Adhikarana अथ गुह्यरोगविज्ञानीयो नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः, प्रतिज्ञा (१) · Śloka १
अथातो गुह्यरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
व्रणशस्त्रप्रसङ्गेन क्षतप्रायत्वात् गुह्यरोगाणां हेत्वादिकं प्रदर्शयितुमध्याय आरभ्यते| गुह्यशब्देनोपस्थो भण्यते|| १||
Adhikarana गुह्यरोगहेतुः (२) · Śloka २
स्त्रीव्यवायनिवृत्तस्य सहसा भजतोऽथवा| दोषाध्युषितसङ्कीर्णमलिनाणुरजः पथाम्| अन्ययोनिमनिच्छन्तीमगम्यां नवसूतिकाम्| दूषितं स्पृशतस्तोयं रतान्तेष्वपि नैव वा| विवर्धयिषया तीक्ष्णान् प्रलेपादीन् प्रयच्छतः| मुष्टिदन्तनखोत्पीडाविषवच्छूकपातनैः| वेगनिग्रहदीर्घातिखरशष्पविघट्टनैः| दोषा दुष्टा गता गुह्यं त्रयोविंशतिमामयान्| जनयन्त्युपदंशादीन्||२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
स्त्रीव्यवायनिवृत्तत्वादियुक्तस्य पुरुषस्य तत एव हेतोर्गुह्यं गता वातादयो दुष्टास्त्रयोविंशतिमुपदंशादीनामयान् व्याधीन् जनयन्ति| स्त्रीव्यवायो मैथुनम् अतः सहसा यो निवृत्तिः सहसा सेवनञ्च दोषकोपहेतुः| अथवा दोषाध्युतत्वादिगुणरजः पथामन्ययोनादिकां वा स्त्रियं भजतः| दोषैर्वातादिभिरध्युषितमधिष्ठितं सङ्कीर्णञ्च मलिनं चाणु च रजः पथं योनिद्वारं यस्यास्ताम्| सङ्कीर्णं केनचित् बीभात्सेन मिश्रितम्| मलिनं शौचाद्यभावेन मलयुक्तम्| अणु संव् ऋतम्| अन्ययोनिर्विजातीयवडवागवादिस्ताम्| अनिच्छन्ती या मैथुनद्वेषेणाङ्गसङ्कोचनपरा| अगम्या भगिन्यादिः| तथा रतान्तेषु दूषितं पङ्काद्याविलं तोयं स्पृशतस्तेन शौचं कुर्वतः अपि वा नैव स्पृशतः शौचादिकं नैव कुर्वतः| तथा विवर्धयिषया शोफं वर्धयितुमिच्छया तत्रैव तीक्ष्णान् प्रलेपसेकादीन् प्रयच्छतो ददतः| मुष्ट्यादीनामुत्पीडनया| विषवतां शूकानां पातनैः| वेगनिग्रहः शुक्रादिवेगधारणम्| दीर्घणातिखरेण च शष्पेण तृणेन विघट्टनं क्षोदनम्| 'गुह्यरोम शष्पमि'ति जेज्जटः| (स्त्रीं व्यवायनिवृत्तस्येति पाठः| वेगनिग्रहदीर्घातिखरस्पर्शविघट्टनैरिति च| व्यावायनिवृत्तस्य चिरकालोपेक्षितमैथुनस्य नरस्य पुनः सहसा अतर्कितमेव स्त्रीं नारीं भजतः सेवमानस्य| अथवेति विकल्पे| सङ्कीर्णः प्रसववैषम्यादिना गुदबस्तिभ्यामेकीभूतः| अथवा रजः-शब्दोऽपि दोषाध्युषितादिवद् गुणवचनः, तथा सति तजःपथां रजोयुक्तयोनिमार्गां रजस्वलासूतिकादिमित्यर्थः| अस्मिन् पक्षे दोषाध्युषितादिभिः पथशब्दोऽभिसम्बध्यः| अगम्यां भगिन्यादिकान्तथा सत्यन्यजनज्ञानशङ्काजुगुप्सादिजनितवैक्लव्यदूने हृदि क्रुद्धा दोषास्तद्गतेन मनसा सह गुह्यं प्राप्तास्तत्र रोगान् जनयन्तीत्यर्थः| श्रुतिस्मृतिविरुद्धाचारतश्च| मुष्ट्युत्पीडनादयः कामसूत्रविहितकरण भेदजनिताः| ऊषरजलेषु बाहुल्येन दृश्यमानो जन्तुतुल्याकृतिः कश्चिदोषधिविशेषः शूकः| ते च शूकाः सविषनिर्विषभेदात् द्विधा तत्र विषवन्तो रोगकारिणः| तदुक्तम्- कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकानि सविषाणि तु| पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः|| इति| अथवा विषद्रव्यकल्पितानां वच्छूकानां वश्यौषधानां पातनात्| वेगनिग्रहदीर्घातिखरस्पर्शविघाट्टनात् वेगनिग्रहाच्छुक्रादिवेगधारणात्| तथा दीर्घाणामतिखरणाञ्च स्पर्शानां विघट्टनादास्फालनात्| स्पर्शमिति कामातपत्रसंज्ञितस्त्वग्विशेषः| तस्य च बहुरूपता विद्यते तत्कामशास्त्रादवगन्तव्यम्)|| २||
Adhikarana अपदंशानां सङ्ख्यासम्प्राप्तिः (३) · Śloka ३
अपदंशोऽत्र पञ्चधा| पृथग्दोषैः सरुधिरैः समस्तैश्च||३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अत्रैषां त्रयोविंशतेर्मध्ये वातेन पित्तेन श्लेष्मणा रक्तेन सन्निपातेनेति पञ्चधा अपदंशाः|| ३||
Adhikarana वातजापदंशः (४) · Śloka ४
अत्र मारुतात्| मेढशोफो रुजश्चित्राः स्तम्भस्त्वक्परिपोटनम्||४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
