవ్యం యథా స్నేహాచ్చతుర్గుణం స్యాత్, తచ్చ మిలిత్వైవ చాతుర్గుణ్యం భవతి న ప్రత్యేకం| చతుర్గుణద్రవపరిభాషా తు పంచప్రభృతిద్రవసాన్నిధ్యే విశేషవచనాద్బాధ్యతే| వచనం హి- “పంచప్రభృతి యత్ర స్యుర్ద్రవాణి స్నేహసంవిధౌ| తత్ర స్నేహసమాన్యాహురర్వాక్ స్యాత్తు చతుర్గుణం” ఇతి||222-223||
Adhikarana ౮౭ (౨౨౪-౨౨౬) · Śloka ౨౨౬
బలాం శ్వదంష్ట్రాం బృహతీం కలసీం ధావనీం స్థిరాం| నింబం పర్పటకం ముస్తం త్రాయమాణాం దురాలభాం||224|| కృత్వా కషాయం పేష్యార్థే దద్యాత్తామలకీం శటీం| ద్రాక్షాం పుష్కరమూలం చ మేదామామలకాని చ||225|| ఘృతం పయశ్చ తత్ సిద్ధం సర్పిర్జ్వరహరం పరం| క్షయకాసశిరఃశూలపార్శ్వశూలాంసతాపనుత్ ||226||
बलां श्वदंष्ट्रां बृहतीं कलसीं धावनीं स्थिराम्| निम्बं पर्पटकं मुस्तं त्रायमाणां दुरालभाम्||२२४|| कृत्वा कषायं पेष्यार्थे दद्यात्तामलकीं शटीम्| द्राक्षां पुष्करमूलं च मेदामामलकानि च||२२५|| घृतं पयश्च तत् सिद्धं सर्पिर्ज्वरहरं परम्| क्षयकासशिरःशूलपार्श्वशूलांसतापनुत् ||२२६||
🔊 Audio coming soon
బలాద్యేఽపి క్వాథపయసోః పూర్వోక్తక్వాథక్షీరసాహచర్యాత్ ప్రత్యేకం ద్విగుణత్వం జ్ఞేయం||224-226||
Adhikarana ౮౮ (౨౨౭-౨౩౩) · Śloka ౨౩౩
జ్వరిభ్యో బహుదోషేభ్య ఊర్ధ్వం చాధశ్చ బుద్ధిమాన్| దద్యాత్ సంశోధనం కాలే కల్పే యదుపదేక్ష్యతే||227|| మదనం పిప్పలీభిర్వా కలింగైర్మధుకేన వా| యుక్తముష్ణాంబునా పేయం వమనం జ్వరశాంతయే||228|| క్షౌద్రాంబునా రసేనేక్షోరథవా లవణాంబునా| జ్వరే ప్రచ్ఛర్దనం శస్తం మద్యైర్వా తర్పణేన వా||229|| మృద్వీకామలకానాం వా రసం ప్రస్కందనం పిబేత్| రసమామలకానాం వా ఘృతభృష్టం జ్వరాపహం||230|| లిహ్యాద్వా త్రైవృతం చూర్ణం సంయుక్తం మధుసర్పిషా| పిబేద్వా క్షౌద్రమావాప్య సఘృతం త్రిఫలారసం||231|| ఆరగ్వధం వా పయసా మృద్వీకానాం రసేన వా| త్రివృతాం త్రాయమాణాం వా పయసా జ్వరితః పిబేత్||232|| జ్వరాద్విముచ్యతే పీత్వా మృద్వీకాభిః సహాభయాం| పయోఽనుపానముష్ణం వా పీత్వా ద్రాక్షారసం నరః||233||
ज्वरिभ्यो बहुदोषेभ्य ऊर्ध्वं चाधश्च बुद्धिमान्| दद्यात् संशोधनं काले कल्पे यदुपदेक्ष्यते||२२७|| मदनं पिप्पलीभिर्वा कलिङ्गैर्मधुकेन वा| युक्तमुष्णाम्बुना पेयं वमनं ज्वरशान्तये||२२८|| क्षौद्राम्बुना रसेनेक्षोरथवा लवणाम्बुना| ज्वरे प्रच्छर्दनं शस्तं मद्यैर्वा तर्पणेन वा||२२९|| मृद्वीकामलकानां वा रसं प्रस्कन्दनं पिबेत्| रसमामलकानां वा घृतभृष्टं ज्वरापहम्||२३०|| लिह्याद्वा त्रैवृतं चूर्णं संयुक्तं मधुसर्पिषा| पिबेद्वा क्षौद्रमावाप्य सघृतं त्रिफलारसम्||२३१|| आरग्वधं वा पयसा मृद्वीकानां रसेन वा| त्रिवृतां त्रायमाणां वा पयसा ज्वरितः पिबेत्||२३२|| ज्वराद्विमुच्यते पीत्वा मृद्वीकाभिः सहाभयाम्| पयोऽनुपानमुष्णं वा पीत्वा द्राक्षारसं नरः||२३३||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి క్రమసూచితవమనవిరేచనయోగానాహ- జ్వరిభ్య ఇత్యాదినా| బహుదోషేభ్య ఇత్యనేన అల్పదోషేషు సంశోధనం నిషిద్ధమితి స్ఫోరయతి| కాల ఇతి యథోక్తవమనవిరేచనయోగ్యజ్వరావస్థాయాం| కల్ప ఇతి కల్పస్థానే| మదనపిప్పలీయుక్తం కఫే, కలింగయుక్తం పిత్తశ్లేష్మణి, మధుకయుక్తం తు దాహప్రాయే | క్షౌద్రయోగాన్మధురీకృతమంబు క్షౌద్రాంబు| సైంధవయోగాల్లవణీకృతమంబు లవణాంబు| ప్రస్కందనమితి విరేచనం| ఆవాప్యేతి ఉపయోజ్య||227-233||
Adhikarana ౮౯ (౨౩౪-౨౩౯) · Śloka ౨౩౯
కాసాచ్ఛ్వాసాచ్ఛిరఃశూలాత్పార్శ్వశూలాచ్చిరజ్వరాత్| ముచ్యతే జ్వరితః పీత్వా పంచమూలీశృతం పయః||234|| ఏరండమూలోత్క్వథితం జ్వరాత్ సపరికర్తికాత్| పయో విముచ్యతే పీత్వా తద్వద్బిల్వశలాటుభిః||235|| త్రికంటకబలావ్యాఘ్రీగుడనాగరసాధితం| వర్చోమూత్రవిబంధఘ్నం శోఫజ్వరహరం పయః||236|| సనాగరం సమృద్వీకం సఘృతక్షౌద్రశర్కరం| శృతం పయః సఖర్జూరం పిపాసాజ్వరనాశనం||237|| చతుర్గుణేనాంభసా వా శృతం జ్వరహరం పయః| ధారోష్ణం వా పయః సద్యో వాతపిత్తజ్వరం జయేత్||238|| జీర్ణజ్వరాణాం సర్వేషాం పయః ప్రశమనం పరం| పేయం తదుష్ణం శీతం వా యథాస్వం భేషజైః శృతం||239||
कासाच्छ्वासाच्छिरःशूलात्पार्श्वशूलाच्चिरज्वरात्| मुच्यते ज्वरितः पीत्वा पञ्चमूलीशृतं पयः||२३४|| एरण्डमूलोत्क्वथितं ज्वरात् सपरिकर्तिकात्| पयो विमुच्यते पीत्वा तद्वद्बिल्वशलाटुभिः||२३५|| त्रिकण्टकबलाव्याघ्रीगुडनागरसाधितम्| वर्चोमूत्रविबन्धघ्नं शोफज्वरहरं पयः||२३६|| सनागरं समृद्वीकं सघृतक्षौद्रशर्करम्| शृतं पयः सखर्जूरं पिपासाज्वरनाशनम्||२३७|| चतुर्गुणेनाम्भसा वा शृतं ज्वरहरं पयः| धारोष्णं वा पयः सद्यो वातपित्तज्वरं जयेत्||२३८|| जीर्णज्वराणां सर्वेषां पयः प्रशमनं परम्| पेयं तदुष्णं शीतं वा यथास्वं भेषजैः शृतम्||२३९||
🔊 Audio coming soon
పాఠక్రమాగతక్షీరప్రయోగానాహ- కాసాదిత్యాది| అత్ర పంచమూల్యాదిద్రవ్యస్య తథా క్షీరస్య పానీయస్య చ మానానుక్తౌ వృద్ధవైద్యవ్యవహారసిద్ధయా పరిభాషయా మానకల్పనా; యదుక్తం- “ద్రవ్యాదష్టగుణం క్షీరం క్షీరాత్తోయం చతుర్గుణం| క్షీరావశేషః కర్తవ్యః క్షీరపాకే త్వయం విధిః” ఇతి| ఏతచ్చ ద్రవ్యస్యార్ధపలం, క్షీరం పలచతుష్టయం, పానీయం పలాని షోడశ దత్త్వా, క్షీరావశేషః పాకః కర్తవ్యః; ఏవంప్రకారా మానవ్యవస్థా| యత్ర తు మాషపర్ణీభృతీయే “మేదాం పయస్యాం జీవంతీం విదారీం కంటకారికాం| శ్వదంష్ట్రాం క్షీరికాం మాషాన్ గోధూమాంశ్ఛాలిషష్టికాన్|| పయస్యర్ధోదకే పక్త్వా కార్షికానాఢకోన్మితే| వివర్జయేత్ క్షీరశేషం” (చి.అ.2) ఇత్యాదినా క్షీరద్రవ్యాదిమానముక్తం తత్తత్రైవ విషయే జ్ఞేయం, తంత్రాంతరపరిభాషా- గృహీతత్వాదస్య మానస్య| ప్రదేశాంతరయోగోక్తం హి మానం తదేవ ప్రదేశాంతరేఽపి మానలింగం భవతి యత్ పరిభాషానుగతం, యత్తు పరిభాషాంతరబాధకం మానం తత్ స్వవిషయ ఏవావతిష్ఠతే; యథా- “సాధయేచ్ఛుద్ధశుష్కస్య లశునస్య చతుష్పలం| క్షీరే జలాష్టగుణితే క్షీరశేషం చ నా పిబేత్” (చి.అ.5) ఇతి; ఏవమన్యదపి తంత్రాంతరే యత్ పరిభాషావిరుద్ధమానకథనం తత్తత్రైవ ప్రయోగే వ్యవస్థితం జ్ఞేయం| పరికర్తికా పరికర్తనాకారా గుదాదివేదనా| నాగరమిత్యాదౌ క్షౌద్రస్య పాకానర్హత్వేనోత్తరకాలం ద్రవ్యాంతరతుల్యమానస్యైవ ప్రక్షేపో జ్ఞేయః| ఉష్ణం శీతం చేతి వికల్ప ఇచ్ఛావిశేషకృతః; ప్రబలే వాతే ఉష్ణం, పిత్తే త్వతిబలే శీతం||234-239||
Adhikarana ౯౦ (౨౪౦-౨౪౯) · Śloka ౨౪౯
ప్రయోజయేజ్జ్వరహరాన్నిరూహాన్ సానువాసనాన్| పక్వాశయగతే దోషే వక్ష్యంతే యే చ సిద్ధిషు||240|| పటోలారిష్టపత్రాణి సోశీరశ్చతురంగులః| హ్రీబేరం రోహిణీ తిక్తా శ్వదంష్ట్రా మదనాని చ||241|| స్థిరా బలా చ తత్ సర్వం పయస్యర్ధోదకే శృతం| క్షీరావశేషం నిర్యూహం సంయుక్తం మధుసర్పిషా||242|| కల్కైర్మదనముస్తానాం పిప్పల్యా మధుకస్య చ| వత్సకస్య చ సంయుక్తం బస్తిం దద్యాజ్జ్వరాపహం||243|| శుద్ధే మార్గే హృతే దోషే విప్రసన్నేషు ధాతుషు| గతాంగశూలో లఘ్వంగః సద్యో భవతి విజ్వరః||244|| ఆరగ్వధముశీరం చ మదనస్య ఫలం తథా| చతస్రః పర్ణినీశ్చైవ నిర్యూహముపకల్పయేత్||245|| ప్రియంగుర్మదనం ముస్తం శతాహ్వా మధుయష్టికా| కల్కః సర్పిర్గుడః క్షౌద్రం జ్వరఘ్నో బస్తిరుత్తమః||246|| గుడూచీం త్రాయమాణాం చ చందనం మధుకం వృషం| స్థిరాం బలాం పృశ్నిపర్ణీం మదనం చేతి సాధయేత్||247|| రసం జాంగలమాంసస్య రసేన సహితం భిషక్| పిప్పలీఫలముస్తానాం కల్కేన మధుకస్య చ||248|| ఈషత్సలవణం యుక్త్యా నిరూహం మధుసర్పిషా| జ్వరప్రశమనం దద్యాద్బలస్వేదరుచిప్రదం||249||
