೯. ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್

ಸ್ವಸ್ಥೋರ್ಜಸ್ಕರಮಭಿಧಾಯ ವ್ಯಾಧಿನಿರ್ಘಾತಕರಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವಕ್ತವ್ಯಮ್| ಸರ್ವರೋಗಪ್ರಧಾನತ್ವೇನ ಜ್ವರಸ್ಯೈವಾದೌ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ತತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಜ್ವರಸ್ಯ ಚ ಯಥಾ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ತಥಾಽತ್ರೈವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಭಿಧಾಯಕೋಽಧ್ಯಾಯೋ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಚ್ಯತೇ, ಅಭಿಧಾನಾಭಿಧೇಯಯೋರಭೇದೋಪಚಾರಾತ್| ಏವಮುತ್ತರಾಧ್ಯಾಯೇಷ್ವಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೧-೨||

ವಿಜ್ವರಮಿತಿ ವಿಜ್ವರಶಬ್ದೋ ನೀರೋಗೋಪದರ್ಶಕಃ ; ಯತೋ ಜ್ವರಶಬ್ದೇನ ಚಾತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ರೋಗೋಽಭಿಮತಃ, ಯಥಾ- “ಜ್ವರೋ ವಿಕಾರೋ ರೋಗಶ್ಚ” ಇತ್ಯಾದಿ| ನೀರೋಗತ್ವೇನೇಹ ರೋಗಪ್ರಶಮನಪೃಚ್ಛಾಶ್ರಯತಾಂ ಗುರೋರ್ಬ್ರವೀತಿ| ಜ್ವರಸನ್ದೇಹಮಿತಿ ಜ್ವರನಿದಾನೋಕ್ತಾತಿರಿಕ್ತಜ್ವರಧರ್ಮವಿಷಯಂ ಸನ್ದೇಹಮ್| ವಿವಿಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಏವಂ ಗುರವಃ ಪ್ರಷ್ಟವ್ಯಾ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೩||

ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸ್ತಾಪೀತ್ಯಾದಿ ಹೇತುಗರ್ಭಂ ಜ್ವರಪ್ರಧಾನತ್ವೇ ವಿಶೇಷಣಮ್| ಕೇಚಿದ್ದೇಹಮಾತ್ರತಾಪಿನೋಽರ್ಬುದಾದಯಃ, ಕೇಚಿನ್ಮನಸ್ತಾಪಿನ ಏವಾತತ್ತ್ವಾಭಿನಿವೇಶಾದಯಃ, ಕೇಚಿದಿನ್ದ್ರಿಯತಾಪಿನ ಏವ ತಿಮಿರಾದಯಃ; ಅಯಂ ತು ತ್ರಿತಯತಾಪೀ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಜ್ವರೇಣಾವಿಶತಾ ಭೂತಂ ನ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ತಪ್ಯತೇ” ಇತಿ| ತತ್ರ ಶರೀರತಾಪಿತ್ವಂ ಸನ್ತಾಪಾದಿನಾ, ಮನ-ಇನ್ದ್ರಿಯತಾಪಿತ್ವಂ ಚ “ವೈಚಿತ್ತ್ಯಂ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಸರ್ವರೋಗಾಗ್ರಜ ಇತಿ ಶಾರೀರಸರ್ವರೋಗಾಗ್ರಜಃ; ಮಾನಸಾಸ್ತು ರೋಗಾ ಜ್ವರಾದೇಃ ಪ್ರಾಗವಸ್ಥಿತಾ ಏವ ಸತ್ಯಯುಗಾದಾವಪಿ| ಬಲಿತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ಭೂರಿವಿಕಾರಕರ್ತೃತ್ವಾತ್| ಪ್ರಧಾನತ್ವಂ ಚ ದೇಹಮನಸ್ತಾಪಿತ್ವಾದಿಧರ್ಮಯೋಗಾತ್| ಪ್ರಾಣಿಸಪತ್ನಸ್ಯೇತಿ ಮಾರಕತ್ವೇನ ಪ್ರಾಣಿಶತ್ರೋಃ| ಧ್ರುವಸ್ಯೇತಿ ಅವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿನಃ| ಪ್ರಲಯೋದಯೇ ಮರಣೇ ಜನ್ಮನಿ ಚ| ಅತ್ರ ಚ ತಮೋರೂಪೋ ಜ್ವರೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಜ್ವರಪ್ರಭಾವೋ ಜನ್ಮಾದೌ ನಿಧನೇ ಚ ಮಹತ್ತಮಃ” ಇತಿ| ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಯಃ ಸಮಸ್ತಾಧ್ಯಾಯವ್ಯಾಕರಣೀಯಾ ಯಥಾವಸರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾಃ| ಬಲಂ ಚ ಕಾಲಶ್ಚಾತ್ಮಲಕ್ಷಣಂ ಚೇತಿ ಬಲಕಾಲಾತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ವ್ಯಾಸತೋ ವಿಧಿಭೇದಾಚ್ಚೇತಿ ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ವಿಧಿಭೇದಾತ್| ಯತ ಇತಿ ಯೇಭ್ಯೋ ವ್ಯವಾಯಾದಿಭ್ಯೋ ರಕ್ಷ್ಯಃ| ದ್ವಿತೀಯೋ ಯತಃಶಬ್ದೋ ಯೇನ ಹೇತುನಾ ರಕ್ಷಣೀಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಜಗದ್ಧಿತಾರ್ಥಮಿತ್ಯನೇನ ಯಚ್ಚ ಶ್ರುತ್ವಾ ಜಗದ್ಧಿತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರವರ್ತನಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮೀತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಃ ಕಾರುಣಿಕತಾಂ ಶಿಷ್ಯಗುಣೇಷೂಪಾದೇಯಾಮಾತ್ಮನೋ ದರ್ಶಯತಿ| ಜ್ವರಾಧಿಕಾರೇ ಇತ್ಯಾದಿರ್ನಿರ್ದೇಶಗ್ರನ್ಥಃ||೪-೧೦||

ಜ್ವರೋ ವಿಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಶ್ನಗ್ರನ್ಥಾಸೂಚಿತಸ್ಯಾಪಿ ಪರ್ಯಾಯಕಥನಂ ವೃತ್ತಮೇವ, ತಥಾಽಪಿ ಪುನಃಪ್ರಕರಣವಶಾದಭಿಧಾನಮಿತಿ ನ ಪುನರುಕ್ತದೋಷ ಇತಿ ಬ್ರುವತೇ; ಕಿಂವಾ ಜ್ವರಸ್ಯೈವಾಧಿಕೃತಸ್ಯೈತತ್ಪರ್ಯಾಯಕಥನಮ್| ವಿಕಾರಾದಯಶ್ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ರೋಗಾಭಿಧಾಯಿನಃ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಕರಣಾದಿಹ ಜ್ವರ ಏವ ವಿಶಿಷ್ಟೇ ವ್ಯಾಧೌ ವರ್ತನ್ತೇ| ಯಥಾ- ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಭೋಜಯೇದಿತ್ಯತ್ರ ಭೋಜನಪ್ರಕರಣಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯೋಽಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶಬ್ದ ಆಮನ್ತ್ರಿತಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ವರ್ತತೇ| ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ಜ್ವರಾದಿಪರ್ಯಾಯಾಭಿಧೇಯರೂಪಾ ವಿವೃತಿಃ ‘ಜ್ವರೋ ವಿಕಾರಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ನಾಪಿ ಪುನರುಕ್ತಿಶಙ್ಕಾ| ನಾಮಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾಶನೇ, ತೇನ ಏಕೋಽರ್ಥೋ ನಾಮ ಜ್ವರಲಕ್ಷಣೋ ರೋಗಲಕ್ಷಣೋ ವಾ ಪರ್ಯಾಯೈರುಚ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪರ್ಯಾಯಾ ಏಕಾರ್ಥಾಭಿಧಾಯಿನೋ ಭಿನ್ನಜಾತೀಯಾಃ ಶಬ್ದಾಃ; ಕಿಂವಾ, ನಾಮಪರ್ಯಾಯೈರಿತಿ ನಾಮರೂಪೈಃ ಪರ್ಯಾಯೈಃ; ವ್ಯವಹ್ರಿಯಮಾಣೈಃ ಪರ್ಯಾಯೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯತಃ ಪರ್ಯಾಯೋಽವ್ಯವಹ್ರಿಯಮಾಣೋಽಪಿ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ಆಯುಷಿ ನಿತ್ಯಗಾನುಬನ್ಧಶಬ್ದರೂಪೌ ಪರ್ಯಾಯಾವುಕ್ತೌ||೧೧||

ಪ್ರಕೃತಿಶಬ್ದೇನೇಹ ಸ್ವಭಾವಃ, ತಥಾ ಯತ್ಕಾರಣಮಯಂ ಕಾರ್ಯಂ ಭವತಿ ತದುಚ್ಯತೇ; ತತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಕಾರಣರೂಪಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಮಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ದಿಷ್ಟೇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾದಭಿಹಿತಾ| ದೋಷಾಣಾಂ ಜ್ವರಪ್ರಕೃತಿತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ- ದೇಹಿನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವದೋಷಾವ್ಯಭಿಚಾರಾಜ್ಜ್ವರಸ್ಯ ದೋಷಪ್ರಕೃತಿತ್ವಂ ಸಿದ್ಧಮಿತಿ ಭಾವಃ| ದೇಹಿಶಬ್ದೇನ ಶರೀರವಾನ್ ಪುರುಷೋಽಭಿಪ್ರೇತೋ ನ ಕೇವಲ ಆತ್ಮಾ, ತಸ್ಯ ನಿರ್ವಿಕಾರತ್ವಾತ್| ‘ಸಮುಪಸೇವತೇ’ ಇತಿ ಭಾಷಯಾ ಭೂತವಿಶೇಷರೂಪಸ್ಯ ಜ್ವರಸ್ಯಾವೇಶಂ ದರ್ಶಯತಿ; ವಿಗ್ರಹಶ್ಚ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸ್ವತನ್ತ್ರೇ ವಕ್ತವ್ಯ ಏವ- ‘ಜ್ವರಸ್ತ್ರಿಪಾದಸ್ತ್ರಿಶಿರಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಃ||೧೨||

ಸ್ವಭಾವರೂಪಾಂ ಜ್ವರಪ್ರಕೃತಿಮಾಹ- ಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೇಹಕ್ಷಯಹೇತುತ್ವಾತ್ ಕ್ಷಯಃ, ಮೋಹಕರ್ತೃತ್ವಾತ್ತಮಃ, ಪಾಪನಿರ್ವರ್ತ್ಯತ್ವಾತ್ ಪಾಪ್ಮಾ, ಮೃತ್ಯುಕಾರಣತ್ವಾನ್ಮೃತ್ಯುರ್ಜ್ವರ ಏವೋಚ್ಯತೇ| ಅತ್ರ ಚ ‘ಉಕ್ತಾಃ’ ಇತಿ ತಥಾ ‘ಯಮಾತ್ಮಕಾಃ’ ಇತಿ ಬಹುವಚನಮೇಕಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಜ್ವರೇ ಕ್ಷಯಕರ್ತೃತ್ವಾದಿಧರ್ಮಭೇದವಿವಕ್ಷಯಾ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯಮಾತ್ಮಕಾ ಇತಿ ಯಮಸ್ವರೂಪಾಃ; ಯಮೋ ಹಿ ಯಥಾ ಮಾರಕಃ, ತಥಾಽಮೀ ಮಾರಕಾ ಇತ್ಯತೋ ಯಮಾತ್ಮಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂವಾ ‘ಯಮಾತ್ಮಜಾಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ; ಅತ್ರಾಪಿ ಯಮಪುತ್ರತ್ವೇನ ಪಿತೃಸಮಾನಕ್ರಿಯಾಕರ್ತೃತ್ವಮುಚ್ಯತೇ| ಕಿಞ್ಚ ಕ್ಷಯಾದಯಃ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ಯಮಸ್ವರೂಪಾ ಭಿನ್ನಾ ಏವ ಜ್ವರಾತ್, ಇಹ ತು ಜ್ವರಸ್ಯ ಯಮಾತ್ಮಕತ್ವಾಭಿಧಾನಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ತೇಽಪ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ಅಸ್ಮಿನ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ಮೃತ್ಯುಶಬ್ದೇನ ಮೃತ್ಯುಸೂಚಕಂ ರಿಷ್ಟಮುಚ್ಯತೇ, ಯತೋ ನ ಮೃತ್ಯುರೇವ ಮೃತ್ಯುಕರೋ ಭವತಿ| ಯಮಾತ್ಮಕತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಪಞ್ಚತ್ವಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ನೄಣಾಂ ಕ್ಲಿಶ್ಯತಾಂ ಸ್ವೇನ ಕರ್ಮಣೇತಿ| ಏತೇನ, ಯಥಾ ಯಮಃ ಸ್ವಕರ್ಮಕ್ಲಿಶ್ಯಮಾನಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪಞ್ಚತ್ವೇ ಹೇತುರ್ಭವತಿ, ತಥಾ ಕ್ಷಯಾದಯೋಽಪಿ ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮಣಾ ಕ್ಲಿಶ್ಯಮಾನಾನ್ ಮಾರಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಪಞ್ಚತ್ವಪ್ರತ್ಯಯಾ’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ, ತಥಾಽಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥೋ ಜ್ಞೇಯಃ ||೧೩||-

ಕ್ರಮಾಗತಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಮಾಹ- ಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಥಮಾವಿರ್ಭಾವಃ| ಪರಿಗ್ರಹಾದಿತಿ ಜನಪದೋದ್ಧ್ವಂಸನೀಯೇ “ಭ್ರಶ್ಯತಿ ತು ಕೃತಯುಗೇ” (ವಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪರಿಗ್ರಹಾಜ್ಜ್ವರಾದಿಪ್ರವೃತ್ತಿಮುಕ್ತಾಂ ಸ್ಮಾರಯತಿ| ತಥಾ ರುದ್ರಕೋಪಾದ್ದಾರುಣಾದ್ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಜ್ವರಸ್ಯ, ಸಾ ನಿದಾನೇ ಪೂರ್ವಮುದ್ದಿಷ್ಟಾ; “ಜ್ವರಸ್ತು ಖಲು ಮಹೇಶ್ವರಕೋಪಪ್ರಭವಃ” (ನಿ.ಅ.೧) ಇತಿ ಗ್ರನ್ಥೇನ ನಿದಾನೇ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣೋಕ್ತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೂರ್ವಮಿತಿ ಪದೇನ ರುದ್ರಕೋಪಪ್ರಭವಾ ಪ್ರಥಮಾ, ಪರಿಗ್ರಹಪ್ರಭವಾ ತು ದ್ವಿತೀಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೧೪||

ಯತಶ್ಚ ಪರಿಗ್ರಹಭವತ್ವಂ ವಿಸ್ತರೋಕ್ತಂ ರುದ್ರಕೋಪಭವತ್ವಂ ಚ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೋಕ್ತಮ್, ಅತೋ ರುದ್ರಕೋಪೋದ್ಭವತ್ವಮೇವ ವಿವೃಣೋತಿ- ದ್ವಿತೀಯೇ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ವಿನಾ ಕ್ರೋಧಂ ಚರ್ಯತೇ ಯತ್ ತದಕ್ರೋಧವ್ರತಮ್| ತಪೋವಿಘ್ನಾಶನಾಃ ತಪೋವಿಘ್ನೋಪಜೀವಿನಃ| ಧ್ರುವಮಿತಿ ಅವಶ್ಯದೇಯಮ್| ಸತ್ರನಾಶನಮಿತಿ ಯಜ್ಞನಾಶನಮ್| ಶೈವೇ ಇತಿ ಕಲ್ಯಾಣಕರೇ| ಅಪಚಾರಾನ್ತರೇಷ್ವಿತಿ ಜ್ವರನಿದಾನಸೇವಾಸು| ಅತ್ರ ಚ ಸತ್ಯಯುಗೇಽಪಿ ಜನ್ಮಮರಣಯೋರ್ಮೋಹರೂಪಜ್ವರಸ್ಯ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾದ್ ದ್ವಿತೀಯಯುಗೇಽಪಿ ಜನ್ಮರಣಯೋರ್ಭವನಂ ನ ಜ್ವರಸ್ಯಾನುಪಪನ್ನಮ್| ತೇನ, ಯೋ ಜನ್ಮಾದೌ ನಿಧನೇ ಚ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ ಸ ಇದಾನೀಮಪಚಾರಾನ್ತರೇಷು ಭವಿಷ್ಯಸೀತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಕಿಂವಾ, ಸತ್ಯಯುಗೇ ಚ ಜನ್ಮಮರಣಯೋರ್ಮೋಹರೂಪಜ್ವರೋ ನಿಷ್ಕಲ್ಮಷಾಣಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ನಾಸೀದೇವೇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಕಲ್ಯಾಣಕರಸ್ವರೂಪಸ್ಯಾಪಿ ಶಿವಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಪೀಡಾಕರಜ್ವರವಿಸರ್ಗಃ ಪ್ರಾಣಿನಾಮೇವಾಧರ್ಮಪ್ರಭಾವಾದವಶ್ಯೋಪಭೋಗ್ಯಾಂ ಪೀಡಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವೇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್||೧೫-೨೫||

ಸನ್ತಾಪ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಭಾವಮಾಹ| ಪ್ರಭಾವಶ್ಚಾನೌಪಾಧಿಕಾ ಶಕ್ತಿರುಚ್ಯತೇ, ತೇನ ಸನ್ತಾಪಾದೀನಾಂ ಪ್ರಭಾವವ್ಯಪದೇಶಃ| ಯತಶ್ಚಾಯಂ ರೋಗಪ್ರಭಾವಃ, ತತೋ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಕೃತೇಽಪಿ ಜ್ವರೇಽನುಷ್ಣರೂಪಸ್ತಾಪೋ ಭವತಿ, ತಥಾ ಜನ್ಮಾದೌ ನಿಧನೇ ಚ ಮಹತ್ತಮೋರೂಪತ್ವಂ ಜ್ವರಪ್ರಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಕರಣಸಙ್ಗ್ರಹಂ ಕರೋತಿ, ‘ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ’ ಇತ್ಯನೇನ ತು ಪ್ರಸ್ತಾವಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಕೃತಃ, ಅಧ್ಯಾಯಾನ್ತೇ ತ್ವಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ| ಏತಚ್ಚ ಪುನಃ ಪುನಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಕರಣಂ ತನ್ತ್ರರ್ಮತ್ವಾಚ್ಛಿಷ್ಯಬುದ್ಧಿಸಮಾಧಾನಾರ್ಥಂ ಕೃತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೨೬||-

ನಿದಾನ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕಾರಣಮಾಹ| ಅಷ್ಟೌ ಕಾರಣಾನೀತಿ ರೂಕ್ಷಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ಜ್ವರಾರಮ್ಭಕವಾತಾದಿಕರ್ತೃತ್ವೇನೋಕ್ತಾಃ, ತಥಾ “ಯಥೋಕ್ತಾನಾಂ ಹೇತೂನಾಂ ಮಿಶ್ರೀಭಾವಾತ್” (ನಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ತು ದ್ವನ್ದ್ವಾನಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ಚ ಕಾರಣಮುಕ್ತಂ, ತಥಾ ಆಗನ್ತೋಃ ಕಾರಣಂ ತತ್ರ ಕಣ್ಠರವೇಣೈವೋಕ್ತಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ವಾತಾದೀನೇವ ಜ್ವರಾರಮ್ಭಕಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪ್ರಾಪ್ತಾನ್ “ಇಹ ಖಲ್ವಷ್ಟಾಭ್ಯಃ ಕಾರಣೇಭ್ಯೋ ಜ್ವರಃ ಸಞ್ಜಾಯತೇ” (ನಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇನ ನಿದಾನೋಕ್ತಾನ್ ಕಾರಣಾನೀತಿ ಪದೇನ ಗ್ರಾಹಯನ್ತಿ; ಪ್ರಕೃತಿಶಬ್ದೇನ ತು ಬೀಜಭೂತಾ ಅವ್ಯವಹಿತಸಮ್ಬದ್ಧಾ ದೋಷಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ರೂಕ್ಷಾದಯಸ್ತು ದೋಷಪ್ರಕೋಪಕಾರಣಭೂತಾ ನ ಜ್ವರಕಾರಣಾನೀತಿ ವದನ್ತಿ| ತಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ಷೇ ರೂಕ್ಷಾದೀನಾಂ ಜ್ವರಹೇತುಭೂತಾನಾಮಿಹಾಗ್ರಹಣಂ ಸ್ಯಾತ್; ರೂಕ್ಷಾದೀನಾಂ ತು ಜ್ವರೇ ಹೇತುತ್ವಂ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಾವಾನ್ತರವ್ಯಾಪಾರತ್ವೇನ ಭವತ್ಯೇವ, ಯಥಾ- ಯಾಗಸ್ಯ ಸ್ವರ್ಗಕರ್ತೃತ್ವಮ್| ದ್ವಿವಿಧಂ ಚ ಕಾರಣಂ ರೋಗಾಣಾಂ- ವ್ಯವಹಿತಂ ರೂಕ್ಷಾದಿ, ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಂ ಚ ದೋಷಾ ಇತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಸಿದ್ಧಾನ್ತ ಏವ| ‘ನಿದಾನೇ’ ಇತಿ ಪದೇನೈವ ಪೂರ್ವತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನೀತಿ ಪದಮಿಹ ವಕ್ತವ್ಯಜ್ವರನಿದಾನವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಮ್||೨೭||

ಯದ್ಯಪಿ ನಿದಾನೇಽಪಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣ್ಯುಕ್ತಾನಿ, ತಥಾಽಪೀಹ ಪ್ರಕರಣವಶಾದ್ಯನಿ ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭವನ್ತಿ, ತಾನಿ ಪಠ್ಯನ್ತೇ- ಆಲಸ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ||೨೮-೨೯||

ಕೇವಲಮಿತಿ ಕೃತ್ಸ್ನಂ, ತೇನ ಬಾಹ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಪ್ಯವರೋಧಃ| ಅನೇನ ದೇಹಮನಸೀ ಅಪ್ಯವಶ್ಯಂ ಜ್ವರೇಣ ತಪ್ಯೇತೇ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಬಲಸ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಜ್ವರಾಭ್ಯಾಗಮನಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ವಾ ಕಾಲೋ ಬಲಕಾಲಃ, ಸ ಚ ನಿದಾನೇ “ದಿವಸಾನ್ತೇ ಘರ್ಮಾನ್ತೇ ಜರಣಾನ್ತೇ ವಾ ಜ್ವರಾಗಮನಮಭಿವೃದ್ಧಿರ್ವಾ” (ನಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯೇವಮ್ಪ್ರಕಾರಗ್ರನ್ಥೇನೋಕ್ತಃ||೩೦||

ಜ್ವರಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿನಾಽಽತ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ| ಆತ್ಮಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಲಕ್ಷಣಮ್| ಇಹ ಸನ್ತಾಪಶಬ್ದೇನ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಪೀಡಾ ವಕ್ತವ್ಯಾ, ಸಾ ಚ ದೇಹವಿಶೇಷಣಾಭಿಧಾನಾತ್ತಾಪಲಕ್ಷಣೈವ ಭವತಿ, ಮನಸಿ ತು ತಥಾ ಚೇನ್ದ್ರಿಯೇಷು ದೇಹಗುಣಗೃಹೀತೇಷು ವೈಚಿತ್ತ್ಯಾದಿರೂಪಾ “ವೈಚಿತ್ತ್ಯಂ” ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥವಕ್ತವ್ಯಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಜ್ವರಪ್ರಭಾವೇ ಸನ್ತಾಪೋಽಚಿನ್ತ್ಯಕಾರ್ಯತಯೋಕ್ತಃ, ಇಹ ತು ಜ್ವರಾವ್ಯಭಿಚಾರಿತ್ವೇನೇತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಅನ್ಯೇ ತು, ಅರುಚ್ಯಾದಿಯುಕ್ತಃ ಸನ್ತಾಪಃ ಪ್ರಭಾವೋ ಭವತಿ, ಅರುಚ್ಯಾದಿರಹಿತಸ್ತ್ವಾತ್ಮಲಕ್ಷಣಂ ಭವತಿ| ಸನ್ತಾಪಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮಲಕ್ಷಣತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಜ್ವರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಭೂತಶಬ್ದೇನ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ತತಶ್ಚ ಜ್ವರೇಣ ಭೂತಮಾವಿಶತಾ ನ ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮನುಷ್ಯಾದಿ ನ ತಪ್ಯತೇ, ಕಿನ್ತು ತಪ್ಯತ ಏವ, ತತೋ ಜ್ವರಾವ್ಯಭಿಚಾರಿತಯಾ ಜ್ವರಾತ್ಮಲಕ್ಷಣಮೇವ ತದುಪಪನ್ನಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಗಜಾದಿಷ್ವಪಿ ಕೂಟಪಾಕಲಾದಿಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯೇಷು ಜ್ವರೇಷ್ವನ್ತರ್ದಾಹರೂಪಾ ವೇದನಾ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಿಂವಾ, ಅತ್ರ ದೇಹಸನ್ತಾಪೌ ಮಿಲಿತೌ ವಾ ಪರ್ಯಾಯೇಣ ವಾ ಜ್ವರಾತ್ಮಲಿಙ್ಗಂ ಭವೇತಾಂ; ನ ತಾವತ್ ಪರ್ಯಾಯೇಣ, ತಥಾ ಹಿ ಸತಿ ಕ್ವಚಿಜ್ಜ್ವರೇ ದೇಹಸನ್ತಾಪ ಏವ ಕ್ವಚಿಜ್ಜ್ವರೇ ಮನಃಸನ್ತಾಪ ಏವ ಭವತೀತಿ ವಾಚ್ಯಂ, ತತಶ್ಚಾನಯೋರ್ವ್ಯಭಿಚಾರಾನ್ನಾವ್ಯಭಿಚಾರಿಲಿಙ್ಗತ್ವಂ; ತಸ್ಮಾನ್ಮಿಲಿತಾವೇವ ದೇಹಮನಃಸನ್ತಾಪಾವಾತ್ಮಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ವರಸ್ಯೇತಿ ವಾಚ್ಯಮ್; ಏವಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ಕಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಜ್ವರೇಷು ದೇಹಮನಸ್ತಾಪೌ ಭವತ ಇತ್ಯಾಹ- ಜ್ವರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರೇಣ ಭೂತಮಾವಿಶತಾ ನಹಿ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛರೀರಂ ಮನೋ ವಾ ನ ತಪ್ಯತೇ, ಕಿನ್ತು ತಪ್ಯತ ಏವ; ಅತೋ ದೇಹಮನಸ್ತಾಪಃ ಸರ್ವಜ್ವರೇಷೂಪಪನ್ನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಪಕ್ಷೇ ಶಾರೀರಮಾನಸಜ್ವರಭೇದೋಪದರ್ಶನೇ “ಶಾರೀರೋ ಜಾಯತೇ ಪೂರ್ವಂ ದೇಹೇ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಶಾರೀರಸ್ಯ ಯದ್ದೇಹಮಾತ್ರಾಶ್ರಯತ್ವಂ ಮಾನಸಸ್ಯ ಯನ್ಮನೋಮಾತ್ರಾಶ್ರಯತ್ವಂ ವಕ್ತವ್ಯಂ ತತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಕಾಲಾಭಿಪ್ರಯೇಣ; ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮಕಾಲೇ ಜ್ವರ ಉಭಯಾತಾಪಕೋಽಪ್ಯನನ್ತರೋತ್ಪದ್ಯಮಾನೋಭಯತಾಪಿತ್ವಧರ್ಮಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಭವತ್ಯೇವ ದೇಹಮನಸ್ತಾಪೀ, ಯಥಾ ಪ್ರಥಮಕ್ಷಣೋತ್ಪನ್ನಂ ದ್ರವ್ಯಂ ನಿರ್ಗುಣಮ್, ಅನನ್ತರೋತ್ಪದ್ಯಮಾನಂ ಸಗುಣಂ ದ್ರವ್ಯಮುಕ್ತಂ ದ್ರವ್ಯಲಕ್ಷಣೇ||೩೧||

ದ್ವಿವಿಧ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಧಿಭೇದಮಾಹ| ಏತೇ ಚ ಭೇದಾ ವಿವರಣೇ ವ್ಯಕ್ತಾ ಭವಿಷ್ಯನ್ತಿ| ಸೌಮ್ಯ ಇತಿ ಶೀತಕಾರಣಾರಬ್ಧತ್ವೇನ ಸೋಮದೇವತಾಕಃ, ಆಗ್ನೇಯೋಽಪ್ಯುಷ್ಣಕಾರಣಾರಬ್ಧತ್ವೇನಾಗ್ನಿದೇವತಾಕಃ| ಪುನಃ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ದೃಷ್ಟ ಇತ್ಯತ್ರ ನ ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಭೇದೇನ ಸರ್ವಜ್ವರವ್ಯಾಪ್ತಿಃ, ಯತಃ “ಪ್ರಾಯಶಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ದೃಷ್ಟಃ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಜ್ವರಃ” ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ತತಶ್ಚ ಕೇವಲವಾತಾದಿಜ್ವರಾಣಾಂ ನ ಸನ್ತತಾದಿಭೇದೇನ ಗ್ರಹಣಂ; ತಥಾ ಸನ್ತತಾದೀನಾಂ ಕಾಲನಿಯಮೋ ವಕ್ತವ್ಯಃ, ತತಶ್ಚ ಯೇ ಕಾಲಾನಿಯತಾಸ್ತೇ ಸನ್ತತಾದಿಭಿನ್ನಾ ಏವ; ತಸ್ಮಾದ್ದೋಷಕಾಲಬಲಾಬಲಾದ್ಯೇ ಜ್ವರಾ ಭವನ್ತಿ, ತೇ ಪಞ್ಚದ್ವಿಧಾ ಏವೇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ದೋಷಕಾಲಬಲಾಬಲಾದಿತಿ ದೋಷಕೃತಾತ್ ಕಾಲಬಲಾಬಲಾತ್; ಕಾಲಬಲಾಬಲೇ ಜ್ವರಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾಪ್ರಕರ್ಷೌ| ತತ್ರ ಸನ್ತತೇ ಜ್ವರೇ ಬಲವತಾ ದೋಷೇಣ ಸಪ್ತಾಹಾದಿಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಟತ್ವಾದ್ಬಲವಾನ್ ಕಾಲೋ ನಿಯಮ್ಯತೇ, ಸತತಕೇ ತು ಸನ್ತತಕಾಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಹೀನಬಲೇನ ದೋಷೇಣಾಬಲೋ ಜ್ವರಕಾಲಃ, ಸ ಹ್ಯಹೋರಾತ್ರೇ ದ್ವಿಕಾಲೇನಾತ್ರ ವ್ಯಾಪಕೋ ಭವತಿ, ತಥಾಽಯಮೇವ ಸತತಕಜ್ವರಕಾಲೋ ಹೀನಬಲಕಾಲಾನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ; ಏವಮನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕಾದಿಜ್ವರಕಾಲೋಽಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ | ಕಿಂವಾ, ದೋಷಕಾಲೋ ದುಷ್ಟಿಕಾಲೋ ಜ್ವರಕಾಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ತಸ್ಯ ಬಲಾಬಲಾತ್ ಪ್ರಕರ್ಷಾಪ್ರಕರ್ಷಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾಪ್ರಕರ್ಷನಿಯಮಾಶ್ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಏವ| ಅನ್ಯೇ ತು, ದೋಷಶ್ಚ ಕಾಲಶ್ಚ ದೋಷಕಾಲೌ, ತಯೋರ್ಬಲಾಬಲಾದಿತಿ ವದನ್ತಿ| ತತ್ರ ದೋಷಬಲಾತ್ ಕಾಲಬಲಾಚ್ಚ ಸನ್ತತೋ ಭವತಿ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಕಾಲದೂಷ್ಯಪ್ರಕೃತಿಭಿರ್ದೋಷಸ್ತುಲ್ಯೋ ಹಿ ಸನ್ತತಮ್” ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ದೋಷಕಾಲಬಲತ್ವಮಬಲತ್ವಂ ಚ ವಿವರಣಗ್ರನ್ಥೇನೋಕ್ತಂ; ತಥಾ ದೋಷಸ್ಯಾಬಲತ್ವಂ ಸಪ್ರತ್ಯನೀಕತಯಾ ಸತತಕಾದಿಷು ಭವತಿ, ತಥಾ ಜ್ವರವೇಗವಿಗಮೇ ಚ ಸತತಕಾದೌ ಕಾಲಸ್ಯಾಬಲತ್ವಂ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ದೋಷಕಾಲಬಲಾಬಲಾಭ್ಯಾಂ ಸರ್ವಜ್ವರಾ ವ್ಯಾಪ್ಯನ್ತೇ, ತತಶ್ಚ ಸನ್ತತಾದಿಪಞ್ಚಜ್ವರನಿಯಮೋ ದುರ್ಘಟಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯುತ್ಕ್ರಮಾಭಿಧಾನೇನ ‘ದೋಷಬಲಾಬಲಕಾಲಾತ್’ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಏತಚ್ಚಾಶಬ್ದಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮ್| ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಾವಿತಿ ಸಮಾಸನಿರ್ದೇಶೇನ ತೃತೀಯಚತುರ್ಥಕಯೋರಾಗನ್ತ್ವನುಬನ್ಧತ್ವಾದಿಸಾಧಾರಣಧರ್ಮಯೋಗಿತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ||೩೨-೩೫||

‘ಪೃಥಗ್ಭಿನ್ನಸ್ಯ ಚಾಕೃತಿಮ್’ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಕ್ರಮಾಗತಮುತ್ತರಂ- ಶಾರೀರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವಮಿತಿ ವಚನಾದುತ್ತರಕಾಲಂ ಶಾರೀರೋ ಜ್ವರೋ ಮನಸ್ಯಪಿ ಭವತಿ, ಏವಂ ಮಾನಸೋ ಮನಸ್ಯುತ್ಪಾದಾನನ್ತರಂ ದೇಹೇಽಪಿ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏವಂ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಜ್ವರಾಣಾಂ ದೇಹಮನೋಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಂ, ತಥಾಽಪಿ ಯೋ ದೇಹಾಶ್ರಯೀ ಪ್ರಥಮಂ ಶರೀರದೋಷೇಣ ಬಲವತಾ ಪ್ರಾರಬ್ಧಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸ ತದ್ದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಯೈವ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಃ; ಏವಂ ಮಾನಸೋಽಪಿ ಮಾನಸದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಯೈವ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಶಾರೀರಮಾನಸಭೇದೋಪದರ್ಶನಂ ಸಾಧು| ನನು ಶಾರೀರಸ್ಯ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸನ್ತಾಪಲಕ್ಷಣಂ ವ್ಯಕ್ತಂ, ಮಾನಸಸ್ಯ ತು ಜ್ವರಸ್ಯ ಕಥಂ ಸನ್ತಾಪಃ, ಯತ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ವೈಚಿತ್ತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ವೈಚಿತ್ತ್ಯಾದಯೋ ಮಾನಸಸನ್ತಾಪಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ, ತಾಪಶಬ್ದಸ್ಯ ಪೀಡಾವಚನತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮನಸ್ತಾಪಪ್ರಸ್ತಾವೇನ ‘ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸ್ತಾಪೀ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಯ ಇನ್ದ್ರಿಯತಾಪೋ ಜ್ವರಸ್ಯೋಕ್ತಸ್ತಂ ಚ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ- ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ವೈಕೃತ್ಯಮಿತಿ ಸ್ವಭಾವಾನ್ಯಥಾತ್ವಂ, ತಚ್ಚಾರ್ಥಾಗ್ರಹಣಾದ್ಯನುಮೇಯಮ್||೩೬||-