त्वक्परिपोटनान्तं वातेनोपदंशे लक्षणम्| (अत्र पञ्चानां मध्ये वातेनापदंशे लिङ्गे शोफो नानाप्रकाररुजः स्तब्धता त्वचोभेदनं च स्यात्)|| ४||
Adhikarana पित्तजापदंशः (५) · Śloka ५
पक्वोदुम्बरसङ्काशं पित्तेन श्वयथुर्ज्वरः||५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
ज्वरान्तं पित्तेन| पित्तजे अपदंशे पक्वोदुम्बरसङ्काशः शोफो ज्वरश्च स्यात्|| ५||
Adhikarana श्लेष्मजापदंशः (६) · Śloka ७
श्लेष्मणा कठिनः स्निग्धः कण्डूमाञ्छीतलो गुरुः||६|| `|७|
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
गुर्वन्तं श्लेष्मणा| कठिन इत्याद्यनन्तरप्रकृतस्य श्वयथोर्विशेषणम्| (विशेषणसामर्थ्याच्छ्वयथुरेवात्र विशेष्यः| श्लेष्म कृते अपदंशे काठिन्ययुक्तः स्नेहलेपप्रतीतिकरः कण्डूसहितः शीतस्पर्शश्च शोफो जायते)|| ६||
Adhikarana रक्तजापंदशः (७) · Śloka ७
शोणितेनासितस्फोटसम्भवोऽस्रश्रुतिर्ज्वरः||७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
ज्वरान्तं रक्तेन| रक्तकृते अपदंशे कृष्णवर्णानां स्फोटानामुत्पत्तिरस्रस्रावो ज्वरश्च स्यात्|| ७||
Adhikarana सन्निपातजापदंशः (८) · Śloka ८
सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं श्वयथुर्मुष्कयोरपि| तीव्रा रुगाशु पचनं दरणं कृमिसम्भवः||८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
कृमिसम्भवान्तं सन्निपातेन| सरक्तसन्निपातजे अपदंशे सर्वलिङ्गत्वं वाताद्यपदंशानां प्रत्येकोक्तलक्षणनिचयसम्भवः| तथा वृषणयोरपि शोफः| अपिशब्देनान्यत्रापि| मेढ्रमात्रे शोफोद्भवं सूचितम्| रक्तापदंशेऽपि शोफ उक्तः| तीव्रा अत्यर्थमसहनीया रुक्पीडाविशेषः| आशुपचनं द्वित्रिदिनैरेव पाकः| आशुशब्दोक्त्या पूर्वेषां क्रमेण पाकः सूचितः| दरणं भेदनम्| कृमिसम्भवः अन्तः स्वयमेव जन्तूनामुद्भवः)|| ८||
Adhikarana अपदंशानां साध्यासाध्यता (९) · Śloka ९
याप्यो रक्तोद्भवस्तेषां मृत्यवे सन्निपातजः||९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तेषां पञ्चानामपदंशानां मध्ये रक्तापदंशो याप्यः| सन्निपातजस्तु मृत्यवे भवति|| ९||
Adhikarana अर्शांसि (१०) · Śloka १०
जायन्ते कुपितैर्दोषैर्गुह्यासृक्पिशिताश्रयैः| अन्तर्बहिर्वा मेढ्रस्य कण्डूला मांसकीलकाः| पिच्छिलास्रस्रवा योनौ तद्वच्च छत्रसन्निभाः| तेऽर्शांस्युपेक्ष्या घ्नन्ति मेढ्रपुंस्त्वभगार्तवम्||१०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
गुह्ये यदसृग्रक्तं पिशितं मांसञ्च तत्रोक्तात्कारणात् कुपितैर्दोषैर्मेढ्रस्यान्तर्वा बहिर्वा कण्डूलाः पिच्छिलास्रस्रवाश्च मांसकीलका जायन्ते| ते अनेनैव प्रकारेण स्त्रिया अपि योनौ छत्ताकृतयो मांसकीलका जायन्ते नाम्ना अर्शांसि| ते च पुरुषे जाता उपेक्षिताः सन्तो मेढ्रं पुंस्त्वं च नाशयन्ति| स्त्रियास्तद्वद्भगमार्तवं च| लाघवार्थमत्र योनिरोग उक्तः| (कुपितैर्ययोक्तेन कारणजातेन क्रुद्धैर्गुह्यासृक्पिशिताश्रयैः गुह्यगतमसृक्पिशितञ्चाश्रयो येषां तैः मेढ्रस्यान्तर्भागे बहिर्भागे वा कण्डूलाः कण्डूयुक्ताः पिच्छिलास्रस्रवाः पैच्छिल्ययुक्तं रक्तं स्रवन्तः मांसकीलका कीलकाकारा मांसाङ्कुराः जायन्ते| योनौ च स्त्रीणां गुह्येऽपि तद्वत् योनिव्यापदुक्तकारणदुष्टैर्दोषैरन्तर्बहिर्वा कण्ड्वादियुक्ता मांसकीलका जायन्ते| तत्र त्वयं विशेषः ते छत्रसन्निभाः छत्रतुल्याकाराः कृश मूलाः स्थूलाग्राश्च भवन्ति| मेढ्रजा मांसकीलकाः योनिजाश्चर्शांसीति कथ्यन्ते| उपेक्षया तु पुनः मेढ्रपुंस्त्वभगार्तवं, मेढ्रे चेन्मेढ्रम्| पुंस्त्वं स्त्रीगमनसामर्थ्यं शुक्रं वा| तथा भगे चेत् भगमृतुत्वयोग्यं आर्तवं रक्तं च घ्नन्ति| पुंरोगाणां मध्ये स्त्रीरोगकथनं कारणादिसाम्येन लाघवात्)|| १०||
Adhikarana सर्षपिकाः (११) · Śloka ११