प्रयोजयेज्ज्वरहरान्निरूहान् सानुवासनान्| पक्वाशयगते दोषे वक्ष्यन्ते ये च सिद्धिषु||२४०|| पटोलारिष्टपत्राणि सोशीरश्चतुरङ्गुलः| ह्रीबेरं रोहिणी तिक्ता श्वदंष्ट्रा मदनानि च||२४१|| स्थिरा बला च तत् सर्वं पयस्यर्धोदके शृतम्| क्षीरावशेषं निर्यूहं संयुक्तं मधुसर्पिषा||२४२|| कल्कैर्मदनमुस्तानां पिप्पल्या मधुकस्य च| वत्सकस्य च संयुक्तं बस्तिं दद्याज्ज्वरापहम्||२४३|| शुद्धे मार्गे हृते दोषे विप्रसन्नेषु धातुषु| गताङ्गशूलो लघ्वङ्गः सद्यो भवति विज्वरः||२४४|| आरग्वधमुशीरं च मदनस्य फलं तथा| चतस्रः पर्णिनीश्चैव निर्यूहमुपकल्पयेत्||२४५|| प्रियङ्गुर्मदनं मुस्तं शताह्वा मधुयष्टिका| कल्कः सर्पिर्गुडः क्षौद्रं ज्वरघ्नो बस्तिरुत्तमः||२४६|| गुडूचीं त्रायमाणां च चन्दनं मधुकं वृषम्| स्थिरां बलां पृश्निपर्णीं मदनं चेति साधयेत्||२४७|| रसं जाङ्गलमांसस्य रसेन सहितं भिषक्| पिप्पलीफलमुस्तानां कल्केन मधुकस्य च||२४८|| ईषत्सलवणं युक्त्या निरूहं मधुसर्पिषा| ज्वरप्रशमनं दद्याद्बलस्वेदरुचिप्रदम्||२४९||
🔊 Audio coming soon
నిరూహవిధౌ జ్వరహరానితి వచనేన జ్వరహరైర్ద్రవ్యైర్నిరూహానువాసనకల్పనాం దర్శయతి| పటోలాద్యే నిరూహే పయస్యర్ధోదకే శృతమితి వచనేన క్షీరతుల్యస్య జలస్య గ్రహణమర్ధశబ్దస్య సమవిభాగవచనత్వాజ్జ్ఞేయం| అత్ర చ క్వాథకల్కస్నేహాదిమానవ్యవస్థా సిద్ధిస్థానే వక్తవ్యైవ బోద్ధవ్యా| గుడూచ్యాదౌ సాధయేద్రసమితి క్వాథం కుర్యాత్| ఈషత్సలవణమిషత్క్షౌద్రసర్పిషా యుక్తమితి యోజ్యం||240-249||
Adhikarana ౯౧ (౨౫౦-౨౫౩) · Śloka ౨౫౩
జీవంతీం మధుకం మేదాం పిప్పలీం మదనం వచాం| ఋద్ధిం రాస్నాం బలాం విశ్వం శతపుష్పాం శతావరీం||250|| పిష్ట్వా క్షీరం జలం సర్పిస్తైలం చ విపచేద్భిషక్| ఆనువాసనికం స్నేహమేతం విద్యాజ్జ్వరాపహం||251|| పటోలపిచుమర్దాభ్యాం గుడూచ్యా మధుకేన చ| మదనైశ్చ శృతః స్నేహో జ్వరఘ్నమనువాసనం||252|| చందనాగురుకాశ్మర్యపటోలమధుకోత్పలైః| సిద్ధః స్నేహో జ్వరహరః స్నేహబస్తిః ప్రశస్యతే||253||
जीवन्तीं मधुकं मेदां पिप्पलीं मदनं वचाम्| ऋद्धिं रास्नां बलां विश्वं शतपुष्पां शतावरीम्||२५०|| पिष्ट्वा क्षीरं जलं सर्पिस्तैलं च विपचेद्भिषक्| आनुवासनिकं स्नेहमेतं विद्याज्ज्वरापहम्||२५१|| पटोलपिचुमर्दाभ्यां गुडूच्या मधुकेन च| मदनैश्च शृतः स्नेहो ज्वरघ्नमनुवासनम्||२५२|| चन्दनागुरुकाश्मर्यपटोलमधुकोत्पलैः| सिद्धः स्नेहो ज्वरहरः स्नेहबस्तिः प्रशस्यते||२५३||
🔊 Audio coming soon
జీవంత్యాద్యేఽనువాసనే యమకే క్షీరం స్నేహసమం, జలం తు త్రిగుణమితి స్నేహాచ్చాతుర్గుణ్యం ద్రవస్య కార్యం| మదనైశ్చ శృతః స్నేహ ఇత్యత్రానంతరోక్తః సర్పిస్తైలరూప ఏవ యమకస్నేహో జ్ఞేయః| ఏవం ‘సిద్ధః స్నేహ’ ఇత్యత్రాపి జ్ఞేయం||250-253||
Adhikarana ౯౨ (౨౫౪-౨౫౫) · Śloka ౨౫౫
యదుక్తం భేషజాధ్యాయే విమానే రోగభేషజే| శిరోవిరేచనం కుర్యాద్యుక్తిజ్ఞస్తజ్జ్వరాపహం||254|| యచ్చ నావనికం తైలం యాశ్చ తైలం యాశ్చ ప్రాగ్ధూమవర్తయః| మాత్రాశితీయే నిర్దిష్టాః ప్రయోజ్యాస్తా జ్వరేష్వపి||255||
यदुक्तं भेषजाध्याये विमाने रोगभेषजे| शिरोविरेचनं कुर्याद्युक्तिज्ञस्तज्ज्वरापहम्||२५४|| यच्च नावनिकं तैलं याश्च तैलं याश्च प्राग्धूमवर्तयः| मात्राशितीये निर्दिष्टाः प्रयोज्यास्ता ज्वरेष्वपि||२५५||
🔊 Audio coming soon
యదుక్తమిత్యాదినా శిరోవిరేచనద్రవ్యమాహ| భేషజాధ్యాయే ఇతి అపామార్గతండులీయే (సూ.అ.2)| యచ్చ నావనికం తైలమితి అణుతైలం||254-255||
Adhikarana ౯౩ (౨౫౬) · Śloka ౨౫౬
అభ్యంగాంశ్చ ప్రదేహాంశ్చ పరిషేకాంశ్చ కారయేత్| యథాభిలాషం శీతోష్ణం విభజ్య ద్వివిధం జ్వరం||256||
अभ्यङ्गांश्च प्रदेहांश्च परिषेकांश्च कारयेत्| यथाभिलाषं शीतोष्णं विभज्य द्विविधं ज्वरम्||२५६||
🔊 Audio coming soon
అభ్యంగాంశ్చేత్యాదినా క్రమాగతం బహిఃపరిమార్జనమాహ| యథాభిలాషమితి యథేచ్ఛం| శీతోష్ణం విభజ్యేతి శీతసముత్థం జ్వరముష్ణసముత్థం చ జ్వరం విభజ్య; తత్ర శీతసముత్థే ఉష్ణాభ్యంగాదయః, ఉష్ణే చ శీతాః కర్తవ్యాః||256||
Adhikarana ౯౪ (౨౫౭) · Śloka ౨౫౭
సహస్రధౌతం సర్పిర్వా తైలం వా చందనాదికం| దాహజ్వరప్రశమనం దద్యాదభ్యంజనం భిషక్||257||
सहस्रधौतं सर्पिर्वा तैलं वा चन्दनादिकम्| दाहज्वरप्रशमनं दद्यादभ्यञ्जनं भिषक्||२५७||
🔊 Audio coming soon
అత్ర చ ప్రతిలోమవ్యాఖ్యయా శీతాభిప్రాయిణోఽభ్యంగాదీనాహ- సహస్రేత్యాది| సహస్రశబ్దో విపులార్థః; తేనానేకధా ధౌతం సర్పిరిత్యర్థః సూచితః||257||
Adhikarana ౯౫ (౨౫౮-౨౫౯) · Śloka ౨౫౯
అథ చందనాద్యం తైలముపదేక్ష్యామః- చందనభద్రశ్రీకాలానుసార్యకాలీయకపద్మాపద్మకోశీరసారివామధుకప్రపౌండరీకనాగపుష్పోదీచ్యవన్యపద్మోత్పలనలినకుముద- సౌగంధికపుండరీకశతపత్రబిసమృణాలశాలూకశైవాలకశేరుకానంతాకుశకాశేక్షుదర్భశరనలశాలిమూలజంబువేతసవానీరగుంద్రా- కకుభాసనాశ్వకర్ణస్యందనవాతపోథశాలతాలధవతినిశఖదిరకదరకదంబకాశ్మర్యఫలసర్జప్లక్షవటకపీతనోదుంబరాశ్వత్థ- న్యగ్రోధధాతకీదూర్వేత్కటశృంగాటకమంజిష్ఠాజ్యోతిష్మతీపుష్కరబీజక్రౌంచాదనబదరీకోవిదారకదలీ- సంవర్తకారిష్టశతపర్వాశీతకుంభికాశతావరీశ్రీపర్ణీశ్రావణీమహాశ్రావణీరోహిణీశీతపాక్యోదనపాకీకాలబలాపయస్యావిదారీ- జీవకర్షభకమేదామహామేదామధురసర్ష్యప్రోక్తాతృణశూన్యమోచరసాటరూషకబకులకుటజపటోలనింబశాల్మలీనారికేల- ఖర్జూరమృద్వీకాప్రియాలప్రియంగుధన్వనాత్మాగుప్తామధూకానామన్యేషాం చ శీతవీర్యాణాం యథాలాభమౌషధానాం కషాయం కారయేత్| తేన కషాయేణ ద్విగుణితపయసా తేషామేవ చ కల్కేన కషాయార్ధమాత్రం మృద్వగ్నినా సాధయేత్తైలం| ఏతత్తైలమభ్యంగాత్ సద్యో దాహజ్వరమపనయతి| ఏతైరేవ చౌషధైరశ్లక్ష్ణపిష్టైః సుశీతైః ప్రదేహం కారయేత్| ఏతైరేవ చ శృతశీతం సలిలమవగాహపరిషేకార్థం ప్రయుంజీత||258|| ఇతి చందనాద్యం తైలం| మధ్వారనాలక్షీరదధిఘృతసలిలసేకావగాహాశ్చ సద్యో దాహజ్వరమపనయంతి శీతస్పర్శత్వాత్||259||
अथ चन्दनाद्यं तैलमुपदेक्ष्यामः- चन्दनभद्रश्रीकालानुसार्यकालीयकपद्मापद्मकोशीरसारिवामधुकप्रपौण्डरीकनागपुष्पोदीच्यवन्यपद्मोत्पलनलिनकुमुद- सौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रबिसमृणालशालूकशैवालकशेरुकानन्ताकुशकाशेक्षुदर्भशरनलशालिमूलजम्बुवेतसवानीरगुन्द्रा- ककुभासनाश्वकर्णस्यन्दनवातपोथशालतालधवतिनिशखदिरकदरकदम्बकाश्मर्यफलसर्जप्लक्षवटकपीतनोदुम्बराश्वत्थ- न्यग्रोधधातकीदूर्वेत्कटशृङ्गाटकमञ्जिष्ठाज्योतिष्मतीपुष्करबीजक्रौञ्चादनबदरीकोविदारकदली- संवर्तकारिष्टशतपर्वाशीतकुम्भिकाशतावरीश्रीपर्णीश्रावणीमहाश्रावणीरोहिणीशीतपाक्योदनपाकीकालबलापयस्याविदारी- जीवकर्षभकमेदामहामेदामधुरसर्ष्यप्रोक्तातृणशून्यमोचरसाटरूषकबकुलकुटजपटोलनिम्बशाल्मलीनारिकेल- खर्जूरमृद्वीकाप्रियालप्रियङ्गुधन्वनात्मागुप्तामधूकानामन्येषां च शीतवीर्याणां यथालाभमौषधानां कषायं कारयेत्| तेन कषायेण द्विगुणितपयसा तेषामेव च कल्केन कषायार्धमात्रं मृद्वग्निना साधयेत्तैलम्| एतत्तैलमभ्यङ्गात् सद्यो दाहज्वरमपनयति| एतैरेव चौषधैरश्लक्ष्णपिष्टैः सुशीतैः प्रदेहं कारयेत्| एतैरेव च शृतशीतं सलिलमवगाहपरिषेकार्थं प्रयुञ्जीत||२५८|| इति चन्दनाद्यं तैलम्| मध्वारनालक्षीरदधिघृतसलिलसेकावगाहाश्च सद्यो दाहज्वरमपनयन्ति शीतस्पर्शत्वात्||२५९||