ಸೌಮ್ಯಾಗ್ನೇಯಭೇದಯೋಃ ಪ್ರತಿಲೋಮವ್ಯಾಖ್ಯಾಕ್ರಮೇಣ ವಿವರಣಂ- ವಾತಪಿತ್ತಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಾಪಿತ್ತಾತ್ಮಕ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಾರಣಕಃ| ಅತ್ರ ಚ ಕೇವಲವಾತಾರಬ್ಧಃ, ತಥಾ ಕೇವಲಕಫಾರಬ್ಧಶ್ಚ ಶೀತಸ್ವಭಾವಕಾರಣತಯಾ ಸೌಮ್ಯತ್ವೇನೋಷ್ಣಮಿಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ವಾತಕಫಾತ್ಮಕೋಽಪ್ಯುಪಲಭ್ಯತೇ, ತಥಾ ಕೇವಲಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೋಽಪ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವಾದನುಷ್ಣಾಭಿಪ್ರಾಯ ಇತಿ ವ್ಯಕ್ತಂ, ತೇನೇದಾನೀಂ ವಾತಪಿತ್ತಾತ್ಮಕಃ ಶೀತೇನ ವಾತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಚೋಷ್ಣೇನ ಕೃತಸ್ತಸ್ಯ ದುರುಪಪನ್ನಾಯಾಮಾಗ್ನೇಯತಾಯಾಂ ಬ್ರುವತೇ- ವಾತಪಿತ್ತಾತ್ಮಕಃ ಶೀತಮಿತಿ| ಏವಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ಚೇದ್ವಾಯುಃ ಸಂಯೋಗಮಹಿಮ್ನಾ ವಿಪರೀತಾನುಕಾರೀ ದೃಷ್ಟಃ, ತತ್ ಕಿಂ ಕಫಸಂಯುಕ್ತೋಽಪಿ ವಾಯುರ್ವಿಪರೀತಮರ್ಥಂ ಕರೋತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ಉಷ್ಣಂ ವಾತಕಫಾತ್ಮಕ ಇತಿ; ವಾತಕಫಾತ್ಮಕೋ ವಿಶೇಷೇಣೋಷ್ಣಮಿಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣ ಇತಿ ಉಕ್ತವ್ಯಾಮಿಶ್ರದೋಷಲಕ್ಷಣಜ್ವರವ್ಯತಿರಿಕ್ತಃ ಕಫಪೈತ್ತಿಕಃ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಶ್ಚ, ಸ ಚೋಷ್ಣಶೀತಾಭಿಪ್ರಾಯತಯಾ ಸೌಮ್ಯಾಗ್ನೇಯರಾಶಿದ್ವಯಾತಿರಿಕ್ತ ಏವ ಜ್ವರಃ; ಯಥಾ- ಅಙ್ಗುಲೀದ್ವಯವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಮ್| ಏವಂ ಶಾರೀರಮಾನಸಮಿಶ್ರೀಭಾವೇಽಪಿ ಚಿನ್ತನೀಯಮ್| ಜ್ವರ ಇಚ್ಛತೀತಿ ವಚನಂ ಜ್ವರಯುಕ್ತಪುರುಷೇಚ್ಛಾಯಾ ಜ್ವರೇ ಉಪಚಾರಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್||೩೭||-

ವಾತಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ಶೀತಾಭಿಪ್ರಾಯತಾಮುಪಪಾದಯಿತುಂ ವಾಯೋರ್ಯೋಗವಾಹಿತಾಮಾಹ- ಯೋಗವಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯೋಗಾದ್ಯೋಗಿನೋ ಗುಣಂ ವಹತೀತಿ ಯೋಗವಾಹಃ| ಪರಮಿತಿ ಅತ್ಯರ್ಥಮ್| ಸಂಯೋಗಾದಿತಿ ಉಷ್ಣೇನ ಶೀತೇನ ಚ ಸಂಯೋಗಾತ್| ಉಭಯಾರ್ಥಕೃದಿತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮಿಹ ಉಷ್ಣಶೀತಾರ್ಥಕಾರೀ| ಏತದೇವ ವಿಭಜತೇ- ದಾಹಕೃದಿತ್ಯಾದಿ| ‘ಪಿತ್ತೇನ’ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಯತ್ ‘ತೇಜಸಾ’ ಇತಿ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಬಾಹ್ಯೇನಾಪ್ಯಾತಪಾದಿನಾ ಯುಕ್ತೋ ವಾಯುರ್ದಾಹಂ ಕರೋತೀತಿ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಮರ್ಥಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಾರ್ಥಂ ಸೂಚಯತಿ| ಶೀತಕಾರಿತ್ವಂ ತು ವಾಯೋಃ ಶೀತತ್ವೇನೈವ ಯತ್ ಸಿದ್ಧಂ ತತ್ ಸೋಮರೂಪಕಫಪಾನೀಯಾದಿಯೋಗಾದ್ವಿಶೇಷೇಣ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೩೮||-

ಅನ್ತರ್ದಾಹ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಅನ್ತರ್ವೇಗಬಹಿರ್ವೇಗವಿವರಣಮ್||೩೯-೪೧||

ಪ್ರಾಕೃತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಕರಣೇನ ಪ್ರಾಕೃತವೈಕೃತವಿವರಣಮ್| ತತ್ರೇಹ ಕಾಲಸ್ವಭಾವಪ್ರಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ , ತಜ್ಜಾತೀಯಾಚ್ಚ ದೋಷಾದುದ್ಭೂತೋ ಜ್ವರಃ ಪ್ರಾಕೃತ ಉಚ್ಯತೇ| ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಕಾಲಪ್ರಕೃತಿಮುದ್ದಿಶ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ ಪ್ರಾಕೃತೋ ಜ್ವರಃ” ಇತಿ| ಏವಮಪಿ ವರ್ಷಾಕಾಲಪ್ರಕೃತಿಭೂತೇನ ವಾತೇನ ಕೃತೋ ಜ್ವರಃ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸ್ಯಾತ್, ತನ್ನಿಷೇಧಾಯಾಹ- ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ತು ವಸನ್ತಶರದುದ್ಭವ ಇತಿ| ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ| ತೇನ, ಯ ಏವ ಸುಖಸಾಧ್ಯೋ ವಸನ್ತಶರದುದ್ಭವಃ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸ ಏವೇಹ ಪ್ರಾಕೃತಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ವರ್ಷಾಕಾಲಭವವಾತಿಕಸ್ತು ನ ಸುಖಸಾಧ್ಯ ಇತಿ, ತೇನ ನಾಸೌ ಪ್ರಾಕೃತ ಉಚ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಕೃತವೈಕೃತಸಞ್ಜ್ಞಾವ್ಯವಹಾರೋ ಹಿ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯ-ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಬೋಧಪ್ರಯೋಜನಕಃ ; ತದ್ಯದಿ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಽಪಿ ವಾತಜೇ ಪ್ರಾಕೃತತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಕಿಂ ಪ್ರಾಕೃತವ್ಯವಹಾರೇಣ| ಯತಶ್ಚ ವಸನ್ತಶರದುದ್ಭವಾವೇವ ಪ್ರಾಕೃತೌ, ತೇನ ತಯೋರೇವ ‘ಉಷ್ಣಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನ ಗ್ರನ್ಥೇನ ವಿವರಣಂ ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ಕರಿಷ್ಯತಿ ನ ವಾತಿಕಸ್ಯೇತಿ| ಅತ್ರಾರ್ಥೇ ಜತೂಕರ್ಣೇ- “ಸೌಮ್ಯಾಗ್ನೇಯಾವುಷ್ಣಶೀತಕಾಮೌ, ಜೀರ್ಣಸ್ತ್ರಯೋದಶೇ| ದಿನೇ, ವಸನ್ತಶರದೋಃ ಪ್ರಾಕೃತೋಽನ್ಯತ್ರ ವೈಕೃತಃ” ಇತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ವಸನ್ತಜಃ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಸ್ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರತಿಲೋಮವ್ಯಾಖ್ಯಯಾ ‘ಉಷ್ಣಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಶರದುದ್ಭವಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ| ಉಷ್ಣಂ ಪಿತ್ತಂ ಚಿತಂ ವರ್ಷಾಸು ಶರದ್ಯುದೀರ್ಣೇನಾತಪೇನ ಕುಪ್ಯತೀತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಶೀತೇ ಇತಿ ಹೇಮನ್ತೇ| ಉಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಸ್ಯ ವರ್ಷಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ ಭಾಷ್ಯಮ್| ನನು ಯದಿ ವರ್ಷಾಸ್ವಮ್ಲವಿಪಾಕಿತ್ವಂ ಸರ್ವಾಸಾಮೋಷಧೀನಾಂ, ತದಾ ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯಾಭಿಹಿತವಿಪಾಕಸ್ಯಾವ್ಯವಸ್ಥಾ ಸ್ಯಾತ್, ತಸ್ಯ ಕಾಲವಶೇನಾಮ್ಲತ್ವದರ್ಶನಾತ್ | ಮೈವಂ, ಯಥಾ ನಿಷ್ಠಾಪಾಕೇನ ಯನ್ಮಧುರಂ ದ್ರವ್ಯಂ, ತದ್ಯಥಾಽಽವಸ್ಥಿಕೇನ ಪಾಕೇನಾಮ್ಲಂ ಭವತಿ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಪರಂ ತು ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ವಿದಗ್ಧಸ್ಯಾಮ್ಲಭಾವತಃ” (ಚಿ.ಅ.೧೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ತಥೇಹಾಪಿ ಕಾಲಮಹಿಮ್ನಾಽಮ್ಲವಿಪಾಕಿತ್ವಮಪಿ ಭವಿಷ್ಯತಿ; ಏವಂ ಹೇಮನ್ತೇ ಯನ್ಮಧುರಪಾಕಿತ್ವಮೋಷಧೀನಾಂ ತತ್ರಾಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು, ವರ್ಷಾಸು ವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದ್ವಿದಾಹನಿಮಿತ್ತಮೋಷಧೀನಾಮಮ್ಲವಿಪಾಕಿತ್ವಮಿತಿ ಬ್ರುವತೇ| ಯದುಕ್ತಂ- “ವರ್ಷಾಸು ವಿದಹತ್ಯನ್ನಂ........| ತದಾ ಹಿ ಸರ್ವಮೇವಾನ್ನಂ ಪ್ರಾಯೋ ಹ್ಯಸ್ಯ ವಿದಹ್ಯತೇ” ಇತಿ| ಏವಮಪಿ ತೈರ್ಹೇಮನ್ತೇ ಮಧುರಪಾಕಿತ್ವಂ ನೋಕ್ತಮೇವ; ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾಲಮಹಿಮ್ನೈವ ಪಾಕಾನ್ತರಮೋಷಧೀನಾಂ ಸಾಧು| ಆಶ್ವಿತಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಶುಕಾರಿತ್ವಾಚ್ಛೀಘ್ರಂ ಜನಯತಿ| ಅನುಬಲ ಇತಿ ಅನುಬನ್ಧರೂಪಃ ಕಫೋ ಭವತಿ| ಏವಂ ಜ್ವರಸ್ಯ ಲಙ್ಘನೀಯತಾಮಾಹ- ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತ್ಯೇತಿ ವಿಸರ್ಗರೂಪಕಾಲಜಯಾ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಸೌಮ್ಯಾದಿರೂಪಯಾಽನಶನಾದ್ಭಯಂ ನ ಭವತಿ| ವಿಸರ್ಗೋ ಹಿ ಸೌಮ್ಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ , ತತ್ರ ಬಲವನ್ತಶ್ಚ ಪುರುಷಾಃ ತೇನ ತತ್ರೋತ್ಪನ್ನೋ ಜ್ವರ ಆಮಾಶಯಸಮುತ್ಪನ್ನತ್ವೇನ ಲಙ್ಘನಾರ್ಹೋ ಲಙ್ಘನೀಯ ಏವ| ಕಿಂವಾ, ‘ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವ ವಿಸರ್ಗಾಚ್ಚ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ| ತದಾ ಪ್ರಕೃತ್ಯೇತಿ ಜ್ವರಕಾರಣೇನ ಕಫಪಿತ್ತರೂಪೇಣ ಲಙ್ಘನಹೇತುನಾ, ತಥಾ ವಿಸರ್ಗಾಚ್ಚ ಕಾಲಾಲ್ಲಙ್ಘನೇ ಭಯಂ ನಾಸ್ತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಕಫಪಿತ್ತೇ ದ್ರವೇ ಧಾತೂ ಸಹೇತೇ ಲಙ್ಘನಂ ಮಹತ್” ಇತಿ| ಹೇಮನ್ತೇ ಚಿತಃ ಕಫೋ ವಸನ್ತೇ ಕುಪ್ಯತೀತಿ ಯುಕ್ತಮೇವ, ಯತೋ ದೋಷಚಯಾದಿಕ್ರಮೇ ಶಿಶಿರೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ| ಆದಾನಮಧ್ಯೇ ತಸ್ಯಾಪಿ ವಾತಪಿತ್ತಂ ಭವೇದನ್ವಿತಿ ತಸ್ಯಾಪಿ ವಸನ್ತಜಕಫಜ್ವರಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಮ್ ಅನ್ವಿತಿ ಅನುಬನ್ಧರೂಪಂ ಭವತಿ| ತತ್ರ ವಸನ್ತಾದೌ ದುರ್ಬಲಂ ವಾತಪಿತ್ತಂ, ಮಧ್ಯೇ ತು ಮಧ್ಯಂ, ಅನ್ತೇ ತು ಪ್ರಬಲಂ ಭವತಿ; ಏವಂ ಶರದ್ಯಪಿ ಕಫೋ ಭವತಿ||೪೨-೪೬||-

ತದೇತಾನ್ ವಿಶೇಷಾನ್ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕರ್ತವ್ಯೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆದಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಶರದ್ವಸನ್ತಯೋರಾದೌ ಮಧ್ಯೇ ಚಾನ್ತೇ ಚ ಜ್ವರಸ್ಯ ದೋಷಬಲಾಬಲಂ ಬುದ್ಧ್ವೇತಿ ಯೋಜನಾ||೪೭||-

ಕಾಲಪ್ರಕೃತಿಮುದ್ದಿಶ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ ಪ್ರಾಕೃತೋ ಜ್ವರ ಇತಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಜ್ವರಬೋಧಿಕಾ ಪರಿಭಾಷಾ| ಕಾಲಪ್ರಕೃತಿಮಿತಿ ಕಾಲಸ್ವಭಾವಸಮ್ಬದ್ಧಂ ದೋಷಮ್; ಉದ್ದಿಶ್ಯೇತಿ ಕಾರಣತ್ವೇನ ಲಕ್ಷ್ಯೀಕೃತ್ಯ| ನನ್ವೇವಮಪಿ ವರ್ಷಾಕಾಲಪ್ರಕೃತಿನಾ ವಾತೇನ ಕೃತೋ ಜ್ವರಃ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಾಯೇಣಾನಿಲಜೋ ದುಃಖ ಇತಿ; ಅನಿಲಜೋ ಜ್ವರಃ ಕಾಲಪ್ರಕೃತಿಸಮಾನೋಽಪಿ ದುಃಖೋ ಭವತಿ, ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾತ್| ಯತೋ ಜ್ವರಸ್ಯಾಮಾಶಯೋತ್ಥತ್ವೇನ ಲಙ್ಘನಾದಿ ಪಥ್ಯಂ, ತಚ್ಚ ವಾಯೋರಪಥ್ಯಮಿತಿ ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾದ್ದುಃಖತ್ವೇನ ನ ಪ್ರಾಕೃತತ್ವಂ ವಾತಿಕಸ್ಯ; ಯತಃ ಪ್ರಾಕೃತತ್ವೇಽಪಿ ಯಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ ಸ ಏವ ಪ್ರಾಕೃತ ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಏವಂ ತಾವತ್ ಸರ್ವೋ ವಾತಜೋ ವೈಕೃತಃ, ತಥಾ ವಸನ್ತಶರದ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತಕಾಲಭವಃ | ಕಫಜಸ್ತಥಾ ಪೈತ್ತಿಕೋಽಪಿ ವೈಕೃತ ಏವೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕಾಲೇಷ್ವನ್ಯೇಷು ವೈಕೃತ ಇತಿ; ‘ಕಫಜಃ ಪಿತ್ತಜೋ ವಾ ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಥ ವೈಕೃತಸ್ಯ ಜ್ವರಸ್ಯ ಕೋ ಹೇತುರಿತ್ಯಾಹ- ಹೇತವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ವರ್ಷಾಕಾಲೇ ವಾತಜೋಽಪಿ ಪ್ರಾಕೃತಃ, ಕಿನ್ತ್ವಯಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಃ, ವಸನ್ತಶರದುದ್ಭವಸ್ತು ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯೋ ಭವತೀತಿ ವಿಶೇಷಃ; ತಥಾ ಚ ವಾಗ್ಭಟೇನ- “ಪ್ರಾಕೃತಶ್ಚಾನಿಲೋದ್ಭವಃ” (ವಾ. ನಿ.ಅ.೨) ಇತಿ ಕೃತಮಿತಿ||೪೮-೪೯||

ಬಲವತ್ಸ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸುಖಸಾಧ್ಯಜ್ವರವಿವರಣಮ್| ಜ್ವರೋಪದ್ರವಾ ಯದ್ಯಪಿ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನ ಪಠಿತಾಃ, ತಥಾಽಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೋಪದ್ರವಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾ ರೋಗಾ ಇಹ ಜ್ಞೇಯಾಃ; ಯದುಕ್ತಮ್- “ಉಪದ್ರವಸ್ತು ಖಲು ರೋಗೋತ್ತರಕಾಲಜೋ ರೋಗಾಶ್ರಯೋ ರೋಗ ಏವ ಸ್ಥೂಲೋಽಣುರ್ವಾ, ರೋಗಾತ್ ಪಶ್ಚಾಜ್ಜಾಯತ ಇತ್ಯುಪದ್ರವಸಞ್ಜ್ಞಃ” (ಚಿ.ಅ.೨೧) ಇತಿ; ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚ- “ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಕಾಸತೃಷ್ಣಾಚ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಮೂರ್ಚ್ಛಾಙ್ಗಭೇದಾರೋಚಕಾಃ ಕೃಚ್ಛ್ರವಿಟ್ಕತಾ ಚೇತಿ ದಶೋಪದ್ರವಾ ಜ್ವರಮುಪದ್ರವನ್ತಿ” ಇತ್ಯುಕ್ತಾಃ|೫೦|

ನನು ಬಲಿಭಿರ್ಬಹುಭಿಶ್ಚ ಹೇತುಭಿರ್ಜಾತೋ ಬಹುಲಕ್ಷಣ ಏವ ಭವಿಷ್ಯತಿ, ತತ್ ಕಿಂ ‘ಬಹುಲಕ್ಷಣಃ’ ಇತಿ ಪದೇನ? ಉಚ್ಯತೇ- ಪುರುಷಸ್ಯಾಗ್ನಿಬಲಾದಿವಿಶೇಷೇಣ ದೋಷಹೇತವೋ ಯಥೋಕ್ತದೋಷಗುಣಾ ಅಪಿ ನ ಬಹುಲಕ್ಷಣಂ ರೋಗಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತಥಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿವಿಶೇಷಾಭಾವಾಚ್ಚ ನ ಬಹುಲಕ್ಷಣತ್ವಂ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್- “ಏಕಂ ದ್ವೌ ತ್ರೀನ್ ಬಹೂನ್ ವಾಽಪಿ ದೇಹೇ ಧಾತ್ವಾದಿಯೋಗತಃ| ದರ್ಶಯನ್ತಿ ವಿಕಾರಾಂಸ್ತು ಕುಪಿತಾಃ ಪವನಾದಯಃ” ಇತಿ| ಶೀಘ್ರಮಿತಿ ಉತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರ ಏವ||೫೦||-

ಸಪ್ತಾಹಾದ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಪ್ತಾಹಾದ್ವಾತೋತ್ತರಃ ಸಪ್ರಲಾಪಭ್ರಮಶ್ವಾಸಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಹನ್ತಿ, ಏವಙ್ಗುಣ ಏವ ಪೈತ್ತಿಕೋ ದಶಾಹಾತ್, ತಥೈವಙ್ಗುಣ ಏವ ಕಫಜೋ ದ್ವಾದಶಾಹಾದ್ಧನ್ತಿ, ಶೀಘ್ರತಮ-ಶೀಘ್ರತರ-ಶೀಘ್ರವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವಾದ್ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನಾಮಿತಿ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ವಾಶಬ್ದಶ್ಚ ವಿಕಲ್ಪಾರ್ಥಃ; ತೇನ ಸಪ್ತಾಹಾದಿಷ್ವಪ್ಯರ್ವಾಗಪಿ ಪರೇಣ ವಾ ಹನನಂ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಸಪ್ರಲಾಪಃ, ದಶಾಹಾತ್ ಸಭ್ರಮಃ, ದ್ವಾದಶಾಹಾತ್ ಸಶ್ವಾಸೋ ಹನ್ತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೫೧||-

ಗಮ್ಭೀರಃ ಅನ್ತರ್ವೇಗಃ; ಕಿಂವಾ, ಗಮ್ಭೀರಧಾತುಸ್ಥಃ | ದೈರ್ಘರಾತ್ರಿಕಃ ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧೀ; ಕಿಂವಾ ದೀರ್ಘಾಂ ರಾತ್ರಿಂ ಮರಣರೂಪಾಂ ಕರೋತೀತಿ ದೈರ್ಘರಾತ್ರಿಕಃ||೫೨||-

ಸ್ರೋತೋಭಿರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸನ್ತತಾದಿಭೇದಮಾಹ| ಗುರವ ಇತಿ ವೃದ್ಧಾಃ| ದಶಾಹಮಿತ್ಯಾದಿ ದಶಾಹಾದೀನ್ ವ್ಯಾಪ್ಯ| ಸುದುಃಸಹಃ ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶೀಘ್ರಮಿತಿ ದಶಾಹಾದಯ ಏವ ಪ್ರಭೂತತರಕಾಲಾನ್ತರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಶೀಘ್ರಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾಃ| ದಶಾಹಾದಿವಿಕಲ್ಪಶ್ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲೋತ್ತರಸನ್ನಿಪಾತಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್ ಸನ್ತತಜ್ವರಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯಃ| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ- “ಪಿತ್ತಕಫಾನಿಲವೃದ್ಧ್ಯಾ ದಶದಿವಸ-ದ್ವಾದಶಾಹ- ಸಪ್ತಾಹಾತ್| ಹನ್ತಿ ವಿಮುಞ್ಚತಿ ವಾಽಽಶು ತ್ರಿದೋಷಜೋ ಧಾತುಮಲಪಾಕಾತ್” ಇತಿ| ತಥಾ “ದಶ-ದ್ವಾದಶ-ಸಪ್ತಾಹೈಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಾಧಿಕಃ| ದಗ್ಧ್ವೋಷ್ಮಣಾ ಧಾತುಮಲಾನ್ ಹನ್ತಿ ಮುಞ್ಚತಿ ವಾ ಜ್ವರಃ” ಇತಿ| ಹನನಮೋಚನವಿಕಲ್ಪಸ್ತು ರಸಾದೀನಾಮಪ್ಯಶುದ್ಧ್ಯಾ ಶುದ್ಧ್ಯಾ ಚ ವಕ್ತವ್ಯಃ| ಕಸ್ಮಾದೇವಮಯಂ ದುಃಸಹಃ ಶೀಘ್ರಕಾರೀ ಚ ಸನ್ತತೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಕಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲಃ ವರ್ಷಾದಿಃ, ದೂಷ್ಯಃ ರಸಾದಿಃ, ಪ್ರಕೃತಿಃ ದೇಹಪ್ರಕೃತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಕಾ| ನನು ಕಾಲಾದಿತುಲ್ಯತಾ ದೋಷಸ್ಯ ಕದಾಚಿದೇವ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯಥಾ- ವಸನ್ತೇ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತೌ, ಮೇದಸಿ ದೂಷ್ಯೇ, ಕಫೋ ದೋಷಃ; ಏವಂ ಶರದಿ ಪಿತ್ತಮಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್; ಇತರೇಷಾಂ ತು ತ್ರಿದೋಷಾದೀನಾಂ ಕಾಲಾದಿತುಲ್ಯತ್ವಂ ದುಷ್ಪ್ರಾಪಮ್; ಅತಸ್ತತ್ಕೃತಸನ್ತತಃ ಕಥಂ ಭವತು, ಸನ್ತತಶ್ಚ ದ್ವಾದಶಾಶ್ರಯತ್ವೇನ ತ್ರಿದೋಷಜ ಏವ ವಕ್ತವ್ಯಃ| ಉಚ್ಯತೇ- ತುಲ್ಯ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯಾಪಿ ಯತ್ ‘ನಿಷ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕಃ’ ಇತಿ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಕಾಲಾದ್ಯನುಗುಣತಾಮೇವ ಕಾಲಾದಿತುಲ್ಯತಾಂ ಸ್ಫೋಟಯತಿ | ಕಾಲಾದೀನಾಂ ಚಾಸಮಾನಾನಾಮಪಿ ಬಲವತಾ ದೋಷೇಣ ಪರಿಗೃಹೀತಾನಾಂ ಪ್ರತೀಪಾರ್ಥಕರಣಾಸಾಮರ್ಥ್ಯೇನಾನುಗುಣತೈವ ಭವತಿ; ಯಥಾ- ಬಲವತೋ ರಾಜ್ಞೋ ಹೃದಯೇನ ಪ್ರತಿಕೂಲಾ ಅಪಿ ಕ್ಷುದ್ರರಾಜಾನೋಽನುಗುಣಾ ಏವ ಭವನ್ತಿ| ಕಿಞ್ಚ, ತ್ರಿದೋಷಾರಬ್ಧ ಏವಾಸ್ಮನ್ಮತೇ ಸನ್ತತಃ, ತಸ್ಯ ಚಾನ್ಯತರಂ ದೋಷಂ ಪ್ರತಿ ಕಾಲಾದೀನಾಂ ತುಲ್ಯತ್ವಂ ಸಮ್ಭವತ್ಯೇವ| ಅತ್ರೈಕೇ ‘ತಸ್ಮಾಜ್ಜ್ಞೇಯಃ ಸುದುಃಸಹಃ’ ಇತ್ಯತೋಽನನ್ತರಂ ‘ಯಥಾ ಧಾತೂನ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಠನ್ತಿ, ಇತಶ್ಚ ‘ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಾಗಪತರ್ಪಣೈಃ’ ಇತ್ಯನ್ತಂ ಪಠಿತ್ವಾ ‘ರಕ್ತಧಾತ್ವಾಶ್ರಯಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸತತಕಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಪಠನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು- ‘ಸುದುಃಸಹಃ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಸತತಾನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕಲಕ್ಷಣೇ ಪಠನ್ತಿ, ತದನು ‘ಯಥಾ ಧಾತೂನ್’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಂ, ತತಃ ಪುನರಾಚಾರ್ಯಾನ್ತರಮತೇನಾನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕಾದಿಜ್ವರತ್ರಯಲಕ್ಷಣಂ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಪಾಠಕ್ರಮೇ ‘ಯಥಾ ಧಾತೂನ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸನ್ತತಸ್ಯೋತ್ಪಾದಾದಿಕ್ರಮಂ ಬ್ರುವತೇ| ಧಾತೂನಿತಿ ರಸಾದಿಧಾತುಸಪ್ತಕಮ್| ರಸದುಷ್ಟ್ಯಭಿಧಾನೇನ ವಿಶೇಷೇಣ ರಸದುಷ್ಟಿರ್ಜ್ಞೇಯಾ| ಯಥೇತಿ ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಗುರುತ್ವಸ್ತಬ್ಧತ್ವಾದಿನಾ| ಯುಗಪದಿತಿ ಏಕಕಾಲಮ್| ನಿಯಮಾದಿತಿ ಸರ್ವಾನೇವ ಧಾತ್ವಾದೀನ್ ಸರ್ವ ಏವ ದೋಷಾಶ್ಚಾನುಪದ್ಯನ್ತೇ| ಸ ಶುದ್ಧ್ಯಾ ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಸನ್ತತಃ; ಯದಾ ಸರ್ವೇ ರಸಾದಯಃ ಸರ್ವಥಾ ವಿಶುದ್ಧಾ ಭವನ್ತಿ ತದಾ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ಸಪ್ತಾಹಾದಿಷು, ಯದಾ ರಸಾದಯಃ ಸರ್ವೇ ಸರ್ವಥಾ ವಾಽವಿಶುದ್ಧಾ ಭವನ್ತಿ ತದಾ ಹನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥ ಯದಾ ಸ್ತೋಕಾ ಶುದ್ಧಿಸ್ತದಾ ಕಾ ವಿಧೇತ್ಯಾಹ- ಯದಾ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ನಾತಿಶುಧ್ಯನ್ತೀತಿ ಸರ್ವ ಏವ ನಾತಿವಿಶುದ್ಧಾ ಭವನ್ತಿ ಸಾವಶೇಷದೋಷಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ವಾ ಶುಧ್ಯನ್ತಿ ಸರ್ವಶ ಇತಿ ರಸಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ ಕತಿಚಿಚ್ಛುಧ್ಯನ್ತಿ, ಕತಿಚಿಚ್ಚಾವಿಶುದ್ಧಾ ವರ್ತನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ವಾದಶೇತಿ ಸಪ್ತ ಧಾತವಸ್ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಮೂತ್ರಂ ಪುರೀಷಂ ಚ| ದೋಷಾಣಾಂ ಚೇಹ ಶುದ್ಧಿಃ ಪ್ರಕೃತಿಗಮನೇನ ಜ್ಞೇಯಾ| ದ್ವಾದಶಾಶ್ರಯತ್ವೇನ ಸನ್ತತಸ್ಯೈಕದೋಷಾರಬ್ಧತ್ವಂ ಯದುಚ್ಯತೇ, ತನ್ನಿರಸ್ತಮೇವ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವಿಸರ್ಗಮಿತಿ ಪರಿತ್ಯಾಗಮ್| ವಿಸರ್ಗಸ್ವರೂಪಮಾಹ- ಅವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣಮಿತಿ; ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಯಸ್ಯ ತಮವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣಂ ವಿಸರ್ಗಮ್; ಏತೇನ, ತದಾಽಪಿ ಜ್ವರೋ ಲೀನೋಽಸ್ತ್ಯೇವ, ಪರಂ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ತಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಾನಿ ನ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ತದನು ತ್ರಯೋದಶದಿನಾದಾರಭ್ಯ ದೀರ್ಘಕಾಲಮನುವರ್ತತೇ, ತತೋ ದುರ್ಲಭೋಪಶಮೋ ಭವತೀತಿ ಯುಕ್ತಮುಕ್ತಮ್| ಏಭಿಶ್ಚ ಧಾತ್ವಾದಿದ್ವಾದಶಾಶ್ರಯಿತ್ವ-ದಶಾಹಾದಿವ್ಯಾಪಕತ್ವಾದಿಭಿರ್ಧರ್ಮೈಃ ಸನ್ತತೋ ಭಿನ್ನ ಏವ ವಾತಾದಿಜ್ವರೇಭ್ಯಃ ಕಾಲಾನಿಯಮೇನ ದ್ವಿತ್ರ್ಯಾದಿದಿನೇಷು ವ್ಯವಚ್ಛೇದೇನಾನುಸಕ್ತೇಭ್ಯಃ| ಯಸ್ತು ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ “ತಥಾ ಸನ್ತತ ಏವಾನ್ಯಃ ಸ್ವಲ್ಪದುರ್ಬಲಕಾರಣಃ| ಏಕದೋಷೋ ದ್ವಿದೋಷೋ ವಾ ಸ್ವಲ್ಪೋಪದ್ರವಲಕ್ಷಣಃ|| ಅತುಲ್ಯದೂಷ್ಯಪ್ರಕೃತಿಃ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನೋಚ್ಯತೇ, ಸೋಽಸ್ಮಾದನ್ಯ ಏವೇತಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪ್ಯನ್ಯಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಾತ್ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮಿತಿ ನ ವಿರೋಧಃ||೫೩-೬೦||-

ಸತತಕಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ರಕ್ತಧಾತ್ವಾಶ್ರಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಯೋಗ್ರಹಣಾತ್ ಸತತಕೋ ರಕ್ತವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ಮಾಂಸಾದಿಧಾತುಮಪ್ಯಾಶ್ರಯತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸಪ್ರತ್ಯನೀಕ ಇತಿ ಕಾಲಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇಽನ್ಯತಮಃ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಃ| ಕಾಲವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾತ್ಮಕಮಿತಿ ಕಾಲೇ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೋಚಿತೇ ಕಾಲೇ ವೃದ್ಧಿಃ ಕ್ಷಯಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ಕಾಲವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾತ್ಮಾ| ತೇನ , ದೋಷಾನುಗುಣೇ ಕಾಲೇ ಜ್ವರೋ ಭವತಿ, ದೋಷಾನುಗುಣಕಾಲವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇ ಚ ಕಾಲೇ ಕ್ಷಯೋ ಭವತಿ| ಜ್ವರಸ್ಯ ಕಾಲಪ್ರಕೃತಿದೂಷ್ಯಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇಽನ್ಯತಮಾದ್ಬಲಪ್ರಾಪ್ತೌ ಸತ್ಯಾಮಪಿ ದೋಷಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಹಿಮ್ನಾ ಹಿ ಕಾಲಭಾವಿತ್ವನಿಯಮೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೬೧-೬೨||

ಮೇದೋವಹಾ ಇತ್ಯತ್ರ ಮೇದೋವಹನಾಡೀರೋಧಾದೇವ ಮೇದೋದುಷ್ಟಿರ್ಜ್ಞೇಯಾ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ತೇಷಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ರೋಧಾತ್ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಾಶ್ಚೈವ ಮಾರ್ಗಗಾಶ್ಚ ಶರೀರಧಾತವಃ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ” (ವಿ.ಅ.೫) ಇತಿ| ‘ಮಾಂಸಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯನುಸೃತಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಲಕ್ಷಣಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಸ್ರೋತೋದುಷ್ಟ್ಯಾ ಧಾತುದುಷ್ಟಿರವಗನ್ತವ್ಯಾ| ಯೇ ತು ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಯೋರ್ದೂಷ್ಯಪ್ರತಿಪಾದಕಂ ಗ್ರನ್ಥಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಷಾಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪ್ರತ್ಯಯಾದ್ದೂಷ್ಯಾವರೋಧಃ| ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಸಞ್ಜ್ಞಯೈವ ತೃತೀಯದಿನಚತುರ್ಥದಿನಭಾವಿತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೬೩-೬೭||

ಜ್ವರಾಣಾಂ ವಿಚ್ಛೇದಾಭ್ಯಾಗಮೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಅಧಿಶೇತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಧಿಶೇತೇ ಇತಿ ಅಧಿಷ್ಠಾಯ ತಿಷ್ಠತಿ| ಧಾತುಮಿತಿ ಸತತಕಾದಿದೂಷ್ಯತ್ವೇನ ಪಠಿತಂ ರಕ್ತಾದಿಧಾತುಮ್| ಕಾಲೇ ಇತಿ ಸ್ವಕಾಲೇ| ಯದಿ ಸ್ವಕಾಲೇ ಜ್ವರಂ ಕರೋತಿ ದೋಷಃ, ತದಾ ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಯೋಃ ಕಿಮಿತಿ ವಿಶ್ರಾಮದಿನೇಽಪಿ ದೋಷಾನುಗುಣೇ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಾದಿಕಾಲೇ ನ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹ- ಸ ವೃದ್ಧಿಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಕಾಲಮಾತ್ರಮಪೇಕ್ಷತೇ, ಕಿನ್ತು ವೃದ್ಧಿಮಪ್ಯಪೇಕ್ಷತೇ ತೃತೀಯಕಾದಿಕರಣೇ ದೋಷಃ; ಸಾ ಚ ವೃದ್ಧಿಸ್ತೃತೀಯಕೇ ತ್ರ್ಯಹೇಣ, ಚತುರ್ಥಕೇ ಚತುರಹೇಣೈವ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ| ಪ್ರತ್ಯನೀಕಸ್ಯ ಕಾಲಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೇರ್ದೋಷವಿರುದ್ಧಸ್ಯ ಬಲಕ್ಷಯಃ; ತೇನ ದೋಷವೃದ್ಧ್ಯಾ ಯದಾ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಸ್ಯ ಕ್ಷಯೋ ಭವತಿ ತದಾ ಜ್ವರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೬೮-೬೯||

ಅಥ ಸತತಕಾದೌ ಯಥಾ ವೃದ್ಧೋ ದೋಷೋ ಜ್ವರವೇಗಂ ಜನಯತಿ, ತಸ್ಯ ಯಥೋಪಶಮೋ ಭವತಿ, ತದಾಹ- ಕೃತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸತತಕಾದೌ ದೋಷಾ ವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾ ಗತಬಲಾ ಭವನ್ತಿ, ಗತಬಲಾಶ್ಚ ಪುನಃ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ರಕ್ತಾದೌ ಸ್ಥಾನೇ ಸ್ಥಿತಾ ಭವನ್ತಿ, ಪುನಸ್ತ ಏವ ವೃದ್ಧಾಃ ಸ್ವೇ ಕಾಲೇ ಜ್ವರಯನ್ತಿ||೭೦||