गुह्यस्य बहिरन्तर्वा पिटकाः कफरक्तजाः| सर्षपामानसंस्थाना घनाः सर्षपिकाः स्मृताः||११||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
कफरक्ताभ्यां गुह्यस्य बहिरन्तर्वा सर्वत्र वा सर्षपतुल्यप्रमाणसंस्थाना घनाः संहताः पिटका भवन्ति ता नाम्ना सर्षपिका स्मृताः| (गुह्यस्य मेढ्रस्य गुह्यशब्दोक्त्या योनेरपि बहिरन्तः बहिर्भागेऽन्तर्भागे वा कफरक्तजाः श्लेष्मरक्तसंसर्गनिमित्ताः सर्षपामानसंस्थानाः मानसस्थानाभ्यां सर्षपतुल्याः घना निरन्तरनिचिताः पिटकाः सर्षपिकासंज्ञो गुह्यतोगः)|| ११||
Adhikarana अवमन्थः (१२) · Śloka १२
पिटका बहवो दीर्घा दीर्यन्ते मध्यतश्च याः| सोऽवमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षवान्||१२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
गुह्ये याः पिटका बहवो दीर्घा मध्यतश्च दीर्यन्ते स रोगो नाम्नाऽवमन्थः| स च कफवाताभ्यां भवति| वेदनारोमहर्षवांश्च भवति| (कफासृग्भ्यां कफेनासृजा च संसृष्टाभ्यां जाताः बहवो बहुसङ्ख्याः दीर्घा आयामयुक्ताः या पिटका मध्यतो मध्यप्रदेशे दीर्यन्ते विदीर्णा भवन्ति| वेदनारोमहर्षवान् वेदनया रोमहर्षेण च युक्तः स रोगोऽवमन्थाख्यः)|| १२||
Adhikarana कुम्भीका (१३) · Śloka १३
कुम्भीका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽशुजाः||१३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
रक्तपित्तहेतुर्जाम्बवास्थिमसदृशा क्षिप्रजा या पिटका सा नाम्ना कुम्भीका| (रक्तपित्ताभ्यां जाता जाम्बवबीजास्थिसदृशा आशुजा अतिवेगेनोत्थिता पिटका कुम्भीका तत्संज्ञो गुह्यरोगः)|| १३||
Adhikarana अलजी (१४) · Śloka १४
अलजीं मेहवद्विद्यात्||१४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अलज्याख्यां गुह्यपिटकां मेहवच्छाराविकादिपठितालजीवल्लक्षणैर्विद्यात्|| १४||
Adhikarana उत्तमा (१५) · Śloka १५
उत्तमां रक्तपित्तजाम्| पिटकां माषमुद्गाभाम्||१५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पित्तरक्तजां माषमुद्गसदृशां पिटकां नाम्नोत्तमां विद्यात्| (उत्तपामिति पाठः| पित्तरक्तकारणजनितां संस्थानमानाभ्यां माषेण मुद्गेन वा तुल्यां पिटकामुत्तमाख्यं क्षुद्ररोगं विद्यात्)|| १५||
Adhikarana पुष्करिका (१६) · Śloka १६
पिटका पिटकाचिता| कर्णिका पुष्करस्येव ज्ञेया पुष्करिकेति सा||१६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पुष्करस्य पद्मस्य कर्णिकेव या पिटका अन्याभिर्वह्नीभिः पिटकाभिराचिता सा नाम्ना पुष्करिकेति ज्ञेया| (पित्तरक्ताभ्यामेव पद्मकर्णिका तुल्या तथा पिटकैराचिता स्वयमप्यणुभिः पिटकाभिर्व्याप्तेत्यर्थः)|| १६||
Adhikarana संव्यूढपिटका (१७) · Śloka १७
पाणिभ्यां भृशसंव्यूढे संव्यूढपिटका भवेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
संव्यूढख्ये रागे मेढ्रे भृशसंव्यूढे विमर्दिते पिटका भवेत्| (हस्ताभ्यामतिशयेन संव्यूढे संवाहिते मर्दित इति यावत् मेढ्र इत्यर्थात्| संव्यूढपिटका तत्संज्ञो गुह्यरोगो भवेत्| अत्रापि पित्तरक्ताभ्यामित्यूह्यम्)|| १७||
Adhikarana मृदितम् (१८) · Śloka १८
मृदितं मृदितं वस्तु संरब्धं वातकोपतः||१८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वस्तु मेढ्राख्यं मृदितं सद्वातकोपात् संरब्धं भवति स नाम्ना मृदितम्| (हर्षणार्थं हस्ताभ्यां मर्दितं यद्वस्तु मेढ्राख्यं तद्वातकोपतः मर्दनस्यैवातियोगात् कारणान्तराद्वा कुपिताद्वातात्संरब्धं हृष्टमेव सदा वर्तते चेन्मृदितं मृदिताख्यो गुह्यरोगः|| १८||
Adhikarana अष्ठीलिका (१९) · Śloka १९
विषमा कठिना भुग्ना वायुनाष्ठीलिका स्मृता||१९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