🔊 Audio coming soon
సూచితం చందనాద్యం తైలం బ్రూతే- అథేత్యాది| అథశబ్దోఽధికారే| చందనాద్యేన ద్రవ్యేణ సంస్కృతం తైలమపి చందనాద్యముచ్యతే| చందనం రక్తచందనం, భద్రశ్రియం శ్వేతచందనం, కాలానుసార్యం శీతలం, నలినం పద్మభేదః, బిసం మృణాలసూత్రం, వేతసః సుగంధిమూలం, వానీరస్తద్భేదోఽప్యసుగంధిమూలః, అశ్వకర్ణః శాలభేదః, అరిష్టః పర్వతీయనింబః, స్యందనః నేమివృక్షః, వాతపోథః పలాశః, తినిశః వంజులః, కదరః విట్ఖదిరః, కపీతనః ‘గంధముండ’ ఇతి ఖ్యాతః, వటః నిష్ప్రరోహో వటః, న్యగ్రోధస్తు ప్రరోహవాన్, జ్యోతిష్మతీ కాంగణికా, సంవర్తకః బిభీతకః, శతపర్వా శ్వేతదూర్వా, శీతకుంభికా , కాష్ఠపాటలా, మహాశ్రావణీ అలంబుషా స్థూలఫలా, శీతపాకీ గండదూర్వా, ఓదనపాకీ నీలభేండీ, కాలా కాకోలీ, ఋష్యప్రోక్తా ఋద్ధిః, తృణశూన్యం కేతకీ| యథాలాభమిత్యనేన దుఃఖప్రాప్యభేషజపరిత్యాగేనాపి చందనాదిపాకం దర్శయతి| ద్విగుణం పయో యస్మిన్ క్వాథే తేన ద్విగుణపయసా క్వాథేన| అత్ర కల్కమానానిర్దేశేఽపి స్నేహపాదికత్వం కల్కస్య, “కల్కశ్చ స్నేహపాదికః” ఇతి వచనాత్| అత్ర యద్యపి తైలముష్ణం ఘృతం చ శీతలం, శీతం చ దాహప్రశమనే ప్రశస్తం, తథాఽపి సూక్ష్మమార్గానుసారితయా వ్యవాయితయా తథా స్పర్శనేనాధికవాతహరతయా తైలమేవాభ్యంగప్రస్తావే చందనాద్యం కృతం న ఘృతం; అన్యే ఘృతాదపి తైలం సంస్కారవాహితరమితి కృత్వా తైలమిహోక్తమితి బ్రువతే| నను చందనాద్యమితి సంజ్ఞాకరణేన కిం? ప్రదేశాంతరే వ్యవహారార్థమితి చేత్; న, వినాఽపి సంజ్ఞాకరణే ప్రదేశాంతరే యౌగికసంజ్ఞయా వ్యవహారో దృష్టః, యథా- “షట్పలం పాయయేత్ సర్పిః” (చి.అ.5), తథా “వాసాఘృతం దాధికం చ పిబేత్త్ర్యూషణమేవ చ” (చి.అ.17) ఇత్యాదౌ; తథా కృతాయామపి సంజ్ఞాయాం వ్యవహారో న దృశ్యతే, యథా- “ఏతత్ ప్రాయోగికం సర్పిః పారూషకమితి స్మృతం” (చి.అ.29) ఇతి, తథా షడ్భాగకషాయకాదిసంజ్ఞాం కృత్వా న చ తాభిః ప్రదేశాంతరే వ్యవహారః కృతః| మైవం పారూషకాదిసంజ్ఞయా యద్యపి శాస్త్రే వ్యవహారో నాస్తి, తథాఽపి తద్విద్యానాం వైద్యానాం తయా సంజ్ఞయా వ్యవహారో భవిష్యతి, ఏతదర్థం సంజ్ఞాకరణం| సంజ్ఞానాం చ ప్రయోగకథనసమయేఽకరణేఽపి యోగసిద్ధాః సంజ్ఞా భవంత్యేవ షట్పలాదికాః| తేన ప్రదేశాంతరేఽపి యౌగికసంజ్ఞావ్యవహారో భవతి క్వచిత్, క్వచిచ్చాన్యథోపాదేయతయా వైద్యప్రసిద్ధ్యా చ ప్రయోగసమయ ఏవ సంజ్ఞా క్రియత ఇతి న కాచిత్ క్షతిః| ఏవమన్యత్రాపి సంజ్ఞాకరణే వ్యాఖ్యేయం| అశ్లక్ష్ణపిష్టైరితి వచనేన శ్లక్ష్ణపిష్టలేపస్య దాహకర్తృతాం సుచయతి; యదుక్తం- “శ్లక్ష్ణపిష్టఘనో లేపశ్చందనస్యాపి దాహకృత్| త్వగగతస్యోష్మణో రోధాచ్ఛీతకృత్త్వన్యథాఽగురోః” (చి.అ.30) ఇతి||258-259||
Adhikarana ౯౬ (౨౬౦-౨౬౬) · Śloka ౨౬౬
భవంతి చాత్ర- పౌష్కరేషు సుశీతేషు పద్మోత్పలదలేషు చ| కదలీనాం చ పత్రేషు క్షౌమేషు విమలేషు చ||260|| చందనోదకశీతేషు శీతే ధారాగృహేఽపి వా| హిమాంబుసిక్తే సదనే దాహార్తః సంవిశేత్ సుఖం||261|| హేమశంఖప్రవాలానాం మణీనాం మౌక్తికస్య చ| చందనోదకశీతానాం సంస్పర్శానురసాన్ స్పృశేత్||262|| స్రగ్భిర్నీలోత్పలైః పద్మైర్వ్యజనైర్వివిధైరపి| శీతవాతావహైర్వ్యజ్జ్యేచ్చందనోదకవర్షిభిః ||263|| నద్యస్తడాగాః పద్మిన్యో హ్రదాశ్చ విమలోదకాః| అవగాహే హితా దాహతృష్ణాగ్లానిజ్వరాపహాః||264|| ప్రియాః ప్రదక్షిణాచారాః ప్రమదాశ్చందనోక్షితాః| సాంత్వయేయుః పరైః కామైర్మణిమౌక్తికభూషణాః||265|| శీతాని చాన్నపానాని శీతాన్యుపవనాని చ| వాయవశ్చంద్రపాదాశ్చ శీతా దాహజ్వరాపహాః||266||
भवन्ति चात्र- पौष्करेषु सुशीतेषु पद्मोत्पलदलेषु च| कदलीनां च पत्रेषु क्षौमेषु विमलेषु च||२६०|| चन्दनोदकशीतेषु शीते धारागृहेऽपि वा| हिमाम्बुसिक्ते सदने दाहार्तः संविशेत् सुखम्||२६१|| हेमशङ्खप्रवालानां मणीनां मौक्तिकस्य च| चन्दनोदकशीतानां संस्पर्शानुरसान् स्पृशेत्||२६२|| स्रग्भिर्नीलोत्पलैः पद्मैर्व्यजनैर्विविधैरपि| शीतवातावहैर्व्यज्ज्येच्चन्दनोदकवर्षिभिः ||२६३|| नद्यस्तडागाः पद्मिन्यो ह्रदाश्च विमलोदकाः| अवगाहे हिता दाहतृष्णाग्लानिज्वरापहाः||२६४|| प्रियाः प्रदक्षिणाचाराः प्रमदाश्चन्दनोक्षिताः| सान्त्वयेयुः परैः कामैर्मणिमौक्तिकभूषणाः||२६५|| शीतानि चान्नपानानि शीतान्युपवनानि च| वायवश्चन्द्रपादाश्च शीता दाहज्वरापहाः||२६६||
🔊 Audio coming soon
సంస్పర్శానురసాన్ స్పృశేదితి వచనాన్న చిరం ధారయేదితి దర్శయతి; చిరధారణే హి తేషామప్యుష్ణతా స్యాత్| వాయవశ్చంద్రపాదాశ్చ శీతా ఇతి అత్ర శీతా ఇతి విశేషణం వాయోః; న చంద్రపాదానాం, తేషాం సర్వదా శీతత్వాత్; కింవా చంద్రపాదా అపి ఉష్ణకాలే ఉష్ణసంపర్కాదుష్ణా భవంతి, తన్నిరాసార్థం శీతా ఇతి||260-266||
Adhikarana ౯౭ (౨౬౭) · Śloka ౨౬౭
అథోష్ణాభిప్రాయిణాం జ్వరితానామభ్యంగాదీనుపక్రమానుపదేక్ష్యామః- అగురుకుష్ఠతగరపత్రనలదశైలేయధ్యామకహరేణుకాస్థౌణేయకక్షేమకైలావరాంగదలపురతమాలపత్రభూతీకరోహిషసరలశల్లకీ- దేవదార్వగ్నిమంథబిల్వస్యోనాకకాశ్మర్యపాటలాపునర్నవావృశ్చీరకంటకారీబృహతీశాలపర్ణీపృశ్నిపర్ణీమాషపర్ణీముద్గపర్ణీగోక్షురకైరండ- శోభాంజనకవరుణార్కచిరబిల్వతిల్వకశటీపుష్కరమూలగండీరోరుబూకపత్తూరాక్షీవాశ్మాంతకశిగ్రుమాతులుంగపీలుకమూలకపర్ణీ- తిలపర్ణీపీలుపర్ణీమేషశృంగీహింస్రాదంతశఠైరావతకభల్లాతకాస్ఫోతకాండీరాత్మజైకేషీకాకరంజధాన్యకాజమోద- పృథ్వీకాసుముఖసురసకుఠేరకకాలమాలకపర్ణాసక్షవకఫణిజ్ఝకభూస్తృణశృంగవేరపిప్పలీసర్షపాశ్వగంధారాస్నారుహారోహావచాబలాతిబలా- గుడూచీశతపుష్పాశీతవల్లీనాకులీగంధనాకులీశ్వేతాజ్యోతిష్మతీచిత్రకాధ్యండామ్లచాంగేరీ- తిలబదరకులత్థమాషాణామేవంవిధానామన్యేషాం చోష్ణవీర్యాణాం యథాలాభమౌషధానాం కషాయం కారయేత్, తేన కషాయేణ తేషామేవ చ కల్కేన సురాసౌవీరకతుషోదకమైరేయమేదకదధిమండారనాలకట్వరప్రతివినీతేన తైలపాత్రం విపాచయేత్| తేన సుఖోష్ణేన తైలేనోష్ణాభిప్రాయిణం జ్వరితమభ్యంజ్యాత్, తథా శీతజ్వరః ప్రశామ్యతి; ఏతైరేవ చౌషధైః శ్లక్ష్ణపిష్టైః సుఖోష్ణైః ప్రదేహం కారయేత్, ఏతైరేవ చ శృతం సుఖోష్ణం సలిలమవగాహనార్థం పరిషేకార్థం చ ప్రయుంజీత శీతజ్వరప్రశమార్థం||267|| ఇత్యగుర్వాద్యం తైలం|
अथोष्णाभिप्रायिणां ज्वरितानामभ्यङ्गादीनुपक्रमानुपदेक्ष्यामः- अगुरुकुष्ठतगरपत्रनलदशैलेयध्यामकहरेणुकास्थौणेयकक्षेमकैलावराङ्गदलपुरतमालपत्रभूतीकरोहिषसरलशल्लकी- देवदार्वग्निमन्थबिल्वस्योनाककाश्मर्यपाटलापुनर्नवावृश्चीरकण्टकारीबृहतीशालपर्णीपृश्निपर्णीमाषपर्णीमुद्गपर्णीगोक्षुरकैरण्ड- शोभाञ्जनकवरुणार्कचिरबिल्वतिल्वकशटीपुष्करमूलगण्डीरोरुबूकपत्तूराक्षीवाश्मान्तकशिग्रुमातुलुङ्गपीलुकमूलकपर्णी- तिलपर्णीपीलुपर्णीमेषशृङ्गीहिंस्रादन्तशठैरावतकभल्लातकास्फोतकाण्डीरात्मजैकेषीकाकरञ्जधान्यकाजमोद- पृथ्वीकासुमुखसुरसकुठेरककालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकभूस्तृणशृङ्गवेरपिप्पलीसर्षपाश्वगन्धारास्नारुहारोहावचाबलातिबला- गुडूचीशतपुष्पाशीतवल्लीनाकुलीगन्धनाकुलीश्वेताज्योतिष्मतीचित्रकाध्यण्डाम्लचाङ्गेरी- तिलबदरकुलत्थमाषाणामेवंविधानामन्येषां चोष्णवीर्याणां यथालाभमौषधानां कषायं कारयेत्, तेन कषायेण तेषामेव च कल्केन सुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकदधिमण्डारनालकट्वरप्रतिविनीतेन तैलपात्रं विपाचयेत्| तेन सुखोष्णेन तैलेनोष्णाभिप्रायिणं ज्वरितमभ्यञ्ज्यात्, तथा शीतज्वरः प्रशाम्यति; एतैरेव चौषधैः श्लक्ष्णपिष्टैः सुखोष्णैः प्रदेहं कारयेत्, एतैरेव च शृतं सुखोष्णं सलिलमवगाहनार्थं परिषेकार्थं च प्रयुञ्जीत शीतज्वरप्रशमार्थम्||२६७|| इत्यगुर्वाद्यं तैलम्|