ದೋಷೋದ್ರೇಕವಿಶೇಷೇಣ ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಯೋಃ ಪ್ರಭಾವಮಾಹ- ಕಫಪಿತ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪೃಷ್ಠಮಭೀತಿ ಪೃಷ್ಠಾತ್, ಪೃಷ್ಠಗ್ರಾಹೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಿಂವಾ, ಪೃಷ್ಠಾದಿತಿ ಲ್ಯಬ್ಲೋಪೇ ಪಞ್ಚಮೀ, ತೇನ ಪೃಷ್ಠಮಧಿಷ್ಠಾಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಜಙ್ಘಾಭ್ಯಾಂ ಪೂರ್ವಮಿತಿ ಜಙ್ಘಯೋಃ ಪ್ರಥಮಂ ಪೀಡಾಂ ಕರೋತಿ| ಅತ್ರ ಚ ನ ಸ್ವಪ್ರಧಾನಃ ಪೈತ್ತಿಕಶ್ಚತುರ್ಥಕಃ ಪಿತ್ತಗೃಧ್ರಸೀವದ್ಭವತ್ಯೇವಾನಭಿಧಾನಾದಿತಿ ಮನ್ತವ್ಯಂ; ಹಾರೀತೇ ತು ಪಿತ್ತಜನ್ಯತ್ವಂ ಯದುಕ್ತಂ ತದನುಬನ್ಧರೂಪಪಿತ್ತಜನ್ಯತ್ವಂ, ಪೃಥಕ್ಪ್ರಭಾವಾಕರ್ತೃತ್ವಾತ್; ನ ಹಿ ಪ್ರಭಾವಶ್ಚತುರ್ಥಕಾಭ್ಯುಪಗಮವಿರೋಧೀ ||೭೧-೭೨||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಮಧ್ಯೇ ಅಹನೀ ಜ್ವರಯತ್ಯಾದಾವನ್ತೇ ಚ ಯೋ ಮುಞ್ಚತಿ ಸ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯತ್ವೇನ ಚತುರ್ಥಕಗ್ರಹಣಗೃಹೀತ ಏವೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವಿಷಮೇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿವಿಧೋ ಧಾತುರಿತಿ ವಾತಾದಿಃ| ದ್ವಿಧಾತುಸ್ಥ ಇತಿ ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜಗತಃ| ಅಯಂ ಚ ವಿಷಮಜ್ವರ ಇವೇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಚತುರ್ಥಕಸ್ಯ ಪ್ರಕಾರರೂಪವಿಷಮಜ್ವರ ಏವೇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್- “ಅಸ್ಥಿಮಜ್ಜೋಭಯಗತೇ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಃ| ತ್ರ್ಯಹಾದ್ದ್ವ್ಯಹಂ ಜ್ವರಯತಿ ಹ್ಯಾದಾವನ್ತೇ ಚ ಮುಞ್ಚತಿ” ಇತಿ||೭೩||

ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಸಂಯುಕ್ತಪಞ್ಚವಿಧಜ್ವರಾಣಾಂ ಸಮಾನಂ ಧರ್ಮಮಾಹ- ಪ್ರಾಯಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಯಶೋಗ್ರಹಣಾತ್ ಸತತಕಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಾದಿಜನ್ಯತ್ವಮಪಿ ಸೂಚಯತಿ| ನನು, ಯದಿ ಸನ್ನಿಪಾತಾರಬ್ಧತ್ವಮೇಷಾಂ ತರ್ಹಿ ಯದುಚ್ಯತೇ ಚತುರ್ಥಕೇ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕತ್ವಾದಿ, ತತ್ ಕಥಮಿತ್ಯಾಹ - ಸನ್ನಿಪಾತೇ ತು ಯೋ ಭೂಯಾನಿತ್ಯಾದಿ; ಯತ ‘ಆಗನ್ತುರನುಬನ್ಧೋ ಹಿ ಪ್ರಾಯಶೋ ವಿಷಮಜ್ವರ’ ಇತಿ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಭೂತಾನುಬನ್ಧೋ ವಕ್ತವ್ಯಃ; ಜತೂಕರ್ಣೇಽಪಿ ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಾವುಕ್ತ್ವಾಽಭಿಹಿತಂ- “ವಿಷಮಜ್ವರಾಸ್ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವೇಽಪ್ಯಧಿಕದೋಷಲಬ್ಧಾಖ್ಯಾಃ” ಇತಿ| ಏತೇ ಪಞ್ಚಾಪಿ ಜ್ವರಾಃ ಕೇಷಾಞ್ಚಿದ್ವಿಷಮಜ್ವರತ್ವೇನ ಸಮ್ಮತಾಃ| ತಥಾಹಿ- ವಿಷಮತ್ವಂ ವಿಷಮ(ವೇಗ)ಕಾಲತ್ವೇನ ಭವತಿ; ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ- “ವಿಷಮೋ ವಿಷಮಾರಮ್ಭಕ್ರಿಯಾಕಾಲೋಽನುಷಙ್ಗವಾನ್” (ವಾ. ನಿ.ಅ.೨) ಇತಿ| ಸನ್ತತೇ ತು ದ್ವಾದಶಾಹವಿಸರ್ಗೇಣ ತ್ರಯೋದಶಾಹೇ ಪುನರನುಬನ್ಧಾತ್ ಕಾಲೇವೈಷಮ್ಯಮಸ್ತಿ, ತೇನ ಸೋಽಪಿ ವಿಷಮ ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು, ಸನ್ತತಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಸತತಕಾದೀಂಶ್ಚತುರೋ ವಿಷಮಜ್ವರಾನಿಚ್ಛನ್ತಿ; ಯತಃ ಸನ್ತತೇ ಕಾಲವೈಷಮ್ಯಂ ತಾದೃಶಂ ನಾಸ್ತಿ; ಉಕ್ತಂ ಚ ಖರನಾದೇನ- “ಜ್ವರಾಃ ಪಞ್ಚ ಮಯೋಕ್ತಾ ಯೇ ಪೂರ್ವಂ ಸನ್ತತಕಾದಯಃ| ಚತ್ವಾರಃ ಸನ್ತತಂ ಹಿತ್ವಾ ಜ್ಞೇಯಾಸ್ತೇ ವಿಷಮಜ್ವರಾಃ” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು- ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಾವೇವ ವಿಷಮೌ, ವಿಷಮಾಣಾಂ ಚಿರೇಣೋತ್ಪಾದಾತ್; ಯದಾಹ ದಾರುವಾಹಃ- “ಸೂಕ್ಷ್ಮಸೂಕ್ಷ್ಮತರಾಸ್ಯೇಷು ದೂರದೂರತರೇಷು ಚ| ದೋಷೋ ರಕ್ತಾದಿಮಾರ್ಗೇಷು ಶನೈರಲ್ಪಂ ಚಿರೇಣ ಯತ್|| ಯಾತಿ ದೇಹಂ ನ ವಾ(ಽ)ಶೇಷಂ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ಕ್ರಮೋಽಯಂ ತೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಸನ್ತಾಪೋ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಜ್ವರೇ” ಇತ್ಯಾಹುಃ||೭೪||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸನ್ತತಜ್ವರ ಏವ ಯಥಾ ಸತತಕಾದಿರೂಪೋ ಭವತಿ, ತಥಾ ಸತತಕಾದಯಃ ಸನ್ತತಾದಿರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ, ತದಾಹ- ಋತ್ವಹೋರಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಬಲಾಬಲಾದಿತಿ ಮನೋಽನ್ತೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಬಲಂ ಚಾಬಲಂ ಚ ಬಲಾಬಲಮ್| ಅರ್ಥವಶಾದಿತಿ ಕರ್ಮವಶಾತ್| ಋತ್ವಾದೀನಾಂ ಬಲಾತ್ತಥಾ ಋತ್ವಾದ್ಯಬಲಾಜ್ಜ್ವರಸ್ತಂ ತಂ ಸತತಾದಿಜ್ವರೋಕ್ತಂ ಕಾಲಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಋತುಬಲಾದ್ವಾತೋತ್ತರಃ ಸತತಕೋ ವರ್ಷಾಕಾಲಜಃ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಾಂ ಶರದಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಅನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕಾದಿರೂಪೋ ಭವತಿ| ಅಹೋರಾತ್ರಬಲಾಬಲಾಬಲಾತ್ ಕಾಲವಿಶೇಷಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಯಥಾ- ವಸನ್ತಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇಷ್ವಹೋರಾತ್ರೇಷು ವಾತಿಕಶ್ಚಾತುರ್ಥಿಕೋ ಜಾತೋ ಯಃ ಸ ವಸನ್ತಸ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮಾನ್ಯಹೋರಾತ್ರಾಣಿ ರೂಕ್ಷಾಣಿ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಬಲವಾನ್ ತೃತೀಯಕಾದಿರೂಪೋ ಭವತಿ, ತಥೋಕ್ತದಿನೇಷ್ವೇವ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಃ ಸತತಕೋ ಜಾತಃ ಶೇಷದಿನೇಷು ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರತ್ಯನೀಕೇಷು ಅನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕಾದಿರೂಪೋ ಭವತಿ| ದೋಷಬಲಾಬಲಾದ್ದುಷ್ಟಹೇತುಸೇವಾಭೂತಾಜ್ಜ್ವರಪರಾವೃತ್ತಿರ್ಯುಕ್ತೈವ| ಮನೋಬಲಾತ್ ಸತತಜ್ವರೀ ಮನೋನಿವೃತ್ತ್ಯಾದಿನಾ ಅನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕಾದಿಜ್ವರವಾನ್ ಭವತಿ; ಮನೋದೌರ್ಬಲ್ಯಾದ್ಭಯಾದಿನಾ ಚತುರ್ಥಕಾದಿಜ್ವರೀ ತೃತಿಯಕಾದಿಜ್ವರವಾನ್ ಭವತಿ| ಕರ್ಮವಶಾಜ್ಜ್ವರಪರಾವೃತ್ತೌ ಶುಭಕರ್ಮಣಾ ದುಃಖಜ್ವರಪರಾವೃತ್ತ್ಯಾ ಯೋ ಯಃ ಸುಖಃ ಸ ಭವತಿ; ಪಾಪಕರ್ಮಣಾ ತು ದುಃಖಜ್ವರೋ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೭೫-೮೩||

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಷ್ಟವಿಧಜ್ವರಾಕೃತೌ ವಕ್ತವ್ಯಾನಾಹ- ಹೇತುಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಹೇತವೋಽಪಿ ಜ್ವರವಿಶೇಷಗಮಕತ್ವೇನಾಕೃತಿರೂಪಾ ಭವನ್ತ್ಯೇವೇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಹೇತುಕಥನಮಪಿ ಯತ್ ಕೃತಂ ತದಪ್ಯುಚಿತಮ್| ಪೂರ್ವಮಿತಿ ನಿದಾನೇ| ಸಮಾಸೇನೋಪದಿಷ್ಟಸ್ಯೇತಿ ಯೇ ನಿದಾನೇ ದ್ವಾನ್ದ್ವಿಕಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಾಗನ್ತವಃ ಸಮಾಸೇನೋಕ್ತಾಃ, ತೇಷಾಮಿಹ ವಿಸ್ತರೇಣ ಲಕ್ಷಣಂ ಶೃಣ್ವಿತಿ; ಯೇ ಪುನರೇಕದೋಷಜನ್ಯಾ ವಾತಜ್ವರಾದಯಸ್ತೇ ತತ್ರೈವ ಪ್ರಪಞ್ಚೇನೋಕ್ತಾ ಇತಿ ನೇಹ ಪುನರ್ವಕ್ತವ್ಯಾಃ| ಭ್ರಮಃ ಯೇನ ಚಕ್ರಸ್ಥಿತಮಿವಾತ್ಮಾನಂ ಮನ್ಯತೇ, ಕಿಂವಾ ಭ್ರಮಃ ಭ್ರಾನ್ತಿಃ| ಶೀತಕಃ ಶೀತತಾ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮಿತಿ ವಸ್ತ್ರಾವಗುಣ್ಠಿತತ್ವಮಿವ| ಸನ್ತಾಪೋ ಮಧ್ಯವೇಗ ಇತಿ ನಾತಿತೀವ್ರಃ ಸನ್ತಾಪಃ| ಸ್ವೇದಸ್ತಮ್ಭ ಇತಿ ಸ್ವೇದಾಪ್ರವರ್ತನಮ್||೮೪-೮೮||-

ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಮಿತಿ ಅತ್ರೋರ್ಧ್ವಶಬ್ದೇನಾಧಿಕವಾಚಿನಾ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಾದ್ಯಾನ್ಯಧಿಕಾನಿ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಜ್ವರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಾನಿ, ತಾನಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತ್ಯರ್ಥ ಇತಿ ಕೇಚಿದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ಯದಿಹ ಸಾಸ್ರಾವಕಲುಷನಿರ್ಭುಗ್ನಲೋಚನತ್ವಾದಿ ವಕ್ತವ್ಯಂ ನ ತತ್ ಪೃಥಗ್ವಾತಾದಿಜ್ವರೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಮೇಲಕೇ ಭವತಿ, ಕಿನ್ತು ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧೇ ಜ್ವರೇ ಸಂಯೋಗಮಹಿಮ್ನಾ ಭವತೀತಿ| ವಯಂ ತು ಬ್ರೂಮಃ- ಯದ್ಯೂರ್ಧ್ವಶಬ್ದೇನ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾಭಿಧಾನಮಿಹ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಯತೇ, ತದಾ ಯತ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕದೋಷಲಕ್ಷಣಮೇಲಕೇನೋಪಪನ್ನಂ ಲಕ್ಷಣಂ ‘ಕ್ಷಣೇ ದಾಹಃ ಕ್ಷಣೇ ಶೀತಂ’ ಇತ್ಯಾದಿ, ತದಿಹಾನಭಿಹಿತಂ ಸ್ಯಾತ್; ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಯಾನ್ಯತ್ರ ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭವನ್ತಿ ತಾನಿ ವಿಕೃತಿವಿಷಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾನಿ ತಥಾ ಪ್ರಕೃತಿಸಮಸಮವಾಯಾರಬ್ಧಾನಿ ಚ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ; ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತಿ ಪದಸ್ಯ ಚಾತಃ ಪರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿರ್ಭುಗ್ನೇ ಇತಿ ಅತಿಕುಟಿಲೇ| ಪರಿದಗ್ಧಾ ದಗ್ಧವತ್ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಾ| ಖರಸ್ಪರ್ಶಾ ಗೋಜಿಹ್ವಾವತ್| ಸ್ರಸ್ತಾಙ್ಗತಾ ನಿಃಸಹಾವಯವತಾ| ಷ್ಠೀವನಂ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಾ ಮುಖೇನ ಸ್ವಲ್ಪೋದ್ಗಿರಣಮ್| ಶಿರಸೋ ಲೋಠನಮಿತಿ ಇತಸ್ತತೋ ನಯನಮ್| ಕೃಶತ್ವಂ ನಾತಿಗಾತ್ರಾಣಾಂ ದೋಷಪೂರ್ಣತ್ವೇನ| ಪ್ರತತಂ ನಿರನ್ತರಮ್| ಕೋಠೋ ಭಾಲುಕೀಯೇ- “ವರಟೀದಷ್ಟಸಙ್ಕಾಶಃ ಕಣ್ಡೂಮಾಂಲ್ಲೋಹಿತೋಽಸ್ರಕಫಪಿತ್ತಾತ್| ಕ್ಷಣಿಕೋತ್ಪಾದವಿನಾಶಃ ‘ಕೋಠ’ ಇತಿ ನಿಗದ್ಯತೇ ತಜ್ಜ್ಞೈಃ” ಇತಿ| ಮೂಕತ್ವಂ ಮನ್ದವಚನತ್ವಮ್, ಅವಚನತಾ ವಾ||೮೯-೧೦೮||-

ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತಾಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ದೋಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ದೋಷಶಬ್ದೋ ವಿಬದ್ಧೋಪಪದಾನ್ಮಲೇ ವರ್ತತೇ| ನಷ್ಟೇಽಗ್ನಾವಿತಿ ಇತರಜ್ವರಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಧಿಕತಯಾ ನಷ್ಟೇಽಗ್ನಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವಾಣಿ ಚ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಾನಿ ಬಲೀಯಾಂಸಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ಸರ್ವಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣಃ| ಅಸಾಧ್ಯಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾಭಿಧಾನೇನ ಸುಖಸಾಧ್ಯೋ ನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಿತಮ್| ಯದುಕ್ತಂ- “ಸನ್ನಿಪಾತೋ ದುಃಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾನಾಂ” (ಸೂ.ಅ.೨೫) ಇತಿ, ತಥಾ ಚ ಭಾಲುಕಿನಾ- “ಮೃತ್ಯುನಾ ಸಹ ಯೋದ್ಧವ್ಯಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಚಿಕಿತ್ಸತಾ” ಇತಿ||೧೦೯||-

ನಿದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿದಾನೇ ಜ್ವರನಿದಾನೇ, ಪ್ರೋಕ್ತಾ “ತತ್ರ ಯಥೋಕ್ತಾನಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ” (ನಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಪ್ರಾಗುಕ್ತೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಪುನಃ ಪ್ರಕರಣಾಗತತ್ವಾದುಚ್ಯತ ಇತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ತಯಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ತಯಾ ದ್ವನ್ದ್ವರೂಪಯಾ ದ್ವನ್ದ್ವಲಕ್ಷಣಂ, ತಥಾ ಸನ್ನಿಪಾತರೂಪಯಾ ಸನ್ನಿಪಾತಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧೦||-

ಆಗನ್ತುಂ ಚತುರ್ವಿಧಂ ವಿಭಜನ್ನಾಹ- ಆಗನ್ತುರಿತ್ಯಾದಿ| ಕಶಾ ‘ಸಾರ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ, ಮುಷ್ಟಿಃ ‘ಕೀಲ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಹತೇ ಅಭಿಹತೇ| ಪ್ರಾಯೋ ರಕ್ತಮಿತಿ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ರಕ್ತಂ ದೂಷಯನ್ ಮಾಂಸಾದಿ ಚಾಲ್ಪಂ ದೂಷಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ನಿದಾನೇಽಪಿ “ತತ್ರಾಭಿಘಾತಜೇನ ವಾಯುನಾ ದುಷ್ಟಶೋಣಿತಾಧಿಷ್ಠಾನೇನ” (ನಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪೀಹ ರಕ್ತಸ್ಯ ಸಾಕ್ಷಾದ್ದುಷ್ಟಿಃ, ತಥಾ ಮಾಂಸಾದೀನಾಂ ಮನಾಗ್ದುಷ್ಟಿಃ ಸೂಚ್ಯತ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ||೧೧೧-೧೧೩||-

ಅಭಿಷಙ್ಗಜ್ವರೇಷು ದೋಷಾನುಬನ್ಧವಿಶೇಷಾನಾಹ- ಕಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ನನು ನಿದಾನೇ- “ಅಭಿಷಙ್ಗಜಃ ಪುನರ್ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮನುಬಧ್ಯತೇ” (ನಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತತ್ ಕಿಮಿಹ ಭೂತಾಭಿಷಙ್ಗಜಸ್ಯ ತ್ರಿದೋಷಾನುಬನ್ಧ ಉಚ್ಯತೇ- ನ, ತತ್ರ ಕಾಮಾದ್ಯಭಿಷಙ್ಗಜೋ ಯಃ ಪ್ರಾಯೋ ಭವತಿ, ತದಭಿಪ್ರಾಯೇಣೋಕ್ತಂ “ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮನುಬಧ್ಯತೇ” (ನಿ.ಅ.೧) ಇತಿ; ಕಾಮಾದಿಕೇಷು ಹಿ ಕ್ವಚಿದ್ವಾತಃ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಿತ್ತಮಿತಿ ವಾತಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಭೂತಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಾ ಇತಿ ದೇವಾದಯೋಽಷ್ಟೌ ಉನ್ಮಾದೇ ಭೂತಾ ಉಕ್ತಾಃ, ತೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಆವೇಶಕರ್ತೃಭೂತಸ್ಯ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ತೇನ ಸಮಾನ್ಯತ್ರ ದೋಷಲಕ್ಷಣಾನಿ ಭೂತಜ್ವರೇ ಭವನ್ತಿ| ಅತ್ರ ಕಾಶ್ಮೀರಾಃ “ವಿಷವೃಕ್ಷಾನಿಲಸ್ಪರ್ಶಾತ್” ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಂ ವಿಷಜ್ವರಾಭಿಧಾಯಕಂ ಪಠನ್ತಿ, ವಿಷಜೋಽಪ್ಯಭಿಷಙ್ಗಜ ಏವ ಪ್ರವಿಶತಿ| ಯೇ ತು ನ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ಮತೇಽಪ್ಯಭಿಷಙ್ಗಜೇ ಏವ ವಿಷೌಷಧಿಗನ್ಧಜಸ್ಯಾಪ್ಯವರೋಧಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ವಿಷಜಂ ವಿಷಜನಿತಪಿತ್ತಕೃತತ್ವೇನ ದೋಷಜ ಏವ ಕ್ಷಿಪನ್ತಿ| ಅಭಿಚಾರಃ ಹಿಂಸಾರ್ಥೋಽಥರ್ವಮನ್ತ್ರಹೋಮಾದಿಃ| ಅಭಿಶಾಪಃ ಅಭಿಶಪನಮೇವ| ಸಿದ್ಧಾ ಮನ್ತ್ರೌಷಧತಪಃಶಮಾದಿಸಿದ್ಧಾಃ| ‘ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ಯೋಕ್ತಂ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಮತ್ರ ಕಾಶ್ಮೀರಾಃ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚ ನಾತಿಪ್ರಸಿದ್ಧಃ||೧೧೪-೧೨೭||-

ಆಗನ್ತೋರ್ನಿಜಾದ್ಭೇದಕಂ ಧರ್ಮಮಾಹ- ತೇ ಪೂರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇವಲಾ ಇತಿ ನಿಜದೋಷರಹಿತಾಃ| ನಿಜೈರಿತಿ ನಿಜದೋಷಲಕ್ಷಣೈಃ| ಹೇತ್ವೌಷಧವಿಶಿಷ್ಟಾಶ್ಚೇತಿ ನಿಜಜ್ಜ್ವರಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಹೇತವೋ ವಿಶಿಷ್ಟೌಷಧಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ; ತತ್ರ ವಿಶಿಷ್ಟೋ ಹೇತುರಭಿಘಾತಾದಿಃ, ಭೇಷಜಂ ಚ ಪರಿಷೇಕಮನ್ತ್ರಾದಿ||೧೨೮||-

ಸಂಸೃಷ್ಟಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸರ್ವಜ್ವರಸಾಧಾರಣಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮನ್ತೇ ಬ್ರೂತೇ| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಪಿ ಹಿ ಸರ್ವಜ್ವರಾಣಾಮಾಕೃತಿರೇವ, ತೇನ ನೋತ್ಸೂತ್ರಮಸ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್ | ಕಿಂವಾ, ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತೇ ಸಾಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣೇ ವಕ್ತವ್ಯೇಽರುಚ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಾಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣಾನಾಮುತ್ಪಾದೇ ಉಪಪತ್ತಿಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರುಚ್ಯತೇ| ಸಂಸೃಷ್ಟಾ ಇತಿ ಯುಗ್ಮಭೂತಾಃ| ಸನ್ನಿಪತಿತಾ ಇತಿ ತ್ರಯೋಽಪಿ ಮಿಲಿತಾಃ| ಪಕ್ತಿಮಿತಿ ಪಕ್ತಿಹೇತುತಯಾ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಂ ಬ್ರೂತೇ| ಸ್ಥಾನಾದಿತಿ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಃ, ಗ್ರಹಣೀ ಹಿ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸ್ಥಾನಮ್| ಸ್ವೇನೇತಿ ದೋಷೋಷ್ಮಣಾ; ತೇನೇತಿ ಜಾಠರಾಗ್ನ್ಯೂಷ್ಮಣಾ| ದೇಹೋಷ್ಮಣ ಇತಿ ಸಕಲದೇಹಚಾರಿಣಃ ಪ್ರಾಕೃತೋಷ್ಮಣಃ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ಪಿತ್ತವದುಷ್ಮಾ ನಾಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ತಯೋರ್ಭೂತತ್ವೇನ ಊಷ್ಮಾ ಯೋಽಸ್ತಿ, ಸ ಇಹ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ; ವಕ್ತವ್ಯಂ ಹಿ ಗ್ರಹಣ್ಯಧ್ಯಾಯೇ- “ಭೌಮಾಪ್ಯಾಗ್ನೇಯವಾಯವ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚೋಷ್ಮಾಣಃ ಸನಾಭಸಾಃ” (ಚಿ.ಅ.೧೫) ಇತಿ| ಕಿಂವಾ, ತೇನೇತ್ಯನೇನ ದಿವ್ಯರೂಪಜ್ವರಾಧಿಷ್ಠಾನಪ್ರಭಾವಕೃತಂ ದೋಷಾಣಾಮೂಷ್ಮಾಣಂ ಗ್ರಾಹಯತಿ; ಕಿಂವಾ, ಜ್ವರಸಾಮಾನ್ಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಪ್ರಾಪ್ತಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾಣಂ ನಿದರ್ಶಯತಿ , ಸರ್ವತ್ರ ಹಿ ಜ್ವರೇ ಪಿತ್ತಮವಶ್ಯಂ ಭವತಿ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಊಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ ಜ್ವರೋ ನಾಸ್ತ್ಯೂಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ” (ವಾ.ಚಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಕೇವಲಮಿತಿ ಸಮಸ್ತಮ್||೧೨೯-೧೩೧||-

ಸ್ವೇದಂ ನಾ ನಾಧಿಗಚ್ಛತೀತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಾಯ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಂ, ಕ್ವಚಿಜ್ಜ್ವರೇ ಸ್ವೇದಸ್ಯಾಪ್ಯಭಿಹಿತತ್ವಾತ್| ನಾ ಇತಿ ಪುರುಷಃ||೧೩೨||-

ಅವಿಸರ್ಗೀತಿ ನಿತ್ಯಾನುಷಕ್ತಃ| ದೋಷಾಣಾಮಿತಿ ಮಲಸಮ್ಬದ್ಧಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಮ್| ಅಪ್ರವರ್ತನಮ್ ಅವಿಸರ್ಗಃ| ಕ್ಷುನ್ನಾಶ ಇತಿ ಬುಭುಕ್ಷಾಭಾವಃ| ನ ವಿಡ್ ಜೀರ್ಣೇತಿ ನ ಪುರೀಷಂ ಪಕ್ವಮ್| ನ ಚ ಗ್ಲಾನಿರಿತಿ ನ ಕ್ಷೀಣಮಾಂಸತಾ||೧೩೩-೧೩೬||-

ಕ್ಷುತ್ ಕ್ಷಾಮತೇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿರಾಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮಾಹ| ಅತ್ರ ಚ ಕ್ಷುದಾದಯೋ ದೋಷಪಾಕಾದ್ಭವನ್ತೋ ವಿನಾಽಪ್ಯಷ್ಟಾಹಂ ನಿರಾಮದೋಷಾರಬ್ಧಜ್ವರಲಕ್ಷಣಂ ಭವನ್ತಿ| ಅಷ್ಟಾಹಸ್ತು ಕ್ಷುದಾದೀನ್ ವಿನಾ ದೋಷಪಾಕೇಽಸತ್ಯಪಿ ಭೇಷಜದಾನಯೋಗ್ಯಾಂ ಜ್ವರಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ನಿರಾಮತಾಂ ಬ್ರೂತೇ, ಅತ ಏವ “ಪಾಚನಂ ಶಮನೀಯಂ ವಾ ಕಷಾಯಂ ಪಾಯಯೇತ್ತು ತಮ್” ಇತಿ ವಿಕಲ್ಪದ್ವಯೇನ ಯದಾಽಷ್ಟಾಹೇ ಕ್ಷುದಾದಿದೋಷಪಾಕಲಕ್ಷಣಾನುದಯಸ್ತದಾ ದೋಷಪಾಕಾರ್ಥಂ ಪಾಚನೀಯಂ ದೇಯಮ್, ಅಥ ಕ್ಷುಧಾದಿಸಮುದಯೋಽಪಿ ಜಾತಸ್ತದಾ ಶಮನೀಯಂ ದೇಯಂ ಸರ್ವಥಾ ನಿರಾಮತ್ವಾಜ್ಜ್ವರಸ್ಯ| ಏತಾಮೇವ ಸರ್ವಥಾನಿರಾಮತಾಮುಪದಿಶತಾ ಖರನಾದೇನೋಕ್ತಂ ಯತ್- “ನ ಚ ನಿಃಸಪ್ತತೈವೈಕಾ ನಿರಾಮಜ್ವರಲಕ್ಷಣಮ್| ಚಿರಾದಪಿ ಹಿ ಪಚ್ಯನ್ತೇ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೇ ಮಲಾಃ|| ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತಿವೃತ್ತಿಂ ಚ ಕ್ಷಾಮತಾದಿ ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್| ತಸ್ಮಾದೇತದ್ದ್ವಯಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿರಾಮಂ ಜ್ವರಮಾದಿಶೇತ್” ಇತಿ| ಅಷ್ಟಾಹಾದರ್ವಾಗ್ದೋಷಪಾಕಜನಿತಕ್ಷುದಾದಿದರ್ಶನಾನ್ನಿರಾಮತಾ ಸುಶ್ರುತೇನಾಷ್ಟಾಹಾದರ್ವಾಗ್ಭೇಷಜದಾನ ದರ್ಶಯತಾ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾ| ಯದುಕ್ತಮ್- “ಅರ್ವಾಗಪಿ ಚ ದೇಯಂ ಸ್ಯಾದ್ಭೇಷಜಂ ದೋಷಪಾಕತಃ” (ಸು.ಉ.ಅ.೩೯) ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷುದಾದಯೋಽಷ್ಟಾಹಶ್ಚ ವ್ಯಸ್ತಂ ಸಮಸ್ತಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ಯಥೋಕ್ತನ್ಯಾಯಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೩೭||-

ಸೌಷಧಂ ಚ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಮಿತ್ಯನೇನ ಯದ್ಯಪ್ಯೌಷಧಮಾದಾವುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ತಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮವಿಶೇಷಣತಯಾ ಅಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಔಷಧಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ‘ನವಜ್ವರೇ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಂ ಬ್ರೂತೇ| ಕ್ರಿಯಾಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಃ ಕ್ರಮಃ ಪರಿಪಾಟೀ| ತತ್ರಾಪ್ಯಹಿತಸ್ಯೈವ ಪ್ರಥಮಂ ನಿಷೇಧಃ| ಅನ್ನಶಬ್ದೇನ ಗುರ್ವನ್ನಮಭಿಧತ್ತೇ| ಹಾರೀತೇನ ಹಿ- “ನವಜ್ವರೇ ವ್ಯವಾಯಾದಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದೋಷಕೋಪನಮ್| ಗುರ್ವನ್ನಭೋಜನಾಚ್ಚಾಪಿ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ದೋಷಕೋಪನಮ್ ” ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಕಷಾಯಾಂಶ್ಚೇತಿ ಜಾತೌ ಬಹುವಚನಂ; ತೇನ ಕಷಾಯಂ ವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಂ ಹ್ಯತ್ರ ಜತೂಕರ್ಣೇನ- “ಕಷಾಯರಸಗುರೂಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ನಸ್ನಾನಾಭ್ಯಙ್ಗಾನ್ ನವಜ್ವರೇ ವರ್ಜಯೇತ್” ಇತಿ||೧೩೮||-

ಜ್ವರೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಲಙ್ಘನಶಬ್ದೇನೇಹಾನಶನಂ ವಿವಕ್ಷಿತಂ, ಯದ್ಯಪಿ “ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಾ ಸಂಶುದ್ಧಿಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೨) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣೀಯೇ ದಶವಿಧಮೇವ ಲಙ್ಘನಮುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ತೇಷಾಮಿಹಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ ವಿನಿಯೋಗಾಲ್ಲಙ್ಘನಮೇವೇತಿ ನಿಯಮೋಽಪವಾದವಿಷಯಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಸಮುಚ್ಚೀಯಮಾನಾವಧಾರಣೇ ಜ್ಞೇಯಃ, ಯಥಾ- “ನರಂ ಚ ನಾರಾಯಣಮೇವ ಚೋಭೌ ಸ್ವತಃ ಸುತೌ ಸಞ್ಜನಯಾಮ್ಬಭೂವ” ಇತ್ಯತ್ರ| ತೇನಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಮನಮಪಿ ಭವತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ಯತ್ತು ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣೀಯೇ ಕಫಪಿತ್ತಜ್ವರಚ್ಛರ್ದ್ಯಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ ಜ್ವರಂ ಪಠಿತ್ವೋಕ್ತಂ- “ಪಾಚನೈಸ್ತಾನ್ ಭಿಷಕ್ ಪ್ರಾಜ್ಞಃ ಪ್ರಾಯೇಣಾದಾವುಪಾಚರೇತ್” (ಸೂ.ಅ.೨೨) ಇತಿ, ತತ್ರ ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಸ್ಯಾದೌ ಪಾಚನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಬ್ರೂತೇ, ನ ಜ್ವರಾದೌ; ತೇನೇಹಾದೌ ಲಙ್ಘನಾಭಿಧಾನಂ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಹಾರೀತೇ ತು “ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಕುರ್ಯಾದ್ವಮನಮಾದಿತಃ” ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ, ತತ್ ‘ಕಫಪ್ರಧಾನಾನ್’ ಇತ್ಯಾದಿವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕ್ಷಯಶಬ್ದೇನ ಧಾತುಕ್ಷಯಕೃತಂ ಜ್ವರಂ ಕಿಂವಾ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಜ್ವರಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ಅನಿಲಶಬ್ದೇನ ನಿರಾಮಾನಿಲಗ್ರಹಣಂ; ಕಿಂವಾ ಕ್ಷಯನಿಲಶಬ್ದೇನ ಧಾತುಕ್ಷಯಕುಪಿತಾನಿಲಗ್ರಹಣಮ್| ಯದುಕ್ತಂ- “ವಾಯೋರ್ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ ಕೋಪೋ ಮಾರ್ಗಸ್ಯಾವರಣೇನ ಚ” (ಚಿ.ಅ.೨೮) ಇತಿ| ಯಸ್ತು ಮಾರ್ಗಾವರಣೇನ ವಾಯುಃ ಕುಪ್ಯತಿ, ಸ ಆವರಕಧರ್ಮಿತಯಾ ಪ್ರಾಯೇಣ ಸಾಮೋ ಭವತಿ, ತತ್ರ ಚ ಲಙ್ಘನಂ ಮಾತ್ರಯಾ ಕರ್ತವ್ಯಮೇವ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಸಾಮೇ ವಾತೇಽಪಿ ಲಙ್ಘನಮ್| ಕುರ್ಯಾದೇವಾಮಪಕ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ, ನ ತು ಯಥಾ ಕಫೇ” ಇತಿ| ಅನಿಲಜ್ವರಮುಕ್ತ್ವಾಽಪಿ ಕಾಮಾದಿಜ್ವರಾಭಿಧಾನಂ ತೇಷು ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ವಾತಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಭವತಿ, ತೇನ ಪ್ರಥಮಮಪಿ ವಾತಾಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಕಾಮಾದಿಜ್ವರಾಣಾಮಲಙ್ಘನೀಯತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್||೧೩೯||-

ಲಙ್ಘನಫಲಮಾಹ- ಲಙ್ಘನೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಣಾವಿರೋಧಿನೇತಿ ಬಲಾವಿರೋಧಿನಾ, ವಿರೋಧಶ್ಚಾತಿಕ್ಷಯಕರತ್ವೇನೇಹೋಚ್ಯತೇ| ಆರೋಗ್ಯಂ ಬಲವತ ಏವ ಭವತೀತಿ ಬಲಾಧಿಷ್ಠಾನಮಾರೋಗ್ಯಮುಕ್ತಮ್| ಯದಿತ್ಯನೇನಾರೋಗ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯವಮೃಶತಿ||೧೪೦-೧೪೧||-