या विषमत्वादिगुणा पिटका वायुना भवति सा नाम्नाऽष्ठीलिका स्मृता| (कुपितेन वायुना विषमा क्वचिन्निम्ना क्वचिदुन्नता कठिना प्रायेण काठिन्युक्ता भुग्ना कुटिलाकारा स्त्रीलिङ्ग सामर्थ्यात् पिट-केत्यूह्यं इयमष्ठीलिकाख्यो गुह्यरोगः|| १९||
Adhikarana निवृत्तम् (२०) · Śloka २०
विमर्दनादिदुष्टेन वायुना चर्म मेढ्रजम्| निवर्त्तते सरुग्दाहं क्वचित्पाकञ्च गच्छति| पिण्डितं कुथितं चर्म तत्प्रलम्बमधोमणेः| निवृत्तसंज्ञं सकफं कण्डूकाठिन्यवत्तु तत्||२०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
विमर्दनादिना दुष्टेन वायुना मेढ्रजं चर्म सरुग्दाहं सन्निवर्तते परावृत्य तिष्ठति| क्वचित्तु पाकमपि गच्छति| ततश्चर्मपिण्डितं सङ्कुचितं कुथितं क्लिन्नं मणेर्मेढ्राग्रभागस्याधः प्रलम्बं भवति तस्य निवृत्तमिति संज्ञा| तच्च निवृत्तं कफसंयोगात् कण्डूकाठिन्यवच्च भवति न तु सर्वत्र| (विमर्दनाद्धि दुष्टेनेति पाठः| पिण्डितं ग्रथितमिति च| विमर्दनाद्विविधान्मर्दनात् दुष्टेन वायुना मेढ्रजं चर्म मेढ्रस्य त्वक् निवर्तते परावृत्य तिष्ठति| हि प्रसिद्धौ| क्वचित् केषुचित् पुरुषेषु दोषभेदवशात् सरुग्दाहं रुजया ऊष्मातिशयेन च युक्तं सत्पाकं गच्छति च| तत्तथाभूतं चर्मपिण्डितं ग्रथितं पिण्डाकारतया ग्रन्थिभावमापन्नं मणेर्मेढ्राग्रभागस्याधःप्रलम्बं लम्बमानं निवृत्तसंज्ञं निवृत्ताख्यो रोगः| सकफं कफसम्बद्धं तत्तु निवृत्तं कण्ड्वा काठिन्येन च युक्तं भवति)|| २०||
Adhikarana अवपाटिका (२१) · Śloka २१
दारूढं स्फुटितं चर्म निर्दिष्टमवपाटिका||२१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
मेढ्रभवं चर्म दुष्टं कृत्वोढं मर्दितं स्फुटितं सदवपाटिकेति नाम्ना निर्दिष्टम्| (दुरुढं दुष्टं कृत्वोढं अयथावत् गृहीतमर्दितमित्यर्थः| अत एव स्फुटितं भिन्नं यच्चर्मत्वक् तदवपाटिका तत्संज्ञो गुह्यरोगः)|| २१||
Adhikarana निरुद्धमणिः (२२) · Śloka २२
वातेन दूषितं चर्म मणौ सक्तं रुणद्धि चेत्| स्रोतो मूत्रं ततोऽभ्येति मन्दधारमवेदनम्| मणेर्विकासरोधश्च स निरुद्धमणिर्गदः||२२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वातेन दूषितं चर्म मेढ्रमणौ सक्तं श्लिष्टं यदि मेढ्रस्रोतोरुणाद्धि ततो मूत्रं मन्दधारमवेदनं चाभ्येति मणेश्च हर्षणे विकासरोधो भवति स गदो नाम्ना निरुद्धमणिः| (वातेन कृतदूषणं चर्म मणौ लिङ्गाग्रे सक्तं संश्लिष्टं स्रोतो मूत्रमार्गं रुणद्धि यदि ततस्तस्माद्धेतोः मूत्रः मन्दधारं स्रोतोरोधादन्तरान्तरा विच्छिन्नं अवेदनं वेदनारहितम्| अर्श्मर्यादौ हि निरोधस्याभ्यन्तरत्वाद्वेदनासम्भवः इह तु बाह्यत्वात्तदभावः| अभ्येति निर्गच्छति| मणेः कर्णिकायास्त्वक्परिवर्तनाशक्यतया विकासयितुमशक्यत्वञ्च स्यात्| य एवं विधः स गदो निरुद्धमणिसंज्ञो गुह्यरोगः)|| २२||
Adhikarana ग्रथितम् (२३) · Śloka २३
लिङ्गं शूकैरिवाकीर्णं ग्रथिताख्यं कफोद्भवम्||२३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
कफेन हेतुना लिङ्गं मेढ्रमन्तः शूकैः किंशारुभिरिवावृतं भवति तस्य ग्रथित इत्याख्या| (शूकाचितप्रतीतियुक्तं मेढ्रं ग्रथिताख्यं तच्च कफोद्भवं कफेन जायत इत्यर्थः| (किंशारुर्धान्यशूकम्)|| २३||
Adhikarana स्पर्शहानिः (२४) · Śloka २४
शूकदूषितरक्तोत्था स्पर्शहानिस्तदाह्वया||२४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
शूकेन दूषितं यन्मेढ्रे रक्तं तदुत्था मेढ्रे स्पर्शस्य हानिरचेतनत्वं भवति| तत्तदाह्वयं नाम्ना स्पर्शहानिः| (लिङ्गवृद्ध्यर्थं प्रलिप्त शूकदूषिताद्रक्तादुत्पन्ना स्पर्शहानिः स्वापप्रयुक्तं स्पर्शाज्ञानं तदाह्वयो स्पर्शहान्याख्यो रोगः|| २४||
Adhikarana शतपोनकम् (२५) · Śloka २५
छिद्रैरणुमुखैर्यत्तु मेहनं सर्वतश्चितम्| वातशोणितकोपेन ते विद्याच्छतपोनकम्||२५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