🔊 Audio coming soon
అగుర్వాద్యే క్షేమకః చోరకః, రోహిషః ‘రామకర్పూర’ ఇతి ఖ్యాతః, శిగ్రుః శోభాంజనభేదః, మూలకపర్ణీ గుగ్గులుః, తిలపర్ణీ ‘హుల్హుల’ ఇతి ఖ్యాతా, పీలుపర్ణీ మోరటా, మూర్వేత్యన్యే, గండీరః శమఠభేదః, స హి జలస్థలజభేదాద్వివిధః, ఆత్మజా పుత్రంజీవఖ్యాతా, ఏకైషికా అంబష్ఠా, సుముఖాదయః పర్ణాసభేదాః, రుహా వృక్షరుహా, రోహా అంజలికారికా, శీతపర్ణీ వృక్షకలంబుకా, నాకులీ చవికా, గంధనాకులీ రాస్నాభేదః, అధ్యండా శూకశింబీ| అన్యేషాం చేత్యనేన రోగభిషగ్జితీయాద్యుక్తోష్ణద్రవ్యాణి గ్రాహయతి| సౌవీరతుషోదకే త్రివృత్కల్పే వక్ష్యమాణే, మైరేయం సురాకృతా సురా, మేదకో జగలః, కట్వరం సస్నేహదధిద్రవః| పాత్రం ఆఢకం| అత్ర కషాయాదీని ద్రవద్రవ్యాణి స్నేహసమాని ప్రత్యేకం కర్తవ్యాని; యదుక్తం- “పంచప్రభృతి యత్ర స్యుర్ద్రవాణి స్నేహసంవిధౌ| తత్ర స్నేహసమాన్యాహుః” ఇతి||267||
Adhikarana ౯౮ (౨౬౮-౨౭౧) · Śloka ౨౭౧
భవంతి చాత్ర- త్రయోదశవిధః స్వేదః స్వేదాధ్యాయే నిదర్శితః| మాత్రాకాలవిదా యుక్తః స చ శీతజ్వరాపహః||268|| సా కుటీ తచ్చ శయనం తచ్చావచ్ఛాదనం జ్వరం| శీతం ప్రశమయంత్యాశు ధూపాశ్చాగురుజా ఘనాః||269|| చారూపచితగాత్ర్యశ్చ తరుణ్యో యౌవనోష్మణా| ఆశ్లేషాచ్ఛమయంత్యాశు ప్రమదాః శిశిరజ్వరం||270|| స్వేదనాన్యన్నపానాని వాతశ్లేష్మహరాణి చ| శీతజ్వరం జయంత్యాశు సంసర్గబలయోజనాత్||271||
भवन्ति चात्र- त्रयोदशविधः स्वेदः स्वेदाध्याये निदर्शितः| मात्राकालविदा युक्तः स च शीतज्वरापहः||२६८|| सा कुटी तच्च शयनं तच्चावच्छादनं ज्वरम्| शीतं प्रशमयन्त्याशु धूपाश्चागुरुजा घनाः||२६९|| चारूपचितगात्र्यश्च तरुण्यो यौवनोष्मणा| आश्लेषाच्छमयन्त्याशु प्रमदाः शिशिरज्वरम्||२७०|| स्वेदनान्यन्नपानानि वातश्लेष्महराणि च| शीतज्वरं जयन्त्याशु संसर्गबलयोजनात्||२७१||
🔊 Audio coming soon
స్వేదాధ్యాయే త్రయోదశవిధస్యోక్తత్వాత్ పునస్త్రయోదశవిధవచనం సర్వేషామేవ కరణార్థం; కింవా అధికానాగ్నిస్వేదనిషేధార్థం| త్రయోదశవిధస్వేదాంతర్గతాఽపి కుటీ విశేషేణ హితత్వాత్ పునరుచ్యతే| తచ్చ శయనమితి కుటీపరికరతయా ప్రతిపాదితం శయనం; ఏవమాచ్ఛాదనమపి| ఏతచ్చ శయనాచ్ఛాదనం పృథగప్యత్ర హితమితి పృథక్పాఠాద్దర్శయతి| ఘనా ఇతి బహలాః| స్వేదనాని ఉష్ణాని కుక్కుటమదిరాకులత్థాదీని| సంసర్గబలయోజనాదిత్యత్ర అనంతరోక్త ఏవోష్ణాభిప్రాయజ్వరకరో వాతకఫసంసర్గః సంసర్గశబ్దేన గృహ్యతే; తేన వాతకఫసంసర్గే యదా వాతో బలవాన్ తదా గురూష్ణస్నిగ్ధభూయిష్ఠమన్నపానం, యదా తు కఫో బలవాంస్తదా లఘూష్ణరూక్షప్రాయం విధేయమిత్యర్థః| అయం చ వాతకఫజో జ్వరో విశేషేణ వాయోర్యోగవాహితయా శీతో భవతీతి కృత్వేహోక్తః ; తేన కేవలకఫజః కేవలవాతజోఽపి శీతాభిప్రాయో జ్ఞేయ ఏవ||268-271||
Adhikarana ౯౯ (౨౭౨-౨౮౨) · Śloka ౨౮౩
వాతజే శ్రమజే చైవ పురాణే క్షతజే జ్వరే| లంఘనం న హితం విద్యాచ్ఛమనైస్తానుపాచరేత్||272|| విక్షిప్యామాశయోష్మాణం యస్మాద్గత్వా రసం నృణాం| జ్వరం కుర్వంతి దోషాస్తు హీయతేఽగ్నిబలం తతః||273|| యథా ప్రజ్వలితో వహ్నిః స్థాల్యామింధనవానపి| న పచత్యోదనం సమ్యగనిలప్రేరితో బహిః||274|| పక్తిస్థానాత్తథా దోషైరూష్మా క్షిప్తో బహిర్నృణాం| న పచత్యభ్యవహృతం కృచ్ఛ్రాత్ పచతి వా లఘు||275|| అతోఽగ్నిబలరక్షార్థం లంఘనాదిక్రమో హితః| సప్తాహేన హి పచ్యంతే సప్తధాతుగతా మలాః||276|| నిరామశ్చాప్యతః ప్రోక్తో జ్వరః ప్రాయోఽష్టమేఽహని| ఉదీర్ణదోషస్త్వల్పాగ్నిరశ్నన్ గురు విశేషతః||277|| ముచ్యతే సహసా ప్రాణైశ్చిరం క్లిశ్యతి వా నరః| ఏతస్మాత్కారణాద్విద్వాన్ వాతికేఽప్యాదితో జ్వరే||278|| నాతి గుర్వతి వా స్నిగ్ధం భోజయేత్ సహసా నరం| జ్వరే మారుతజే త్వాదావనపేక్ష్యాపి హి క్రమం||279|| కుర్యాన్నిరనుబంధానామభ్యంగాదీనుపక్రమాన్| పాయయిత్వా కషాయం చ భోజయేద్రసభోజనం||280|| జీర్ణజ్వరహరం కుర్యాత్ సర్వశశ్చాప్యుపక్రమం| శ్లేష్మలానామవాతానాం జ్వరోఽనుష్ణః కఫాధికః||281|| పరిపాకం న సప్తాహేనాపి యాతి మృదూష్మణాం| తం క్రమేణ యథోక్తేన లంఘనాల్పాశనాదినా||282|| ఆదశాహముపక్రమ్య కషాయాద్యైరుపాచరేత్|283|
वातजे श्रमजे चैव पुराणे क्षतजे ज्वरे| लङ्घनं न हितं विद्याच्छमनैस्तानुपाचरेत्||२७२|| विक्षिप्यामाशयोष्माणं यस्माद्गत्वा रसं नृणाम्| ज्वरं कुर्वन्ति दोषास्तु हीयतेऽग्निबलं ततः||२७३|| यथा प्रज्वलितो वह्निः स्थाल्यामिन्धनवानपि| न पचत्योदनं सम्यगनिलप्रेरितो बहिः||२७४|| पक्तिस्थानात्तथा दोषैरूष्मा क्षिप्तो बहिर्नृणाम्| न पचत्यभ्यवहृतं कृच्छ्रात् पचति वा लघु||२७५|| अतोऽग्निबलरक्षार्थं लङ्घनादिक्रमो हितः| सप्ताहेन हि पच्यन्ते सप्तधातुगता मलाः||२७६|| निरामश्चाप्यतः प्रोक्तो ज्वरः प्रायोऽष्टमेऽहनि| उदीर्णदोषस्त्वल्पाग्निरश्नन् गुरु विशेषतः||२७७|| मुच्यते सहसा प्राणैश्चिरं क्लिश्यति वा नरः| एतस्मात्कारणाद्विद्वान् वातिकेऽप्यादितो ज्वरे||२७८|| नाति गुर्वति वा स्निग्धं भोजयेत् सहसा नरम्| ज्वरे मारुतजे त्वादावनपेक्ष्यापि हि क्रमम्||२७९|| कुर्यान्निरनुबन्धानामभ्यङ्गादीनुपक्रमान्| पाययित्वा कषायं च भोजयेद्रसभोजनम्||२८०|| जीर्णज्वरहरं कुर्यात् सर्वशश्चाप्युपक्रमम्| श्लेष्मलानामवातानां ज्वरोऽनुष्णः कफाधिकः||२८१|| परिपाकं न सप्ताहेनापि याति मृदूष्मणाम्| तं क्रमेण यथोक्तेन लङ्घनाल्पाशनादिना||२८२|| आदशाहमुपक्रम्य कषायाद्यैरुपाचरेत्|२८३|
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి వాతజాదీనాం జ్వరాణాం పూర్వం నిషిద్ధం లంఘనమపకృష్య విశేషచికిత్సామాహ- వాతజ ఇత్యాది| శమనైరితి కషాయసర్పిఃపానాదిభిః శమనైః||272-282||-
Adhikarana ౧౦౦ (౨౮౩) · Śloka ౨౮౪
సామా యే యే చ కఫజాః కఫపిత్తజ్వరాశ్చ యే||283|| లంఘనం లంఘనీయోక్తం తేషు కార్యం ప్రతి ప్రతి|284|
सामा ये ये च कफजाः कफपित्तज्वराश्च ये||२८३|| लङ्घनं लङ्घनीयोक्तं तेषु कार्यं प्रति प्रति|२८४|
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి వాతజాదీనామప్యావస్థాయాం లంఘనం, తథా కఫజాదీనామపి స్వరూపేణైవ సామాన్యేన లాఘవకరం లంఘనమాహ- సామా ఇత్యాది| సామా ఇత్యనేన వాతికస్యాపి సామస్య లంఘనీయత్వం బ్రూతే| ఉక్తం హ్యన్యత్ర- “సామే వాతేఽపి లంఘనం” ఇతి| కఫజే తు నిరామేఽపి లంఘనం శస్యతే| కఫపిత్తజశబ్దేన కఫయుక్తపిత్తజస్యైవ లంఘనీయత్వం న కేవలం నిరామపిత్తజస్య, సామపిత్తజస్య తు ఆమక్షయార్థం లంఘనం శస్యత ఏవ| యదుక్తమన్యత్ర- “సామే పిత్తేఽపి లంఘనం| కుర్యాదేవామపక్త్యర్థం” ఇతి| యత్తూక్తం- “కఫపిత్తే ద్రవే ధాతు సహేతే లంఘనం మహత్” ఇతి; తదపి సామత్వేన సద్రవపిత్తాపేక్ష్యా, క్షీణద్రవాంశే తు పిత్తే లంఘనం న కర్తవ్యమేవ| లంఘనీయోక్తమితివచనేన లంఘనబృంహణీయోక్తం దశవిధం లంఘనమవస్థానిషిద్ధవమనాదిసర్వథానిషిద్ధవ్యాయామాదిరహితం చ గ్రాహ్యం||283||-