ಪ್ರಕೃತಸ್ಯ ಲಙ್ಘನಸ್ಯ ಪಾಚನತಾಂ ದರ್ಶಯನ್ನಪರಾಣ್ಯಪಿ ಸ್ವೇದಾದೀನಿ ಪಾಚನಾನ್ಯಾಹ- ಲಙ್ಘನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲ ಇತಿ ಅಷ್ಟಾಹಃ| ತಿಕ್ತಕೋ ರಸೋಽತ್ರ ಯವಾಗೂಪಾನೀಯಾದಿಸಂಸ್ಕಾರಕತ್ವೇನ ಜ್ಞೇಯಃ, ಸ್ವತನ್ತ್ರಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಸ್ತರುಣೇ ನಿಷಿದ್ಧ ಏವ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಭೇಷಜಂ ಹ್ಯಾಮದೋಷಸ್ಯ ಭೂಯೋ ಜ್ವಲಯತಿ ಜ್ವರಮ್” ಇತಿ| ‘ಅವಿಪಕ್ವಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಮ್’ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾಽಪಿ ‘ತರುಣೇ ಜ್ವರೇ’ ಇತಿ ಯತ್ ಕರೋತಿ, ತೇನಾಷ್ಟಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಮತರುಣೇ ಜ್ವರೇಽಪಕ್ವೇಷು ದೋಷೇಷು ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಕಷಾಯಪಾನಂ ಪಾಚನಮಧಿಕೃತಂ, ನ ಲಙ್ಘನಾದಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೧೪೨||-

ಲಙ್ಘನಾದಿಕಾಲೇ ಏವ ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇ ದೇಯಂ ಜಲಮಾಹ- ತೃಷ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಕಫಜ್ವರೇ ಇತಿ ವಾತಜ್ವರೇ, ಕಫಜ್ವರೇ, ವಾತಕಫಜ್ವರೇ ಚ| ಮದ್ಯೋತ್ಥೇ ಕಫಾದಿಜ್ವರೇಽಪಿ ಶೀತಲಂ ಜಲಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತಿಕ್ತಕೈಃ ಶೃತಮಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮುಸ್ತಾದಿಭಿಃ ಶೃತಮ್| ಉಭಯಮಿತಿ ಉಷ್ಣಂ ತಥಾ ತಿಕ್ತಕಶೃತಶೀತಂ ಚ| ತ್ರಿದೋಷಕಫಪಿತ್ತಜ್ವರಯೋಸ್ತು ಯದ್ಯಪೀಹ ಪಾನೀಯಂ ನೋಕ್ತಂ; ತಥಾಽಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವಿಮಾನಸ್ಥಾನೇ ಯದುಕ್ತಂ- “ಕಿನ್ನು ಖಲು ಜ್ವರಿತೇಭ್ಯಃ ಪಾನೀಯಮುಷ್ಣಂ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತಿ” (ವಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ತತ್ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾದುಷ್ಣಮೇವ ಜಲಂ ದೇಯಂ; ವಾತಪೈತ್ತಿಕೇ ತು ಜ್ವರೇಽತ್ಯರ್ಥದಾಹಾದಿಕಾರಕೇ ಶೀತಲಮೇವ ದೇಯಮಿತ್ಯಪಿ ವಿಮಾನ ಏವ “ಅತ್ಯರ್ಥೋತ್ಸನ್ನಪಿತ್ತೇ” (ವಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಸೂಚಿತಮ್||೧೪೩-೧೪೪|-

ಮುಸ್ತೇತ್ಯಾದಿಃ ಪಾನೀಯಸಾಧಕಃ ಷಡಙ್ಗಪ್ರಯೋಗಃ| ಅತ್ರ ಶುಣ್ಠೀ ಅತಿಕ್ತಾಽಪ್ಯಾಮಾಶಯದುಷ್ಟಿಕಾರಕಜ್ವರಹಿತತ್ವಾದ್ವಿಹಿತಾ; ಅತ್ರ ಶೃತಶೀತಂ ಜಲಂ ದದ್ಯಾದಿತಿ ಜಲಸಂಸ್ಕಾರಶ್ರುತ್ಯಾ ನ ಕ್ವಾಥಪರಿಭಾಷಯಾ ಕ್ವಾಥಕರಣಂ, ಕಿನ್ತು ಜಲಸಂಸ್ಕಾರಪರಿಭಾಷಯಾ| ಪರಿಭಾಷಾ ಚ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾನುಕ್ತಾಽಪಿ ವೃದ್ಧವ್ಯವಹಾರಸಿದ್ಧಾ ಪ್ರಮಾಣೀಭೂತೈವ| ಸಾ ಚ “ಯದಪ್ಸು ಶೃತಶೀತಾಸು ಷಡಙ್ಗಾದಿ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಕರ್ಷಮಾತ್ರಂ ತತೋ ದ್ರವ್ಯಂ ಸಾಧಯೇತ್ ಪ್ರಾಸ್ಥಿಕೇಽಮ್ಭಸಿ|| ಅರ್ಧಶೃತಂ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಂ ಪಾನೇ ಪೇಯಾದಿಸಂವಿಧೌ” ಇತಿ; ಪರಿಭಾಷಾರ್ಥಶ್ಚ ವ್ಯಕ್ತ ಏವ||೧೪೫||-

ಅವಿಶೇಷೇಣ ತರುಣಾತರುಣಜ್ವರೇಽವಸ್ಥಾವಿಧೇಯಂ ವಮನಮಾಹ- ಕಫಪ್ರಧಾನಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫಃ ಪ್ರಧಾನೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಕಫಪ್ರಧಾನಾಃ| ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಾನಿತಿ ಹೃಲ್ಲಾಸಾದಿನಾ ಬಹಿರ್ಗಮನೋನ್ಮುಖಾನ್| ಆಮಾಶಯಸ್ಥಿತಾನಿತ್ಯನೇನ ಸರ್ವಶರೀರಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾಮಾಶಯಗಮನಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಜ್ವರಕರಾನಿತ್ಯನೇನ ಜ್ವರಕರಾನ್ ಹಿ ದೋಷಾನೇವಂವಿಧಾನೇವ ನವಜ್ವರೇ ವಮನೈರ್ಹರೇತ್, ನಾನ್ಯಥೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಕಾಲೇ ಇತಿ ಯಥೋಕ್ತಾಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಮ್| ವಮನೈರಿತಿ ಬಹುವಚನೇನ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಬಹೂನಾಂ ವಮನದ್ರವ್ಯಯೋಗಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗಂ ದರ್ಶಯತಿ| ವಮ್ಯಾನಾಮಿತ್ಯನೇನ ಅವಮ್ಯಗರ್ಭಿಣ್ಯಾದಿಷು ವಮನಂ ನಿಷೇಧಯತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಸ್ವಯಮೇವೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟತ್ವಾದ್ದೋಷಸ್ಯ ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಪ್ರಯೋಜನಕೌ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ನ ಕ್ರಿಯೇತೇ, ಅಲ್ಪೌ ವಾ ಕ್ರಿಯೇತೇ||೧೪೬||-

ಉಕ್ತಾವಸ್ಥಾವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ವಮನೇ ದೋಷಮಾಹ- ಅನುಪಸ್ಥಿತೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವದೇಹಾನುಗಾ ಇತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸಿರಾತ್ವಗಾದ್ಯನುಗತಾಃ | ಸಾಮಾ ಇತಿ ಸಾಮತ್ವೇನ ಸ್ತ್ಯಾನಾ ಅಪ್ರಚಲಾಶ್ಚ| ಧಾತುಸ್ಥಾ ಇತಿ ಧಾತುಷು ಅತ್ಯನ್ತಾನುಪ್ರವೇಶವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ| ನ ಸುಖೇನ ನಿಹ್ರಿಯನ್ತೇ ಇತಿ ಅಸುನಿರ್ಹರಾಃ; ಕಿಂವಾ, ಅಸೂನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ನಿರ್ಹರನ್ತೀತಿ ಅಸುನಿರ್ಹರಾಃ| ಅತ್ರಾರ್ಥಾ ಫಲಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ| ಆಮಾನಾಂ ಫಲಾನಾಂ ಯಥಾ ಸ್ವರಸಾ ನಿರ್ಹರಣೇ ಸಾತ್ಯಯಾ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾ ಯಥೋಕ್ತಾ ಅಪಿ ದೋಷಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಸಾತ್ಯಯಾ ಇತಿ ಸವ್ಯಾಪದಃ ||೧೪೭-೧೪೮||-

ವಮನಲಙ್ಘನಯೋರನನ್ತರಂ ಯದ್ವಿಧೇಯಂ ತದಾಹ- ವಮಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಮಿತಂ ಲಙ್ಘಿತಮಿತಿ ಅವಸ್ಥಾವಶಾತ್ ಕದಾಚಿದ್ವಮಿತಂ, ಕದಾಚಿಲ್ಲಙ್ಘಿತಂ, ಕದಾಚಿಚ್ಚ ವಮಿತಲಙ್ಘಿತಮ್| ವಮನಾನನ್ತರಂ ಹಿ ಯದಾ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಶುದ್ಧಿರ್ನ ಭೂತಾ ತದಾ ತದಹರ್ಲಙ್ಘನಮಪಿ ಕ್ರಿಯತೇ| ಕಾಲೇ ಇತಿ ಅನ್ನದಾನಯೋಗ್ಯೇ ಕಾಲೇ| ಯಥಾಸ್ವೌಷಧಸಿದ್ಧಾಭಿರಿತಿ ಯಥಾವಿಷಯಂ ಯಸ್ಯಾಂ ಯವಾಗ್ವಾಂ ಯದ್ಭೇಷಜಂ ಪಿಪ್ಪಲೀನಾಗರಾದಿ ವಕ್ತವ್ಯಂ, ತತ್ಸಿದ್ಧಾಭಿಃ; ಕಿಂವಾ, ಯಸ್ಮಿಞ್ಜ್ವರೇ ಯದ್ಭೇಷಜಂ ಪಾಚನಂ ವಕ್ತವ್ಯಂ, ತತ್ಸಿದ್ಧಾಭಿಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಅನ್ನಕಾಲೇ ಹಿತಾ ಪೇಯಾ ಯಥಾಸ್ವಂ ಪಾಚನೈಃ ಕೃತಾ” (ಸು.ಉ.ಅ.೩೯) ಇತಿ| ಮಣ್ಡಪೂರ್ವಾಭಿರಿತಿ ಮಣ್ಡಪ್ರಧಾನಾಭಿಃ| ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಂ ಮಣ್ಡಂ ಪೀತ್ವಾ ತದನು ತನುಪೇಯಾಭಾಗೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ಯಾವಜ್ಜ್ವರಮೃದೂಭಾವಾದಿತಿ ಯಾವಜ್ಜ್ವರಸ್ಯ ದೋಷಪಾಕಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣತಾ ನಿವರ್ತತೇ; ಅಸತಿ ಜ್ವರಮೃದುಭಾವೇಽಪಿ ಷಡಹಂ ಯಾವತ್| ಅಯಂ ಚ ಷಡಹಃ ಕಿಂ ಪೇಯಾದಿನಾತ್ ಪ್ರಭೃತಿ ಆಹೋಸ್ವಿಜ್ಜ್ವರೋತ್ಪಾದದಿನಾದಿತಿ ಪಕ್ಷದ್ವಯಮುತ್ತರತ್ರ ‘ಜ್ವರಿತಂ ಷಡಹೇಽತೀತೇ’ ಇತ್ಯತ್ರ ನಿರ್ಲೋಚಯಿಷ್ಯಾಮಃ| ಸ್ವೇದನಾಯೇತ್ಯಾದೌ ‘ಭವನ್ತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಜ್ವರಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಮಭಿಧಾಯ ಯವಗೂನಾಮವಿಷಯಂ ಜ್ವರಿತಮಾಹ- ಋತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಋತೇ ಮದ್ಯಸಮುತ್ಥಿತಾದಿತಿ ಮದ್ಯಕಾರಣೇ ಜ್ವರೇ ನಿಷೇಧಃ| ತಥಾ ಮದಾತ್ಯಯೇಽಪಿ ವ್ಯಾಧಾವನ್ಯಹೇತುಜೋಽಪಿ ಯೋ ಜ್ವರಃ, ತಥಾ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ, ತಥಾ ಪಿತ್ತಕಫಾಧಿಕೇ ಯೋ ಜ್ವರಃ, ತಥೋರ್ಧ್ವರಕ್ತಪಿತ್ತಿನೋ ಯೋ ಜ್ವರಃ, ತೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಪೇಯಾ ನ ದೇಯಾ| ಇಹ ಮದಾತ್ಯಯಾದೀನಾಂ ಪೇಯಾರ್ಹೇಷು ಜಾತೋಽಪಿ ಜ್ವರಃ ಪೇಯಾನರ್ಹಃ| ‘ಪಿತ್ತಕಫಾಧಿಕೇ’ ಇತ್ಯನೇನ ಪಿತ್ತಕಫಯೋ ರತಿಮಾತ್ರೋದ್ಗಮೇ ಸತಿ ಪೇಯಾಯಾ ಅದಾನಂ ಬೋಧಯತಿ| ತೇನ, ಕಫಜೇ ಜ್ವರೇ ಪಿತ್ತಜೇ ಜ್ವರೇಽನುದ್ಭೂತದೋಷೇ ಚ ಪೇಯಾ ದಾತವ್ಯಾ| ತಥಾ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ- “ಕಫಜೇಽಪಿ ಯದಾ ಕ್ಷೀಣೋ ಲಙ್ಘನಾದಿಕ್ರಮಾತ್ ಕಫಃ| ಶಸ್ತಾ ಏವ ಯವಾಗ್ವಸ್ತು ತಥಾ ಪಿತ್ತೇಽಪ್ಯಯಂ ಕ್ರಮಃ” ಇತಿ| ತಥಾಽತ್ರೇವ- “ಪೈತ್ತಿಕೋ ವಾಽಥ ಶೀತಾಂ ಮಧುಯುತಾಂ ಪಿಬೇತ್| ಲಾಜಪೇಯಾಂ” ಇತ್ಯನೇನ ಪಿತ್ತೇಽಪಿ ಯವಾಗೂಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಯತ್ತು- “ಪಾಂಶುಧಾನೇ ಯಥಾ ವೃಷ್ಟಿಃ ಕ್ಲೇದಯತ್ಯತಿ ಕರ್ದಮಮ್| ತಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಸಂವೃದ್ಧೇ ಯವಾಗೂಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವರ್ಧನೀ” ಇತಿ ಹಾರೀತೇನೋಕ್ತಂ, ತದತಿವೃದ್ಧಕಫವಿಷಯಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಮಿಲಿತಪಿತ್ತಕಫಾಧಿಕೇಷು ಪುರುಷೇಷು ಯವಾಗೂಪ್ರತಿಷೇಧಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಯದಿ ತು ‘ಊರ್ಧ್ವಗೇ ಕಫಪಿತ್ತೇ ಚ’ ಇತಿ ಪಾಠಸ್ತದಾ ವಾತಜ್ವರಿಣೋಽಪಿ ಯದಾ ಊರ್ಧ್ವಗಂ ಕಫಪಿತ್ತಂ ವಮನೇನಾಯಾತಿ ಸ್ವಯಂ ತದಾಽಪಿ ಪೇಯಾ ನ ದೇಯೇತ್ಯರ್ಥಃ | ಸುಶ್ರುತೇ ತು “ಕಫಪಿತ್ತಪರೀತಸ್ಯ ಊರ್ಧ್ವಾಸೃಕ್ಪಿತ್ತಿನಸ್ತಥಾ| ಮದ್ಯನಿತ್ಯಸ್ಯ ನ ಹಿತಾ ಯವಾಗೂಃ” (ಸು.ಉ.ತಂ.ಅ.೩೯) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತೇನ ‘ಊರ್ಧ್ವಗೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ’ ಇತಿ ಪಾಠೋ ಯುಕ್ತಃ||೧೪೯-೧೫೪||-

‘ಊರ್ಧ್ವಗೇ ತರ್ಪಣಂ ಪೂರ್ವಂ’ (ಚಿ.ಅ.೪) ಇತಿ ವಚಸಾ ಯವಾಗೂಂ ಬಾಧಿತ್ವಾ ಊರ್ಧ್ವಗೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ತರ್ಪಣಂ ಯದ್ಯಪಿ ವಿಹಿತಮೇವ, ತಥಾಽಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಗರಕ್ತಪಿತ್ತಿನೋ ಯೋ ಜ್ವರಸ್ತತ್ರಾಪಿ ತರ್ಪಣಾದಿಕ್ರಮವಿಧಾನಮೇತತ್| ತರ್ಪಣಂ ತೋಯಪರಿಪ್ಲುತಾಃ ಸಕ್ತವಃ| ಜ್ವರಾಪಹಾನಿ ಫಲಾನಿ ದ್ರಾಕ್ಷಾದಾಡಿಮಾದೀನಿ| ವಚನಂ ಹಿ- “ದ್ರಾಕ್ಷಾದಡಿಮಖರ್ಜೂರಪ್ರಿಯಾಲೈಃ ಸಪರೂಷಕೈಃ| ತರ್ಪಣಾರ್ಹೇಷು ಕರ್ತವ್ಯಂ ತರ್ಪಣಂ ಜ್ವರನಾಶನಮ್” ಇತಿ||೧೫೫||-

ಜೀರ್ಣಂ ತರ್ಪಣಂ ಯಸ್ಯ ತಂ ಜೀರ್ಣತರ್ಪಣಮ್| ಮುದ್ಗಯೂಷಸ್ಯ ಜಾಙ್ಗಲರಸಸ್ಯ ಚ ವಿಕಲ್ಪಃ ಸಾತ್ಮ್ಯಾಪೇಕ್ಷೋ ಬಲಾಪೇಕ್ಷಶ್ಚ ಜ್ಞೇಯಃ| ದುರ್ಬಲೋ ಹಿ ದುರ್ಬಲಾಗ್ನಿಃ ಪ್ರಾಯೋ ಭವತಿ, ತಸ್ಯ ಚ ಮುದ್ಗಯುಷೋ ಲಘುತ್ವೇನ ದೇಯಃ, ಇತರಸ್ಯ ತು ಜಾಙ್ಗಲೋ ರಸಃ||೧೫೬-೧೫೯||-

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಕಷಾಯಪಾನವಿಷಯಮಾಹ- ಪಾಚನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾಚನಮಿತಿ ಆಮದೋಷಪಚನಮ್| ಶಮನೀಯಮಿತಿ ಪಕ್ವದೋಷೋಪಶಮನಮ್| ಏತಚ್ಚ ವಿಕಲ್ಪದ್ವಯಂ ಯೋಗ್ಯತಯಾ ಯಥಾಕ್ರಮಮಾಮದೋಷವಿಷಯಂ ತಥಾ ಪಕ್ವದೋಷವಿಷಯಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಷಡಹೇಽತೀತೇ ಇತಿ ಜ್ವರಾಹಾದಾರಭ್ಯ ಷಡಹೇಽತಿಕ್ರಾನ್ತೇ; ಅತಃ ಸಪ್ತಮೇಽಹನಿ ಲಘ್ವನ್ನಂ ಮಾತ್ರಯಾ ಸ್ವರೂಪೇಣ ಚ ಯತ್, ತತ್ಪ್ರತಿಭೋಜಿತಂ ಜ್ವರಿತಮಷ್ಟಮೇಽಹನಿ ಕಷಾಯಂ ಪಾಯಯೇದಿತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಏವಂ ಚ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಷ್ಟಾಹಕೃತನಿರಾಮತಾವ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಃ ಪಾಚನಸ್ಯ ಶಮನೀಯಸ್ಯ ವಾ ಉಪಯೋಗ ಉಪಪನ್ನೋ ಭವತಿ| ನನು ಪೇಯಾಪ್ರಯೋಗೇ “ಯಾವಜ್ಜ್ವರಮೃದುಭಾವಾತ್ ಷಡಹಂ ವಾ ವಿಚಕ್ಷಣಃ” ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತತಶ್ಚ ಪೇಯಯೈವ ತಾವತ್ ಷಡಹೋ ವ್ಯಾಪ್ಯತೇ, ಪೂರ್ವಂ ಚ ಜ್ವರಾದೌ ಲಙ್ಘನಮುಕ್ತಂ, ತಚ್ಚಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಕಾಲಮಪಿ ‘ಲಙ್ಘನೇನ ಕ್ಷಯಂ ನೀತೇ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋಕ್ತಲಙ್ಘಿತಫಲಂ ಯಾವತಾ ಕಾಲೇನ ಭವತಿ ತಾವತ್ಕಾಲಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ; ಹಾರೀತೇನ ತು ಕಾಲೋಽಪಿ ದರ್ಶಿತಃ, ಯಥಾ- “ಲಙ್ಘನಂ ಲಙ್ಘನೀಯಾನಾಂ ಕುರ್ಯಾದ್ದೋಷಾನುರೂಪತಃ| ತ್ರಿರಾತ್ರಮೇಕರಾತ್ರಂ ವಾ ಷಡ್ರಾತ್ರಮಥವಾ ಜ್ವರೇ” ಇತಿ; ತೇನ ಜ್ವರಲಙ್ಘನದಿನೈಸ್ತಥಾ ಷಡಹೇನ ಚ ಸಮಂ ಜ್ವರಾಹಾದಾರಭ್ಯಾಷ್ಟಾಹಾತಿಕ್ರಮೋಽಪಿ ಭವತಿ, ತತಶ್ಚ ಜ್ವರಾಹಾದಾರಭ್ಯಾಷ್ಟಾಹೇ ಪಾಚನಶಮನೀಯಕಷಾಯೋ ಭವತು, ತಸ್ಮಾತ್ ಪೇಯಾಪ್ರಯೋಗಷಡಹೇಽತೀತೇ “ಪಾಚನಂ ಶಮನೀಯಂ ವಾ ಕಷಾಯಂ ಪಾಯಯೇತ್” ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ , ತಥಾ ‘ಜ್ವರೇ ಪೇಯಾಃ ಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಕ್ಷೀರಂ ಸರ್ಪಿರ್ವಿರೇಚನಮ್| ಷಡಹೇ ಷಡಹೇ ದೇಯಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಬಲಾಬಲೇ” (ಚಿ.ಅ.೩೦) ಇತ್ಯನೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನಾಪಿ ಪೇಯಾಪ್ರಯೋಗಷಡಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಕಷಾಯಷಡಹ ಉಕ್ತಃ, ನ ತು ಜ್ವರೋತ್ಪಾದಾದಿಷಡಹಾದೂರ್ಧ್ವಮ್| ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ- “ಯಾವಜ್ಜ್ವರಮೃದೂಭಾವಾತ್ ಷಡಹಂ ವಾ ವಿಚಕ್ಷಣಃ” ಇತ್ಯನೇನಾಪಿ ಜ್ವರೋತ್ಪಾದದಿನಾದಾರಭ್ಯ ಷಡಹಪರ್ಯನ್ತಂ ಪೇಯಾಪ್ರಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ, ಪೇಯಾ ಹಿ ಜ್ವರೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ದೋಷಪಾಚನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಲಙ್ಘನಂ ಸ್ವೇದನಂ ಕಾಲೋ ಯವಾಗ್ವಸ್ತಿಕ್ತಕೋ ರಸಃ| ಪಾಚನಾನ್ಯವಿಪಕ್ವಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ತರುಣೇ ಜ್ವರೇ” ಇತಿ| ಲಙ್ಘನಾದಿಪಾಚನೀಯತ್ವಂ ದೋಷಾಣಾಮಷ್ಟಾಹದರ್ವಾಗೇವ, ಅಷ್ಟಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ತು ಕಷಾಯೇಣೈವ ಪಾಚನಮುಕ್ತಮ್ | ತತ್ರಾಲಙ್ಘನೀಯೇ ವಾತಜ್ವರೇ ಆದಿದಿನಾತ್ ಪ್ರಭೃತಿ ಪೇಯಾ ಷಡಹಮಪಿ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ , ಏಕದ್ವಿತ್ರದಿನಲಙ್ಘಿತೇ ಜ್ವರೇ ಪೇಯಾ ಪಞ್ಚಚತುಸ್ತ್ರಿದಿನಪ್ರಯೋಗೇಣ ಜ್ವರದಿನಾದಾರಭ್ಯ ಷಡಹಪರ್ಯನ್ತಂ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ಯತ್ರ ತು ದೋಷಾಣಾಮಪಿ ಸಾಮತಯಾ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೇ ವಾ ಲಙ್ಘನಮೇವ ಷಡ್ರಾತ್ರಂ ಷಡ್ರಾತ್ರಾದಿಕ್ರಮೇಣ ವಾ ಕ್ರಿಯತೇ, ತತ್ರ ಪ್ರಾದೇಶಿಕೇ ವಿಧೌ ನಾಯಂ ಪೇಯಾಷಡ್ರಾತ್ರನಿಯಮ ಔತ್ಸರ್ಗಿಕಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಕಿಞ್ಚಾತಿಮಾತ್ರಲಙ್ಘನಪ್ರಯೋಗೇ ಪೇಯಾ ನ ದೋಷಪಾಚನಾರ್ಥಂ ಕ್ರಿಯತೇ, ಕಿನ್ತು ಭೂರಿಲಙ್ಘನಕ್ಷಯಿತಾಗ್ನೇಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ, ತತ್ರಾಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣೇ ಜಾತೇ ಪುನರೌಷಧಪಾನಮೇವ ಭವತಿ| “ಜ್ವರೇ ಪೇಯಾಃ ಕಷಾಯಶ್ಚ” (ಚಿ.ಅ.೩೦) ಇತ್ಯಾದೌ ಪೇಯಾ ಸಮಾನಕಾರ್ಯಾಣಾಂ ಲಙ್ಘನಾದೀನಾಮುಪಲಕ್ಷಣಭೂತಾ; ತತಶ್ಚ ಪೇಯಾ ಯತ್ರ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಾ ಮದ್ಯೋತ್ಥಜ್ವರಾದೌ ತತ್ರ ತರ್ಪಣಾದಿಕ್ರಮೇಣಾಪಿ ಷಡಹೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ತೇನ, ಪ್ರಥಮಷಡಹೇ ಉತ್ಸರ್ಗತೋ ಲಙ್ಘನಾದಿಪಾಚನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಪೇಯಾ ಷಡಹೇ ದೇಯೇತಿ; ವಚನಮಪ್ಯತ್ರೋಚ್ಯತೇ, ತಥಾಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಲಙ್ಘನಾಮ್ಬುಯವಾಗೂಭಿರ್ಯದಾ ದೋಷೋ ನ ಪಚ್ಯತೇ| ತದಾ ತಂ ಮುಖವೈರಸ್ಯತೃಷ್ಣಾರೋಚಕನಾಶನೈಃ|| ಕಷಾಯೈಃ ಪಾಚನೈರ್ಹೃದ್ಯೈರ್ಜ್ವರಘ್ನೈಃ ಸಮುಪಾಚರೇತ್” (ಸು.ಉ.ತಂ.ಅ.೩೯) ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ, ಕಷಾಯಪಾನಕಾಲನಿಯಮೇ ಪ್ರೋಕ್ತಂ- “ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ ಪರಂ ಕೇಚಿನ್ಮನ್ಯನ್ತೇ ದೇಯಮೌಷಧಮ್” (ಸು.ಉ.ತಂ.ಅ.೩೯) ಇತ್ಯಾದಿ| ತತಶ್ಚ ಲಙ್ಘನಾದಿಷಡಹೇಽತಿಕ್ರಾನ್ತೇ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದ್ಭೇಷಜದಾನಂ ಸುಶ್ರುತೇನಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾಪ್ರತಿಷೇಧಾದನುಮತಮೇವ| ತಥಾ ಚರಕೇ “ಲಙ್ಘನಂ ಸ್ವೇದನಂ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ತರುಣಜ್ವರೇ ಲಙ್ಘನಾದಿ ವಿಹಿತಂ, ತರುಣತಾ ಚ ಜ್ವರಸ್ಯ ಸಪ್ತಾಹಮಾತ್ರಂ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಪುಷ್ಕಲಾವತೇ- “ಆಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ತರುಣಂ ಜ್ವರಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ| ಮಧ್ಯಂ ದ್ವಾದಶರಾತ್ರಂ ತು, ಪುರಾಣಮತ ಉತ್ತರಮ್” ಇತಿ| ಸಪ್ತಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಮತರುಣೇ ಜ್ವರೇ ಉತ್ಸರ್ಗತಸ್ತಾವಲ್ಲಙ್ಘನಪೇಯಾದಿ ನ ವಿಹಿತಮೇವ ಚರಕೇಣಾಪಿ, ತಥಾ ಹಾರೀತೇನಾಪಿ ಲಙ್ಘನೋಷ್ಣೋದಕಮುಸ್ತಾದಿಶೃತಜಲಪಾನಪೇಯಾಭಿಧಾನಾನನ್ತರಮುಕ್ತಮ್- “ಏತಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಷಡ್ರಾತ್ರಂ ಸಪ್ತಮೇಽಹನಿ| ಪಿಬೇತ್ ಕಷಾಯಸಂಯೋಗಾನ್ ಜ್ವರಘ್ನಾನ್ ಸಾಧುಸಾಧಿತಾನ್ ” ಇತಿ| ತಥಾ ಖರನಾದೇನಾಪಿ- “ಲಙ್ಘಿತಾಲಙ್ಘಿತಂ ತಸ್ಮಾದ್ವಮಿತಂ ವಾ ಜ್ವರಾರ್ದಿತಮ್| ತತ್ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನಾದೌ ಜ್ವರಮುಪಾಚರೇತ್|| ಯವಾಗೂಭಿರ್ಯಥಾದೋಷಂ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ತರ್ಪಣಾದಿಕ್ರಮಂ ಚಾಭಿಧಾಯೋಕ್ತಮ್- “ಇತಿ ಷಡ್ರಾತ್ರಿಕಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ನವಜ್ವರಹರೋ ವಿಧಿಃ| ತತಃ ಪರಂ ಪಾಚನೀಯಂ ಶಮನಂ ವಾ ಜ್ವರೇ ಹಿತಮ್” ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚ ಯದೇತತ್ ಸಪ್ತಮೇಽಹನಿ ಕಷಾಯಪಾನವಿಧಾನಂ, ತದಷ್ಟಾಹೇ ವಿಹಿತಕಷಾಯಪಾನೇನ ಸಮಮದೂರಾನ್ತರತ್ವಾನ್ನ ವಿರೋಧೀತಿ ಮನ್ತವ್ಯಂ, ತಸ್ಮಾಜ್ಜ್ವರಾಹಾದಾರಭ್ಯ ಷಡಹೇಽತೀತೇ ಲಘ್ವನ್ನಪ್ರತಿಭೋಜಿತೇ ಕಷಾಯಪಾನಂ, ತಥಾ ಷಡಹಂ ಯಾವತ್ ಯವಾಗೂಪಚಾರ ಇತಿ, ತಥಾ “ಜ್ವರೇ ಪೇಯಾಃ ಕಷಾಯಾಶ್ಚ” (ಚಿ.ಅ.೩೦) ಇತ್ಯಾದಯ ಉತ್ಸರ್ಗವಿಧಯಃ, ತೇನೈಷಾಂ ಕ್ವಚಿದ್ಬಾಧನಮಪಿ ಭವತೀತಿ ಯುಕ್ತಮೇವ||೧೬೦||-

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಕಷಾಯಶಬ್ದಸಾಮಾನ್ಯೇನ ನವಜ್ವರನಿಷಿದ್ಧಕಷಾಯಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಯಯಕಾರಕಸ್ಯ ನವಜ್ವರೇ ಪ್ರಯೋಗೇ ದೋಷಮಾಹ- ಸ್ತಭ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತಭ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಅವಿಚಲಧರ್ಮಾಣೋ ಭವನ್ತಿ| ನ ವಿಪಚ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಚಿರೇಣಾಪಿ ನ ಸುಖಂ ಪಚ್ಯನ್ತೇ| ಸ್ತಮ್ಭಿತ್ವಾದಿತಿ ಸ್ತಮ್ಭನಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಕಷಾಯಃ ಸ್ತಮ್ಭನಃ ಶೀತಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತಿ| ಅಯಮರ್ಥೋ ಹಾರೀತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಃ- “ನ ಕಷಾಯಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ನರಾಣಾಂ ತರುಣೇ ಜ್ವರೇ| ಕಷಾಯೇಣಾಕುಲೀಭೂತಾ ದೋಷಾ ಜೇತುಂ ಸುದುಸ್ತರಾಃ” ಇತಿ| ಪೂರ್ವಂ ಷಡ್ವಿರೇಚನಶತಾಶ್ರಿತೀಯೇ ಪಞ್ಚರಸಕೃತೇಷ್ವಪಿ ಸ್ವರಸಾದಿಷು ಕಷಾಯಶಬ್ದ ಉಕ್ತಃ, ತದಿಹ ಯದಿ ಕಷಾಯಶಬ್ದೇನ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಮಧುರಾದಿಕೃತಾನಾಂ ಸ್ವರಸಾದೀನಾಂ ಪ್ರತಿಷೇಧಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ಷಡಙ್ಗಪಾನೀಯಸ್ಯ ಪಞ್ಚವಿಧಕಲ್ಪನಾಯಾಮವಶ್ಯನಿವೇಶನೀಯಸ್ಯ ತಥಾ ಯವಾಗೂಸಾಧನಾರ್ಥಸ್ಯ ಚ ಪಾಠೇನ ತತ್ತದ್ದ್ರವಸ್ಯ ನಿಷೇಧಃ ಸ್ಯಾತ್; ಯೇನ, ಷಡಙ್ಗಸ್ಯ ತಥಾ ಯವಾಗೂಸಾಧನದ್ರವಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಯೋಗೋಽತ್ರ ಪಞ್ಚವಿಧಕಲ್ಪನಾಯಾಮನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಃ, ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಪಞ್ಚವಿಧಕಲ್ಪನಾರ್ಥೇಽನ್ತರ್ಭಾವಾತ್; ಅತಃ ಸರ್ವಕಲ್ಪನಾಕಷಾಯಪ್ರತಿಷೇಧೋ ಮಾ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ನ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ನತು ಕಲ್ಪಮುದ್ದಿಶ್ಯೇತಿ ಸ್ವರಸಕಲ್ಕಶೃತಶೀತಫಾಣ್ಟರೂಪಕಲ್ಪನಂ ಲಕ್ಷ್ಯೀಕೃತ್ಯ; ಯಃ ಕಷಾಯಕಷಾಯ ಇತಿ ಯಃ ಕಷಾಯೈರಾಮಲಕಾದಿಭಿಃ ಕೃತಃ ಸ್ವರಸಾದಿರೂಪಃ ಕಷಾಯಃ ಸ ನಿಷಿಧ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಚಾನೇನ ಕಷಾಯರಸಕೃತಸ್ವರಸಾದಿನಿಷೇಧೇನ ಮಧುರಾದಿಕೃತಸ್ವರಸಾದೀನಾಂ ತರುಣಜ್ವರೇ ಪ್ರಯೋಗೋ ಭವತಿ, ಸ್ವರಸಾದಿಭೇಷಜಸ್ಯಾತಿಗುರೋಸ್ತರುಣಜ್ವರೇಽವಿಧಾನಾತ್| ತೇನ, ಕಷಾಯಕಷಾಯಪ್ರತಿಷೇಧೇನ ತಿಕ್ತದ್ರವ್ಯಕೃತಷಡಙ್ಗಾದಿಕಲ್ಪನಾಕಷಾಯಸ್ಯ ವಿಹಿತಸ್ಯಾವಿರೋಧಃ ಸಾಧ್ಯತೇ, ನ ತ್ವವಿಹಿತಸ್ವರಸಾದಿವಿಧಾನಂ ಕ್ರಿಯತೇ| ಸ್ವರಸಾದಿಗುರುಭೇಷಜಸ್ಯ ತರುಣಜ್ವರೇ ನಿಷೇಧವಚನಂ- “ಭೇಷಜಂ ಹ್ಯಾಮದೋಷಸ್ಯ ಭೂಯೋ ಜ್ವಲಯತಿ ಜ್ವರಮ್” (ಸು.ಉ.ತಂ.ಅ.೩೯) ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ಯತ್- ಷಡರಾತ್ರಾತ್ ಪರತಃ ಸಪ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ಕಷಾಯಪಾನಂ ವಿಹಿತಂ “ಪಾಚನಂ ಶಮನೀಯಂ ಚ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ವತನ್ತ್ರೇಣ; ತತ್ರ ಸಪ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ತರುಣ ಏವ ಜ್ವರೋ ಭವತಿ, ತರುಣೇ ಚ ಜ್ವರೇ ಕಷಾಯಪಾನಂ ನಿಷಿದ್ಧಮಿತಿ ವಿರೋಧಂ ಪಶ್ಯನ್ ಮಧುರಾದಿದ್ರವ್ಯಕೃತಕಷಾಯಸ್ಯ ಸಪ್ತಮೇಽಹನ್ಯಪ್ರತಿಷೇಧಃ, ಕಷಾಯಕಷಾಯಸ್ಯ ತು ಸಪ್ತಮೇಽಹ್ನಿ ಪ್ರತಿಷೇಧ ಇತ್ಯುಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ‘ನ ತು ಕಲ್ಪನಮುದ್ದಿಶ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಕೃತಂ; ತತಶ್ಚ ಜ್ವರಾದಿಷಡಹೇ ಸರ್ವಕಷಾಯಪ್ರತಿಷೇಧ ಏವ, ಸಪ್ತಮದಿವಸಪ್ರಾಪ್ತೇ ತು ತರುಣೇ ಕಷಾಯದ್ರವ್ಯಕೃತಕಷಾಯಮಾತ್ರಪ್ರತಿಷೇಧ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥೋ ಭವತಿ||೧೬೧-೧೬೨||-