यत्तु मेहनं मेढ्रं सर्वत्र अणुमुखैः सूक्ष्मास्यैश्छिद्रैश्चितं वातशोणितकोपेन हेतुना भवति तं नाम्ना शतपोनकं विद्यात्| (यत्तु लिङ्गं वातरक्तयोः कोपादणुमुखैः सूक्ष्मास्यैर्मुखस्याणुत्वोक्त्या मूलस्य स्थूलत्वमपि व्यक्तितम्| अत्र एव हि तेभ्यो मूत्रादिपरिस्रुतिः| छिद्रैः सूषिरैः सर्वतश्चितं व्याप्तं तं शतपोनकाख्यं विद्यात्| भगन्दरोक्तशतपोनकवत् बहुच्छिद्रत्वात्)|| २५||
Adhikarana त्वक्पाकः (२६) · Śloka २६
पित्तासृग्भ्यां त्वचः पाकस्त्वक्पाको ज्वरदाहवान्||२६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पित्तासृग्भ्यां हेतुभ्यां ज्वरदाहवान् यस्त्वचः पाकः स नाम्ना त्वक्पाकः| (पित्तेनासृजा च हेतुना ज्वरदाहवान् ज्वरेण दाहेन च युक्तो मेढ्रा त्वचः पाको त्वक्पाकाख्यो गुह्यरोगः)|| २६||
Adhikarana मांसपाकः (२७) · Śloka २७
मांसपाकः सर्वजः सर्ववेदनो मांसशातनः||२७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सर्वजः सन्निपातजो मांसपाकः सर्वाभिर्वेदनाभिर्युक्तो मांसशातनो भवति| (सर्वजः सन्निपातजः सर्ववेदनः छेदभेदतोदस्फुरणव्यासव्यधस्रंसस्वापाद्यखिलवेदनान्वितः मांसशातनः मांसं पक्त्वा मेढ्रादणुशः पातयन् मांसपाकः मांसपाकाख्यो रोगः)||२७||
Adhikarana असृगर्बुदम् (२८) · Śloka २८
सरागैरसितैः स्फोटैर्वेदनाभिश्च पीडितम्| मेहनं वेदना चोग्रा तं विद्यादसृगर्बुदम्||२८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सरागत्वादियुक्तैः स्फोटैस्तद्विधाभिश्च सूक्ष्माभिः पिटकाभिर्यत्र मेहनं पीडितं भवत्युग्रा च वेदना तस्य रोगस्यासृगर्बुदमिति नाम विद्यात्| (मेढ्रं सरागैरीषद्रक्तवर्णैरसितैः कृष्णवर्णैर्वा स्फोटैरथात्तादृशीभिरेव पिटकाभिश्च पीडितं व्याप्तं तथा उग्रा अत्यर्थमसहनीया वेदना च स्याद्य एवंविधो रोगस्तमसृगर्बुदं विद्यात्)||२८||
Adhikarana मांसार्बुदं विद्रधिश्च (२९) · Śloka २९
मांसार्बुदं प्रागुदितं विद्रधिश्च त्रिदोषजः||२९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
गुह्ये तु यन्मांसार्बुदं तत् लक्षणैः प्राक् ग्रन्थ्याद्यध्याय उदितम्| गुह्ये च त्रिभिर्दोषैर्विद्रधिर्भवति| (अर्बुदानां मध्ये मांसार्बुदं विद्रधीनां मध्ये सन्निपातजो विद्रधिश्चात्रापि भवतः| तौ च स्वस्व निदानेन बोद्धव्यावित्यर्थः)|| २९||
Adhikarana तिलकालकाः (३०) · Śloka ३०
कृष्णानि भूत्वा मांसानि विशीर्यन्ते समन्ततः| पक्वानि सन्निपातेन तान् विद्यात्तिलकालकान्||३०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सन्निपातेन हेतुना गुह्ये पक्वानि मांसानि कृष्णानि भुत्वा समन्ताद्विशीर्यन्ते तांस्तिलकालकान् विद्यात्| (सन्निपातकोपेन पक्वानि मेढ्रमांसानि कृष्णानि कृष्णवर्णानि भूत्वा समन्ततः आबस्तिपर्यन्तं विशीर्यन्ते शकलीभूय निपतन्ति बहुवचनं शकलापेक्षया| य एवंविधास्तान् तिलकालकसंज्ञान् जानीयात्)| इत्यपदंशार्शःसर्षपिकाऽवमन्थकुम्भीकालज्युत्तमापुष्करिकासंव्यूढामृदिताऽष्ठीलिका- निवृत्ताऽवपाटिकानिरुद्धमणिग्रथितस्पर्शहानिशतपोनकत्वक्पाकमांसपाकाऽसृगर्बुद- मांसार्बुदविद्रधितिलकालकाख्यास्रयोविंशतिः पुंगुह्यरोगाः उक्ताः|| ३०||
Adhikarana साध्यासाध्यता (३१) · Śloka ३१
मांसोत्थमर्बुदं पाकं विद्रधिं तिलकालकान्| चतुरो वर्जयेदेषां शेषान् शीघ्रमुपाचरेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
एषां च मध्यान्मांसोत्थमर्बुदं मांसोत्थमेव च पाकं विद्रधिं तिलकालकांश्चेति चतुरो वर्जयेत् न चिकित्सेत्| शेषांस्तु शीघ्रमेवोपचरेत्| (अपदंशानां साध्यासाध्यविभागस्योक्तत्वादेषामनन्तरोक्तानामर्शःप्रभृतीनां मध्ये मांसोत्थमर्बुदं मांसार्बुदं पाकं मांसपाकं विद्रधिं तिलकालकानिति चतुरः वर्जयेत्| उद्देशत एवैषां चतुष्ट्वे सिद्धेऽपि चतुरैति चतुर इति पुनरुक्तिः सुखनिश्चयार्था बहुवचनोक्तानां तिलकालकानां बहुत्वशङ्कानिरासार्थं च| शेषानर्शः सर्षपिकादीन् शीघ्रमाश्वेवोपाचरेत् तेषामपि कालातिपाते महान प्रत्यवायः स्यादिति भावः)|| ३१||