Adhikarana ౧౦౧ (౨౮౪) · Śloka ౨౮౫
వమనైశ్చ విరేకైశ్చ బస్తిభిశ్చ యథాక్రమం||284|| జ్వరానుపచరేద్ధీమాన్ కఫపిత్తానిలోద్భవాన్|285|
वमनैश्च विरेकैश्च बस्तिभिश्च यथाक्रमम्||२८४|| ज्वरानुपचरेद्धीमान् कफपित्तानिलोद्भवान्|२८५|
🔊 Audio coming soon
పూర్వం యద్ ‘వమనైర్హరేత్’ ఇత్యుక్తం తత్సంసృష్టదోషేషు జ్వరేషు కఫాధిక్యేన, సంప్రతి తు ఏకైకదోషజే వమనైశ్చేత్యాదినా వమనాదీని ప్రాహేతి న పౌనరుక్త్యం||284||-
Adhikarana ౧౦౨ (౨౮౫-౨౮౬) · Śloka ౨౮౭
సంసృష్టాన్ సన్నిపతితాన్ బుద్ధ్వా తరతమైః సమైః||285|| జ్వరాన్ దోషక్రమాపేక్షీ యథోక్తైరౌషధైర్జయేత్| వర్ధనేనైకదోషస్య క్షపణేనోచ్ఛ్రితస్య వా||286|| కఫస్థానానుపూర్వ్యా వా సన్నిపాతజ్వరం జయేత్|287|
संसृष्टान् सन्निपतितान् बुद्ध्वा तरतमैः समैः||२८५|| ज्वरान् दोषक्रमापेक्षी यथोक्तैरौषधैर्जयेत्| वर्धनेनैकदोषस्य क्षपणेनोच्छ्रितस्य वा||२८६|| कफस्थानानुपूर्व्या वा सन्निपातज्वरं जयेत्|२८७|
🔊 Audio coming soon
సంసర్గసన్నిపాతచికిత్సాసూత్రమాహ- సంసృష్టానిత్యాది| తరతమైః సమైరితి సంసర్గే ఏకోల్బణే ఉల్బణతరైః; సన్నిపాతే చ వృద్ధతరవృద్ధతమదోషారబ్ధే దోషానుసారేణైవ; తథా ద్వ్యుల్బణతరేఽపి సన్నిపాతే ద్వౌ దోషౌ తరేణైవ జ్ఞేయౌ, వృద్ధవృద్ధతరవృద్ధతమదోషారబ్ధే చ త్రిదోషేఽత్యర్థవృద్ధా దోషాస్తమైర్జ్ఞేయాః| యేన ‘త్రిషు తమః’ ఇతి యదుక్తం తత్రిషు మధ్యే ఏకస్య ప్రకర్షావధారణే భవతి; యదా తు త్రిషు ద్వౌ ప్రకృష్టౌ వివక్షితౌ తదా ఏకప్రకృష్టాపేక్షయా ‘ద్వయోస్తరః’ ఇత్యస్యైవ విషయః| సమైస్తు సమదోషారబ్ధసంసర్గః సన్నిపాతశ్చ జ్ఞేయః| దోషక్రమాపేక్షీతి దోషాపేక్షీత్యనేన అనేకసకలదోషగతవృద్ధవృద్ధతరత్వాదివిశేషే చికిత్సితోపయుక్తే అపేక్షణీయత్వముక్తం, క్రమాపేక్షీత్యనేన చ జ్వరితచికిత్సితోక్తలంఘనాదిక్రమాపేక్షా దర్శితా| యథోక్తైరౌషధైరితి లంఘనాదిభిరంజనపర్యంతైః| నను త్రిదోషజే జ్వరే చికిత్సా నోపపద్యతే, యతో న త్రిదోషశమనం ప్రాయో ద్రవ్యం భవతి, యద్ధి వాతస్య పథ్యం తచ్ఛ్లేష్మణ్యపథ్యం, యత్ పిత్తే పథ్యం తచ్చ ప్రాయః శ్లేష్మణ్యపథ్యం; యథా హి తిక్తకషాయం కఫపిత్తహరం తద్వాతకరం, యచ్చ మధురం వాతపిత్తహరం తత్ కఫకరం, యత్తు త్రిదోషహరమామలకాది తత్ స్తోకం ప్రతినియతరోగవిషయం నావశయం జ్వరయౌగికం చ, సన్నిపాతశ్చాయం మహాత్యయికః, తత్ కథమస్య చికిత్సా కర్తవ్యేత్యాహ- వర్ధనేనేత్యాది| పంచవింశతిప్రకారోఽత్ర సన్నిపాత ఉచ్యతే “ద్వ్యుల్బణైకోల్బణైః షట్ స్యుర్హీనమధ్యాదికైశ్చ షట్” (సూ.అ.17) ఇత్యాదినా; తత్ర స్వమతే క్షీణద్వాదశసు సన్నిపాతేషు జ్వరారంభకత్వం నాస్తి, క్షీణా హి దోషాః స్వలింగహానిమాత్రవికారా నాధికం జ్వరాదికం కర్తుం సమర్థాః; శేషేషు తు త్రయోదశసు త్రిదోషహరద్రవ్యస్యాభావాదభ్యర్హితదోషాపేక్షయా చికిత్సోచ్యతే, గత్యంతరాభావాత్| తత్ర వర్ధనేనైకదోషస్యేత్యనేనైకదోషస్య వర్ధనేనాపీత్యర్థః; ఏకశబ్దేన చ ద్విత్రివృద్ధో దోష ఏవా పేక్షితో న వృద్ధతరో నాపి వృద్ధతమః| తయోర్హి అతివృద్ధయోర్వర్ధనేనాతిమాత్రవృద్ధ్యాఽత్యహితమేవ స్యాత్| వర్ధనేనైకదోషస్యేత్యనేన వృద్ధతరవృద్ధతమదోషద్వయక్షపణకేనైకదోషవర్ధనేన; యథా- వృద్ధే కఫే వృద్ధతరయోశ్చ వాతపిత్తయోర్మధురం, తద్ధి వృద్ధతరవాతపిత్తద్వయహంతృతయా కఫం క్షీణం వర్ధయదపి జ్వరం బలవద్దోషహంతృతయా హరతి; తథా వృద్ధే కఫే వృద్ధతరే చ్ పిత్తే మధురప్రయోగో జ్ఞేయః| ఏవముదాహరణాంతరాణి జ్ఞేయాని| అతశ్చ వర్ధనేనైకదోషస్యేత్యనేన ద్వ్యుల్బణానాం త్రయాణాం తథా హీనమధ్యాధికదోషాణాం సన్నిపాతానాం చికిత్సోక్తా| క్షపణేనైకదోషస్యేత్యనేన చ క్షీణద్వయసంవర్ధకమపి యన్మహాత్యయవృద్ధతరవృద్ధతమదోషక్షయకరం భవతి తద్భేషజం కర్తవ్యం; వృద్ధతమో హ్యప్రతికృతః సద్యో హంతి, తత్ప్రతిక్రియాయాం చ క్షీణయోర్వృద్ధిరల్పాత్యయా, సా క్రమేణ ప్రతికర్తవ్యేతి భావః| అనేనైకోల్బణాస్త్రయః సన్నిపాతాశ్చికిత్సితాః| అస్మిన్నర్థే తంత్రాంతరం “న్యూనైకదోషసంవృద్ధిరేవం వృద్ధజయోఽపి వా| సన్నిపాతే తు కర్తవ్యః సన్నిపాతవశేన తు” ఇతి| పరిశిష్టసమసన్నిపాతచికిత్సామాహ- క్ఫస్థానానుపూర్వ్యా వేతి| వాశబ్దో వ్యవస్థితవికల్పవాచీ, కఫస్య స్థానం కఫస్థానం, ఆమాశయోర్ధ్వభాగ ఇత్యర్థః; ఆనుపూర్వీ అనుక్రమః; తేన కఫస్థానుపూర్వ్యా జయేదితి కఫస్థానం ప్రథమం జయేత్, స్థానగ్రహణేన స్థానినః కఫస్యాపి గ్రహణం| కఫజయస్తు సాక్షాన్నోక్తః, తత్స్థానస్యైవామాశయస్య జ్వరారంభకదోషేణ దుష్టస్య చికిత్స్యత్వోపదర్శనార్థం | ఉక్తం హి- “జ్వరో హ్యామాశయసముత్థః” (వి.అ.3) ఇతి| ఏవం చ సమా అపి దోషా జ్వరారంభకా యస్మాదామాశయం విశేషేణ దూషయిత్వా జ్వరం కుర్వంతి, తస్మాత్ స్థానానుగుణైవ జ్వరే ప్రథమం చికిత్సా కర్తవ్యా| స్థానిదోషాపేక్షయా హి స్థానమేవ ప్రథమం చికిత్స్యం| యదుక్తం- “స్థానం జయేద్ధి పూర్వం” ఇతి| కఫస్య స్థానం కఫస్థానం| తత్ర లంఘనపాచనాదిక్రియా జ్వరే ప్రథమం ప్రతిపాదితాః క్రియంతే| ఏతచ్చ యద్యపి సర్వజ్వరసాధారణం చికిత్సితం, తథాఽపి సన్నిపాతే బలవత్తరవాతచికిత్సాపూర్వకజ్వరచికిత్సాప్రసక్తినిరాసార్థం సమసన్నిపాతే ప్రోచ్యతే| జ్వరాదన్యత్ర హి సన్నిపాతే సమ ఏవ వాతః పూర్వం చికిత్స్యతే; ఉక్తం హి- “వాతస్యానుజయేత్ పిత్తం, పిత్తస్యాను జయేత్ కఫం” ఇత్యాది| కఫస్థానానుపూర్వ్యా చికిత్సితే క్రియమాణే యో దోష ఉల్బణో భవతి తత్ర ‘వర్ధనేనైకదోషస్య క్షపణేనోచ్ఛ్రితస్య వా’ ఇతి చికిత్సా కార్యా| ఏతదేవ భేలేనోక్తం- “సన్నిపాతజ్వరే పూర్వం కుర్యాదామకఫాపహం| పశ్చాచ్ఛ్లేష్మణి సంక్షీణే శమయేత్ పిత్తమారుతౌ” ఇతి| అన్యే కఫస్థానమామాశయరూపం స్థానం యస్య తత్ కఫస్థానం పిత్తమితి పశ్చాత్పదలోపాదుష్ట్రముఖవద్బహువ్రీహిం వదంతి, తతశ్చ పిత్తానుపూర్వ్యా జయేదిత్యర్థః| తదర్థానువాదకం చ సుశ్రుతవచనం పఠంతి- “శమయేత్ పిత్తమేవాదౌ జ్వరేషు సమవాయిషు| దుర్నివారతరం తద్ధి జ్వరార్తేషు విశేషతః” (సు.చి.అ.39) ఇతి| తత్రైవం తర్హి స్పష్టార్థం ‘పిత్తానుపూర్వ్యా’ ఇత్యేవమేవ పఠేత్| సుశ్రుతవచనం హి జీర్ణత్రిదోషాభిప్రాయేణ జ్ఞేయం, ఏతచ్చ ప్రథమోత్పన్నసన్నిపాతజ్వరచికిత్సితం కఫస్థానానుపూర్వ్యా జ్ఞేయం| యే తు కపశ్చ స్థానం చేతి ద్వంద్వం కుర్వతే, తేషాం మతే కఫస్యామాశయస్యాపి చ జ్వరస్థానస్య పూర్వం జయః కర్తవ్య ఇత్యర్థః, స చ షష్ఠీతత్పురుషేఽపి స్థానస్యామాశయస్య స్థానికఫాపేక్షయా క్రియమాణచికిత్సయా లభ్యత ఏవేతి నార్థవిరోధః| ఇయం చైకదోషవర్ధనాదిరూపా సన్నిపాతచికిత్సా యద్యపి న విశుద్ధా, యదుక్తం- “ప్రయోగః శమయేద్వ్యాధిం యోఽన్యమన్యముదీరయేత్| నాసౌ విశుద్ధః శుద్ధస్తు శమయేద్యో న కోపయేత్” (ని.అ.8) ఇతి, తథాఽపి సన్నిపాతచికిత్సాయాం గత్యంతరాసంభవే సతి అల్పదోషబహుగుణతయా క్రియత ఇతి జ్ఞేయం| అన్యే తు ‘వర్ధ’ చ్ఛేదనే, ఇత్యస్మాద్వర్ధనేనేతి సాధయంతి, వర్ధనశబ్దేన చ మూలచ్ఛేదకారకం సంశోధనముచ్యతే; ఏకగ్రహణేన చ న యుగపద్వాతాదీనాం బస్త్యాదిశోధనం కర్తవ్యం, కింత్వేకైకేనేతి దర్శయతి; క్షపణేనోచ్ఛ్రితస్యేత్యనేన సంశోధనవిషయే సంశమనముచ్యతే; శేషస్య తు వ్యాఖ్యా పూర్వవత్| అనేన శ్లోకేన త్రయోదశవిధసన్నిపాతారబ్ధజ్వరచికిత్సితముక్తం భవతి| క్షీణవృద్ధదోషవికల్పకృతషడ్విధసన్నిపాతేషు యో జ్వరస్తత్ర న కేవలం వృద్ధస్య దోషద్వయస్యైకస్య వా వృద్ధస్య జ్వరారంభకస్య చికిత్సా కార్యా, కింతు స్వమానక్షీణవర్ధనమపి తత్ర కర్తవ్యం భవతి; స్వమానక్షీణద్వాదశసన్నిపాతస్య తు జ్వరానారంభకత్వమేవ||285-286||-