ಯವಾಗೂತ್ತರಕಾಲಂ ಭೋಜನಸಾಧನಮಾಹ- ಯೂಷೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಯದಿ ಕಫಪ್ರಬಲತಾ ಬಲವದಗ್ನಿಶ್ಚ ತದಾ ಯೂಷೈಃ, ವಾತಪ್ರಾಬಲ್ಯೇ ತು ದುರ್ಬಲತ್ವೇ ಚ ರಸೈರಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾ| ಅಮ್ಲವಿಕಲ್ಪೋಽಪಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಗ್ನ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಚ ಜ್ಞೇಯಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಮನ್ದಾಗ್ನಯೇಽಮ್ಲಸಾತ್ಮ್ಯಾಯ ತತ್ಸಾಮ್ಲಮಪಿ ಕಲ್ಪಯೇತ್” ಇತಿ| ಅಮ್ಲಂ ಚಾತ್ರ ಜ್ವರಘ್ನಂ ದಾಡಿಮಾದ್ಯೇವ ಕಾರ್ಯಮ್| ಲಘ್ವಿತಿ ಮಾತ್ರಾಲಘು ಪ್ರಕೃತಿಲಘು ಚ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಿಕಮ್||೧೬೩||-

ದಶಾಹಾತ್ ಪರತಃ ಪ್ರಾಯಃ ಕರ್ತವ್ಯಮಾಹ- ಅತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫೇ ಮನ್ದೇ ಇತಿ ಮನ್ದೇಽಪಿ ಕಫೇ; ಯದಿ ಕಫೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ ದೋಷರೂಪಸ್ತದಾ ಸರ್ಪಿರ್ವಾತಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ ಜ್ವರೇ ದೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪರಿಪಕ್ವೇಷ್ವಿತಿ ಸರ್ವಥಾ ಪಕ್ವೇಷು| ಸರ್ಪಿರಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಅಧಿಕಪಾನಗ್ರಹಣೇನಾನುವಾಸನಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಿನಾ ಸರ್ಪಿಷ ಉಪಯೋಗಮಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ನಿಷೇಧಯತಿ| ಅನುವಾಸನಾಭ್ಯಙ್ಗೌ ಹಿ ಪಶ್ಚಾತ್ಕಾಲವಕ್ತವ್ಯೌ| ಇಯಂ ಚ ಮನ್ದಕಫವಾತಪಿತ್ತೋತ್ತರತ್ವರೂಪಾಽವಸ್ಥಾ ಪ್ರಾಯೇಣ ದಶಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಕಾಲಮಹಿಮ್ನೈವ ಸರ್ವಜ್ವರೇ ವ್ಯಕ್ತಾ ಭವತಿ; ಯಥಾ- ವೃದ್ಧೇ ಪುರುಷೇ ಪ್ರಬಲವಾತತ್ವಂ, ತರುಣಜ್ವರೇ ಸಾಮದೋಷತಾ, ತಥಾಽಽಮಾಶಯಸಮುತ್ಥತಯಾ ಕಫಪ್ರಬಲತ್ವಂ ಭವತಿ; ದಶಾಹಾದುತ್ತರಂ ತು ಲಙ್ಘನಾದಿನಾ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣೋ ಭವತಿ, ಜ್ವರಸನ್ತಾಪೇನ ಚ ರೂಕ್ಷೇಣ ಧಾತುಶೋಷಣಾಚ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತೇ ವರ್ಧೇತೇ| ಯತ್ತು ಪೇಯಾಕಷಾಯಸರ್ಪಿಃಕ್ಷೀರವಿರೇಚನಾನಾಂ ಷಡಹೇ ಷಡಹೇ ದೇಯತ್ವಂ ತತ್ ಪ್ರಾಯಿಕಮ್| ತೇನ ದಶಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ದ್ವಿತೀಯಷಡಹ ಏವಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಪ್ರಾಪ್ತೌ ಸರ್ಪಿರ್ದಾನಂ ನ ವಿರೋಧಿ||೧೬೪||-

ಉಕ್ತಸರ್ಪಿಷ್ಪಾನಾಪವಾದವಿಷಯಮಾಹ- ನಿರ್ದಶಾಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ಗತೋ ದಶಾಹೋ ಯಸ್ಯ ಸ ನಿರ್ದಶಾಹಃ| ಅಲಙ್ಘಿತಮಿತಿ ಅಸಞ್ಜಾತಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣಮ್, ಇಯಂ ಚಾವಸ್ಥಾ ಪ್ರಬಲಸಾಮದೋಷಾರಬ್ಧತ್ವಾಜ್ಜ್ವರಸ್ಯ ತಥಾಽಸಮ್ಯಗುಪಚಾರಾಚ್ಚ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಷಾಯೈಸ್ತಂ ಕಫೋತ್ತರಮಲಙ್ಘಿತಂ ಚೋಪಾಚರೇತ್| ಯಾವಲ್ಲಘುತ್ವಾದಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಲಘುತ್ವೇ ತು ಜಾತೇ ಕಫೋತ್ತರತಾಽಲಙ್ಘಿತತಾ ಚ ನಾಪಯಾತಿ ನ ತದಾ ಸರ್ಪಿಷ್ಪಾನಮೇವಾನುವೃತ್ತಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಫೋತ್ತರೇಽಲಙ್ಘಿತೇಽಪಿ ನಿರ್ದಶಾಹಜ್ವರೇ ಮಾಂಸರಸೇನ ಕಿಮರ್ಥಮೇವಮಶನಂ ಕಫವಿರುದ್ಧಂ ದೇಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಬಲಂ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಬಲಕೃಚ್ಚ ತದಿತಿ ಮಾಂಸರಸೇನಾಶನಂ ಬಲಕಾರಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬೫-೧೬೬||-

ದಾಹೇತ್ಯಾದಿನ ಕ್ಷೀರಾವಸ್ಥಾಮಾಹ| ಬದ್ಧಪ್ರಚ್ಯುತದೋಷಂ ವೇತ್ಯತ್ರ ಬದ್ಧದೋಷತ್ವಮ್ ಅಪ್ರವರ್ತಮಾನದೋಷತ್ವಂ, ಪ್ರಚ್ಯುತದೋಷತ್ವಂ ತು ಸ್ತೋಕೇನ ಪ್ರವರ್ತಮಾನದೋಷತ್ವಮ್| ತತ್ರ ಕ್ಷೀರಂ ತಾವದ್ ಯಥಾ ಬದ್ಧೇ ಪ್ರವರ್ತಕಂ ಭವತಿ, ತಥಾ ಪ್ರಚ್ಯುತೇಽಪಿ ಸವಿಬನ್ಧದೋಷಪ್ರವರ್ತಕತಯೋಪಕಾರಕಂ ಭವತಿ, ಅತ ಏವ ಕ್ಷೀರಗುಣೇಷು-“ಪುರೀಷೇ ಗ್ರಥಿತೇ ಪಥ್ಯಂ”, ತಥಾ “ಅತೀಸಾರೇ ಚ ಪಥ್ಯಂ” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಕಿಂವಾ, ಬದ್ಧದೋಷೇ ಗವ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಂ ಸರತ್ವಾದ್ದೇಯಂ, ಪ್ರಚ್ಯುತೇ ತು ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿತ್ವಾಚ್ಛಾಗಂ ದೇಯಮ್||೧೬೭||-

‘ಆಭಿಃ ಕ್ರಿಯಾಭಿರ್ಯದಾ ನ ಪ್ರಶಮಂ ಯಾತಿ ಜ್ವರಸ್ತದಾ ವಿರೇಚನೈಃ ಶಮಯೇತ್’ ಇತಿ ಭಾಷಯಾ ವಿರೇಚನಸ್ಯ ಬಹುವ್ಯಾಪತ್ಕತಯಾ ಇತರಕರ್ಮಾಸಿದ್ಧಾವೇವ ಕರ್ತವ್ಯತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ| ವಿರೇಚನೈರಿತಿ ಬಹುವಚನೇನ ವಮನವಿರೇಚನೇ ಅಪಿ ಗೃಹ್ಯೇತೇ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಉಭಯಮಪಿ ದೋಷಮಲವಿರೇಚನಾದ್ವಿರೇಚನಶಬ್ದಂ ಲಭತೇ” (ಕ.ಅ.೧) ಇತಿ, ತಥಾ ವಿರೇಚನಯೋಗವಿವರಣೇ ವಮನವಿರೇಚನಯೋಗಾನೇವಾಭಿಧಾಸ್ಯತಿ||೧೬೮||-

ಜ್ವರೇಣಾಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಶೋಧನಮುಕ್ತ್ವಾ ಜ್ವರಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಶೋಧನಮಾಹ- ಜ್ವರಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪಯಸೇತಿ ಪಯಃಪಾನೇನ| ಪಯಸ್ತ್ವನುಲೋಮಕತಯಾ ದೋಷಹರಂ ಭವತಿ| ಅನುಲೋಮಕತ್ವಂ ಚ ವಿರೇಚನತ್ವೇನ ವ್ಯವಹ್ರಿಯತ ಇತಿ ವಿರೇಚನಾದೇಯತ್ವೇ ಕ್ಷೀರಮುಕ್ತಮ್| ಅತ್ರ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಪೂರ್ವೋಕ್ತವಿಷಯೇಣೈವ ಗುಣಾನಾಂ ಲಬ್ಧತ್ವಾದವಶಿಷ್ಟಂ ನಿರೂಹಗುಣಮಾಹ- ನಿರೂಹ ಇತ್ಯಾದಿ||೧೬೯-೧೭೦||-

ವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಯೋರ್ದೋಷಭೇದೇನ ಸ್ಥಾನಭೇದೇನ ಚ ವಿಷಯಮಾಹ- ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಮನಸ್ಯ ತು ದೋಷಭೇದೇನ ಸ್ಥಾನಭೇದೇನ ಚ ವಿಷಯಃ ‘ಕಫಪ್ರಧಾನಾನ್’ ಇತ್ಯಾದಿನೈವೋಕ್ತ ಇತಿ ನೇಹ ಪುನರುಚ್ಯತೇ; ಪರಂ ಪೂರ್ವಮವಸ್ಥಾವಿಹಿತಂ ವಮನಂ ಸ್ವಯಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟದೋಷೇ ಜ್ಞೇಯಮ್, ಏತಚ್ಚ ಜೀರ್ಣಜ್ವರವಿಹಿತಂ ವಮನಂ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಭ್ಯಾಂ ದೋಷಮುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಪಿತ್ತಾಶಯ ಆಮಾಶಯಾಧೋಭಾಗ ಏವ| ಸ್ರಂಸನಮಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ||೧೭೧||-

ಅನುವಾಸನವಿಷಯಮಾಹ- ಜ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕರಣಾಗತಾಯಾಮಪಿ ಪುರಾಣತಾಯಾಂ ‘ಪುರಾಣೇ’ ಇತಿ ಪದಮತ್ಯರ್ಥಪುರಾಣತಾಮಾಹ||೧೭೨||-

ಗೌರವ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಶಿರೋವಿರೇಚನವಿಷಯಮಾಹ| ಶಿರಸ ಇತಿ ಪೂರ್ವೇಣೋತ್ತರೇಣ ಚ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವಿಬನ್ಧಃ ಸ್ವವಿಷಯಪ್ರವೃತ್ತೌ ಜಾಡ್ಯಮ್||೧೭೩||-

ಅನ್ತಃಪರಿಮಾರ್ಜನಮಭಿಧಾಯ ಬಹಿಃಪರಿಮಾರ್ಜನಮಾಹ- ಅಭ್ಯಙ್ಗಾಂಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾದೇಹಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಬಹಲೋಽಬಹಲಶ್ಚ ಲೇಪ ಇಹ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಯೇ ತು ಸುಶ್ರುತಮತೇನ ಬಹಲಂ ವಿಶೋಷಿಣಂ ಪ್ರದೇಹಂ ಗ್ರಾಹಯನ್ತಿ, ತನ್ಮತೇನ ದಾಹಪ್ರಶಮನೇ ಲೇಪೋ ಬಹಲಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್, ಸ ಚ ತನುರೇವ ಕರ್ತವ್ಯಃ, ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟಘನೋ ಲೇಪಶ್ಚನ್ದನಸ್ಯಾಪಿ ದಾಹಕೃತ್” (ಚಿ.ಅ.೩೦) ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಭಜ್ಯ ಶೀತೋಷ್ಣಕೃತಮಿತಿ ಉಷ್ಣಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಶೀತಾಭಿಪ್ರಾಯಂ ಚ ವಿಭಜ್ಯ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಶೀತಕೃತಾನ್ ತಥೋಷ್ಣಕೃತಾನ್; ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಅಭ್ಯಙ್ಗಾಂಶ್ಚ ಪ್ರದೇಹಂಶ್ಚ ಪರಿಷೇಕಾಂಶ್ಚ ಕಾರಯೇತ್| ಯಥಾಭಿಲಾಷಂ ಶೀತೋಷ್ಣಂ ವಿಭಜ್ಯ ದ್ವಿವಿಧಂ ಜ್ವರಮ್” ಇತಿ| ಶೀತೋಷ್ಣತಾ ಚ ದ್ರವ್ಯಮಹಿಮ್ನಾ ಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಚ ಜ್ಞೇಯಾ||೧೭೪-೧೭೫||-

ತ್ವಙ್ಮಾತ್ರಶೇಷಾ ಇತಿ ಧಾತ್ವನ್ತರತ್ಯಾಗೇನ ತ್ವಙ್ಮಾತ್ರಾವಸ್ಥಿತದೋಷಜನ್ಯಾಃ, ಯೇಷಾಂ ಚಾಗನ್ತುರ್ಭೂತರೂಪೋಽನ್ವಯಃ ಕಾರಣಂ ಭವತಿ ಜ್ವರಾಣಾಂ, ತೇ ಧೂಪಾದಿನಾ ಶಮಂ ಯಾನ್ತಿ||೧೭೬||-

ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತೌಷಧಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಾರ್ಧಮಾಹ- ಯೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ‘ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಯಃ ಶಸ್ತಾಃ ಶಾಲಯಃ ಷಷ್ಟಿಕೈಃ ಸಹ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ಅತ್ರ ‘ಶಾಲಯಃ’ ಇತಿ ಪದೇನ ಯವಕಾದೀನಾಂ ನಿರಾಸಃ ಕ್ರಿಯತೇ| ಕೇಚಿತ್ತು ‘ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಯಃ ಶಸ್ತಾಃ ಪುರಾಣಾಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ‘ಶೂಕಧಾನ್ಯಂ ಶಮೀಧಾನ್ಯಂ ಸಮಾತೀತಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ’ (ಸೂ.ಅ.೨೭) ಇತ್ಯುಕ್ತಮೇವ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಮಾದಾದಪುರಾಣಗ್ರಹಣನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ‘ಪುರಾಣಾಃ’ ಇತಿ ಪದಮ್ ||೧೭೭-೧೭೮||-

ಲಾಜಪೇಯಾಮಿತ್ಯಾದಿಕಾ ದಶ ಯವಾಗ್ವಃ| ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೀತಿ ಹರಿಚನ್ದ್ರಃ; ಕಿಂವಾ ಲಾಜಪೇಯಾಂ ಸುಖಜರಾಮಿತ್ಯೇಕಾ, ತಥಾ ಪಿಪ್ಪಲೀನಾಗರೈಃ ಶೃತಾಮಿತಿ ದ್ವಿತೀಯಾ, ಏವಂ ಶೇಷಾಭಿಃ ಸಮಮೇಕಾದಶ ಪೇಯಾಃ| ಸನಾಗರಾಂ ಸೃಷ್ಟವಿಟ್ ಪಿಬೇದಿತಿ ಯೋಜನಾ, ಸನಾಗರಾಮೇವ ಶೀತಾಂ ಮಧುಯುತಾಂ ಪಿಬೇತ್ ಪೈತ್ತಿಕ ಇತ್ಯಪರಾ| ಶುಣ್ಠ್ಯಾಸ್ತು ಮಧುರಪಾಕಿತ್ವೇನ ಪಾಚನತ್ವೇನ ಚ ಪಿತ್ತೇ ಪ್ರಯೋಗಃ| ಇಹ ವಿದಾರೀಗನ್ಧಾದ್ಯಂ ಹ್ರಸ್ವಪಞ್ಚಮೂಲಮ್| ಸಯವಾಮಿತಿ ಪದೇನ ಷಷ್ಟಿತಣ್ಡುಲಕಾರ್ಯಾಂ ಪಿಬೇದಿತಿ| ಸಬಿಲ್ವಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಧಾವನೀಶೃತಾಮಿತ್ಯನ್ತೇನ ಚೈಕಾ ಯವಾಗೂಃ| ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ ಕರ್ತಿಕಾಕಾರಾ ವೇದನಾ| ಕಲಶೀ ಸಿಂಹಪುಚ್ಛೀ| ಧಾವನೀ ಕಣ್ಟಕಾರೀ| ಅತ್ರ ಚ ಯವಾಗೂನಾಂ ಸಾಧನದ್ರವ್ಯಜಲತಣ್ಡುಲಪರಿಮಾಣೇ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯವ್ಯವಹಾರಾಃ ಪೂಜಿತಾಃ ಪ್ರಮಾಣೀಕರ್ತವ್ಯಾಃ| ಅತ್ರಾಗ್ನಿವೇಶಸಂಹಿತಾಯಾಮಧೀಯತೇ- “ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಾಞ್ಜಲಿಂ ಕ್ಷುಣ್ಣಂ ಶ್ರಪಯಿತ್ವಾ ಜಲಾಢಕೇ| ಪಾದಶೇಷೇಣ ತೇನಾಥ ಯವಾಗೂರುಪಕಲ್ಪಯೇತ್|| ಕರ್ಷಾರ್ಧಂ ವಾ ಕಣಾಶುಣ್ಠ್ಯೋಃ ಕಲ್ಕದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ವಾ ಪಲಮ್| ವಿನೀಯ ಪಾಚಯೇದ್ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ವಾರಿಪ್ರಸ್ಥೇನ ಚಾಪರಾಮ್ ” ಇತಿ| ಅಪರಾಮಿತಿ ಕ್ವಾಥಸಾಧ್ಯಯವಾಗ್ವಾ ಉಕ್ತಾಯಾ ಭಿನ್ನಾಂ ಕಲ್ಕಸಾಧ್ಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಚ ಕಲ್ಕಪಲೇನ ಯಾ ತತ್ರ ಯವಾಗೂಸಾಧನಪರಿಭಾಷಾ, ಸಾ ಇಹಾಪಿ ದ್ರವ್ಯಪಲಕಲ್ಕೇನ ಯವಾಗೂಸಾಧನಮುಪದಿಶತಾಽನುಮತೈವ, ತಥಾಹಿ ಜೀವನ್ತ್ಯಾದಿಯವಾಗ್ವಾಮಷ್ಟಭಿರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಕೋಲಪ್ರಮಾಣೈಃ ಸಾಧನಮುಕ್ತಮ್| ಯತ್ತು ತತ್ರ ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಯುಕ್ತೇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಂ, ತದಮ್ಲತಾಮಾತ್ರಾರ್ಥಂ ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲದಾನಂ, ನ ತದಷ್ಟಮಾಷಕಪ್ರಮಾಣಂ; ಕಿಂವಾ, ತದಪ್ಯಷ್ಟಮಾಷಕಮಾನಪ್ರಮಾಣಮಸ್ತು, ತಥಾಽಪ್ಯದೂರಾನ್ತರಾರ್ಥತಯಾ ಕಲ್ಕಪಲಸಾಧನೋಪದೇಶಿಕಾ ಪರಿಭಾಷಾಽನುಮತೈವ ಭವತ್ಯಷ್ಟಮಾಷಕಾಧಿಕಪಲಕಲ್ಕಸಾಧನೋಪದೇಶೇನ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಜೀವನ್ತ್ಯಜಾಜೀಶಠಿಪುಷ್ಕರಾಹ್ವೈಃ ಸಕಾರವೀದೀಪ್ಯಕಬಿಲ್ವಮಧ್ಯೈಃ| ಸಯಾವಶೂಕೈರ್ಬದರಪ್ರಮಾಣೈರ್ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಯುಕ್ತಾ ಘೃತತೈಲಭೃಷ್ಟಾ|| ಅರ್ಶೋತಿಸಾರಾನಿಲಗುಲ್ಮಶೋಫಹೃದ್ರೋಗಮನ್ದಾಗ್ನಿಹಿತಾ ಯವಾಗೂಃ|| ಯಾ ಪಞ್ಚಕೋಲೈರ್ವಿಧಿನೈವ ತೇನ ಸಿದ್ಧಾ ಭವೇತ್ ಸಾಽಪಿ ಸಮಾ ತಯೈವ” (ಚಿ.ಅ.೧೨) ಇತಿ; ತಸ್ಮಾದೇತದ್ಯವಾಗೂಕ್ತಮಾನಲಿಙ್ಗದರ್ಶನಾತ್ ಕಲ್ಕಪಲಸಾಧ್ಯಯವಾಗ್ವಭಿಧಾಯಿಕಾ ಪರಿಭಾಷಾಽನುಮತೈವ, ತದನ್ಯಾ ತತ್ಸಹಚರಿತಾ ಕರ್ಷಾರ್ಧಕಣಾಶುಣ್ಠೀಮಾನದರ್ಶಿಕಾಽನುಮತೈವ| ಕ್ವಾಥಸಾಧ್ಯಯವಾಗ್ವಾದಿದ್ರವ್ಯಮಾನೇ ತು ವೃದ್ಧವ್ಯವಹಾರಪೂಜಿತೇಯಂ ಪರಿಭಾಷಾ- “ಯದಪ್ಸು ಶೃತಶೀತಾಸು ಷಡಙ್ಗಾದಿ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಕರ್ಷಮಾತ್ರಂ ತತೋ ದ್ರವ್ಯಂ ಸಾಧಯೇತ್ ಪ್ರಾಸ್ಥಿಕೇಽಮ್ಭಸಿ|| ಅರ್ಧಶೃತಂ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಂ ಪಾನೇ ಪೇಯಾದಿಸಂವಿಧೌ” ಇತಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಯೂಷರಸಾದಿಗ್ರಹಣಮ್| “ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಾಞ್ಜಲಿಂ ಕ್ಷುಣ್ಣಂ” ಇತ್ಯಾದಿಪರಿಭಾಷಾಯಾಸ್ತಥಾಽನುಕ್ತಪರಿಭಾಷಾಯಾಶ್ಚ ಕರ್ತವ್ಯವ್ಯವಸ್ಥಾ, ತಥಾ ಸಕಲಯವಾಗೂಸಾಧನತಣ್ಡುಲಜಲಾದಿಮಾನವ್ಯವಸ್ಥಾವಿಚಾರಶ್ಚಾಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲೀಯ (ಸೂ.ಅ.೪) ಏವ ನಿರ್ಲೋಚಿತೋಽನುಸರಣೀಯಃ||೧೭೯-೧೮೭||-

ಮುದ್ಗಾನಿತ್ಯಾದಿರ್ಜ್ವರಹಿತಯೂಷದ್ರವ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಯೂಷಕರಣಂ ಚ ಯವಾಗೂಸಾಧನವತ್| ಮುದ್ಗಃ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಃ||೧೮೮||-

ಕುಲಕಂ ಕಾರವೇಲ್ಲಕಮ್| ಪಾಪಚೇಲಿಕಂ ಪಾಠಾಶಾಕಮ್| ಕಠಿಲ್ಲಕಂ ರಕ್ತಪುನರ್ನವಾ||೧೮೯||-

ಕಪಿಞ್ಜಲಃ ಗೌರತಿತ್ತಿರಿಃ| ಏಣಃ ಕೃಷ್ಣಸಾರಃ| ಉಪಚಕ್ರಕಃ ಚಕೋರಃ| ಕಾಲಪುಚ್ಛಃ ಹರಿಣವಿಶೇಷಃ| ಹರಿಣಃ ತಾಮ್ರವರ್ಣಃ| ಪೃಷತಃ ಬಿನ್ದುಚಿತ್ರಿತೋ ಹರಿಣಃ| ರಸಕರಣೇ ಸೂದಶಾಸ್ತ್ರಂ- “ಪಲಾನಿ ದ್ವಾದಶ ಪ್ರಸ್ಥೇ ಘನೇಽಥ ತನುಕೇ ತು ಷಟ್| ಮಾಂಸಸ್ಯ ವಣ್ಟನಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಲಮಚ್ಛತರೇ ರಸೇ” ಇತಿ| ಯತ್ರ ತು ರಸಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರೇಣ ಸಾಧನಂ, ತತ್ರ ಯವಾಗೂವತ್ ಸಾಧನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಮಾತ್ರಾವಿಕಲ್ಪಜ್ಞ ಇತ್ಯನೇನ ತಾವತ್ಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ, ತೇನ ಚ ಸಂಸ್ಕಾರಕೃತೇನ ವಿಕಲ್ಪೇನಾನುಷ್ಣಲಘುನಾ ಲಾವಾದಯೋ ದೇಯಾಃ, ಯೇನ ಗೌರವಾದಗ್ನಿವಧಮುಷ್ಣತ್ವಾದ್ವಾ ಜ್ವರಾವೃತ್ತಿಂ ನ ಜನಯನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೧೯೦-೧೯೩||-

ಘರ್ಮಾಮ್ಬು ಉಷ್ಣಾಮ್ಬು| ಘರ್ಮಾಮ್ಬ್ವಾದಿಶ್ಲೇಕಂ ಚೈಕೇಽನಾರ್ಷಂ ವದನ್ತಿ; ತನ್ನ, ಅನುಪಾನವ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಮುಷ್ಣಪಾನೀಯಮದ್ಯಯೋರ್ಹಿತತ್ವಂ ಪೂರ್ವಮನುಕ್ತಮೇವೇತಿ ತದುಪಾದಾನಂ; ತಥಾಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ- “ಜ್ವರೇ ಪಿಬೇದನುಷ್ಣಾಮ್ಬು ಮದ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಸ್ತು ಯೋ ಭವೇತ್| ತಸ್ಮೈ ದೋಷಬಲಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಮದ್ಯಂ ವಿಧೀಯತೇ” ಇತಿ||೧೯೪||-

ಗುರೂಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಗುರೂಷ್ಣಾದಿನಿಷೇಧಃ; ಪೂರ್ವಂ ತು ಕಷಾಯನಿಷೇಧೋ ಯದ್ಯಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಕೃತಃ, ತಥಾಽಪೀಹಾನ್ನಪ್ರತಿಷೇಧಪ್ರಸ್ತಾವಾದತ್ಯಹಿತಪ್ರತಿಷೇಧಾಚ್ಚ ಪುನಃ ಕ್ರಿಯತೇ||೧೯೫-೧೯೬||