Adhikarana स्त्रीगुह्यरोगाणां हेतुः (योनिव्यापदः) (३२) · Śloka ३२
विंशतिर्व्यापदो योनेर्जायन्ते दुष्टभोजनात्| विषमस्थाङ्गशयनभृशमैथुनसेवनैः| दुष्टार्तवादपद्रव्यैर्बीजदोषेण दैवतः||३२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
एवं पुंगुह्यरोगानुक्त्वा स्त्रीगुह्यरोगानाह-योनेः स्त्रीगुह्यस्य दुष्टभोजनादिहेतोर्विंशतिर्व्यापदो जायन्ते| विषमस्थैरङ्गैः शयनं तथोक्तम्| दुष्टार्तवेन स्रवता| अपद्रव्याणि लोहादिमयानि दाक्षिणात्यासु प्रसिद्धानि| बीजदोषः स्त्रियो जन्मकाले योन्यारम्भकस्य बीजस्योपहतत्वम्| दैवमन्यजन्मकृतं कर्म| इति योनिव्यापदा मविशेषेण हेतुरुक्तः| (दुष्टभोजनात् पर्युषिताद्यन्यभोजनात्| उक्तं च- भवेत् पर्युषितं पूतिक्लिन्नमुष्णीकृतं पुनः| दुष्टं कृम्यादिजुष्टं च शोषितं चान्नमातपे|| इति| विषमस्थाङ्गशयनभृशमैथुनसेवनैः अयथावद्विन्यस्तैरङ्गैः शयनस्य भृशमैथुनस्य च शीलनैः| दुष्टार्तवाद्वातादिदूषितादृतुजरक्तात्| उपद्रव्यैरिति पाठः| उपद्रव्यैर्लोहादिकृतैरुपलिङ्गैः| उपलिङ्गसुरतं देशान्तरेषु प्रसिद्धम्| उक्तञ्च रतिरहस्ये- विमृद्यमानाः कृतकध्वजेन द्रवन्ति हृष्यन्ति दृढप्रहारैः| स्त्रीराज्यजाः कोसलजाश्च नार्यः प्रचण्डकण्डूतिभगा भवन्ति|| इति|| बीजदोषेण योन्यारम्भकस्याकाशादिकस्य बीजस्योपहतत्वेन दैवतो जन्मान्तरकृतपापफलपरिणामाच्च हेतोः योनेर्विंशतिर्व्यापदो भवन्ति| इयता ग्रन्थजालेन योनिव्यापदां सामान्यकारणमुक्तम्)||३२||
Adhikarana वातिकी योनिव्यापद् (३३) · Śloka ३३
योनौ क्रुद्धोऽनिलः कुर्याद्रुक्तोदायामसुप्तताः| पिपीलिकासृप्तिमिव स्तम्भं कर्कशतां स्वनम्| फेनिलारुणकृष्णाल्पतनुरूक्षार्त्तवस्रुतिम्| भ्रंशं वङ्क्षणपार्श्वादौ व्यथां गुल्मं क्रमेण च| तांस्तांश्च स्वान् गदान् व्यापद्वातिकी नाम सा स्मृता||३३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
योनावित्यादिना लिङ्गान्युच्यन्ते| योनौ क्रुद्धो वायुः रुगादीन् कुर्यात्| फेनिलेत्याद्यार्त्तवविशेषणं तस्य स्रुत्या सम्बन्धः| भ्रंशो योनिभ्रंशः| वङ्क्षणादौ व्यथां क्रमेण गुल्ममपि कुर्यात्| तांस्तांश्च स्वान् वातजान् स्तम्भादीन् गदान्| इयं वातिकी नाम योनिव्यापत् स्मृता| (दुष्टभोजनादिना कुपितो वायुर्योनौ रुगादीन् कुर्यात्| पिपी-लिकासृप्तिमिव तासां सञ्चरणप्रतीतिमित्यर्थः| कर्कशता काठिन्यम्| फेनिलं फेनयुक्तमरुणवर्णं कृष्णं कृष्णवर्णं वा अल्पमबहु तनु स्वच्छं रूक्षमस्निग्धं एवम्भूतस्यार्त्तवस्य स्रुतिः स्रवणम्| स्रंसमिति पाठः| स्रंसो वेदनाविशेषः (कलत्तुनोक्क)| वङ्क्षणपार्श्वादौ व्यथां वङ्क्षण्योः पाऱ्श्वयोश्च कटीपृष्ठपरिग्रहः| क्रमेण उपेक्षया कालातिपातात् गुल्मं गुल्माख्यं रोगं तांस्तानायामाक्षेपकस्तम्भादीन् स्वान् वातव्याधिसम्बन्धिनो गदांश्च करोति| यैवंविधा सा वातिकी नाम योनिव्यापत् स्मृता)|| ३३||
Adhikarana अतिचरणा (३४) · Śloka ३४
सैवातिचरणा शोफसंयुक्तातिव्यवायतः||३४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सैव वातिकी अतिव्यवायाच्छोफसंयुक्ता सत्यतिचरणेत्युच्यते| (सा वातिक्येव अतिव्यवायतः भृषमैथुनाद्धेतोः शोफ संयुक्ता योनिप्रदेशे श्वयथुमती सञ्जाता चेदतिचरणा अतिचरणेति संज्ञान्तरं लभते)|| ३४||
Adhikarana प्राक्चरणा (३५) · Śloka ३५
मैथुनादतिबालायाः पृष्ठजङ्घोरुवङ्क्षणम्| रुजन् सन्दूषयेद्योनिं वायुः प्राक्चरणेति सा||३५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अतिबालाया स्त्रिया मैथुनाद्वायुः पृष्ठादिकं रुजन् योनिं सन्दूषयेत्| सा व्यापन्नाम्ना प्राक्चरणा| (बालाया असम्पूर्णषोडशवयस्काया अतिमैथुनादनल्पव्यवायात् पृष्ठजङ्घोरुवङ्क्षणं पृष्ठं जङ्घे ऊरु वङ्क्षणौ च रुजन् योनिं सन्दूषयेत्| रुक्तोदादियुक्तां करोति सा प्राक्चरणेति योनिव्यापत्)||३५||