Adhikarana ౧౦౩ (౨౮౭-౨౮౮) · Śloka ౨౮౯
సన్నిపాతజ్వరస్యాంతే కర్ణమూలే సుదారూణః||287|| శోథః సంజాయతే తేన కశ్చిదేవ ప్రముచ్యతే| రక్తావసేచనైః శీఘ్రం సర్పిష్పానైశ్చ తం జయేత్||288|| ప్రదేహైః కఫపిత్తఘ్నైర్నావనైః కవలగ్రహైః|289|
सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारूणः||२८७|| शोथः सञ्जायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते| रक्तावसेचनैः शीघ्रं सर्पिष्पानैश्च तं जयेत्||२८८|| प्रदेहैः कफपित्तघ्नैर्नावनैः कवलग्रहैः|२८९|
🔊 Audio coming soon
సన్నిపాతప్రస్తావాత్తజ్జం త్రిశోథీయోక్తశోథమనూద్య చికిత్సామాహ- సన్నిపాతేత్యాది| కశ్చిదేవ ప్రముచ్యతే ఇత్యనేన దారుణత్వమస్య దర్శయతి; “సంతి హ్యేవంవిధా రోగాః సాధ్యా దారుణసమ్మతాః| యే హన్యురనుపక్రాంతా మిథ్యారంభేణ వా పునః” (సూ.అ.18); కింవా సాధ్య ఏవాయం ప్రాయో భవతి, కదాచిచ్చ కృచ్ఛ్రసాధ్య ఇతి| నను త్రిశోథీయే “జ్వరాంతే దుర్జయోఽంతాయ శోఫస్తస్యోపజాయతే” (సూ.అ.18) ఇత్యనేనానుపక్రమణీయత్వమస్యోక్తం, ఇహ తు కశ్చిదేవ ప్రముచ్యత ఇతి కథం న విరోధః? మైవం, తత్రాపి దుర్జయో భవతి, అంతాయ వేత్యర్థః; అతో న విరోధః||287-288||-
Adhikarana ౧౦౪ (౨౮౯) · Śloka ౨౯౦
శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాద్యైర్జ్వరో యస్య న శామ్యతి||289|| శాఖానుసారీ రక్తస్య సోఽవసేకాత్ ప్రశామ్యతి|290|
शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्ज्वरो यस्य न शाम्यति||२८९|| शाखानुसारी रक्तस्य सोऽवसेकात् प्रशाम्यति|२९०|
🔊 Audio coming soon
శాఖానుసారీత్యత్ర యద్యపి “శాఖా రక్తాదయో ధాతవః” (సూ.అ.11) ఇత్యుక్తం, తథాఽపీహ రక్తదూషకో విశేషేణ జ్వరో జ్ఞేయః, రక్తాశ్రయే ఏవ దోషే రక్తమోక్షస్య విశేషేణ సమర్థత్వాత్| రక్తమోక్షస్థానం చ బాహుమధ్యం జ్ఞేయం; యదుక్తమన్యత్ర- “శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాద్యైర్జ్వరో యస్య న శామ్యతి| శాఖానుసారీ తస్యాశు ముంచేద్బాహ్వోః క్రమాత్ సిరాః” ఇతి| శీతోష్ణాదిసేవావచనాత్ సకలదోషానురూపచికిత్సాక్రమే సతి రక్తదుష్ట్యైవ ప్రాయో జ్వరానుబంధో భవతీతి దర్శయతి||289||-
Adhikarana ౧౦౫ (౨౯౦) · Śloka ౨౯౧
విసర్పేణాభిఘాతేన యశ్చ విస్ఫోటకైర్జ్వరః||290|| తత్రాదౌ సర్పిషః పానం కఫపిత్తోత్తరో న చేత్|291|
विसर्पेणाभिघातेन यश्च विस्फोटकैर्ज्वरः||२९०|| तत्रादौ सर्पिषः पानं कफपित्तोत्तरो न चेत्|२९१|
🔊 Audio coming soon
వికారాంతరానుబంధజ్వరచికిత్సామాహ- విసర్పేణేత్యాది| కఫోత్తరశ్చ పిత్తోత్తరశ్చేతి కృత్వైకశేషాత్ కఫపిత్తోత్తరత్వం జ్ఞేయం; కింవా కఫపిత్తయోర్మిలితయోరుత్తరత్వం జ్ఞేయం| తేనానూర్ధ్వగే పిత్తే దేయమేవ సర్పిః||290||-
Adhikarana ౧౦౬ (౨౯౧) · Śloka ౨౯౨
దౌర్బల్యాద్దేహధాతూనాం జ్వరో జీర్ణోఽనువర్తతే||291|| బల్యేః సంబృంహణైస్తస్మాదాహారైస్తముపాచరేత్|292|
दौर्बल्याद्देहधातूनां ज्वरो जीर्णोऽनुवर्तते||२९१|| बल्येः सम्बृंहणैस्तस्मादाहारैस्तमुपाचरेत्|२९२|
🔊 Audio coming soon
దౌర్బల్యాదిత్యాదౌ దేహగ్రహణేనాత్మాదితో వ్యావృత్య రసాదిషుధాతుశబ్దం ప్రవర్తయతి, రసాదయ ఏవ హి విశేషేణ దేహధారకాః| బృంహణం పుష్టిజననం||291||-
Adhikarana ౧౦౭ (౨౯౨-౨౯౫) · Śloka ౨౯౬
కర్మ సాధారణం జహ్యాత్తృతీయకచతుర్థకౌ ||292|| ఆగంతురనుబంధో హి ప్రాయశో విషమజ్వరే| వాతప్రధానం సర్పిర్భిర్బస్తిభిః సానువాసనైః||293|| స్నిగ్ధోష్ణైరన్నపానైశ్చ శమయేద్విషమజ్వరం| విరేచనేన పయసా సర్పిషా సంస్కృతేన చ||294|| విషమం తిక్తశీతైశ్చ జ్వరం పిత్తోత్తరం జయేత్| వమనం పాచనం రూక్షమన్నపానం విలంఘనం||295|| కషాయోష్ణం చ విషమే జ్వరే శస్తం కఫోత్తరే|296|
कर्म साधारणं जह्यात्तृतीयकचतुर्थकौ ||२९२|| आगन्तुरनुबन्धो हि प्रायशो विषमज्वरे| वातप्रधानं सर्पिर्भिर्बस्तिभिः सानुवासनैः||२९३|| स्निग्धोष्णैरन्नपानैश्च शमयेद्विषमज्वरम्| विरेचनेन पयसा सर्पिषा संस्कृतेन च||२९४|| विषमं तिक्तशीतैश्च ज्वरं पित्तोत्तरं जयेत्| वमनं पाचनं रूक्षमन्नपानं विलङ्घनम्||२९५|| कषायोष्णं च विषमे ज्वरे शस्तं कफोत्तरे|२९६|
🔊 Audio coming soon
భూతానుబంధినోస్తృతీయకచతుర్థకయోశ్చికిత్సామాహ- కర్మేత్యాది| కర్మ సాధారణమితి భూతానుబంధే దోషే చ సాధారణీ చికిత్సా దైవవ్యపాశ్రయా బల్యాదిరూపా, యుక్తివ్యపాశ్రయా దోషానురూపకషాయపానాదిరూపా చ| విషమజ్వరశబ్దేన తృతీయచతుర్థకావేవాభిమతౌ, చతుర్థకేన చతుర్థకవిపర్యయోఽపి గృహ్యతే| తిక్తశీతైరనుపానైర్భేషజైశ్చేతి విజ్ఞేయం| కషాయోష్ణమితి ఉష్ణాః కషాయాః||292-295||-
Adhikarana ౧౦౮ (౨౯౬-౩౦౯) · Śloka ౩౧౦
యోగాః పరాః ప్రవక్ష్యంతే విషమజ్వరనాశనాః||296|| ప్రయోక్తవ్యా మతిమతా దోషాదీన్ ప్రవిభజ్య తే| సురా సమండా పానార్థే భక్ష్యార్థే చరణాయుధః||297|| తిత్తిరిశ్చ మయూరశ్చ ప్రయోజ్యా విషమజ్వరే| పిబేద్వా షట్పలం సర్పిరభయాం వా ప్రయోజయేత్||298|| త్రిఫలాయాః కషాయం వా గుడూచ్యా రసమేవ వా| నీలినీమజగంధాం చ త్రివృతాం కటురోహిణీం||299|| పిబేజ్జ్వరాగమే యుక్త్యా స్నేహస్వేదోపపాదితః| సర్పిషో మహతీం మాత్రాం పీత్వా వా ఛర్దయేత్ పునః||300|| ఉపయుజ్యాన్నపానం వా ప్రభూతం పునరుల్లిఖేత్| సాన్నం మద్యం ప్రభూతం వా పీత్వా స్వప్యాజ్జ్వరాగమే||301|| ఆస్థాపనం యాపనం వా కారయేద్విషమజ్వరే| పయసా వృషదంశస్య శకృద్వా తదహః పిబేత్||302|| వృషస్య దధిమండేన సురయా వా ససైంధవం| పిప్పల్యాస్త్రిఫలాయాశ్చ దధ్నస్తక్రస్య సర్పిషః||303|| పంచగవ్యస్య పయసః ప్రయోగో విషమజ్వరే| రసోనస్య సతైలస్య ప్రాగ్భక్తముపసేవనం||304|| మేద్యానాముష్ణవీర్యాణామామిషాణాం చ భక్షణం| హింగుతుల్యా తు వైయాఘ్రీ వసా నస్యం ససైంధవా||305|| పురాణసర్పిః సింహస్య వసా తద్వత్ ససైంధవా| సైంధవం పిప్పలీనాం చ తండులాః సమనఃశిలాః||306|| నేత్రాంజనం తైలపిష్టం శస్యతే విషమజ్వరే| పలంకషా నింబపత్రం వచా కుష్ఠం హరీతకీ||307|| సర్షపాః సయవాః సర్పిర్ధూపనం జ్వరనాశనం| యే ధూమా ధూపనం యచ్చ నావనం చాంజనం చ యత్||308|| మనోవికారే నిర్దిష్టం కార్యం తద్విషమజ్వరే| మణీనామోషధీనాం చ మంగల్యానాం విషస్య చ||309|| ధారణాదగదానాం చ సేవనాన్న భవేజ్జ్వరః|310|