ಪಾಕ್ಯಮಿತಿ ಶೃತಮ್| ಶೀತಕಷಾಯಸ್ತು ದ್ರವ್ಯಂ ಸಙ್ಕ್ಷುಣ್ಣಮುಷ್ಣೋದಕೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ನಿಶಾಸ್ಥಿತಮ್| ಅತ್ರ ಶೀತಕಷಾಯಪರಿಭಾಷಾ- “ದ್ರವ್ಯಾದಾಪೋಥಿತಾತ್ತೋಯೇ ಪ್ರತಪ್ತೇ ನಿಶಿ ಸಂಸ್ಥಿತಾತ್| ಯಃ ಕಷಾಯೋಽಭಿನಿರ್ಯಾತಿ ಸ ಶೀತಃ ಸಮುದಾಹೃತಃ” (ಸೂ.ಅ.೪) ಇತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಯದ್ಯಪಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪಾನೀಯಸ್ಯ ಚ ಮಾನಂ ನೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಸಮಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ಪಾನೀಯಂ ತು ಯಾವನ್ಮಾನಃ ಪೇಯಃ ಕ್ವಾಥೋ ಭವತಿ ತಾವನ್ಮನಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ನಹ್ಯತ್ರ ಪಾನೀಯಹ್ರಾಸೋಽಸ್ತಿ; ಕಿಂವಾ ಪರಿಭಾಷಯೈವ ಜಲಂ ದೇಯಂ- “ಷಡ್ಭಿಃ ಪಲೈಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ವಾ ಸಲಿಲಾಚ್ಛೀತಫಾಣ್ಟಯೋಃ| ಆಪ್ಲುತಂ ಭೇಷಜಪಲಂ ರಸಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪಲದ್ವಯಮ್” ಇತಿ| ಶೀತಕಷಾಯಃ ಸ್ವಲ್ಪವೀರ್ಯತಯಾ ತಥಾ ಶೈತ್ಯಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚಾತ್ಪಬಲದೋಷೇ ದಾಹಾಭಿಭೂತೇಚ ದೇಯಃ| ಪರ್ಪಟಕಂ ಸದುರಾಲಭಂ ವೇತಿ ತೃತೀಯೋ ಯೋಗೋ ಮನ್ದಾಗ್ನಿಪಿತ್ತಕಫೇ| ಕಿರಾತತಿಕ್ತಾದಿಶ್ಚತುರ್ಥೋ ವಾತಕಫೇ| ಪಾಠಾದಿಶ್ಚ ಪಿತ್ತೇ| ಕಿರಾತತಿಕ್ತಾದಿನಾ ಚ ಭೇಲಕೇ ಸತಿ ಪಾಠಾಸಪ್ತಕಂ ಜತೂಕರ್ಣಪ್ರತ್ಯಯಾತ್ ಕಫಪಿತ್ತೇ ಭವತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತತ್ರ- “ಭೂನಿಮ್ಬಘನಗುಡೂಚೀಶುಣ್ಠ್ಯುದೀಚ್ಯೋಶೀರಹ್ವಯಪಾಠಾಃ” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಕ್ವಾಥಕರಣೇ ದ್ರವ್ಯಾದಿಮಾನಸ್ಯಾನುಕ್ತತ್ವಾನ್ನ್ಯಾಯತೋ ಮಾನವ್ಯವಸ್ಥಾ| ತತ್ರೇಹ ಯದ್ಯಪಿ ಕ್ವಾಥಸಂವಿಧಾನಂ ವಿಶೇಷೇಣ ನೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ವ್ಯಾಧಿತರೂಪೀಯೇ ಯತ್ ಕ್ವಾಥಕರಣಸಂವಿಧಾನಮುಕ್ತಂ- “ಛೇದ್ಯಾನಿ ಖಣ್ಡಶಶ್ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಮೇದ್ಯಾನಿ ಚಾಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾ, ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯ, ಪಾನೀಯೇನಾಭ್ಯಾಸಿಞ್ಚೇತ್” ಇತ್ಯಾದಿನಾ “ಗತರಸೇಷ್ವೌಷಧೇಷು ಸ್ಥಾಲೀಮವತಾರ್ಯ ಪರಿಪೂತಂ ಕಷಾಯಂ” (ವಿ.ಅ.೭) ಇತ್ಯನ್ತೇನ, ತದೇವ ಸರ್ವಕಷಾಯಕರಣಸಂವಿಧಾನಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತತ್ರ ಹಿ ಯದ್ಯಪಿ ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಮಾನಂ ತಥಾ ದ್ರವಮಾನಂ ಸ್ಥಾಪ್ಯಕಷಾಯಮಾನಂ ಚ ನೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಯಾವದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಯಾವತಾ ಜಲೇನ ಪಕ್ವಂ ಸತ್ ಗತರಸಂ ಭವತಿ, ತಾವತಿ ಜಲೇ ತಾವದ್ದ್ರವ್ಯಂ ದೇಯಮಿತಿ ಲಭ್ಯತೇ; ತಥಾ ಯಾವತಾ ಕ್ವಾಥಶೇಷೇಣ ಗತರಸಾನ್ಯೌಷಧಾನಿ ಭವನ್ತಿ ತಾವಾನ್ ಕ್ವಾಥಃ ಸ್ಥಾಪ್ಯತ ಇತಿ ಚ ಲಭ್ಯತೇ; ಏತಚ್ಚೌಷಧಾನಾಂ ಗತರಸತ್ವಂ ದ್ರವಭಾಗತ್ರಯಕ್ಷಯ ಏವ ಭವತೀತಿ ದೃಶ್ಯತೇ, ತೇನ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟತಾ ಸರ್ವಕ್ವಾಥೇ ವಿಶೇಷವಚನಂ ವಿನಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ಕ್ವಾಥಾರ್ಥಜಲದಾನಂ ತು ದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಭವತಿ| ತತ್ರ ಮೃದುನಿ ದ್ರವ್ಯೇ ಚತುರ್ಗುಣೇನ ಜಲೇನ, ಕಠಿನೇಽಷ್ಟಗುಣೇನ, ಕಠಿನತರೇ ತು ಷೋಡಶಗುಣೇನ ಪಾಕೇ ಸತಿ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶೇಷೇ ಗತರಸತ್ವಂ ಭವತಿ; ಏತದಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ- ಸ್ನೇಹಾದಿಸಾಧನಕಭೂರಿಕ್ವಾಥಕರಣೇ ಇಯಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ; ಯತ್ರ ತ್ವಲ್ಪಂ ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಂ ತತ್ರ ಯಥಾ ಯಥಾಽಲ್ಪತ್ವಂ ಭವತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಮೃದುನ್ಯಲ್ಪೇಽಪಿ ದ್ರವ್ಯೇ ಭೂರಿಜಲಂ ದೀಯತೇ, ಸ್ತೋಕೇನ ಜಲೇನ ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಗತರಸತ್ವಾಭಾವಾತ್| ತೇನ, ಕರ್ಷಾದಾರಭ್ಯ ಪಲಪರ್ಯನ್ತಕ್ವಾಥೇ ಮೃದುನ್ಯಪಿ ಷೋಡಶಗುಣಂ ಜಲಂ ದೀಯತೇ, ಪಲಾದೂರ್ಧ್ವಂ ತು ಕುಡವಪರ್ಯನ್ತಮಷ್ಟಗುಣಂ ಜಲಂ ದೀಯತೇ| ತದೇವಮನಿರ್ದಿಷ್ಟದ್ರವ್ಯಜಲಶೇಷಮಾನಮಪ್ಯಾಚಾರ್ಯೇಣ ಗತರಸತ್ವಾಭಿಧಾನಾತ್ ಸರ್ವಕಷಾಯದ್ರವ್ಯಾದಿಪರಿಮಾಣಮುಕ್ತಮ್| ಯದಿ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಂ ನಿಯತಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಬ್ರೂಯಾತ್, ತದಾ ದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ತಥಾ ಸ್ನೇಹಾದಿಸಾಧನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ದೇಯಕ್ವಾಥ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಚ ಯದ್ಭಿನ್ನಂ ಪರಿಮಾಣಂ ತನ್ನ ಗೃಹೀತಂ ಸ್ಯಾತ್| ತದರ್ಥಾಭಿಧಾಯಿಕಾಶ್ಚ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪರಿಭಾಷಾ ಲಿಖ್ಯನ್ತೇ| ಪಾತವ್ಯಕಷಾಯೇ ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಃ- “ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಪಲೇ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪ್ರಸ್ಥಾರ್ಧಂ ಪಾದಶೇಷಿತಮ್” ಇತಿ; ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಪಲೇ ವಾರಿ ದ್ವಿರಷ್ಟಗುಣಮಿಷ್ಯತೇ” ಇತಿ; ತಥಾ “ಕರ್ಷಾದೌ ತು ಪಲಂ ಯಾವದ್ದದ್ಯಾತ್ ಷೋಡಶಿಕಂ ಜಲಮ್| ತತಸ್ತು ಕುಡವಂ ಯಾವತ್ತೋಯಮಷ್ಟಗುಣಂ ಭವೇತ್” ಇತಿ; ಸುಶ್ರುತೇ ಚ ಸ್ನೇಹಾದಿಕ್ವಾಥಪರಿಭಾಷಾ- “ಚತುರ್ಗುಣೇನಾಷ್ಟಗುಣೇನ ಷೋಡಶಗುಣೇನ ವಾಽಮ್ಭಸಾಽಭ್ಯಾಷಿಚ್ಯ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟಂ ಕ್ವಾಥಯಿತ್ವಾಽವತಾರಯೇತ್ ” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೩೧); ಇತ್ಯಾದಿಪಾಠಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಾಷ್ಟಗುಣಷೋಡಶಗುಣಜಲದಾಪಿಕಾಃ ಶ್ರೂಯನ್ತೇ, ತಾಃ ಕಠಿನಾದಿದ್ರವ್ಯಭೇದಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಮೃದೌ ಚತುರ್ಗುಣಂ ದೇಯಂ, ಕಠಿನೇಽಷ್ಟಗುಣಂ ತಥಾ| ಕಠಿನಾತ್ ಕಠಿನತರೇ ದೇಯಂ ಷೋಡಶಿಕಂ ಜಲಮ್” ಇತಿ| ಏವಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪರಿಭಾಷಾಯಾಂ ಚ ವ್ಯವಸ್ಥಾ ವಕ್ತವ್ಯಾ| ಅಗ್ನಿವೇಶೇ ಹಿ ಶ್ರೂಯತೇ- “ದ್ರವ್ಯಮಾಪೋಥಿತಂ ಕ್ವಾಥ್ಯಂ ದತ್ತ್ವಾ ಷೋಡಶಿಕ ಜಲಮ್| ಪಾದಶೇಷಂ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಮೇಷ ಕ್ವಾಥವಿಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ|| ಚತುರ್ಗುಣೇನಾಮ್ಭಸಾ ವಾ ದ್ವಿತೀಯಃ ಸಮುದಾಹೃತಃ” ಇತಿ; ಅತ್ರ ಮಧ್ಯವಿಧಯಾಽಷ್ಟಗುಣತ್ವಮಪಿ ಪಾನೀಯಸ್ಯ ಲಭ್ಯತೇ; ತೇನಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಮಧ್ಯಪಾಕಾರ್ಥಂ ಯತ್ರ ಮಾತ್ರಾ ನ ದರ್ಶಿತಾ| ಪಾದಾಂಶಾದೌಷಧಾತ್ತತ್ರ ಜಲಂ ದದ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್|| ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟಂ ಚ ಕಷಾಯಂ ಕಾರಯೇದ್ಭಿಷಕ್” ಇತಿ| ಏವಮನ್ಯಾ ಅಪಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪರಿಭಾಷಾ ಅವಿರೋಧೇನ ನೇಯಾಃ| ಅತ್ರೈಕೇ ವದನ್ತಿ- ಯದೇತದ್ವ್ಯಾಧಿತರೂಪೀಯೇ ಕಷಾಯಕರಣಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ತನ್ನಿರೂಹಾಧಿಕಾರೇ, ತದ್ವಿಶಿಷ್ಟಾರ್ಥವಿಷಯ ಏವ, ತಥಾವಿಧಕಷಾಯಕರಣಂ ನಾನ್ಯತ್ರ; ಯಥಾ ಬಲಾತೈಲೇ- “ಬಲಾಶತಂ ಗುಡೂಚ್ಯಾಶ್ಚ ಪಾದಂ ರಾಸ್ನಾಷ್ಟಭಾಗಿಕಮ್| ಜಲಾಢಕಶತೇ ಪಕ್ತ್ವಾ” (ಚಿ.ಅ.೨೮) ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಂ ಮಾನಂ ನ ಕ್ವಾಥಾನ್ತರೇ ಯಾತಿ, ಕಿನ್ತು ತತ್ರೈವ ನಿಯಮಿತಮಿತಿ| ಮೈವಂ, ವಿಷಯವಿಶೇಷೋದ್ದೇಶವಿಹಿತೋಽಪಿ ವಿಧಿರ್ವಿಷಯಾನ್ತರೇಽಪಿ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯವ್ಯವಹಾರಾನುಮತ್ಯಾ ತಥಾ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪರಿಭಾಷಾಸಂವಾದೇನ ಚ ವಿಷಮತನ್ತ್ರಂ ವಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸಮಾನತ್ವೇನೈವ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ಯತೇ; ಯಥಾ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕಲ್ಪೇ ಉಕ್ತಂ- “ಯಾವತ್ ಸ್ಯಾತ್ತನ್ತುಮತ್ತೋಯೇ ಪತಿತಂ ತು ನ ಶೀರ್ಯತೇ” (ಕ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿ ಲೇಹಪಾಕಲಕ್ಷಣಂ ವಿಷಯವಿಶೇಷೋಕ್ತಂ ವಿಷಯಾನ್ತರೇಽಪಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ಪೇಯಕ್ವಾಥಮಾತ್ರಾಽಪಿ ತು ಇಯತ್ತಯಾ ನೋಕ್ತಾ, ತಸ್ಯಾಃ ಪುರುಷಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ನಾನಾತ್ವಾತ್; ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಚ ಯದುಕ್ತಂ- “ದೋಷಪ್ರಮಾಣಾನುರೂಪೋ ಹಿ ಭೈಷಜ್ಯಪ್ರಮಾಣವಿಕಲ್ಪೋ ಬಲಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಾಪೇಕ್ಷೋ ಭವತಿ” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತಿ; ಏತೇನ, ಯಾವನ್ಮಾತ್ರಮೌಷಧಂ ಬಲಾಗ್ನ್ಯಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯೋಪಪದ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ, ತಾವನ್ಮಾತ್ರಮೌಷಧಂ ತಸ್ಯ ದೇಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚಾನ್ಯತ್ರ- “ಮಾತ್ರಾಯಾ ನಾಸ್ತ್ಯವಸ್ಥಾನಂ ದೋಷಮಗ್ನಿಂ ಬಲಂ ವಯಃ| ವ್ಯಾಧಿಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಚ ಕೋಷ್ಠಂ ಚ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಮಾತ್ರಾಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್” ಇತಿ| ತತ್ರಾದೂರಾನ್ತರಾ ಮಧ್ಯಪುರುಷಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಯಾ ಮಾತ್ರಾ ಭವತಿ, ಸಾ ಸೂಚಿತೈವ ತನ್ತ್ರಕರ್ತ್ರಾ “ಪಲಂ ವತ್ಸಕಬೀಜಸ್ಯ ಶ್ರಪಯಿತ್ವಾ ರಸಂ ಪಿಬೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೧೯) ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ತಥಾ ಪಟೋಲದ್ಯೇಽಪಿ “ಪಲಂ ತಥೈಷಾಂ ಸಹ ಚೂರ್ಣಿತಾನಾಂ ಜಲೇ ಶೃತಂ ದೋಷಹರಂ ಪಿಬೇನ್ನಾ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಸುಶ್ರುತೇಽಯುಕ್ತಂ- “ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಷು ತು ಮಧ್ಯೇಷು ಕ್ವಾಥಸ್ಯಾಞ್ಜಲಿರಿಷ್ಯತೇ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೩೯) ಇತಿ, ಪಲೇ ಚ ಕ್ವಾಥ್ಯೇ ಷೋಡಶಪಲಸ್ಯ ಪಾದಶೇಷತಾಯಾಂ ಚತುಃಪಲರೂಪೋಽಞ್ಜಲಿರೇವ ಭವತಿ| ದಾರುಕೋಽಪ್ಯಾಹ- “ಜಘನ್ಯಾ ದ್ವಿಪಲಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮಾತ್ರಾ, ಮಧ್ಯಾ ಚತುಷ್ಪಲಾ| ಉತ್ತಮಾ ಷಟ್ಪಲಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಕ್ವಾಥಸ್ನೇಹೌಷಧೇಷು ತು” ಇತಿ| ಅನ್ಯತ್ರ ಚೋಕ್ತಮ್- “ಉತ್ತಮಸ್ಯ ಪಲಂ ಮಾತ್ರಾ, ತ್ರಿಭಿಶ್ಚಾಕ್ಷೈಶ್ಚ ಮಧ್ಯಮಾ| ಜಘನ್ಯಸ್ಯ ಪಲಾರ್ಧಂ ತು ಸ್ನೇಹಕ್ವಾಥ್ಯೌಷಧೇಷು ಚ” ಇತಿ| ಏತಾಶ್ಚಾದೂರಾನ್ತರಾರ್ಥಾ ಬಲಾಗ್ನ್ಯಾದಿಮಾನೇನ ವ್ಯವಹ್ರಿಯಮಾಣಾ ಏವ ಪರಿಭಾಷಾಃ| ಅನ್ಯಚ್ಚಿನ್ತ್ಯತೇ- ಯದೇತಚ್ಚತುರ್ಗುಣತ್ವಾದಿನಾ ಜಲಮುಕ್ತಂ, ತತ್ ಕಿಂ ಕೃತದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ಸರ್ವತ್ರ ಗ್ರಹೀತವ್ಯಮ್, ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಶುಷ್ಕದ್ರವ್ಯೇಷ್ವಿದಂ ಮಾನಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ತದ್ದ್ರವಾರ್ದ್ರಯೋಃ” ಇತಿ; ಮೈವಂ, ಸುನಿಷಣ್ಣಕಾದೇರ್ಘೃತದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ಪಲಪರಿಮಾಣೇ ದ್ರವಪ್ರಸ್ಥೇ ಸಿದ್ಧೇಽಪಿ ಯದಯಂ- “ತ್ರಿಂಶತ್ಪಲಾನಿ ಪ್ರಸ್ಥೋಽತ್ರ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ದ್ವಿಪಲಾಧಿಕಃ” (ಚಿ.ಅ.೧೪) ಇತಿ ಕರೋತಿ, ತೇನ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪರಿಭಾಷಾನುಮತಂ ಕುಡವಾದಾವೇವ ಮಾನೇ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ಭವತಿ, ಕುಡವಪೂರ್ವಮಾನೇ ತು ದ್ರವಾರ್ದ್ರಾಣಾಂ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ನಾಸ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯೇನ, ಪೂರ್ವಪರಿಭಾಷಯೈವ ದ್ವೈಗುಣ್ಯೇ ಲಬ್ಧೇ ಯತ್ ಪುನರ್ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ಪಲಪ್ರಸ್ಥಕೀರ್ತನಂ, ತತ್ ಪೂರ್ವಪರಿಭಾಷಾವ್ಯಭಿಚಾರೇ ಸತಿ ಕ್ವಚಿದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ| ತೇನ, ರಕ್ತಿಕಾದೌ ತತ್ಪರಿಭಾಷಾರ್ಥವ್ಯಭಿಚಾರಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪ್ರಮಾಣಾದುನ್ನೀಯತೇ| ತಥಾಚಾತ್ರೇಯಃ- “ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ಕುಡವಾದೌ ತು ಶುಷ್ಕಮಾನಾದ್ದ್ರವಸ್ಯ ಹಿ| ಆರ್ದ್ರಸ್ಯಾತ್ಯಲ್ಪವೀರ್ಯತ್ವಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮನ್ಯತ್ರ ತತ್ ಸಮಮ್” ಇತಿ; ತಥಾ ಜತೂಕರ್ಣೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್- “ಆರ್ದ್ರಾಣಾಂ ಚ ದ್ರವಾಣಾಂ ಚ ದ್ವಿಗುಣಾಃ ಕುಡವಾದಯಃ” ಇತಿ; ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ರಕ್ತಿಕಾದಿಷು ಮಾನೇಷು ಯಾವನ್ನ ಕುಡವೋ ಭವೇತ್| ಶುಷ್ಕೇ ದ್ರವಾರ್ದ್ರಯೋಶ್ಚೈವ ತುಲ್ಯಂ ಮಾನಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್” ಇತಿ| ಏವಂ ಚ ಕುಡವಾದಿಮಾನಯೋಗ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಯತ್ರ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪಲೋಲ್ಲೇಖೇನ ಮಾನಂ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತತ್ರಾಪಿ ನ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಮ್| ತೇನ “ರಾಸ್ನಾಸಹಸ್ರನಿರ್ಯೂಹೇ ತೈಲದ್ರೋಣಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೨೮) ಇತ್ಯಾದಿಷು ಪಲೋಲ್ಲೇಖೇನ ಜಲಂ ಗೃಹ್ಯಮಾಣಂ ನ ದ್ವಿಗುಣಂ ಭವತಿ| ಕ್ವಚಿತ್ ಪಲೋಲ್ಲೇಖಮಾನವಿಧಾನೇಽಪಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರದರ್ಶನಾತ್ ಕುಡವಾದಿವಿವಕ್ಷಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಪಲೋಲ್ಲೇಖಾಗತೇಽಪಿ ದ್ರವೇ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ಭವತಿ| ಯಥಾ ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ “ಮಧುಕಾಷ್ಟಪಲದ್ರಾಕ್ಷಾಪ್ರಸ್ಥಕ್ವಾಥೇ” (ಚಿ.ಅ.೧೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಯಃ ಪ್ರಯೋಗ ಉಕ್ತಃ, ಸ ಜತೂಕರ್ಣೇ “ದ್ರಾಕ್ಷಾಯಾಃ ಪ್ರಸ್ಥಃ, ಮಧುಕಸ್ಯಾರ್ಧಕ್ವಾಥಃ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಪಠಿತಃ; ತೇನ, ಜತೂಕರ್ಣೇ ಮಧುಕಸ್ಯಾರ್ಧಪ್ರಸ್ಥೋಲ್ಲೇಖಪಾಠಾತ್ ಕೃತದ್ವೈಗುಣ್ಯಮೇವ ದ್ರವಂ ಭವತಿ, ತತ್ಪ್ರತ್ಯಯಾಚ್ಚೇಹಾಪಿ ಮಧುಕಾಷ್ಟಪಲೋಲ್ಲೇಖವಿಹಿತಕ್ವಾಥ್ಯೇ ಕುಡವದ್ವಯವಿವಕ್ಷಯಾ ಕೃತದ್ವೈಗುಣ್ಯಮೇವ ಜಲಂ ದೇಯಮ್| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನುಸರಣೀಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು, “ಕುಡವಾದಾವಿತ್ಯತ್ರ ಅತದ್ಗುಣಸಂವಿಜ್ಞಾನಬಹುವ್ರೀಹಿಣಾ ಕುಡವೇ ನ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಮಸ್ತಿ” ಇತಿ ಬ್ರುವತೇ; ತತಶ್ಚ ಸುಶ್ರುತೇ “ಸ್ನೇಹಕುಡವೇ ಸಾಧ್ಯೇ ಭೇಷಜಪಲಂ ಪಿಷ್ಟಂ ಕಲ್ಕಂ” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೩೧) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತತ್ ಕುಡವೇ ಸ್ನೇಹಚತುಃಪಲೇ ಭೇಷಜಪಲಂ ಭವತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ನೇಹಪ್ರಸ್ಥೇಽಷ್ಟಪಲಕಲ್ಕದಾನವ್ಯವಹಾರ ಉಪಪನ್ನಃ; ಯದಿ ತು ಕುಡವೇನಾಷ್ಟೌ ಪಲಾನಿ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ತದಾ ಪ್ರಸ್ಥೇ ಚತುಃಪಲಕಲ್ಕದಾನಮವ್ಯವಹಾರಸಿದ್ಧಂ ಸ್ಯಾತ್; ಏತನ್ನಾತಿಸಾಧು; ಯತಸ್ತೈವ ಸ್ನಿಹಕುಡವೇ ಸಾಧ್ಯೇ ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಪ್ರಸ್ಥೋ ವಿಧೇಯ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತತ್ರ ಯದಿ ಕುಡವೇನ ಸ್ನೇಹಪಲಚತುಷ್ಟಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ ತದಾ ಚತುಃಪಲೇ ಸ್ನೇಹೇ ಷೋಡಶಪಲಕ್ವಾಥ್ಯಗ್ರಹಣಂ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಚ ತಥಾ ವ್ಯವಹರತಿ, ಕ್ವಾಥ್ಯಷೋಡಶಪಲಂ ಹಿ ಅಷ್ಟಪಲೇ ಸ್ನೇಹ ಏವ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಾದಸಾಧಕಮೇತತ್ ಕುಡವಾದ್ವೈಗುಣ್ಯಸ್ಯೇತಿ| ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ಕುಡವೇ ಯುಕ್ತಂ, ಯಥಾಽಗಸ್ತ್ಯಹರೀತಕ್ಯಾಂ ಮಧುನಃ ಕುಡವಂ ಯದಿಹೋಕ್ತಂ, ತತ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ “ಮಧುನಶ್ಚ ಪಲಾಷ್ಟಕಮ್” ಇತಿ ಪಠ್ಯತೇ; ತಥಾ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ- “ತ್ರಾಯಮಾಣಾ ಚತುಃಪಲಂ ದಶಕೇಽಮ್ಭಸಿ ಶೇಷಿತೇ| ಕುಡವೇ ಕುಡವಾನ್ ಸರ್ಪಿಃಕ್ಷೀರಧಾತ್ರೀರಸಾನ್ ಪಚೇತ್” ಇತಿ ಶ್ರೂಯತೇ; ತತ್ರ ಯದಿ ಚತುಃಪಲಃ ಕುಡವಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾಽತ್ರೋಕ್ತತ್ರಾಯಮಾಣಾಘೃತೇನ ಸಹ ವಿರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಜಲೇ ದಶಗುಣೇ ಸಾಧ್ಯಂ ತ್ರಾಯಮಾಣಾಚತುಃಪಲಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ, ಯಾವತ್ “ರಸಸ್ಯಾಮಲಕಾನಾಂ ಚ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಚ ಘೃತಸ್ಯ ಚ| ಪಲಾನಿ ಪೃಥಗಷ್ಟಾಷ್ಟೌ ದತ್ತ್ವಾ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಪಾಚಯೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೫) ಇತಿ, ತಥಾಽನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್- “ಆರ್ದ್ರದ್ರವ್ಯದ್ರವದ್ರವ್ಯಪಲೈರಷ್ಟಭಿರೇವ ಚ| ಶುಷ್ಕದ್ರವ್ಯಚತುಷ್ಕೇಣ ಕುಡವಃ ಸಮುದಾಹೃತಃ” ಇತಿ; ತಸ್ಮಾತ್ ಕುಡವೇ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ಸಾಧು| ಆರ್ದ್ರದ್ವೈಗುಣ್ಯೇ ತು, ಯೇಷಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಶುಷ್ಕಾಣಾಮುಪಯೋಗ ಉಕ್ತಸ್ತೇಷಾಮಾರ್ದ್ರಪ್ರಯೋಗೇ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ಭವತಿ; ಯೇ ತು ನಿತ್ಯಮಾರ್ದ್ರಾ ಏವೋಪಯುಜ್ಯನ್ತೇ, ನ ತೇಷಾಂ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ- “ವಾಸಾಕುಟಜಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಶತಪತ್ರೀಸಹಾಚರಾಃ | ನಿತ್ಯಮಾರ್ದ್ರಾಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಾ ನ ತೇಷಾಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ಭವೇತ್” ಇತಿ| ಏತತ್ ಸರ್ವಂ ಪೇಯಕ್ವಾಥಪ್ರಸಙ್ಗೇನೋಕ್ತಂ ಸ್ನೇಹಪಾಕೇಽಪಿ ಚಿನ್ತನೀಯಮ್| ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ತು ಸ್ನೇಹಾತ್ ಪಾದಿಕಃ ಕಲ್ಕೋ ದೇಯಃ, ತಥಾಹಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಜಲಸ್ನೇಹೌಷಧಾನಾಂ ತು ಪ್ರಮಾಣಂ ಯತ್ರ ನೇರಿತಮ್| ತತ್ರ ಸ್ಯಾದೌಷಧಾತ್ ಸ್ನೇಹಃ ಸ್ನೇಹಾತ್ತೋಯಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್” (ಕ.ಅ.೧೨) ಇತಿ| ಚತುರ್ಗುಣ ಏವ ಸ್ನೇಹೋ ದ್ರವತ್ವೇಽಪಿ ನ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಾತ್ ಕಲ್ಕಾದಷ್ಟಗುಣೋ ಭವತಿ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಕ್ವಾಥ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಂ ವಾರಿ ಪಾದಸ್ಥಂ ಸ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಸ್ನೇಹಾತ್ ಸ್ನೇಹಸಮಂ ಕ್ಷೀರಂ ಕಲ್ಕಸ್ತು ಸ್ನೇಹಪಾದಿಕಃ” ಇತಿ| ಯತ್ತು, ಅಷ್ಟಪಲ ಏವ ಸ್ನೇಹೇ ಕಲ್ಕಸ್ಯ ಪಲಮಾನತ್ವಂ, ತದಾಗಮಸಿದ್ಧಮಪಿ ನ ವ್ಯವಹ್ರಿಯತೇ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯೇ- “ಸ್ನೇಹಪಾಕವಿಧೌ ಯತ್ರ ಪ್ರಮಾಣಂ ನೋದಿತಂ ಕ್ವಚಿತ್| ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಕುಡವಂ ತತ್ರ ಪಚೇತ್ ಕಲ್ಕಪಲೇನ ತು” ಇತಿ| ತಥಾ ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ಸ್ನೇಹಕುಡವೇ ಕಲ್ಕಪಲಮುಕ್ತಮ್| ತದೇತದಕಲ್ಕಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಸ್ವರಸೇನಾತಿಗುರುಣಾ ಸಾಧ್ಯೇ ಸ್ನೇಹೇ ಪುಷ್ಪಕಲ್ಕಸಾಧ್ಯೇ ವಾ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೀಯಮ್| ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಹಿ ಸಸಾರತ್ವನಿಃ- ಸಾರತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಕಲ್ಕಸ್ಯಾಲ್ಪತ್ವಭೂಯಸ್ತ್ವೇ ದೃಷ್ಟೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಶೌನಕವಚನಮನುವದತಾ ವಾಗ್ಭಟೇನ- “ಸ್ನೇಹೇ ಸಿಧ್ಯತಿ ಶುದ್ಧಾಮ್ಬುನಿಷ್ಕ್ವಾಥಸ್ವರಸೈಃ ಕ್ರಮಾತ್| ಕಲ್ಕಸ್ಯ ಯೋಜಯೇದಂಶಂ ಚತುರ್ಥಂ ಷಷ್ಠಮಷ್ಟಮಮ್” ಇತಿ; ತಥಾ “ಶಣಸ್ಯ ಕೋವಿದಾರಸ್ಯ ಕರ್ಬುದಾರಸ್ಯ ಶಾಲ್ಮಲೇಃ| ಕಲ್ಕಾಢ್ಯತ್ವಾತ್ ಪುಷ್ಪಕಲ್ಕಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಚತುಃಪಲಮ್” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಸ್ನೇಹಪ್ರಸ್ಥಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಚತುಃಪಲಃ ಕಲ್ಕಃ ಸ್ನೇಹಾದಷ್ಟಮಭಾಗ ಏವ ಭವತೀತ್ಯಾದಿವಿಶೇಷವಚನೇನ “ಕಲ್ಕಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಾಪಾದಿಕಃ” ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಚನಸ್ಯ ಬಾಧಾ ಕ್ವಚಿದ್ವಿಷಯವಿಶೇಷೇ ಭವತೀಹ ನ ವಿರೋಧಮಾವಹತಿ| ಭವತು, ಅಲಮತಿಪ್ರಪಞ್ಚೇನ, ಸರ್ವಥಾ ವ್ಯವಹಾರಾನುಗತಮೇವ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರಮಾಣೀಕರ್ತವ್ಯಮ್||೧೯೭-೧೯೯||-

ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಜ್ವರಮಿತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಸನ್ತತಾದಿಷು ಕಲಿಙ್ಗಾದಯೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪಞ್ಚಸು ಪಞ್ಚೈವ ಯೌಗಿಕಾನಾಹುಃ ||೨೦೦-೨೦೩||

ವತ್ಸಕಾರಗ್ವಧಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಬಲಾಮಿತ್ಯನ್ತೇನ ಕೇಚಿದ್ಯೋಗತ್ರಯಂ, ಕೇಚಿದೇಕಮೇವ ಯೋಗಂ ವದನ್ತಿ| ನಿಶಿ ಸ್ಥಿತಮಿತಿ ಶೀತಕಷಾಯಮ್||೨೦೪-೨೦೬||-

ಜಾತೀತ್ಯಾದೌ ಜಾತೀಪಲ್ಲವಾಃ| ಸಗುಡಂ ಪಿಬೇದಿತ್ಯತ್ರ ಗುಡಸ್ಯ ಪ್ರಕ್ಷೇಪ್ಯತ್ವೇನ ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪಾದಿಕತ್ವಮ್| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಕ್ಷೇಪೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೨೦೭-೨೦೯||

ಅತ್ರ ಕಷಾಯಪ್ರಕರಣಾಗತತ್ವಾತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಚಿಕಿತ್ಸಾವಸರಮಪ್ಯುಲ್ಲಙ್ಘ್ಯ ಸನ್ನಿಪಾತಹರೌ ಶಟ್ಯಾದಿಬೃಹತ್ಯಾದಿಪ್ರಯೋಗೌ ಪಠತಿ||೨೧೦-೨೧೪||

ಭೇಷಜಾಧ್ಯಾಯೇ ಭೇಷಜಚತುಷ್ಕೇ; ಚತುಷ್ಕೇಽಪಿ ಹಿ ‘ಅಧೀಯನ್ತೇ ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥಾ’ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಅಧ್ಯಾಯಶಬ್ದೋ ವರ್ತತ ಏವ| ಯೋಗಮಾತ್ರೇಣ ತು ತತ್ರ ಷಡ್ವಿರೇಚನಶತಾಶ್ರಿತೀಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ (ಸೂ.ಅ.೪) ಜ್ವರಘ್ನತೃಷ್ಣಾಘ್ನೌ ಮಹಾಕಷಾಯೌ ಪ್ರೋಕ್ತೌ; ತಯೋಶ್ಚ ಪ್ರತ್ಯೇಕದ್ರವ್ಯಕೃತಾಃ ಕಷಾಯಾ ಬಹವೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಕಷಾಯಾ ಇತಿ ಬಹುವಚನಂ ಸಾಧು| ಯವಾಗ್ವಶ್ಚ ಅಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲೀಯೇ (ಸೂ.ಅ.೨) ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ||೨೧೫||

ಇದಾನೀಂ ಸರ್ಪಿಃಪ್ರಯೋಗಾನಭಿಧಾತುಂ ಸರ್ಪಿಷೋ ವಿಷಯಮಾಹ - ಜ್ವರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಮನೈರಿತ್ಯನೇನೇಹಾವಸ್ಥಾವಿಧೇಯವಮನಪ್ರಯೋಗಾನ್ ಸರ್ಪಿಃಷಡಹಭಾವಿನೋ ದರ್ಶಯತಿ| ಲಙ್ಘನವಚನೇನ ಚ ಲಙ್ಘನಸಮಾನಕಾಲಾಃ ಸ್ವೇದಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ರೂಕ್ಷಸ್ಯೇತಿ ವಚನೇನ ಕಷಾಯಾದಿಪ್ರಯೋಗೇ ಸತ್ಯಪಿ ಸಾಮತಾನುಬನ್ಧಾತ್ ಕಫೋತ್ತರತಯಾ ವಾ ಯತ್ರ ರೂಕ್ಷತ್ವಂ ನ ಭವತಿ ತತ್ರ ಸರ್ಪಿರ್ನ ದಾತವ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅತ್ರ ಕಷಾಯೈರಿತ್ಯಾದ್ಯಸಮಾಸನಿರ್ದೇಶೇನ ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈರಪಿ ಕಷಾಯಾದಿಪ್ರಯೋಗೈ ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ನನ್ವವಿಶೇಷೇಣ ಸರ್ವಜ್ವರೇಷು ಕಷಾಯಾನನ್ತರಂ ಸರ್ಪಿರುಚ್ಯತೇ, ತತ್ಕಥಮುಪಪನ್ನಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ರೂಕ್ಷಂ ತೇಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಜಃಶಬ್ದೋ ಯದ್ಯಪಿ ಪಿತ್ತಾನಲಸ್ನೇಹಶಕ್ತಿದ್ಯುತಿಷು ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಚ ವರ್ತತೇ, ತಥಾಽಪೀಹ ತೇಜಃಶಬ್ದೇನೋಷ್ಮಾಽಭಿಧೀಯತೇ; ತೇನ ರೂಕ್ಷಸ್ವರೂಪ ಊಷ್ಮಾ ಸರ್ವತ್ರ ಜ್ವರಕರ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಸ ಚೋಷ್ಮಾ ಆಮಾಶಯವಿಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ಯಾಗ್ನೇಸ್ತಥಾ ದೇಹಭವೋ ಜ್ವರಪ್ರಭಾವಕೃತಶ್ಚ ಜ್ವರರೂಪೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಸ್ವೇನ ತೇನೋಷ್ಮಣಾ ಚೈವ ಕೃತ್ವಾ ದೇಹೋಷ್ಮಣೌ ಬಲಮ್| ಸನ್ತಾಪಮಧಿಕಂ ದೇಹೇ ಜನಯನ್ತಿ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ಚ ಊಷ್ಮಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಚಾರೇ ಯದ್ಯಪಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಭವತಿ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಊಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತಾದೃತೇ ನಾಸ್ತಿ ಜ್ವರೋ ನಾಸ್ತ್ಯೂಷ್ಮಣಾ ವಿನಾ” (ವಾ.ಚಿ.ಅ.೧) ಇತಿ, ಪಿತ್ತಂ ಚ ಯದ್ಯಪಿ “ಸಸ್ನೇಹಮುಷ್ಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ” (ಸೂ.ಅ.೧೦) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪ್ಯವಸ್ಥಾವಶಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ನಿರಾಮಂ ಸನ್ನಿಃಸ್ನೇಹಂ ಭವತಿ, ಸ್ನೇಹಶ್ಚ ಪಿತ್ತಗುಣೋ ದ್ರವಯೋಗನಿಮಿತ್ತಕೋ ನ ಸಾಂಸಿದ್ಧಿಕಃ; ತೇನ ಸ್ನೇಹಾಪಗಮಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯೋಹ್ಯತ ಏವಾವಸ್ಥಾಯಾಂ; ತೇನ ನಿಃಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯೋಷ್ಮಾ ರೂಕ್ಷ ಏವ ಭವತಿ| ಇಯಂ ಚ ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾದೇವ ಜೀರ್ಣಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ಮದಾತ್ಯಯಸ್ಯಾನ್ತೇ ವಾತಪಿತ್ತತ್ವಂ; ಯದುಕ್ತಂ “ಪಿತ್ತಮಾರುತಪರ್ಯನ್ತಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ಹಿ ಮದಾತ್ಯಯಃ” (ಚಿ.ಅ.೨೪) ಇತಿ| ಕ್ಷಾರಪಾಣಿನಾಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಜ್ವರೋಷ್ಮಣಾ ರೂಕ್ಷಿತೇಷು ಧಾತುಷು ಬಲವಾನ್ ಮಾರುತೋ ಜ್ವರಾನುಬನ್ಧಂ ವಿಷಮಜ್ವರಾಣಾಮನ್ಯತಮಂ ವಾ ಕುರ್ಯಾತ್” ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ರೂಕ್ಷೇಣ ತೇಜಸಾ ಜ್ವರಕಾಲಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ರೂಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಜ್ವರಿಣೋ ಯೋಽನುಬನ್ಧೋ ಧಾತುರನಿಲಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸ ಚ ಸ್ನೇಹವಧ್ಯ ಇತಿ ಸರ್ಪಿಃಕೃತಸ್ನೇಹಗುಣವಧ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಚಕಾರಾದ್ರೂಕ್ಷಂ ತೇಜೋ ಯಜ್ಜ್ವರಕರಂ ತದಪಿ ಸರ್ಪಿಃಕೃತಸ್ನೇಹವಧ್ಯಮಿತಿ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಧಾತುರಿತಿ ವಿಶೇಷಣೇನ ವಾಯೋರ್ಧಾರಣಾತ್ಮಕತಾ ಉಚ್ಯತೇ; ತತಶ್ಚ ಧಾರಣಾತ್ಮಕಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಪ್ರಕೋಪೋ ಮಹಾತ್ಯಯ ಇತಿ ಸೂಚಯತಿ| ಅನು ಪಶ್ಚಾದ್ಬಲಂ ಭವತಿ ಯಸ್ಯ ಸೋಽನುಬಲಃ| ತೇನ ಸರ್ವಜ್ವರೇಷು ಕಷಾಯಾದಿನಾ ದ್ವಾದಶಾಹೇನ ಚ ಕಾಲೇನ ಕಫಂಶವಿಕ್ಷಯೇ ಸತಿ ಜ್ವರೋಷ್ಮಾ ವೃದ್ಧೋ ಭವತಿ, ತದ್ವಿರೂಕ್ಷಣಾಚ್ಚ ವಾಯುರಪಿ ವೃದ್ಧೋ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ಜ್ವರೋಷ್ಮಣಿ ಪಿತ್ತಧರ್ಮೇ ಸರ್ಪಿಸ್ತಾವಚ್ಛೈತ್ಯಾದ್ವಿಹಿತಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾನೋಕ್ತಂ; ಸ್ನೇಹಾಂಶೇನೈವ ತು ಸರ್ಪಿರ್ಯಥಾ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಾಣಂ ಜ್ವರಕರಂ ರೂಕ್ಷಸ್ವರೂಪಂ ತಥಾ ವಾತಂ ಚ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಛಮಯತಿ, ತತ್ ‘ರೂಕ್ಷಂ ತೇಜ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಶ್ಲೋಕೇನೋಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ತೇಜಃಶಬ್ದೇನೇಹ ಪಿತ್ತಮೇವ ಗ್ರಾಹಯನ್ತಿ| ಪಿತ್ತಂ ಹಿ ದ್ವಿವಿಧಂ- ಸದ್ರವಂ ನಿರ್ದ್ರವಂ ಚ| ಯತ್ ಸದ್ರವಂ ತತ್ ಸಸ್ನೇಹಂ, ಯತ್ತು ಲಙ್ಘನಾದಿನಾ ಕ್ಷಪಿತಾರ್ದ್ರಭಾಗಂ ನಿರ್ದ್ರವಂ ತದ್ರೂಕ್ಷಂ ಭವತಿ, ತದಿಹ ‘ರೂಕ್ಷಂ ತೇಜ’ ಇತ್ಯನೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಯಃ ಸ್ಯಾದನುಬಲೋ ಧಾತುಃ’ ಇತ್ಯನೇನಾನುಬನ್ಧರೂಪಂ ಕಫಂ ಗ್ರಾಹಯನ್ತಿ, ತತೋಽನುಬನ್ಧಃ ಕಫೋ ರೂಕ್ಷಂ ಪಿತ್ತಂ ವಾತಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಾಸಾಧ್ಯೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಸ್ನೇಹಶಬ್ದೇನ ಚ ಪ್ರಕರಣಾತ್ ಸರ್ಪಿರುಚ್ಯತೇ, ಸರ್ಪಿಶ್ಚ ಕಫಜಿತ್ ಸಂಸ್ಕಾರಾದ್ಭವತಿ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಘೃತಂ ತುಲ್ಯಗುಣಂ ದೋಷಂ ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ತು ಜಯೇತ್ ಕಫಮ್” ಇತಿ (ನಿ.ಅ.೧); ಕಿಞ್ಚ “ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಕಫೇ ಮನ್ದೇ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ದೋಷೇಷು ಸರ್ಪಿಃಪ್ರಯೋಗೋಽನುಮತಃ; ತದಿಹಾಪಿ ತ್ರಯ ಏವ ದೋಷಾ ಯಥೋಕ್ತವ್ಯಾಖ್ಯಯಾ ಸರ್ಪಿರ್ವಿಷಯಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾ ಭವನ್ತೀತಿ| ಅಸ್ಮಕಂ ತು ಪೂರ್ವ ಏವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ ಸ್ವರಸಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ರೂಕ್ಷೇ ತೇಜೋ ಜ್ವರಕರಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ರೂಕ್ಷೇ ಇತಿ ಕಷಾಯಾದಿಭೀ ರೂಕ್ಷೀಕೃತಶರೀರೇ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಂ, ಶೇಷಂ ಚ ಪೂರ್ವವತ್| ಅಯಂ ಚ ಪಾಠಃ ಪೂರ್ವಟೀಕಾಕೃದ್ಭಿರ್ಭಾಸದತ್ತ-ಸ್ವಾಮಿದಾಸಾಷಾಢವರ್ಮ-ಬ್ರಹ್ಮದೇವಪ್ರಭೃತಿಭಿರಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ವಾನ್ನ ಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಣೀಯಃ| ಖರನಾದೇನಾಪಿ ಸಮಾನೋಽಯಂ ಪಾಠಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತತ್ರ- “ಕಷಾಯಪಾನಾದ್ವಮನಾಲ್ಲಙ್ಘನಾಲ್ಲಘುಭೋಜನಾತ್| ರೂಕ್ಷಿತಾನಾಂ ಜ್ವರೋ ಮೋಕ್ಷೇ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಮುದೀಕ್ಷತೇ|| ರೂಕ್ಷತೇಜೋಽಧಿಕೇ ದೇಹೇ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ||೨೧೬-೨೧೭||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸರ್ಪೀಂಷಿ ಪ್ರಾಹ- ಕಷಾಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯ ಏತೇ ಜ್ವರಘ್ನಾ ಕಷಾಯಾ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇ ಸರ್ಪಿಷಾ ಸಹ ಯೋಜಿತಾಃ ಸರ್ಪಿಃಸಾಧನತ್ವೇನ ಪ್ರಯುಕ್ತಾಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾಃ; ಯಥೋಕ್ತಕಷಾಯದ್ರವ್ಯೈಃ ಸ್ವವಿಷಯ ಏವ ಸರ್ಪೀಂಷಿ ಸಾಧಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಸರ್ಪಿಷಾ ಮಿಶ್ರೀಕೃತಾನಾಮನೇನ ವಚಸಾ ಪ್ರಯೋಗಮಿಚ್ಛನ್ತಿ||೨೧೮||