Adhikarana उदावृत्ता (३६) · Śloka ३६
वेगोदार्वत्तनाद्योनिं प्रपीडयति मारुतः| सा फेनिलं रजःकृच्छ्रादुदावृत्तं विमुञ्चति| इयं व्यापदुदावृत्ता||३६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वेगोदावर्त्तनादधोवातादिवेगधारणनिमित्तादूर्ध्वमुद्गमाद्वायुर्योनिं प्रपीडयति सा पीडता सत्युदावृत्तं बद्धं फेनिलं फेनयुक्तं रजो रक्तं कृच्छ्राद्विमुञ्चति| इयं व्यापन्नम्नाऽप्युदावृत्ता| (प्रपीडयत्यतिव्यथां करोति| सा अनिलपीडिता योनिः ऋतुकाले प्राप्ते रजो रक्तं फेनिलं फेनयुक्तं कृच्छ्रादल्पाल्पमुदावृत्तं मध्ये मध्ये ऊर्ध्वमावर्तमानं विसृजति)|| ३६||
Adhikarana जातघ्नी (३७) · Śloka ३७
जातघ्नी तु यदानिलः| जातं जातं सुतं हन्ति रौक्ष्याद्दुष्टार्त्तवोद्भवम्||३७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
यदा तु दुष्टार्त्तवोद्भवं सुतं जातं तत्काल एव वायू रौक्ष्याद्धन्ति तदा जातघ्नी नाम व्यापद्भवति| (यदा यस्मिन् काले वायू रौक्ष्यात् स्नेहक्षयोद्भूतरूक्षगुणाधिक्यात् क्रुद्धो दुष्टावर्त्तवोद्भवं दुष्टशोणितसम्भूतं जातं जातं सञ्जातान् सर्वानित्यर्थः| जातशब्दशक्त्या जन्मानन्तरत एवेति च द्योत्यते| हन्ति मारयति तदा तु जातघ्नी| जातघ्नी नाम योनिव्यापत्| दुष्टशोणितस्यापि गर्भाधानसामर्थ्यमस्तीत्युक्तं शारीरे)|| ३७||
Adhikarana अन्तर्मुखी (३८) · Śloka ३८
अत्याशिताया विषमं स्थितायाः सुरते मरुत्| अन्नेनोत्पीडितो योनेः स्थितः स्रोतसि वक्रयेत्| सस्थिमांसं मुखं तीव्ररुजमन्तर्मुखीति सा||३८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
या तु स्त्री अत्याशिता सती सुरते पुंयोगे विषमं कृत्वा तिष्ठति तदा तस्या मरुद्वायुरन्नेनोत्पीडितो योनेः स्रोतसि स्थितः सन् तस्या मुखं तीव्ररुजं सास्थिमांसं वक्रयेत् सा व्यापन्नाम्नाऽन्तर्मुखी| (अत्याशिताया अतिभुक्तायाः सुरते करणवैचित्र्यादङ्गं विषमं कृत्वा स्थिताया नार्याः वायूरन्नेन निरवकाशं निष्पीडितो विषमस्थित्या सावकाशे योनिस्रोतस्येव स्थितस्तस्या मुखमस्थ्ना मांसेन च सह तीव्ररुजमत्यर्थं वेदनं वक्रेयेत्| सा अन्तर्मुखीति नाम योनिव्यापत्)|| ३८||
Adhikarana सूचीमुखी (३९) · Śloka ३९
वातलाहारसेविन्या जनन्यां कुपितोऽनिलः| स्त्रिया योनिमणुद्वारां कुर्यात् सूचीमुखीति सा||३९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
जनन्यां मातरि वातलाहारसेविन्यामनिलः कुपितो योषाया योनिं संवृतमुखीं कुर्यात् सा व्यापन्नाम्ना सूचीमुखी|| ३९||
Adhikarana योनिशोषः (४०) · Śloka ४०
वेगरोधादृतौ वायुर्दुष्टो विण्मूत्रसंग्रहम्| करोति योनिशोषञ्च शुष्काख्या सातिवेदना||४०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
ऋतुकाले वेगरोधाद्दृष्टो वायुर्विण्मूत्रसंग्रहं योनिशोषं च करोति| सा व्यापच्छुष्काख्या| सा चातिवेदना भवति| (ऋतुकाले वेगरोधात् अधोवातादिवेगधारणात् दुष्टः क्रुद्धो वायुर्विण्मूत्रसंग्रहं मलमूत्रयोर्निरोधं योनिशोषं योनिद्वारे द्रवाभावं च करोति| अतिवेदना अधिकवेदनायुक्ता या एवंविधा सा शुष्काख्या शुष्का संज्ञा योनिव्यापत्)|| ४०||
Adhikarana वामिनी (४१) · Śloka ४१
षडहात् सप्तरात्राद्वा शुक्रं गर्भाशयान्मरुत्| वमेत्सरुङ्नीरुजो वा यस्यां सा वामिनी मता||४१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