योगाः पराः प्रवक्ष्यन्ते विषमज्वरनाशनाः||२९६|| प्रयोक्तव्या मतिमता दोषादीन् प्रविभज्य ते| सुरा समण्डा पानार्थे भक्ष्यार्थे चरणायुधः||२९७|| तित्तिरिश्च मयूरश्च प्रयोज्या विषमज्वरे| पिबेद्वा षट्पलं सर्पिरभयां वा प्रयोजयेत्||२९८|| त्रिफलायाः कषायं वा गुडूच्या रसमेव वा| नीलिनीमजगन्धां च त्रिवृतां कटुरोहिणीम्||२९९|| पिबेज्ज्वरागमे युक्त्या स्नेहस्वेदोपपादितः| सर्पिषो महतीं मात्रां पीत्वा वा छर्दयेत् पुनः||३००|| उपयुज्यान्नपानं वा प्रभूतं पुनरुल्लिखेत्| सान्नं मद्यं प्रभूतं वा पीत्वा स्वप्याज्ज्वरागमे||३०१|| आस्थापनं यापनं वा कारयेद्विषमज्वरे| पयसा वृषदंशस्य शकृद्वा तदहः पिबेत्||३०२|| वृषस्य दधिमण्डेन सुरया वा ससैन्धवम्| पिप्पल्यास्त्रिफलायाश्च दध्नस्तक्रस्य सर्पिषः||३०३|| पञ्चगव्यस्य पयसः प्रयोगो विषमज्वरे| रसोनस्य सतैलस्य प्राग्भक्तमुपसेवनम्||३०४|| मेद्यानामुष्णवीर्याणामामिषाणां च भक्षणम्| हिङ्गुतुल्या तु वैयाघ्री वसा नस्यं ससैन्धवा||३०५|| पुराणसर्पिः सिंहस्य वसा तद्वत् ससैन्धवा| सैन्धवं पिप्पलीनां च तण्डुलाः समनःशिलाः||३०६|| नेत्राञ्जनं तैलपिष्टं शस्यते विषमज्वरे| पलङ्कषा निम्बपत्रं वचा कुष्ठं हरीतकी||३०७|| सर्षपाः सयवाः सर्पिर्धूपनं ज्वरनाशनम्| ये धूमा धूपनं यच्च नावनं चाञ्जनं च यत्||३०८|| मनोविकारे निर्दिष्टं कार्यं तद्विषमज्वरे| मणीनामोषधीनां च मङ्गल्यानां विषस्य च||३०९|| धारणादगदानां च सेवनान्न भवेज्ज्वरः|३१०|
🔊 Audio coming soon
దోషాదీన్ ప్రవిభజ్యేతి దోషకాలదేశప్రకృత్యాదీనపేక్ష్య యద్యత్ర యౌగికం తత్తత్ర కార్యమిత్యర్థః| షట్పలమితి గుల్మే వక్ష్యమాణం| నీలినీ నీలికా, నీలబుహ్నా వా| నీలిన్యాదిశ్చ విరేచనయోగో జ్వరాగమనదినే విరేకాత్ కార్యకరో భవతి ప్రభావాత్| మహతీ మాత్రా అహోరాత్రపరిణమనీయా; అన్యత్ర తు షట్పలీ మాత్రా మహతీ మాత్రోక్తా| అన్యత్ర “అన్యేద్యుష్కో ద్వ్యహగ్రాహీ తృతీయకచతుర్థకౌ” ఇత్యారభ్య యావత్ “అనాగతే చికిత్స్యాస్తే బలకాలౌ విజానతా” ఇత్యంతేన వేగదినాత్ ప్రాగ్ యా చికిత్సోక్తా సేహోక్తవమనాదివ్యతిరిక్తా జ్ఞేయా| వమనాదయాస్త్విహ ప్రకోపదినే క్రియమాణాః ప్రకుపితస్య దోషస్య కోష్ఠమాగతస్య సమ్యక్ సద్యోహా భవంతీతి కృత్వా క్రియంతే ఇతి జ్ఞేయం| సాన్నం ప్రభూతం మద్యం పీత్వా పునరుల్లిఖేదితి యోజనా, తథా మద్యం సాన్నం పీత్వా తదహః స్వపేదితి యోజనా| యాపనా ముస్తాదికా బస్తయో వక్ష్యమాణాః| వృషదంశో బిడాలః| వృషస్యేత్యత్రాపి శకృదితి సంబంధః| మేద్యానామితి మేదురాణాం, కింవా మేధ్యానాం పవిత్రాణాం| వైవ్యాఘ్రీత్యత్ర పుంలింగమేవ ప్రయోజకం వచనాదున్నీయతే| సింహో వ్యాఘ్ర ఏవేతి వదంతి| ‘అంజు’ వ్యక్తిమ్రక్షణగతిషు, ఇతి పాఠాన్మ్రక్షణమాత్రేఽప్యంజనం స్యాదిత్యత ఆహ- నేత్రాంజనమితి| మనోవికారే ఉన్మాదేఽపస్మారే చ| ధారణాదితి చ్ఛేదః; అగదానాం చ సేవనాదితి యోజనా||296-309||-
Adhikarana ౧౦౯ (౩౦౯-౩౧౬) · Śloka ౩౧౭
సోమం సానుచరం దేవం సమాతృగణమీశ్వరం||310|| పూజయన్ ప్రయతః శీఘ్రం ముచ్యతే విషమజ్వరాత్| విష్ణుం సహస్రమూర్ధానం చరాచరపతిం విభుం||311|| స్తువన్నామసహస్రేణ జ్వరాన్ సర్వానపోహతి| బ్రహ్మాణమశ్వినావింద్రం హుతభక్షం హిమాచలం||312|| గంగాం మరుద్గణాంశ్చేష్ట్యా పూజయంజయతి జ్వరాన్| భక్త్యా మాతుః పితుశ్చైవ గురూణాం పూజనేన చ||313|| బ్రహ్మచర్యేణ తపసా సత్యేన నియమేన చ| జపహోమప్రదానేన వేదానాం శ్రవణేన చ||314|| జ్వరాద్విముచ్యతే శీఘ్రం సాధూనాం దర్శనేన చ| జ్వరే రసస్థే వమనముపవాసం చ కారయేత్||315|| సేకప్రదేహౌ రక్తస్థే తథా సంశమనాని చ| విరేచనం సోపవాసం మాంసమేదఃస్థితే హితం||316|| అస్థిమజ్జగతే దేయా నిరూహాః సానువాసనాః|317|
सोमं सानुचरं देवं समातृगणमीश्वरम्||३१०|| पूजयन् प्रयतः शीघ्रं मुच्यते विषमज्वरात्| विष्णुं सहस्रमूर्धानं चराचरपतिं विभुम्||३११|| स्तुवन्नामसहस्रेण ज्वरान् सर्वानपोहति| ब्रह्माणमश्विनाविन्द्रं हुतभक्षं हिमाचलम्||३१२|| गङ्गां मरुद्गणांश्चेष्ट्या पूजयञ्जयति ज्वरान्| भक्त्या मातुः पितुश्चैव गुरूणां पूजनेन च||३१३|| ब्रह्मचर्येण तपसा सत्येन नियमेन च| जपहोमप्रदानेन वेदानां श्रवणेन च||३१४|| ज्वराद्विमुच्यते शीघ्रं साधूनां दर्शनेन च| ज्वरे रसस्थे वमनमुपवासं च कारयेत्||३१५|| सेकप्रदेहौ रक्तस्थे तथा संशमनानि च| विरेचनं सोपवासं मांसमेदःस्थिते हितम्||३१६|| अस्थिमज्जगते देया निरूहाः सानुवासनाः|३१७|
🔊 Audio coming soon
దైవవ్యపాశ్రయచికిత్సామాహ- సోమమిత్యాది| సహ ఉమయేతి సోమః, తం| సానుచరమితి నంద్యాదిగణయుక్తం| సమాతృగణమితి సమాతృసమూహం| ప్రయతః పవిత్రః| సహస్రమూర్ధనమితి “సహస్రశీర్షా” ఇత్యాది వేదప్రతిపాదితం| నామసహస్రేణేత్యాది మహాభారతోక్తనామసహస్రేణ| ఇష్ట్యేతి యజ్ఞేన||309-316||-
Adhikarana ౧౧౦ (౩౧౭-౩౨౨) · Śloka ౩౨౩
శాపాభిచారాద్భూతానామభిషంగాచ్చ యో జ్వరః||317|| దైవవ్యపాశ్రయం తత్ర సర్వమౌషధమిష్యతే| అభిఘాతజ్వరో నశ్యేత్ పానాభ్యంగేన సర్పిషః||318|| రక్తావసేకైర్మద్యైశ్చ సాత్మ్యైర్మాంసరసౌదనైః| సానాహో మద్యసాత్మ్యానాం మదిరారసభోజనైః||319|| క్షతానాం వ్రణితానాం చ క్షతవ్రణచికిత్సయా| ఆశ్వాసేనేష్టలాభేన వాయోః ప్రశమనేన చ||320|| హర్షణైశ్చ శమం యాంతి కామశోకభయజ్వరాః| కామ్యైరర్థైర్మనోజ్ఞైశ్చ పిత్తఘ్నైశ్చాప్యుపక్రమైః||321|| సద్వాక్యైశ్చ శమం యాతి జ్వరః క్రోధసముత్థితః| కామాత్ క్రోధజ్వరో నాశం క్రోధాత్ కామసముద్భవః||322|| యాతి తాభ్యాముభాభ్యాం చ భయశోకసముత్థితః|323|
शापाभिचाराद्भूतानामभिषङ्गाच्च यो ज्वरः||३१७|| दैवव्यपाश्रयं तत्र सर्वमौषधमिष्यते| अभिघातज्वरो नश्येत् पानाभ्यङ्गेन सर्पिषः||३१८|| रक्तावसेकैर्मद्यैश्च सात्म्यैर्मांसरसौदनैः| सानाहो मद्यसात्म्यानां मदिरारसभोजनैः||३१९|| क्षतानां व्रणितानां च क्षतव्रणचिकित्सया| आश्वासेनेष्टलाभेन वायोः प्रशमनेन च||३२०|| हर्षणैश्च शमं यान्ति कामशोकभयज्वराः| काम्यैरर्थैर्मनोज्ञैश्च पित्तघ्नैश्चाप्युपक्रमैः||३२१|| सद्वाक्यैश्च शमं याति ज्वरः क्रोधसमुत्थितः| कामात् क्रोधज्वरो नाशं क्रोधात् कामसमुद्भवः||३२२|| याति ताभ्यामुभाभ्यां च भयशोकसमुत्थितः|३२३|
🔊 Audio coming soon
శాపేత్యాదినాఽఽగంతుజ్వరచికిత్సామాహ| నశ్యేదితి ప్రశామ్యతీత్యర్థః| సానాహ ఇతి అభిఘాతజ్వర ఏవ సానాహః| క్షతానామితి ఉరఃక్షతినాం| క్షతచికిత్సయా వ్రణచికిత్సయా చ వ్రణినాం జ్వరోఽపైతీత్యర్థః| అయం హ్యుపద్రవరూపో జ్వరః; ఉపద్రవశ్చ మూలవ్యాధిచికిత్సయైవ శామ్యతీతి భావః| వాయోః ప్రశమనేనేతి కామాదిజ్వరేషు వాతానుబంధాదుపపన్నం| సద్వాక్యైరితి శోభనైర్వచనైః| కామాదీనాం ప్రతిద్వంద్వేన చికిత్సామాహ- కామాదిత్యాది||317-322||-
Adhikarana ౧౧౧ (౩౨౩) · Śloka ౩౨౪
జ్వరస్య వేగం కాలం చ చింతయంజ్వర్యతే తు యః||323|| తస్యేష్టైస్తు విచిత్రైశ్చ విషయైర్నాశయేత్ స్మృతిం|324|
ज्वरस्य वेगं कालं च चिन्तयञ्ज्वर्यते तु यः||३२३|| तस्येष्टैस्तु विचित्रैश्च विषयैर्नाशयेत् स्मृतिम्|३२४|
🔊 Audio coming soon
జ్వరవేగకాలచింతాజోఽపి జ్వరః కామాదివన్మానసాపచారాద్భవతీతి తచ్చికిత్సామాహ- జ్వరస్యేత్యాది||323||-
Adhikarana ౧౧౨ (౩౨౪-౩౨౮) · Śloka ౩౨౮
జ్వరప్రమోక్షే పురుషః కూజన్ వమతి చేష్టతే| శ్వసన్వివర్ణః స్విన్నాంగో వేపతే లీయతే ముహుః||324|| ప్రలపత్యుష్ణసర్వాంగః శీతాంగశ్చ భవత్యపి| విసంజ్ఞో జ్వరవేగార్తః సక్రోధ ఇవ వీక్ష్యతే ||325|| సదోషశబ్దం చ శకృద్ద్రవం స్రవతి వేగవత్| లింగాన్యేతాని జానీయాజ్జ్వరమోక్షే విచక్షణః||326|| బహుదోషస్య బలవాన్ ప్రాయేణాభినవో జ్వరః| సత్క్రియాదోషపక్త్యా చేద్విముంచతి సుదారుణం||327|| కృత్వా దోషవశాద్వేగం క్రమాదుపరమంతి యే| తేషామదారుణో మోక్షో జ్వరాణాం చిరకారిణాం||328||