ಪಿಪ್ಪಲ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೌ ಘೃತೇ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷಾನುಕ್ತೇಃ ಕಷಾಯತ್ವಂ ಕಲ್ಕತ್ವಂ ಚೈಕೇ ಬ್ರುವತೇ, ಅನ್ಯೇ ತು ಕಲ್ಕಮೇವೇಚ್ಛನ್ತಿ| ದ್ರವಕಾರ್ಯಂ ತು ದ್ರವಸ್ಯಾನುಕ್ತತ್ವಾತ್ತೋಯೇನೈವ ಕರ್ತವ್ಯಂ, “ದ್ರವಕಾರ್ಯೇಽಪಿ ಚಾನುಕ್ತೇ ಸರ್ವತ್ರ ಸಲಿಲಂ ಸ್ಮೃತಮ್” (ಕ.ಅ.೧೨) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ನನು ಯತ್ರ ಕಲ್ಕತ್ವೇನ ದ್ರವ್ಯಶ್ರುತಿಃ, ದ್ರವಂ ಚ ನ ಶ್ರುತಂ, ತತ್ರ ಜಲಂ ಗ್ರಹೀತವ್ಯಂ, ಯಥಾ- “ತ್ರ್ಯೂಷಣತ್ರಿಫಲಾಕಲ್ಕೇ ಬಿಲ್ವಮಾತ್ರೇ ಗುಡಾತ್ ಪಲೇ| ಸರ್ಪಿಷೋಽಷ್ಟಪಲಂ ಪಕ್ತ್ವಾ ಮಾತ್ರಾಂ ಮನ್ದಾನಲಃ ಪಿಬೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೧೫) ಇತಿ; ಯತ್ರ ತು ಕಷಾಯತ್ವಂ ಕಲ್ಕತ್ವಂ ವಾ ನೋಕ್ತಂ ತತ್ರ ಕ್ವಾಥಕಲ್ಕಾವೇವ ಕರ್ತವ್ಯೌ, ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಕಲ್ಕಕ್ವಾಥಾವನಿರ್ದೇಶೇ ಗಣಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೩೧) ಇತಿ| ಮೈವಂ, ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಪರಿಭಾಷಾ ಹೀಯಂ ಗಣವಿಷಯಾ ಏವ, ‘ಗಣಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್’ ಇತಿ ವಚನಾತ್; ನ ಚ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಯೋಽಮೀ ಗಣತ್ವೇನೋಕ್ತಾಃ, ಗಣೋಽಪಿ ಯತ್ರಾಧಿಕರಣೇನ ಶ್ರುತಸ್ತತ್ರೈವ ಕ್ವಾಥಕಲ್ಕಕರಣಂ; ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ- “ಯತ್ರಾಧಿಕರಣೇನೋಕ್ತಿರ್ಗಣಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸಂವಿಧೌ| ತತ್ರೈವ ಕಲ್ಕನಿರ್ಯೂಹಾವಿಷ್ಯೇತೇ ಸ್ನೇಹವೇದಿಭಿಃ” ಇತಿ; ಕಿಞ್ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸಾಧನಾಭಿಧಾನೇ ಯದಿ ಕಲ್ಕಕಷಾಯತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಬಲಾತೈಲಾದೌ “ಬಲಾಕಷಾಯಕಲ್ಕಾಭ್ಯಾಂ ತೈಲಂ ಕ್ಷೀರಸಮಂ ಪಚೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೨೯) ಇತಿ ನ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕಲ್ಕಕಷಾಯಯೋರುಪಾದಾನಂ, ಸಾಮಾನ್ಯಸಾಧನವಚನೇನೈವ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್, ತಸ್ಮಾತ್ ಕಲ್ಕಮಾತ್ರೇಣೈವ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯಂ ಜಲಂ ಚ ಚತುರ್ಗುಣಂ ದೇಯಮ್; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಪಕ್ತವ್ಯಘೃತಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಾನಿರ್ದೇಶಾದವ್ಯವಸ್ಥಿತಮಾನಮೇವ ಸರ್ಪಿರಿಚ್ಛಾತಃ ಪಕ್ತವ್ಯಂ, ಯತ್ರ ತು ಪ್ರಸ್ಥಾದಿಮಾನನಿರ್ದೇಶಂ ಕರೋತಿ ತತ್ರ ತಾವನ್ಮಾತ್ರೇಣೈವ ಸ್ನೇಹಸಾಧ್ಯರೋಗೋಪಶಮೋ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತಥಾಹಿ ವಾತವ್ಯಾಧೌ ಪ್ರಭೂತಸ್ನೇಹಸಾಧ್ಯೇ ಭೂಯಸೀಮೇವ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಾದ್ಯೇ ನಸ್ಯಯೋಗಿತಯಾ ಕುಡವಮಾನಂ ಸ್ನೇಹಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ, ಕುಷ್ಠೋಕ್ತತಿಕ್ತಕಷಟ್ಪಲಾದೌ ಅತ್ಯಲ್ಪಪಾಕಸಂವಿಧಾನೇನ ಪಕ್ವಸ್ಯ ಘೃತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವಂ ಭವತೀತಿ ಭೇಷಜಪ್ರಭಾವದರ್ಶೀ ಮಹರ್ಷಿರ್ಬೋಧಯತಿ| ತತ್ರ ಯದಿ ಕುಷ್ಠಸ್ಯ ದೀರ್ಘರೋಗತಯಾ ಭೂಯೋ ಭೂಯಸ್ತಿಕ್ತಷಟ್ಪಲಲೇಪೇನ ಪ್ರಯೋಜನಂ ತದಾ ಪುನಃ ಪುನಃ ಷಟ್ಪಲಮಾನಂ ಪಕ್ತವ್ಯಂ ಘೃತಂ, “ಯಥಾ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಸ ಉಪಾಯ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಏವಮಗಸ್ತ್ಯಹರೀತಕ್ಯಾದಾವಪಿ ಪ್ರತಿನಿಯತಮಾನಕಥನಪ್ರಯೋಜನಂ ವಾಚ್ಯಮ್| ತಸ್ಮಾನ್ನ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕಂ ಕ್ವಚಿದಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಮಾನಾಭಿಧಾನಮನಭಿಧಾನಂ ಚ| ತಾಮಲಕೀ ‘ಭೂಮ್ಯಾಮಲಕೀ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ| ಹಲೀಮಕಂ ಕಾಮಲಾಭೇದಮ್| ಸನ್ನಿಯಚ್ಛತಿ ಸಮೀಕರೋತಿ||೨೧೯-೨೨೧||

ವಾಸಾದ್ಯೇ ಘೃತೇ ಕ್ವಾಥಸ್ಯ ಪರಿಮಾಣಂ ಯದ್ಯಪಿ ನೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ದ್ವಿಗುಣ ಏವ ಕ್ವಾಥೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ; ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ಚತುರ್ಗುಣ ಏವ ದ್ರವಃ, “ಸ್ನೇಹಾತ್ತೋಯಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್” (ಕ.ಅ.೧೨) ಇತಿ ವಚನಾತ್; ಜಲಶಬ್ದಶ್ಚಾತ್ರ ದ್ರವೋಪಲಕ್ಷಣಃ| ಅತ್ರ ಚ “ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಚಾತುರ್ಗುಣ್ಯಮ್” ಇತಿ ಪರಿಭಾಷಯಾ ಯದ್ಯಪಿ ಕ್ಷೀರಂ ಕಷಾಯವದ್ವಿಗುಣಮತ್ರ ಲಭ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ತ್ರಿವಿಧಶಿಷ್ಯಬುದ್ಧಿಹಿತಾಯ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಂ ಕ್ಷೀರದ್ವೈಗುಣ್ಯಾಭಿಧಾನಮಿತಿ ಬ್ರುವತೇ| ತತ್ರ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಮಾನಾನುಕ್ತೌ “ಕ್ವಾಥ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಂ ವಾರಿ ಪಾದಸ್ಥಂ ಸ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಸ್ನೇಹಾತ್ ಸ್ನೇಹಸಮಂ ಕ್ಷೀರಂ ಕಲ್ಕಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಪಾದಿಕಃ” ಇತಿ ವಚನಾತ್ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ದ್ರವಾನ್ತರಸತ್ತ್ವೇ ಸತಿ ಸ್ನೇಹಸಮತ್ವಮೇವ ಸ್ಯಾತ್; ತತಶ್ಚ ಕಷಾಯಭಾಗತ್ರಯಂ ಕ್ಷೀರಂ ಚೈಕಭಾಗಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಚಾತುರ್ಗುಣ್ಯಮಿತಿ ಪರಿಭಾಷಾ ಸ್ಯಾತ್; ತಸ್ಮಾತ್ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಕ್ಷೀರದ್ವೈಗುಣ್ಯವಚನಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು- “ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಚಾತುರ್ಗುಣ್ಯಮಿತಿ ಪರಿಭಾಷಯಾ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇವ ದ್ರವೇಣ ಚಾತುರ್ಗುಣ್ಯಮಿಚ್ಛನ್ತಿ”, ತತಶ್ಚೇಹ ಕಷಾಯಸ್ಯ ಚಾತುರ್ಗುಣ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ತು ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ಭವತಿ| ತತ್ರ “ಏಕೇನಾಪಿ ಚಾತುರ್ಗುಣ್ಯಂ, ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಚಾತುರ್ಗುಣ್ಯಂ, ತ್ರಿಭಿರಪಿ ಚಾತುರ್ಗುಣ್ಯಂ, ಚತುರ್ಭಿಃ ಸಮಮ್” ಇತಿ ವಚನೇನ ಚತುರ್ಭಿಃ ಸ್ನೇಹಸಮತಾಭಿಧಾನೇನ ಸ್ನೇಹಚಾತುರ್ಗುಣ್ಯಮೇವ ದ್ರವಸ್ಯೋಕ್ತಮ್| ಅತೋ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ತ್ರಿಭಿರಪಿ ತಥಾ ಚಾತುರ್ಗುಣ್ಯಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಯಥಾ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಂ ಸ್ಯಾತ್, ತಚ್ಚ ಮಿಲಿತ್ವೈವ ಚಾತುರ್ಗುಣ್ಯಂ ಭವತಿ ನ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮ್| ಚತುರ್ಗುಣದ್ರವಪರಿಭಾಷಾ ತು ಪಞ್ಚಪ್ರಭೃತಿದ್ರವಸಾನ್ನಿಧ್ಯೇ ವಿಶೇಷವಚನಾದ್ಬಾಧ್ಯತೇ| ವಚನಂ ಹಿ- “ಪಞ್ಚಪ್ರಭೃತಿ ಯತ್ರ ಸ್ಯುರ್ದ್ರವಾಣಿ ಸ್ನೇಹಸಂವಿಧೌ| ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಸಮಾನ್ಯಾಹುರರ್ವಾಕ್ ಸ್ಯಾತ್ತು ಚತುರ್ಗುಣಮ್” ಇತಿ||೨೨೨-೨೨೩||

ಬಲಾದ್ಯೇಽಪಿ ಕ್ವಾಥಪಯಸೋಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಕ್ವಾಥಕ್ಷೀರಸಾಹಚರ್ಯಾತ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದ್ವಿಗುಣತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೨೨೪-೨೨೬||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಕ್ರಮಸೂಚಿತವಮನವಿರೇಚನಯೋಗಾನಾಹ- ಜ್ವರಿಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಬಹುದೋಷೇಭ್ಯ ಇತ್ಯನೇನ ಅಲ್ಪದೋಷೇಷು ಸಂಶೋಧನಂ ನಿಷಿದ್ಧಮಿತಿ ಸ್ಫೋರಯತಿ| ಕಾಲ ಇತಿ ಯಥೋಕ್ತವಮನವಿರೇಚನಯೋಗ್ಯಜ್ವರಾವಸ್ಥಾಯಾಮ್| ಕಲ್ಪ ಇತಿ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ| ಮದನಪಿಪ್ಪಲೀಯುಕ್ತಂ ಕಫೇ, ಕಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ, ಮಧುಕಯುಕ್ತಂ ತು ದಾಹಪ್ರಾಯೇ | ಕ್ಷೌದ್ರಯೋಗಾನ್ಮಧುರೀಕೃತಮಮ್ಬು ಕ್ಷೌದ್ರಾಮ್ಬು| ಸೈನ್ಧವಯೋಗಾಲ್ಲವಣೀಕೃತಮಮ್ಬು ಲವಣಾಮ್ಬು| ಪ್ರಸ್ಕನ್ದನಮಿತಿ ವಿರೇಚನಮ್| ಆವಾಪ್ಯೇತಿ ಉಪಯೋಜ್ಯ||೨೨೭-೨೩೩||

ಪಾಠಕ್ರಮಾಗತಕ್ಷೀರಪ್ರಯೋಗಾನಾಹ- ಕಾಸಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಪಞ್ಚಮೂಲ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ತಥಾ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಪಾನೀಯಸ್ಯ ಚ ಮಾನಾನುಕ್ತೌ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯವ್ಯವಹಾರಸಿದ್ಧಯಾ ಪರಿಭಾಷಯಾ ಮಾನಕಲ್ಪನಾ; ಯದುಕ್ತಂ- “ದ್ರವ್ಯಾದಷ್ಟಗುಣಂ ಕ್ಷೀರಂ ಕ್ಷೀರಾತ್ತೋಯಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಕ್ಷೀರಾವಶೇಷಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಕ್ಷೀರಪಾಕೇ ತ್ವಯಂ ವಿಧಿಃ” ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾರ್ಧಪಲಂ, ಕ್ಷೀರಂ ಪಲಚತುಷ್ಟಯಂ, ಪಾನೀಯಂ ಪಲಾನಿ ಷೋಡಶ ದತ್ತ್ವಾ, ಕ್ಷೀರಾವಶೇಷಃ ಪಾಕಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ; ಏವಮ್ಪ್ರಕಾರಾ ಮಾನವ್ಯವಸ್ಥಾ| ಯತ್ರ ತು ಮಾಷಪರ್ಣೀಭೃತೀಯೇ “ಮೇದಾಂ ಪಯಸ್ಯಾಂ ಜೀವನ್ತೀಂ ವಿದಾರೀಂ ಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾಮ್| ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಂ ಕ್ಷೀರಿಕಾಂ ಮಾಷಾನ್ ಗೋಧೂಮಾಂಶ್ಛಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಾನ್|| ಪಯಸ್ಯರ್ಧೋದಕೇ ಪಕ್ತ್ವಾ ಕಾರ್ಷಿಕಾನಾಢಕೋನ್ಮಿತೇ| ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ಕ್ಷೀರಶೇಷಂ” (ಚಿ.ಅ.೨) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕ್ಷೀರದ್ರವ್ಯಾದಿಮಾನಮುಕ್ತಂ ತತ್ತತ್ರೈವ ವಿಷಯೇ ಜ್ಞೇಯಂ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪರಿಭಾಷಾ- ಗೃಹೀತತ್ವಾದಸ್ಯ ಮಾನಸ್ಯ| ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರಯೋಗೋಕ್ತಂ ಹಿ ಮಾನಂ ತದೇವ ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇಽಪಿ ಮಾನಲಿಙ್ಗಂ ಭವತಿ ಯತ್ ಪರಿಭಾಷಾನುಗತಂ, ಯತ್ತು ಪರಿಭಾಷಾನ್ತರಬಾಧಕಂ ಮಾನಂ ತತ್ ಸ್ವವಿಷಯ ಏವಾವತಿಷ್ಠತೇ; ಯಥಾ- “ಸಾಧಯೇಚ್ಛುದ್ಧಶುಷ್ಕಸ್ಯ ಲಶುನಸ್ಯ ಚತುಷ್ಪಲಮ್| ಕ್ಷೀರೇ ಜಲಾಷ್ಟಗುಣಿತೇ ಕ್ಷೀರಶೇಷಂ ಚ ನಾ ಪಿಬೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೫) ಇತಿ; ಏವಮನ್ಯದಪಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಯತ್ ಪರಿಭಾಷಾವಿರುದ್ಧಮಾನಕಥನಂ ತತ್ತತ್ರೈವ ಪ್ರಯೋಗೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ ಪರಿಕರ್ತನಾಕಾರಾ ಗುದಾದಿವೇದನಾ| ನಾಗರಮಿತ್ಯಾದೌ ಕ್ಷೌದ್ರಸ್ಯ ಪಾಕಾನರ್ಹತ್ವೇನೋತ್ತರಕಾಲಂ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರತುಲ್ಯಮಾನಸ್ಯೈವ ಪ್ರಕ್ಷೇಪೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಉಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ಚೇತಿ ವಿಕಲ್ಪ ಇಚ್ಛಾವಿಶೇಷಕೃತಃ; ಪ್ರಬಲೇ ವಾತೇ ಉಷ್ಣಂ, ಪಿತ್ತೇ ತ್ವತಿಬಲೇ ಶೀತಮ್||೨೩೪-೨೩೯||

ನಿರೂಹವಿಧೌ ಜ್ವರಹರಾನಿತಿ ವಚನೇನ ಜ್ವರಹರೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ನಿರೂಹಾನುವಾಸನಕಲ್ಪನಾಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಪಟೋಲಾದ್ಯೇ ನಿರೂಹೇ ಪಯಸ್ಯರ್ಧೋದಕೇ ಶೃತಮಿತಿ ವಚನೇನ ಕ್ಷೀರತುಲ್ಯಸ್ಯ ಜಲಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಮರ್ಧಶಬ್ದಸ್ಯ ಸಮವಿಭಾಗವಚನತ್ವಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಕ್ವಾಥಕಲ್ಕಸ್ನೇಹಾದಿಮಾನವ್ಯವಸ್ಥಾ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ವಕ್ತವ್ಯೈವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಗುಡೂಚ್ಯಾದೌ ಸಾಧಯೇದ್ರಸಮಿತಿ ಕ್ವಾಥಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಈಷತ್ಸಲವಣಮಿಷತ್ಕ್ಷೌದ್ರಸರ್ಪಿಷಾ ಯುಕ್ತಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೨೪೦-೨೪೯||

ಜೀವನ್ತ್ಯಾದ್ಯೇಽನುವಾಸನೇ ಯಮಕೇ ಕ್ಷೀರಂ ಸ್ನೇಹಸಮಂ, ಜಲಂ ತು ತ್ರಿಗುಣಮಿತಿ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚಾತುರ್ಗುಣ್ಯಂ ದ್ರವಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಮ್| ಮದನೈಶ್ಚ ಶೃತಃ ಸ್ನೇಹ ಇತ್ಯತ್ರಾನನ್ತರೋಕ್ತಃ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲರೂಪ ಏವ ಯಮಕಸ್ನೇಹೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಏವಂ ‘ಸಿದ್ಧಃ ಸ್ನೇಹ’ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೨೫೦-೨೫೩||

ಯದುಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಶಿರೋವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಮಾಹ| ಭೇಷಜಾಧ್ಯಾಯೇ ಇತಿ ಅಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲೀಯೇ (ಸೂ.ಅ.೨)| ಯಚ್ಚ ನಾವನಿಕಂ ತೈಲಮಿತಿ ಅಣುತೈಲಮ್||೨೫೪-೨೫೫||

ಅಭ್ಯಙ್ಗಾಂಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ಕ್ರಮಾಗತಂ ಬಹಿಃಪರಿಮಾರ್ಜನಮಾಹ| ಯಥಾಭಿಲಾಷಮಿತಿ ಯಥೇಚ್ಛಮ್| ಶೀತೋಷ್ಣಂ ವಿಭಜ್ಯೇತಿ ಶೀತಸಮುತ್ಥಂ ಜ್ವರಮುಷ್ಣಸಮುತ್ಥಂ ಚ ಜ್ವರಂ ವಿಭಜ್ಯ; ತತ್ರ ಶೀತಸಮುತ್ಥೇ ಉಷ್ಣಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಯಃ, ಉಷ್ಣೇ ಚ ಶೀತಾಃ ಕರ್ತವ್ಯಾಃ||೨೫೬||

ಅತ್ರ ಚ ಪ್ರತಿಲೋಮವ್ಯಾಖ್ಯಯಾ ಶೀತಾಭಿಪ್ರಾಯಿಣೋಽಭ್ಯಙ್ಗಾದೀನಾಹ- ಸಹಸ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಹಸ್ರಶಬ್ದೋ ವಿಪುಲಾರ್ಥಃ; ತೇನಾನೇಕಧಾ ಧೌತಂ ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ ಸೂಚಿತಃ||೨೫೭||

ಸೂಚಿತಂ ಚನ್ದನಾದ್ಯಂ ತೈಲಂ ಬ್ರೂತೇ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಅಥಶಬ್ದೋಽಧಿಕಾರೇ| ಚನ್ದನಾದ್ಯೇನ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ತೈಲಮಪಿ ಚನ್ದನಾದ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ಚನ್ದನಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಂ, ಭದ್ರಶ್ರಿಯಂ ಶ್ವೇತಚನ್ದನಂ, ಕಾಲಾನುಸಾರ್ಯಂ ಶೀತಲಂ, ನಲಿನಂ ಪದ್ಮಭೇದಃ, ಬಿಸಂ ಮೃಣಾಲಸೂತ್ರಂ, ವೇತಸಃ ಸುಗನ್ಧಿಮೂಲಂ, ವಾನೀರಸ್ತದ್ಭೇದೋಽಪ್ಯಸುಗನ್ಧಿಮೂಲಃ, ಅಶ್ವಕರ್ಣಃ ಶಾಲಭೇದಃ, ಅರಿಷ್ಟಃ ಪರ್ವತೀಯನಿಮ್ಬಃ, ಸ್ಯನ್ದನಃ ನೇಮಿವೃಕ್ಷಃ, ವಾತಪೋಥಃ ಪಲಾಶಃ, ತಿನಿಶಃ ವಞ್ಜುಲಃ, ಕದರಃ ವಿಟ್ಖದಿರಃ, ಕಪೀತನಃ ‘ಗನ್ಧಮುಣ್ಡ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ, ವಟಃ ನಿಷ್ಪ್ರರೋಹೋ ವಟಃ, ನ್ಯಗ್ರೋಧಸ್ತು ಪ್ರರೋಹವಾನ್, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ ಕಾಙ್ಗಣಿಕಾ, ಸಂವರ್ತಕಃ ಬಿಭೀತಕಃ, ಶತಪರ್ವಾ ಶ್ವೇತದೂರ್ವಾ, ಶೀತಕುಮ್ಭಿಕಾ , ಕಾಷ್ಠಪಾಟಲಾ, ಮಹಾಶ್ರಾವಣೀ ಅಲಮ್ಬುಷಾ ಸ್ಥೂಲಫಲಾ, ಶೀತಪಾಕೀ ಗಣ್ಡದೂರ್ವಾ, ಓದನಪಾಕೀ ನೀಲಭೇಣ್ಡೀ, ಕಾಲಾ ಕಾಕೋಲೀ, ಋಷ್ಯಪ್ರೋಕ್ತಾ ಋದ್ಧಿಃ, ತೃಣಶೂನ್ಯಂ ಕೇತಕೀ| ಯಥಾಲಾಭಮಿತ್ಯನೇನ ದುಃಖಪ್ರಾಪ್ಯಭೇಷಜಪರಿತ್ಯಾಗೇನಾಪಿ ಚನ್ದನಾದಿಪಾಕಂ ದರ್ಶಯತಿ| ದ್ವಿಗುಣಂ ಪಯೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕ್ವಾಥೇ ತೇನ ದ್ವಿಗುಣಪಯಸಾ ಕ್ವಾಥೇನ| ಅತ್ರ ಕಲ್ಕಮಾನಾನಿರ್ದೇಶೇಽಪಿ ಸ್ನೇಹಪಾದಿಕತ್ವಂ ಕಲ್ಕಸ್ಯ, “ಕಲ್ಕಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಪಾದಿಕಃ” ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಅತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ತೈಲಮುಷ್ಣಂ ಘೃತಂ ಚ ಶೀತಲಂ, ಶೀತಂ ಚ ದಾಹಪ್ರಶಮನೇ ಪ್ರಶಸ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಾರ್ಗಾನುಸಾರಿತಯಾ ವ್ಯವಾಯಿತಯಾ ತಥಾ ಸ್ಪರ್ಶನೇನಾಧಿಕವಾತಹರತಯಾ ತೈಲಮೇವಾಭ್ಯಙ್ಗಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಚನ್ದನಾದ್ಯಂ ಕೃತಂ ನ ಘೃತಮ್; ಅನ್ಯೇ ಘೃತಾದಪಿ ತೈಲಂ ಸಂಸ್ಕಾರವಾಹಿತರಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ತೈಲಮಿಹೋಕ್ತಮಿತಿ ಬ್ರುವತೇ| ನನು ಚನ್ದನಾದ್ಯಮಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಕರಣೇನ ಕಿಂ? ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಮಿತಿ ಚೇತ್; ನ, ವಿನಾಽಪಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಕರಣೇ ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇ ಯೌಗಿಕಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ವ್ಯವಹಾರೋ ದೃಷ್ಟಃ, ಯಥಾ- “ಷಟ್ಪಲಂ ಪಾಯಯೇತ್ ಸರ್ಪಿಃ” (ಚಿ.ಅ.೫), ತಥಾ “ವಾಸಾಘೃತಂ ದಾಧಿಕಂ ಚ ಪಿಬೇತ್ತ್ರ್ಯೂಷಣಮೇವ ಚ” (ಚಿ.ಅ.೧೭) ಇತ್ಯಾದೌ; ತಥಾ ಕೃತಾಯಾಮಪಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಂ ವ್ಯವಹಾರೋ ನ ದೃಶ್ಯತೇ, ಯಥಾ- “ಏತತ್ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪಾರೂಷಕಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್” (ಚಿ.ಅ.೨೯) ಇತಿ, ತಥಾ ಷಡ್ಭಾಗಕಷಾಯಕಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಕೃತ್ವಾ ನ ಚ ತಾಭಿಃ ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇ ವ್ಯವಹಾರಃ ಕೃತಃ| ಮೈವಂ ಪಾರೂಷಕಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ಯದ್ಯಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವ್ಯವಹಾರೋ ನಾಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ತದ್ವಿದ್ಯಾನಾಂ ವೈದ್ಯಾನಾಂ ತಯಾ ಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ವ್ಯವಹಾರೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ, ಏತದರ್ಥಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾಕರಣಮ್| ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಂ ಚ ಪ್ರಯೋಗಕಥನಸಮಯೇಽಕರಣೇಽಪಿ ಯೋಗಸಿದ್ಧಾಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಭವನ್ತ್ಯೇವ ಷಟ್ಪಲಾದಿಕಾಃ| ತೇನ ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇಽಪಿ ಯೌಗಿಕಸಞ್ಜ್ಞಾವ್ಯವಹಾರೋ ಭವತಿ ಕ್ವಚಿತ್, ಕ್ವಚಿಚ್ಚಾನ್ಯಥೋಪಾದೇಯತಯಾ ವೈದ್ಯಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯಾ ಚ ಪ್ರಯೋಗಸಮಯ ಏವ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ನ ಕಾಚಿತ್ ಕ್ಷತಿಃ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಕರಣೇ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಅಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟೈರಿತಿ ವಚನೇನ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟಲೇಪಸ್ಯ ದಾಹಕರ್ತೃತಾಂ ಸುಚಯತಿ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟಘನೋ ಲೇಪಶ್ಚನ್ದನಸ್ಯಾಪಿ ದಾಹಕೃತ್| ತ್ವಗಗತಸ್ಯೋಷ್ಮಣೋ ರೋಧಾಚ್ಛೀತಕೃತ್ತ್ವನ್ಯಥಾಽಗುರೋಃ” (ಚಿ.ಅ.೩೦) ಇತಿ||೨೫೮-೨೫೯||

ಸಂಸ್ಪರ್ಶಾನುರಸಾನ್ ಸ್ಪೃಶೇದಿತಿ ವಚನಾನ್ನ ಚಿರಂ ಧಾರಯೇದಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಚಿರಧಾರಣೇ ಹಿ ತೇಷಾಮಪ್ಯುಷ್ಣತಾ ಸ್ಯಾತ್| ವಾಯವಶ್ಚನ್ದ್ರಪಾದಾಶ್ಚ ಶೀತಾ ಇತಿ ಅತ್ರ ಶೀತಾ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ವಾಯೋಃ; ನ ಚನ್ದ್ರಪಾದಾನಾಂ, ತೇಷಾಂ ಸರ್ವದಾ ಶೀತತ್ವಾತ್; ಕಿಂವಾ ಚನ್ದ್ರಪಾದಾ ಅಪಿ ಉಷ್ಣಕಾಲೇ ಉಷ್ಣಸಮ್ಪರ್ಕಾದುಷ್ಣಾ ಭವನ್ತಿ, ತನ್ನಿರಾಸಾರ್ಥಂ ಶೀತಾ ಇತಿ||೨೬೦-೨೬೬||

ಅಗುರ್ವಾದ್ಯೇ ಕ್ಷೇಮಕಃ ಚೋರಕಃ, ರೋಹಿಷಃ ‘ರಾಮಕರ್ಪೂರ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ, ಶಿಗ್ರುಃ ಶೋಭಾಞ್ಜನಭೇದಃ, ಮೂಲಕಪರ್ಣೀ ಗುಗ್ಗುಲುಃ, ತಿಲಪರ್ಣೀ ‘ಹುಲ್ಹುಲ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ, ಪೀಲುಪರ್ಣೀ ಮೋರಟಾ, ಮೂರ್ವೇತ್ಯನ್ಯೇ, ಗಣ್ಡೀರಃ ಶಮಠಭೇದಃ, ಸ ಹಿ ಜಲಸ್ಥಲಜಭೇದಾದ್ವಿವಿಧಃ, ಆತ್ಮಜಾ ಪುತ್ರಞ್ಜೀವಖ್ಯಾತಾ, ಏಕೈಷಿಕಾ ಅಮ್ಬಷ್ಠಾ, ಸುಮುಖಾದಯಃ ಪರ್ಣಾಸಭೇದಾಃ, ರುಹಾ ವೃಕ್ಷರುಹಾ, ರೋಹಾ ಅಞ್ಜಲಿಕಾರಿಕಾ, ಶೀತಪರ್ಣೀ ವೃಕ್ಷಕಲಮ್ಬುಕಾ, ನಾಕುಲೀ ಚವಿಕಾ, ಗನ್ಧನಾಕುಲೀ ರಾಸ್ನಾಭೇದಃ, ಅಧ್ಯಣ್ಡಾ ಶೂಕಶಿಮ್ಬೀ| ಅನ್ಯೇಷಾಂ ಚೇತ್ಯನೇನ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯಾದ್ಯುಕ್ತೋಷ್ಣದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಗ್ರಾಹಯತಿ| ಸೌವೀರತುಷೋದಕೇ ತ್ರಿವೃತ್ಕಲ್ಪೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇ, ಮೈರೇಯಂ ಸುರಾಕೃತಾ ಸುರಾ, ಮೇದಕೋ ಜಗಲಃ, ಕಟ್ವರಂ ಸಸ್ನೇಹದಧಿದ್ರವಃ| ಪಾತ್ರಮ್ ಆಢಕಮ್| ಅತ್ರ ಕಷಾಯಾದೀನಿ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಸ್ನೇಹಸಮಾನಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕರ್ತವ್ಯಾನಿ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಪಞ್ಚಪ್ರಭೃತಿ ಯತ್ರ ಸ್ಯುರ್ದ್ರವಾಣಿ ಸ್ನೇಹಸಂವಿಧೌ| ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಸಮಾನ್ಯಾಹುಃ” ಇತಿ||೨೬೭||

ಸ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯೇ ತ್ರಯೋದಶವಿಧಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಪುನಸ್ತ್ರಯೋದಶವಿಧವಚನಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಕರಣಾರ್ಥಂ; ಕಿಂವಾ ಅಧಿಕಾನಾಗ್ನಿಸ್ವೇದನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ತ್ರಯೋದಶವಿಧಸ್ವೇದಾನ್ತರ್ಗತಾಽಪಿ ಕುಟೀ ವಿಶೇಷೇಣ ಹಿತತ್ವಾತ್ ಪುನರುಚ್ಯತೇ| ತಚ್ಚ ಶಯನಮಿತಿ ಕುಟೀಪರಿಕರತಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ ಶಯನಮ್; ಏವಮಾಚ್ಛಾದನಮಪಿ| ಏತಚ್ಚ ಶಯನಾಚ್ಛಾದನಂ ಪೃಥಗಪ್ಯತ್ರ ಹಿತಮಿತಿ ಪೃಥಕ್ಪಾಠಾದ್ದರ್ಶಯತಿ| ಘನಾ ಇತಿ ಬಹಲಾಃ| ಸ್ವೇದನಾನಿ ಉಷ್ಣಾನಿ ಕುಕ್ಕುಟಮದಿರಾಕುಲತ್ಥಾದೀನಿ| ಸಂಸರ್ಗಬಲಯೋಜನಾದಿತ್ಯತ್ರ ಅನನ್ತರೋಕ್ತ ಏವೋಷ್ಣಾಭಿಪ್ರಾಯಜ್ವರಕರೋ ವಾತಕಫಸಂಸರ್ಗಃ ಸಂಸರ್ಗಶಬ್ದೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ; ತೇನ ವಾತಕಫಸಂಸರ್ಗೇ ಯದಾ ವಾತೋ ಬಲವಾನ್ ತದಾ ಗುರೂಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಭೂಯಿಷ್ಠಮನ್ನಪಾನಂ, ಯದಾ ತು ಕಫೋ ಬಲವಾಂಸ್ತದಾ ಲಘೂಷ್ಣರೂಕ್ಷಪ್ರಾಯಂ ವಿಧೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಚ ವಾತಕಫಜೋ ಜ್ವರೋ ವಿಶೇಷೇಣ ವಾಯೋರ್ಯೋಗವಾಹಿತಯಾ ಶೀತೋ ಭವತೀತಿ ಕೃತ್ವೇಹೋಕ್ತಃ ; ತೇನ ಕೇವಲಕಫಜಃ ಕೇವಲವಾತಜೋಽಪಿ ಶೀತಾಭಿಪ್ರಾಯೋ ಜ್ಞೇಯ ಏವ||೨೬೮-೨೭೧||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಾತಜಾದೀನಾಂ ಜ್ವರಾಣಾಂ ಪೂರ್ವಂ ನಿಷಿದ್ಧಂ ಲಙ್ಘನಮಪಕೃಷ್ಯ ವಿಶೇಷಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ವಾತಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶಮನೈರಿತಿ ಕಷಾಯಸರ್ಪಿಃಪಾನಾದಿಭಿಃ ಶಮನೈಃ||೨೭೨-೨೮೨||-

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಾತಜಾದೀನಾಮಪ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಲಙ್ಘನಂ, ತಥಾ ಕಫಜಾದೀನಾಮಪಿ ಸ್ವರೂಪೇಣೈವ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಲಾಘವಕರಂ ಲಙ್ಘನಮಾಹ- ಸಾಮಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಾಮಾ ಇತ್ಯನೇನ ವಾತಿಕಸ್ಯಾಪಿ ಸಾಮಸ್ಯ ಲಙ್ಘನೀಯತ್ವಂ ಬ್ರೂತೇ| ಉಕ್ತಂ ಹ್ಯನ್ಯತ್ರ- “ಸಾಮೇ ವಾತೇಽಪಿ ಲಙ್ಘನಮ್” ಇತಿ| ಕಫಜೇ ತು ನಿರಾಮೇಽಪಿ ಲಙ್ಘನಂ ಶಸ್ಯತೇ| ಕಫಪಿತ್ತಜಶಬ್ದೇನ ಕಫಯುಕ್ತಪಿತ್ತಜಸ್ಯೈವ ಲಙ್ಘನೀಯತ್ವಂ ನ ಕೇವಲಂ ನಿರಾಮಪಿತ್ತಜಸ್ಯ, ಸಾಮಪಿತ್ತಜಸ್ಯ ತು ಆಮಕ್ಷಯಾರ್ಥಂ ಲಙ್ಘನಂ ಶಸ್ಯತ ಏವ| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ- “ಸಾಮೇ ಪಿತ್ತೇಽಪಿ ಲಙ್ಘನಮ್| ಕುರ್ಯಾದೇವಾಮಪಕ್ತ್ಯರ್ಥಂ” ಇತಿ| ಯತ್ತೂಕ್ತಂ- “ಕಫಪಿತ್ತೇ ದ್ರವೇ ಧಾತು ಸಹೇತೇ ಲಙ್ಘನಂ ಮಹತ್” ಇತಿ; ತದಪಿ ಸಾಮತ್ವೇನ ಸದ್ರವಪಿತ್ತಾಪೇಕ್ಷ್ಯಾ, ಕ್ಷೀಣದ್ರವಾಂಶೇ ತು ಪಿತ್ತೇ ಲಙ್ಘನಂ ನ ಕರ್ತವ್ಯಮೇವ| ಲಙ್ಘನೀಯೋಕ್ತಮಿತಿವಚನೇನ ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣೀಯೋಕ್ತಂ ದಶವಿಧಂ ಲಙ್ಘನಮವಸ್ಥಾನಿಷಿದ್ಧವಮನಾದಿಸರ್ವಥಾನಿಷಿದ್ಧವ್ಯಾಯಾಮಾದಿರಹಿತಂ ಚ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್||೨೮೩||-

ಪೂರ್ವಂ ಯದ್ ‘ವಮನೈರ್ಹರೇತ್’ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ತತ್ಸಂಸೃಷ್ಟದೋಷೇಷು ಜ್ವರೇಷು ಕಫಾಧಿಕ್ಯೇನ, ಸಮ್ಪ್ರತಿ ತು ಏಕೈಕದೋಷಜೇ ವಮನೈಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಮನಾದೀನಿ ಪ್ರಾಹೇತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್||೨೮೪||-

ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಚಿಕಿತ್ಸಾಸೂತ್ರಮಾಹ- ಸಂಸೃಷ್ಟಾನಿತ್ಯಾದಿ| ತರತಮೈಃ ಸಮೈರಿತಿ ಸಂಸರ್ಗೇ ಏಕೋಲ್ಬಣೇ ಉಲ್ಬಣತರೈಃ; ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ವೃದ್ಧತರವೃದ್ಧತಮದೋಷಾರಬ್ಧೇ ದೋಷಾನುಸಾರೇಣೈವ; ತಥಾ ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣತರೇಽಪಿ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ದ್ವೌ ದೋಷೌ ತರೇಣೈವ ಜ್ಞೇಯೌ, ವೃದ್ಧವೃದ್ಧತರವೃದ್ಧತಮದೋಷಾರಬ್ಧೇ ಚ ತ್ರಿದೋಷೇಽತ್ಯರ್ಥವೃದ್ಧಾ ದೋಷಾಸ್ತಮೈರ್ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಯೇನ ‘ತ್ರಿಷು ತಮಃ’ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ರಿಷು ಮಧ್ಯೇ ಏಕಸ್ಯ ಪ್ರಕರ್ಷಾವಧಾರಣೇ ಭವತಿ; ಯದಾ ತು ತ್ರಿಷು ದ್ವೌ ಪ್ರಕೃಷ್ಟೌ ವಿವಕ್ಷಿತೌ ತದಾ ಏಕಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಪೇಕ್ಷಯಾ ‘ದ್ವಯೋಸ್ತರಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೈವ ವಿಷಯಃ| ಸಮೈಸ್ತು ಸಮದೋಷಾರಬ್ಧಸಂಸರ್ಗಃ ಸನ್ನಿಪಾತಶ್ಚ ಜ್ಞೇಯಃ| ದೋಷಕ್ರಮಾಪೇಕ್ಷೀತಿ ದೋಷಾಪೇಕ್ಷೀತ್ಯನೇನ ಅನೇಕಸಕಲದೋಷಗತವೃದ್ಧವೃದ್ಧತರತ್ವಾದಿವಿಶೇಷೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಪಯುಕ್ತೇ ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯತ್ವಮುಕ್ತಂ, ಕ್ರಮಾಪೇಕ್ಷೀತ್ಯನೇನ ಚ ಜ್ವರಿತಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಲಙ್ಘನಾದಿಕ್ರಮಾಪೇಕ್ಷಾ ದರ್ಶಿತಾ| ಯಥೋಕ್ತೈರೌಷಧೈರಿತಿ ಲಙ್ಘನಾದಿಭಿರಞ್ಜನಪರ್ಯನ್ತೈಃ| ನನು ತ್ರಿದೋಷಜೇ ಜ್ವರೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನೋಪಪದ್ಯತೇ, ಯತೋ ನ ತ್ರಿದೋಷಶಮನಂ ಪ್ರಾಯೋ ದ್ರವ್ಯಂ ಭವತಿ, ಯದ್ಧಿ ವಾತಸ್ಯ ಪಥ್ಯಂ ತಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣ್ಯಪಥ್ಯಂ, ಯತ್ ಪಿತ್ತೇ ಪಥ್ಯಂ ತಚ್ಚ ಪ್ರಾಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ್ಯಪಥ್ಯಂ; ಯಥಾ ಹಿ ತಿಕ್ತಕಷಾಯಂ ಕಫಪಿತ್ತಹರಂ ತದ್ವಾತಕರಂ, ಯಚ್ಚ ಮಧುರಂ ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ತತ್ ಕಫಕರಂ, ಯತ್ತು ತ್ರಿದೋಷಹರಮಾಮಲಕಾದಿ ತತ್ ಸ್ತೋಕಂ ಪ್ರತಿನಿಯತರೋಗವಿಷಯಂ ನಾವಶಯಂ ಜ್ವರಯೌಗಿಕಂ ಚ, ಸನ್ನಿಪಾತಶ್ಚಾಯಂ ಮಹಾತ್ಯಯಿಕಃ, ತತ್ ಕಥಮಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕರ್ತವ್ಯೇತ್ಯಾಹ- ವರ್ಧನೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಪ್ರಕಾರೋಽತ್ರ ಸನ್ನಿಪಾತ ಉಚ್ಯತೇ “ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣೈಕೋಲ್ಬಣೈಃ ಷಟ್ ಸ್ಯುರ್ಹೀನಮಧ್ಯಾದಿಕೈಶ್ಚ ಷಟ್” (ಸೂ.ಅ.೧೭) ಇತ್ಯಾದಿನಾ; ತತ್ರ ಸ್ವಮತೇ ಕ್ಷೀಣದ್ವಾದಶಸು ಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ಜ್ವರಾರಮ್ಭಕತ್ವಂ ನಾಸ್ತಿ, ಕ್ಷೀಣಾ ಹಿ ದೋಷಾಃ ಸ್ವಲಿಙ್ಗಹಾನಿಮಾತ್ರವಿಕಾರಾ ನಾಧಿಕಂ ಜ್ವರಾದಿಕಂ ಕರ್ತುಂ ಸಮರ್ಥಾಃ; ಶೇಷೇಷು ತು ತ್ರಯೋದಶಸು ತ್ರಿದೋಷಹರದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಭಾವಾದಭ್ಯರ್ಹಿತದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸೋಚ್ಯತೇ, ಗತ್ಯನ್ತರಾಭಾವಾತ್| ತತ್ರ ವರ್ಧನೇನೈಕದೋಷಸ್ಯೇತ್ಯನೇನೈಕದೋಷಸ್ಯ ವರ್ಧನೇನಾಪೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಏಕಶಬ್ದೇನ ಚ ದ್ವಿತ್ರಿವೃದ್ಧೋ ದೋಷ ಏವಾ ಪೇಕ್ಷಿತೋ ನ ವೃದ್ಧತರೋ ನಾಪಿ ವೃದ್ಧತಮಃ| ತಯೋರ್ಹಿ ಅತಿವೃದ್ಧಯೋರ್ವರ್ಧನೇನಾತಿಮಾತ್ರವೃದ್ಧ್ಯಾಽತ್ಯಹಿತಮೇವ ಸ್ಯಾತ್| ವರ್ಧನೇನೈಕದೋಷಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ವೃದ್ಧತರವೃದ್ಧತಮದೋಷದ್ವಯಕ್ಷಪಣಕೇನೈಕದೋಷವರ್ಧನೇನ; ಯಥಾ- ವೃದ್ಧೇ ಕಫೇ ವೃದ್ಧತರಯೋಶ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರ್ಮಧುರಂ, ತದ್ಧಿ ವೃದ್ಧತರವಾತಪಿತ್ತದ್ವಯಹನ್ತೃತಯಾ ಕಫಂ ಕ್ಷೀಣಂ ವರ್ಧಯದಪಿ ಜ್ವರಂ ಬಲವದ್ದೋಷಹನ್ತೃತಯಾ ಹರತಿ; ತಥಾ ವೃದ್ಧೇ ಕಫೇ ವೃದ್ಧತರೇ ಚ್ ಪಿತ್ತೇ ಮಧುರಪ್ರಯೋಗೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಏವಮುದಾಹರಣಾನ್ತರಾಣಿ ಜ್ಞೇಯಾನಿ| ಅತಶ್ಚ ವರ್ಧನೇನೈಕದೋಷಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ದ್ವ್ಯುಲ್ಬಣಾನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ತಥಾ ಹೀನಮಧ್ಯಾಧಿಕದೋಷಾಣಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾ| ಕ್ಷಪಣೇನೈಕದೋಷಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ಚ ಕ್ಷೀಣದ್ವಯಸಂವರ್ಧಕಮಪಿ ಯನ್ಮಹಾತ್ಯಯವೃದ್ಧತರವೃದ್ಧತಮದೋಷಕ್ಷಯಕರಂ ಭವತಿ ತದ್ಭೇಷಜಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ; ವೃದ್ಧತಮೋ ಹ್ಯಪ್ರತಿಕೃತಃ ಸದ್ಯೋ ಹನ್ತಿ, ತತ್ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾಯಾಂ ಚ ಕ್ಷೀಣಯೋರ್ವೃದ್ಧಿರಲ್ಪಾತ್ಯಯಾ, ಸಾ ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರತಿಕರ್ತವ್ಯೇತಿ ಭಾವಃ| ಅನೇನೈಕೋಲ್ಬಣಾಸ್ತ್ರಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಃ| ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಂ “ನ್ಯೂನೈಕದೋಷಸಂವೃದ್ಧಿರೇವಂ ವೃದ್ಧಜಯೋಽಪಿ ವಾ| ಸನ್ನಿಪಾತೇ ತು ಕರ್ತವ್ಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತವಶೇನ ತು” ಇತಿ| ಪರಿಶಿಷ್ಟಸಮಸನ್ನಿಪಾತಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಕ್ಫಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ವೇತಿ| ವಾಶಬ್ದೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಿಕಲ್ಪವಾಚೀ, ಕಫಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಂ ಕಫಸ್ಥಾನಮ್, ಆಮಾಶಯೋರ್ಧ್ವಭಾಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಆನುಪೂರ್ವೀ ಅನುಕ್ರಮಃ; ತೇನ ಕಫಸ್ಥಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಜಯೇದಿತಿ ಕಫಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಥಮಂ ಜಯೇತ್, ಸ್ಥಾನಗ್ರಹಣೇನ ಸ್ಥಾನಿನಃ ಕಫಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕಫಜಯಸ್ತು ಸಾಕ್ಷಾನ್ನೋಕ್ತಃ, ತತ್ಸ್ಥಾನಸ್ಯೈವಾಮಾಶಯಸ್ಯ ಜ್ವರಾರಮ್ಭಕದೋಷೇಣ ದುಷ್ಟಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್ | ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಜ್ವರೋ ಹ್ಯಾಮಾಶಯಸಮುತ್ಥಃ” (ವಿ.ಅ.೩) ಇತಿ| ಏವಂ ಚ ಸಮಾ ಅಪಿ ದೋಷಾ ಜ್ವರಾರಮ್ಭಕಾ ಯಸ್ಮಾದಾಮಾಶಯಂ ವಿಶೇಷೇಣ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಜ್ವರಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಥಾನಾನುಗುಣೈವ ಜ್ವರೇ ಪ್ರಥಮಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ಸ್ಥಾನಿದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಹಿ ಸ್ಥಾನಮೇವ ಪ್ರಥಮಂ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ- “ಸ್ಥಾನಂ ಜಯೇದ್ಧಿ ಪೂರ್ವಂ” ಇತಿ| ಕಫಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಂ ಕಫಸ್ಥಾನಮ್| ತತ್ರ ಲಙ್ಘನಪಾಚನಾದಿಕ್ರಿಯಾ ಜ್ವರೇ ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾಃ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ| ಏತಚ್ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಜ್ವರಸಾಧಾರಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಬಲವತ್ತರವಾತಚಿಕಿತ್ಸಾಪೂರ್ವಕಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಸಕ್ತಿನಿರಾಸಾರ್ಥಂ ಸಮಸನ್ನಿಪಾತೇ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಜ್ವರಾದನ್ಯತ್ರ ಹಿ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಸಮ ಏವ ವಾತಃ ಪೂರ್ವಂ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತೇ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ವಾತಸ್ಯಾನುಜಯೇತ್ ಪಿತ್ತಂ, ಪಿತ್ತಸ್ಯಾನು ಜಯೇತ್ ಕಫಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಯೋ ದೋಷ ಉಲ್ಬಣೋ ಭವತಿ ತತ್ರ ‘ವರ್ಧನೇನೈಕದೋಷಸ್ಯ ಕ್ಷಪಣೇನೋಚ್ಛ್ರಿತಸ್ಯ ವಾ’ ಇತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾರ್ಯಾ| ಏತದೇವ ಭೇಲೇನೋಕ್ತಂ- “ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೇ ಪೂರ್ವಂ ಕುರ್ಯಾದಾಮಕಫಾಪಹಮ್| ಪಶ್ಚಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಸಙ್ಕ್ಷೀಣೇ ಶಮಯೇತ್ ಪಿತ್ತಮಾರುತೌ” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ಕಫಸ್ಥಾನಮಾಮಾಶಯರೂಪಂ ಸ್ಥಾನಂ ಯಸ್ಯ ತತ್ ಕಫಸ್ಥಾನಂ ಪಿತ್ತಮಿತಿ ಪಶ್ಚಾತ್ಪದಲೋಪಾದುಷ್ಟ್ರಮುಖವದ್ಬಹುವ್ರೀಹಿಂ ವದನ್ತಿ, ತತಶ್ಚ ಪಿತ್ತಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದರ್ಥಾನುವಾದಕಂ ಚ ಸುಶ್ರುತವಚನಂ ಪಠನ್ತಿ- “ಶಮಯೇತ್ ಪಿತ್ತಮೇವಾದೌ ಜ್ವರೇಷು ಸಮವಾಯಿಷು| ದುರ್ನಿವಾರತರಂ ತದ್ಧಿ ಜ್ವರಾರ್ತೇಷು ವಿಶೇಷತಃ” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೩೯) ಇತಿ| ತತ್ರೈವಂ ತರ್ಹಿ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಂ ‘ಪಿತ್ತಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ’ ಇತ್ಯೇವಮೇವ ಪಠೇತ್| ಸುಶ್ರುತವಚನಂ ಹಿ ಜೀರ್ಣತ್ರಿದೋಷಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಜ್ಞೇಯಮ್, ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಥಮೋತ್ಪನ್ನಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕಫಸ್ಥಾನಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯೇ ತು ಕಪಶ್ಚ ಸ್ಥಾನಂ ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಂ ಕುರ್ವತೇ, ತೇಷಾಂ ಮತೇ ಕಫಸ್ಯಾಮಾಶಯಸ್ಯಾಪಿ ಚ ಜ್ವರಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಪೂರ್ವಂ ಜಯಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಸ ಚ ಷಷ್ಠೀತತ್ಪುರುಷೇಽಪಿ ಸ್ಥಾನಸ್ಯಾಮಾಶಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಿಕಫಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಕ್ರಿಯಮಾಣಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ಲಭ್ಯತ ಏವೇತಿ ನಾರ್ಥವಿರೋಧಃ| ಇಯಂ ಚೈಕದೋಷವರ್ಧನಾದಿರೂಪಾ ಸನ್ನಿಪಾತಚಿಕಿತ್ಸಾ ಯದ್ಯಪಿ ನ ವಿಶುದ್ಧಾ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಪ್ರಯೋಗಃ ಶಮಯೇದ್ವ್ಯಾಧಿಂ ಯೋಽನ್ಯಮನ್ಯಮುದೀರಯೇತ್| ನಾಸೌ ವಿಶುದ್ಧಃ ಶುದ್ಧಸ್ತು ಶಮಯೇದ್ಯೋ ನ ಕೋಪಯೇತ್” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಸನ್ನಿಪಾತಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಗತ್ಯನ್ತರಾಸಮ್ಭವೇ ಸತಿ ಅಲ್ಪದೋಷಬಹುಗುಣತಯಾ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ವರ್ಧ’ ಚ್ಛೇದನೇ, ಇತ್ಯಸ್ಮಾದ್ವರ್ಧನೇನೇತಿ ಸಾಧಯನ್ತಿ, ವರ್ಧನಶಬ್ದೇನ ಚ ಮೂಲಚ್ಛೇದಕಾರಕಂ ಸಂಶೋಧನಮುಚ್ಯತೇ; ಏಕಗ್ರಹಣೇನ ಚ ನ ಯುಗಪದ್ವಾತಾದೀನಾಂ ಬಸ್ತ್ಯಾದಿಶೋಧನಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ಕಿನ್ತ್ವೇಕೈಕೇನೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಕ್ಷಪಣೇನೋಚ್ಛ್ರಿತಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ಸಂಶೋಧನವಿಷಯೇ ಸಂಶಮನಮುಚ್ಯತೇ; ಶೇಷಸ್ಯ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಪೂರ್ವವತ್| ಅನೇನ ಶ್ಲೋಕೇನ ತ್ರಯೋದಶವಿಧಸನ್ನಿಪಾತಾರಬ್ಧಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಕ್ಷೀಣವೃದ್ಧದೋಷವಿಕಲ್ಪಕೃತಷಡ್ವಿಧಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ಯೋ ಜ್ವರಸ್ತತ್ರ ನ ಕೇವಲಂ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ದೋಷದ್ವಯಸ್ಯೈಕಸ್ಯ ವಾ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಜ್ವರಾರಮ್ಭಕಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾರ್ಯಾ, ಕಿನ್ತು ಸ್ವಮಾನಕ್ಷೀಣವರ್ಧನಮಪಿ ತತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಭವತಿ; ಸ್ವಮಾನಕ್ಷೀಣದ್ವಾದಶಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ತು ಜ್ವರಾನಾರಮ್ಭಕತ್ವಮೇವ||೨೮೫-೨೮೬||-

ಸನ್ನಿಪಾತಪ್ರಸ್ತಾವಾತ್ತಜ್ಜಂ ತ್ರಿಶೋಥೀಯೋಕ್ತಶೋಥಮನೂದ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಸನ್ನಿಪಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಕಶ್ಚಿದೇವ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ಇತ್ಯನೇನ ದಾರುಣತ್ವಮಸ್ಯ ದರ್ಶಯತಿ; “ಸನ್ತಿ ಹ್ಯೇವಂವಿಧಾ ರೋಗಾಃ ಸಾಧ್ಯಾ ದಾರುಣಸಮ್ಮತಾಃ| ಯೇ ಹನ್ಯುರನುಪಕ್ರಾನ್ತಾ ಮಿಥ್ಯಾರಮ್ಭೇಣ ವಾ ಪುನಃ” (ಸೂ.ಅ.೧೮); ಕಿಂವಾ ಸಾಧ್ಯ ಏವಾಯಂ ಪ್ರಾಯೋ ಭವತಿ, ಕದಾಚಿಚ್ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯ ಇತಿ| ನನು ತ್ರಿಶೋಥೀಯೇ “ಜ್ವರಾನ್ತೇ ದುರ್ಜಯೋಽನ್ತಾಯ ಶೋಫಸ್ತಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ” (ಸೂ.ಅ.೧೮) ಇತ್ಯನೇನಾನುಪಕ್ರಮಣೀಯತ್ವಮಸ್ಯೋಕ್ತಮ್, ಇಹ ತು ಕಶ್ಚಿದೇವ ಪ್ರಮುಚ್ಯತ ಇತಿ ಕಥಂ ನ ವಿರೋಧಃ? ಮೈವಂ, ತತ್ರಾಪಿ ದುರ್ಜಯೋ ಭವತಿ, ಅನ್ತಾಯ ವೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅತೋ ನ ವಿರೋಧಃ||೨೮೭-೨೮೮||-

ಶಾಖಾನುಸಾರೀತ್ಯತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ “ಶಾಖಾ ರಕ್ತಾದಯೋ ಧಾತವಃ” (ಸೂ.ಅ.೧೧) ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪೀಹ ರಕ್ತದೂಷಕೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಜ್ವರೋ ಜ್ಞೇಯಃ, ರಕ್ತಾಶ್ರಯೇ ಏವ ದೋಷೇ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ ಸಮರ್ಥತ್ವಾತ್| ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಸ್ಥಾನಂ ಚ ಬಾಹುಮಧ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯಂ; ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ- “ಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾದ್ಯೈರ್ಜ್ವರೋ ಯಸ್ಯ ನ ಶಾಮ್ಯತಿ| ಶಾಖಾನುಸಾರೀ ತಸ್ಯಾಶು ಮುಞ್ಚೇದ್ಬಾಹ್ವೋಃ ಕ್ರಮಾತ್ ಸಿರಾಃ” ಇತಿ| ಶೀತೋಷ್ಣಾದಿಸೇವಾವಚನಾತ್ ಸಕಲದೋಷಾನುರೂಪಚಿಕಿತ್ಸಾಕ್ರಮೇ ಸತಿ ರಕ್ತದುಷ್ಟ್ಯೈವ ಪ್ರಾಯೋ ಜ್ವರಾನುಬನ್ಧೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೨೮೯||-

ವಿಕಾರಾನ್ತರಾನುಬನ್ಧಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ವಿಸರ್ಪೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕಫೋತ್ತರಶ್ಚ ಪಿತ್ತೋತ್ತರಶ್ಚೇತಿ ಕೃತ್ವೈಕಶೇಷಾತ್ ಕಫಪಿತ್ತೋತ್ತರತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಂ; ಕಿಂವಾ ಕಫಪಿತ್ತಯೋರ್ಮಿಲಿತಯೋರುತ್ತರತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತೇನಾನೂರ್ಧ್ವಗೇ ಪಿತ್ತೇ ದೇಯಮೇವ ಸರ್ಪಿಃ||೨೯೦||-

ದೌರ್ಬಲ್ಯಾದಿತ್ಯಾದೌ ದೇಹಗ್ರಹಣೇನಾತ್ಮಾದಿತೋ ವ್ಯಾವೃತ್ಯ ರಸಾದಿಷುಧಾತುಶಬ್ದಂ ಪ್ರವರ್ತಯತಿ, ರಸಾದಯ ಏವ ಹಿ ವಿಶೇಷೇಣ ದೇಹಧಾರಕಾಃ| ಬೃಂಹಣಂ ಪುಷ್ಟಿಜನನಮ್||೨೯೧||-

ಭೂತಾನುಬನ್ಧಿನೋಸ್ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಕರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಮ ಸಾಧಾರಣಮಿತಿ ಭೂತಾನುಬನ್ಧೇ ದೋಷೇ ಚ ಸಾಧಾರಣೀ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಾ ಬಲ್ಯಾದಿರೂಪಾ, ಯುಕ್ತಿವ್ಯಪಾಶ್ರಯಾ ದೋಷಾನುರೂಪಕಷಾಯಪಾನಾದಿರೂಪಾ ಚ| ವಿಷಮಜ್ವರಶಬ್ದೇನ ತೃತೀಯಚತುರ್ಥಕಾವೇವಾಭಿಮತೌ, ಚತುರ್ಥಕೇನ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ| ತಿಕ್ತಶೀತೈರನುಪಾನೈರ್ಭೇಷಜೈಶ್ಚೇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಷಾಯೋಷ್ಣಮಿತಿ ಉಷ್ಣಾಃ ಕಷಾಯಾಃ||೨೯೨-೨೯೫||-

ದೋಷಾದೀನ್ ಪ್ರವಿಭಜ್ಯೇತಿ ದೋಷಕಾಲದೇಶಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಪೇಕ್ಷ್ಯ ಯದ್ಯತ್ರ ಯೌಗಿಕಂ ತತ್ತತ್ರ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಷಟ್ಪಲಮಿತಿ ಗುಲ್ಮೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ನೀಲಿನೀ ನೀಲಿಕಾ, ನೀಲಬುಹ್ನಾ ವಾ| ನೀಲಿನ್ಯಾದಿಶ್ಚ ವಿರೇಚನಯೋಗೋ ಜ್ವರಾಗಮನದಿನೇ ವಿರೇಕಾತ್ ಕಾರ್ಯಕರೋ ಭವತಿ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ಮಹತೀ ಮಾತ್ರಾ ಅಹೋರಾತ್ರಪರಿಣಮನೀಯಾ; ಅನ್ಯತ್ರ ತು ಷಟ್ಪಲೀ ಮಾತ್ರಾ ಮಹತೀ ಮಾತ್ರೋಕ್ತಾ| ಅನ್ಯತ್ರ “ಅನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕೋ ದ್ವ್ಯಹಗ್ರಾಹೀ ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕೌ” ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ “ಅನಾಗತೇ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಸ್ತೇ ಬಲಕಾಲೌ ವಿಜಾನತಾ” ಇತ್ಯನ್ತೇನ ವೇಗದಿನಾತ್ ಪ್ರಾಗ್ ಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾ ಸೇಹೋಕ್ತವಮನಾದಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ವಮನಾದಯಾಸ್ತ್ವಿಹ ಪ್ರಕೋಪದಿನೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾಃ ಪ್ರಕುಪಿತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಕೋಷ್ಠಮಾಗತಸ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ ಸದ್ಯೋಹಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸಾನ್ನಂ ಪ್ರಭೂತಂ ಮದ್ಯಂ ಪೀತ್ವಾ ಪುನರುಲ್ಲಿಖೇದಿತಿ ಯೋಜನಾ, ತಥಾ ಮದ್ಯಂ ಸಾನ್ನಂ ಪೀತ್ವಾ ತದಹಃ ಸ್ವಪೇದಿತಿ ಯೋಜನಾ| ಯಾಪನಾ ಮುಸ್ತಾದಿಕಾ ಬಸ್ತಯೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ| ವೃಷದಂಶೋ ಬಿಡಾಲಃ| ವೃಷಸ್ಯೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಶಕೃದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮೇದ್ಯಾನಾಮಿತಿ ಮೇದುರಾಣಾಂ, ಕಿಂವಾ ಮೇಧ್ಯಾನಾಂ ಪವಿತ್ರಾಣಾಮ್| ವೈವ್ಯಾಘ್ರೀತ್ಯತ್ರ ಪುಂಲಿಙ್ಗಮೇವ ಪ್ರಯೋಜಕಂ ವಚನಾದುನ್ನೀಯತೇ| ಸಿಂಹೋ ವ್ಯಾಘ್ರ ಏವೇತಿ ವದನ್ತಿ| ‘ಅಞ್ಜು’ ವ್ಯಕ್ತಿಮ್ರಕ್ಷಣಗತಿಷು, ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ಮ್ರಕ್ಷಣಮಾತ್ರೇಽಪ್ಯಞ್ಜನಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯತ ಆಹ- ನೇತ್ರಾಞ್ಜನಮಿತಿ| ಮನೋವಿಕಾರೇ ಉನ್ಮಾದೇಽಪಸ್ಮಾರೇ ಚ| ಧಾರಣಾದಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ; ಅಗದಾನಾಂ ಚ ಸೇವನಾದಿತಿ ಯೋಜನಾ||೨೯೬-೩೦೯||-

ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಸೋಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಹ ಉಮಯೇತಿ ಸೋಮಃ, ತಮ್| ಸಾನುಚರಮಿತಿ ನನ್ದ್ಯಾದಿಗಣಯುಕ್ತಮ್| ಸಮಾತೃಗಣಮಿತಿ ಸಮಾತೃಸಮೂಹಮ್| ಪ್ರಯತಃ ಪವಿತ್ರಃ| ಸಹಸ್ರಮೂರ್ಧನಮಿತಿ “ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷಾ” ಇತ್ಯಾದಿ ವೇದಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್| ನಾಮಸಹಸ್ರೇಣೇತ್ಯಾದಿ ಮಹಾಭಾರತೋಕ್ತನಾಮಸಹಸ್ರೇಣ| ಇಷ್ಟ್ಯೇತಿ ಯಜ್ಞೇನ||೩೦೯-೩೧೬||-

ಶಾಪೇತ್ಯಾದಿನಾಽಽಗನ್ತುಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ| ನಶ್ಯೇದಿತಿ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾನಾಹ ಇತಿ ಅಭಿಘಾತಜ್ವರ ಏವ ಸಾನಾಹಃ| ಕ್ಷತಾನಾಮಿತಿ ಉರಃಕ್ಷತಿನಾಮ್| ಕ್ಷತಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ವ್ರಣಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ಚ ವ್ರಣಿನಾಂ ಜ್ವರೋಽಪೈತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಹ್ಯುಪದ್ರವರೂಪೋ ಜ್ವರಃ; ಉಪದ್ರವಶ್ಚ ಮೂಲವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಯೈವ ಶಾಮ್ಯತೀತಿ ಭಾವಃ| ವಾಯೋಃ ಪ್ರಶಮನೇನೇತಿ ಕಾಮಾದಿಜ್ವರೇಷು ವಾತಾನುಬನ್ಧಾದುಪಪನ್ನಮ್| ಸದ್ವಾಕ್ಯೈರಿತಿ ಶೋಭನೈರ್ವಚನೈಃ| ಕಾಮಾದೀನಾಂ ಪ್ರತಿದ್ವನ್ದ್ವೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಕಾಮಾದಿತ್ಯಾದಿ||೩೧೭-೩೨೨||-

ಜ್ವರವೇಗಕಾಲಚಿನ್ತಾಜೋಽಪಿ ಜ್ವರಃ ಕಾಮಾದಿವನ್ಮಾನಸಾಪಚಾರಾದ್ಭವತೀತಿ ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಜ್ವರಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ||೩೨೩||-

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯೌಷಧಮಭಿಧಾಯ ‘ವಿಮುಞ್ಚತಿ’ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಮಾಹ- ಜ್ವರಪ್ರಮೋಕ್ಷೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಲೀಯತ ಇತಿ ಮುಹ್ಯತಿ| ಉಷ್ಣಸರ್ವಾಙ್ಗಃ ಶೀತಸರ್ವಾಙ್ಗಶ್ಚ ಭವತ್ಯಪೀತಿ ಉಷ್ಣಸರ್ವಾಙ್ಗೋ ವಾ ಶೀತಸರ್ವಾಙ್ಗೋ ವಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸದೋಷಶಬ್ದಮಿತಿ ಸದೋಷಂ ಸಶಬ್ದಂ ಚ| ಏತಾನಿ ಚ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರೇ ಏವ ಭವನ್ತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಂ; ನಾನ್ಯತ್ರ, ಅದರ್ಶನಾದೇವ| ಅತ ಏವ ಬದ್ದುದೋಷಸ್ಯ ಬಲಿನ ಇತ್ಯಾದಿ ಗ್ರನ್ಥಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತ್ಯೇವಾತ್ರ| ಏತಾನಿ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಜ್ವರಮೋಕ್ಷಕಾಲೇ ಕ್ಷೀಣೇನಾಪಿ ದೋಷೇಣ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ, ಯಥಾನಿರ್ವಾಪ್ಯತಾ ಪ್ರದೀಪೇನಾಲೋಕೋ ಮಹಾನ್ ಕ್ರಿಯತೇ||೩೨೪-೩೨೮||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಪ್ರಶಾನ್ತಜ್ವರಲಕ್ಷಣಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ವಿಗತೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕೃತಿಸತ್ತ್ವೇನೇತಿ ಸಹಜಸತ್ತ್ವೇನ||೩೨೯||

‘ಜ್ವರಾವಶಿಷ್ಟೋ ರಕ್ಷ್ಯಶ್ಚ ಯಾವತ್ಕಾಲಂ ಯತೋ ಯತಃ’ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಸಜ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿ| ‘ತಥಾ ಜ್ವರಃ ಶಮಂ ಯಾತಿ ಪ್ರಶಾನ್ತೋ ಜಾಯತೇ ನ ಚ’ ಇತ್ಯನೇನ ‘ಯತಃ’ ಇತಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯ ಜ್ವರಮುಕ್ತಾಸೇವ್ಯಹೇತುಪ್ರಶ್ನರೂಪಸ್ಯೋತ್ತರಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ‘ವ್ಯವಾಯಮತಿಚೇಷ್ಟಾಶ್ಚ’ ಇತ್ಯತ್ರ ವ್ಯವಾಯಂ ಕೃತ್ವಾಽಪಿ ಪುನಃ ‘ವ್ಯಾಯಾಮಂ ಚ’ ಇತ್ಯಾದೌ ವ್ಯವಾಯಪಾಠೇನ ವ್ಯವಾಯಸ್ಯಾತ್ಯನ್ತನಿಷಿದ್ಧತೋಚ್ಯತೇ; ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರಮಾದಪಾಠ ಏವಾಯಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಸ್ನಾನಮೂರ್ಜಸ್ಕರಮಪಿ ಪ್ರಭಾವಾಜ್ಜ್ವರಂ ಪ್ರತ್ಯಾನಯತಿ; ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ- “ಸ್ನಾನಮಾಶು ಜ್ವರಂ ಕುರ್ಯಾಜ್ಜ್ವರಮುಕ್ತಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ| ತಸ್ಮಾನ್ಮುಕ್ತಜ್ವರಃ ಸ್ನಾನಂ ವಿಷವತ್ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್” ಇತಿ||೩೩೦-೩೩೨||

ಅನನ್ತರಮ್ ‘ಅಸಞ್ಜಾತಬಲೋ ಯಸ್ತು’ ಇತ್ಯಾದಿ ಗ್ರನ್ಥಂ ಕಾಶ್ಮೀರಾಃ ಪಠನ್ತಿ; ತೇ ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಸೂತ್ರೇಽಪ್ಯಸ್ಯ ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯಾನುಗುಣಂ ಪ್ರಶ್ನಗ್ರನ್ಥಂ ಪಠನ್ತಿ||೩೩೩-೩೪೩||

ಉಕ್ತಾನುಕ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾಪರಿಗ್ರಹಾರ್ಥಮಾಹ- ತಸ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ||೩೪೪||

ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಯತ್ನಂ ಕಾರಯಿತುಮಾಹ- ರೋಗರಾಡಿತ್ಯಾದಿ||೩೪೫||

ಯಥಾಕ್ರಮಮಿತಿ ಅಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಲೋಕಃ| ಭೂತಾನಾಂ ಹಿತಕಾಮ್ಯಯೇತ್ಯನೇನ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೩೪೬||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತಕೃತಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಧ್ಯಾಯಸ್ತೃತೀಯಃ||೩||