ज्वरप्रमोक्षे पुरुषः कूजन् वमति चेष्टते| श्वसन्विवर्णः स्विन्नाङ्गो वेपते लीयते मुहुः||३२४|| प्रलपत्युष्णसर्वाङ्गः शीताङ्गश्च भवत्यपि| विसञ्ज्ञो ज्वरवेगार्तः सक्रोध इव वीक्ष्यते ||३२५|| सदोषशब्दं च शकृद्द्रवं स्रवति वेगवत्| लिङ्गान्येतानि जानीयाज्ज्वरमोक्षे विचक्षणः||३२६|| बहुदोषस्य बलवान् प्रायेणाभिनवो ज्वरः| सत्क्रियादोषपक्त्या चेद्विमुञ्चति सुदारुणम्||३२७|| कृत्वा दोषवशाद्वेगं क्रमादुपरमन्ति ये| तेषामदारुणो मोक्षो ज्वराणां चिरकारिणाम्||३२८||
🔊 Audio coming soon
సంప్రత్యౌషధమభిధాయ ‘విముంచతి’ ఇత్యాదిప్రశ్నస్యోత్తరమాహ- జ్వరప్రమోక్షే ఇత్యాది| లీయత ఇతి ముహ్యతి| ఉష్ణసర్వాంగః శీతసర్వాంగశ్చ భవత్యపీతి ఉష్ణసర్వాంగో వా శీతసర్వాంగో వా భవతీత్యర్థః| సదోషశబ్దమితి సదోషం సశబ్దం చ| ఏతాని చ లక్షణాని సన్నిపాతజ్వరే ఏవ భవంతీతి జ్ఞేయం; నాన్యత్ర, అదర్శనాదేవ| అత ఏవ బద్దుదోషస్య బలిన ఇత్యాది గ్రంథం కేచిత్ పఠంత్యేవాత్ర| ఏతాని లక్షణాని జ్వరమోక్షకాలే క్షీణేనాపి దోషేణ క్రియంతే, యథానిర్వాప్యతా ప్రదీపేనాలోకో మహాన్ క్రియతే||324-328||
Adhikarana ౧౧౩ (౩౨౯) · Śloka ౩౨౯
విగతక్లమసంతాపమవ్యథం విమలేంద్రియం| యుక్తం ప్రకృతిసత్త్వేన విద్యాత్ పురుషమజ్వరం||329||
विगतक्लमसन्तापमव्यथं विमलेन्द्रियम्| युक्तं प्रकृतिसत्त्वेन विद्यात् पुरुषमज्वरम्||३२९||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి ప్రశాంతజ్వరలక్షణప్రశ్నస్యోత్తరం- విగతేత్యాది| ప్రకృతిసత్త్వేనేతి సహజసత్త్వేన||329||
Adhikarana ౧౧౪ (౩౩౦-౩౩౨) · Śloka ౩౩౨
సజ్వరో జ్వరముక్తశ్చ విదాహీని గురూణి చ| అసాత్మ్యాన్యన్నపానాని విరుద్ధాని చ వర్జయేత్||330|| వ్యవాయమతిచేష్టాశ్చ స్నానమత్యశనాని చ| తథా జ్వరః శమం యాతి ప్రశాంతో జాయతే న చ||331|| వ్యాయామం చ వ్యవాయం చ స్నానం చంక్రమణాని చ| జ్వరముక్తో న సేవేత యావన్న బలవాన్ భవేత్||332||
सज्वरो ज्वरमुक्तश्च विदाहीनि गुरूणि च| असात्म्यान्यन्नपानानि विरुद्धानि च वर्जयेत्||३३०|| व्यवायमतिचेष्टाश्च स्नानमत्यशनानि च| तथा ज्वरः शमं याति प्रशान्तो जायते न च||३३१|| व्यायामं च व्यवायं च स्नानं चङ्क्रमणानि च| ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्न बलवान् भवेत्||३३२||
🔊 Audio coming soon
‘జ్వరావశిష్టో రక్ష్యశ్చ యావత్కాలం యతో యతః’ ఇతి ప్రశ్నస్యోత్తరం- సజ్వర ఇత్యాది| ‘తథా జ్వరః శమం యాతి ప్రశాంతో జాయతే న చ’ ఇత్యనేన ‘యతః’ ఇతి ప్రశ్నస్య జ్వరముక్తాసేవ్యహేతుప్రశ్నరూపస్యోత్తరం జ్ఞేయం| ‘వ్యవాయమతిచేష్టాశ్చ’ ఇత్యత్ర వ్యవాయం కృత్వాఽపి పునః ‘వ్యాయామం చ’ ఇత్యాదౌ వ్యవాయపాఠేన వ్యవాయస్యాత్యంతనిషిద్ధతోచ్యతే; అన్యే తు ప్రమాదపాఠ ఏవాయమిత్యాహుః| స్నానమూర్జస్కరమపి ప్రభావాజ్జ్వరం ప్రత్యానయతి; యదుక్తమన్యత్ర- “స్నానమాశు జ్వరం కుర్యాజ్జ్వరముక్తస్య దేహినః| తస్మాన్ముక్తజ్వరః స్నానం విషవత్ పరివర్జయేత్” ఇతి||330-332||
Adhikarana ౧౧౫ (౩౩౩-౩౪౩) · Śloka ౩౪౩
అసంజాతబలో యస్తు జ్వరముక్తో నిషేవతే| వర్జ్యమేతన్నరస్తస్య పునరావర్తతే జ్వరః||333|| దుర్హృతేషు చ దోషేషు యస్య వా వినివర్తతే| స్వల్పేనప్యపచారేణ తస్య వ్యావర్తతే పునః||334|| చిరకాలపరిక్లిష్టం దుర్బలం హీనతేజసం | అచిరేణైవ కాలేన స హంతి పునరాగతః||335|| అథవాఽపి పరీపాకం ధాతుష్వేవ క్రమాన్మలాః| యాంతి జ్వరమకుర్వంతస్తే తథాఽప్యపకుర్వతే||336|| దీనతాం శ్వయథుం గ్లానిం పాండుతాం నాన్నకామతాం| కండూరుక్తోఠపిడకాః కుర్వంత్యగ్నిం చ తే మృదుం||337|| ఏవమన్యేఽపి చ గదా వ్యావర్తంతే పునర్గతాః| అనిర్ఘాతేన దోషాణామల్పైరప్యహితైర్నృణాం||338|| నిర్వృత్తేఽపి జ్వరే తస్మాద్యథావస్థం యథాబలం| యథాప్రాణం హరేద్దోషం ప్రయోగైర్వా శమం నయేత్||339|| మృదుభిః శోధనైః శుద్ధిర్యాపనా బస్తయో హితాః| హితాశ్చ లఘవో యూషా జాంగలామిషజా రసాః||340|| అభ్యంగోద్వర్తనస్నానధూపనాన్యంజనాని చ| హితాని పునరావృత్తే జ్వరే తిక్తఘృతాని చ||341|| గుర్వ్యభిష్యంద్యసాత్మ్యానాం భోజనాత్ పునరాగతే| లంఘనోష్ణోపచారాదిః క్రమః కార్యశ్చ పూర్వవత్||342|| కిరాతతిక్తకం తిక్తా ముస్తం పర్పటకోఽమృతా| ఘ్నంతి పీతాని చాభ్యాసాత్ పునరావర్తకం జ్వరం||343||
असञ्जातबलो यस्तु ज्वरमुक्तो निषेवते| वर्ज्यमेतन्नरस्तस्य पुनरावर्तते ज्वरः||३३३|| दुर्हृतेषु च दोषेषु यस्य वा विनिवर्तते| स्वल्पेनप्यपचारेण तस्य व्यावर्तते पुनः||३३४|| चिरकालपरिक्लिष्टं दुर्बलं हीनतेजसम् | अचिरेणैव कालेन स हन्ति पुनरागतः||३३५|| अथवाऽपि परीपाकं धातुष्वेव क्रमान्मलाः| यान्ति ज्वरमकुर्वन्तस्ते तथाऽप्यपकुर्वते||३३६|| दीनतां श्वयथुं ग्लानिं पाण्डुतां नान्नकामताम्| कण्डूरुक्तोठपिडकाः कुर्वन्त्यग्निं च ते मृदुम्||३३७|| एवमन्येऽपि च गदा व्यावर्तन्ते पुनर्गताः| अनिर्घातेन दोषाणामल्पैरप्यहितैर्नृणाम्||३३८|| निर्वृत्तेऽपि ज्वरे तस्माद्यथावस्थं यथाबलम्| यथाप्राणं हरेद्दोषं प्रयोगैर्वा शमं नयेत्||३३९|| मृदुभिः शोधनैः शुद्धिर्यापना बस्तयो हिताः| हिताश्च लघवो यूषा जाङ्गलामिषजा रसाः||३४०|| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानधूपनान्यञ्जनानि च| हितानि पुनरावृत्ते ज्वरे तिक्तघृतानि च||३४१|| गुर्व्यभिष्यन्द्यसात्म्यानां भोजनात् पुनरागते| लङ्घनोष्णोपचारादिः क्रमः कार्यश्च पूर्ववत्||३४२|| किराततिक्तकं तिक्ता मुस्तं पर्पटकोऽमृता| घ्नन्ति पीतानि चाभ्यासात् पुनरावर्तकं ज्वरम्||३४३||
🔊 Audio coming soon
అనంతరం ‘అసంజాతబలో యస్తు’ ఇత్యాది గ్రంథం కాశ్మీరాః పఠంతి; తే చ ప్రకృత్యాదిసూత్రేఽప్యస్య గ్రంథస్యానుగుణం ప్రశ్నగ్రంథం పఠంతి||333-343||
Adhikarana ౧౧౬ (౩౪౪) · Śloka ౩౪౪
తస్యాం తస్యామవస్థాయాం జ్వరితానాం విచక్షణః| జ్వరాక్రియాక్రమాపేక్షీ కుర్యాత్తత్తచ్చికిత్సితం||344||
तस्यां तस्यामवस्थायां ज्वरितानां विचक्षणः| ज्वराक्रियाक्रमापेक्षी कुर्यात्तत्तच्चिकित्सितम्||३४४||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తానుక్తచికిత్సాపరిగ్రహార్థమాహ- తస్యామిత్యాది||344||
Adhikarana ౧౧౭ (౩౪౫) · Śloka ౩౪౫
రోగరాట్ సర్వభూతానామంతకృద్దారుణో జ్వరః| తస్మాద్విశేషతస్తస్య యతేత ప్రశమే భిషక్||345||
रोगराट् सर्वभूतानामन्तकृद्दारुणो ज्वरः| तस्माद्विशेषतस्तस्य यतेत प्रशमे भिषक्||३४५||
🔊 Audio coming soon
జ్వరచికిత్సాయాం యత్నం కారయితుమాహ- రోగరాడిత్యాది||345||
Adhikarana ౧౧౮ (౩౪౬) · Śloka ౩౪౬
తత్ర శ్లోకః- యథాక్రమం యథాప్రశ్నముక్తం జ్వరచికిత్సితం| ఆత్రేయేణాగ్నివేశాయ భూతానాం హితకామ్యయా||346||
तत्र श्लोकः- यथाक्रमं यथाप्रश्नमुक्तं ज्वरचिकित्सितम्| आत्रेयेणाग्निवेशाय भूतानां हितकाम्यया||३४६||
🔊 Audio coming soon
యథాక్రమమితి అధ్యాయార్థసంగ్రహశ్లోకః| భూతానాం హితకామ్యయేత్యనేన సర్వభూతహితేయం చికిత్సేతి దర్శయతి||346||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౩
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే చికిత్సితస్థానే జ్వరచికిత్సితం నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने ज्वरचिकित्सितं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తకృతాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం చికిత్సాస్థానే జ్వరచికిత్సితాధ్యాయస్తృతీయః||3||