यस्यां व्यापदि निषिक्तं शुक्रं गर्भाशयान्मरुत् सरुजो वा नीरुजो वा षडहात् सप्तरात्राद्वा बहिः क्षिपेत् सा व्यापद्वामिनी मता| (यस्यां व्यापदि वायुः षडहात् षण्णामह्नां समाहारात् हेत्वर्थं पञ्चाम्याः करणार्थे परिणामात् षड्भिरहोभिरित्यर्थः| सप्ताहात् सप्तभिरहोभिर्वा| अत्र सप्ताहशब्दस्य मर्यादात्वेनाभिविधित्वेन चेष्टत्वादत्र षदहात् सप्तरात्राद्वेति पक्षद्वयं परिगृहीतम्| सरुक् रुजा सहितः नीरुजो रुजा रहितः वाशब्दो विकल्पे क्वचित् सरुजः क्वचिन्नीरुजश्चेत्यर्थः| शुक्रं पुंसा निषिक्तं गर्भाशयात् गर्भकोष्ठं प्रविष्टमपीति भावः| वमेत बहिर्निरस्येत्| नुदेदिति वक्तव्ये वमेदित्युक्तिर्वामिनीशब्दस्य निरुक्तिद्योतनाय| एवंविधा सा व्यापद्वामिनीसंज्ञा)|| ४१||
Adhikarana षण्डा (४२) · Śloka ४२
योनौ वातोपतप्तायां स्त्रीगर्भे बीजदोषतः| नृद्वेषिण्यस्तनी च स्यात् षण्डसंज्ञानुपक्रमा||४२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
स्त्र्याख्यगर्भे बीजदोषाद्वातोपतप्तायां योनौ पुरुषद्वेषिणी स्तनरहिता च स्त्री स्यात् सा व्यापत् षण्डसंज्ञानुपक्रमा त्याज्या| (योनौ कुतश्चित् कारणात् क्रुद्धेन वायुना पीडितायां सत्यां मातुरित्यर्थात्| गर्भे गर्भाधानसमये बीजदोषतः आर्त्तवदुष्ट्या स्त्री जायमाना पुत्री नृद्वेषिणी पुंसम्भोगविरक्ता अस्तनी यौवनेऽत्यल्पस्तनी च स्यात् सा व्यापत्षण्डाख्या अनुपक्रमा असाध्यत्वाच्चिकित्सारहिता च )|| ४२||
Adhikarana महायोनिः (४३) · Śloka ४३
दुष्टो विष्टभ्य योन्यास्यं गर्भकोष्ठं च मारुतः| कुरुते विवृतां स्रस्तां वातिकीमिव दुःखिताम्| उत्सन्नमांसां तामाहुर्महायोनिं महारुजम्||४३||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
दुष्टो वायुर्योन्यास्यं गर्भकोष्ठञ्चा विष्टभ्य योनिं विवृतां स्थानाच्च स्रस्तां वातिक्याख्यव्यापदमिव च दुःखितां व्यथितामुत्सन्नमांसां महारुजञ्च कुरुते तां नाम्ना महायोनिमाहुः| (यथास्वैः गुह्यरोगकारणाभूतैर्दूषणैर्दुष्टो वायुर्योनिमुखं गर्भाशयञ्च विष्टभ्य स्तम्भयित्वा विवृतां न कदाचिदपि संवरणयुक्तां स्रस्तां स्थानाच्चलितां बहिर्निस्सृतामित्यर्थः| वातिकीमिव वातिक्याख्यां व्यापदमिव दुःखितां रुक्तोदायामादिविविधोपद्रवयुक्तामित्यर्थः| उत्सन्नमांसां उद्वान्तमुखत्वादुत्सन्नमांसां महारुजां अत्यर्थवेदनायुक्तां कुरुते योनिरिति महायोनिशब्दसान्निध्याहार्यं तां व्यापदं महयोनिं महायोन्याख्यामाहुः)|| ४३||
Adhikarana पैत्तिकी योनिव्यापत् (४४) · Śloka ४४
यथास्वैर्दूषणैर्दुष्टं पित्तं योनिसमाश्रितम्| करोति दाहपाकोषा पूतिगन्धज्वरान्विताम्| भृशोष्णभूरिकुणपनीलपीतासितार्त्तवाम्| सा व्यापत् पैत्तिकी||४४||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
यथास्वैर्दूषणैर्निदानकथितैर्दुष्टं पित्तं योनिमाश्रित्य तामेव दाहाद्यन्वितां भृशोष्णादिगुणां च करोति सा व्यापन्नाम्ना पैत्तिकी| (यथास्वैः सर्वरोगनिदानोक्तैः कट्वम्लादिभिर्दुष्टं प्राप्तदूषणं योनिं प्राप्तं पित्तं तां योनिं दाहाद्यन्वितां भृशोष्णादिगुणयुक्तार्त्तवां च करोति| दाहः सर्वाङ्गीणः दाहः| ऊषा प्रादेशिका दाहः| पूतिगन्धो दुर्गन्धः| कुणपाऱ्त्तवं रक्तदोषजं प्राक् पुत्रकामीयाध्याय उक्तम्| एवंविधा व्यापत्सा पैत्तिकी नाम भवति)|| ४४||
Adhikarana रक्तयोनिः (४५) · Śloka ४५
रक्तयोन्याख्यासृगतिस्रुतेः||४५||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
एषैवातिरक्तस्रुतेः रक्तयोन्याख्या भवति| (सा पैत्तिकी व्यापदेवात्यसृक्स्रावाद्धेतोः रक्तयोनिसंज्ञा स्यात्)|| ४५||
Adhikarana श्लैष्मिकी योनिव्यापत् (४६) · Śloka ४६
कफोऽभिष्यन्दिभिः क्रुद्धः कुर्याद्योनिमवेदनाम्| शीतलां कण्डुलां पाण्डुं पिच्छिलां तद्विधस्रुतिम्| सा व्यापच्छ्लैष्मिकी||४६||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अभिष्यन्दिभिः स्रोतोमालिन्यकरैराहारैः कफः क्रुद्धो वेदनारहितां शीतलादिगुणां च योनिं कुर्यात्| तद्विधस्रुतिं शीतलादि गुणस्रुतिं सा व्यापन्नाम्ना श्लैष्मिकी| (योनिं अवेदनामीषद्वेदनायुक्तां शीतलां शीतस्पर्शां कण्डूलां कण्डुयुक्तां पाण्डु पिच्छिलां पाण्डुरवर्णां पैच्छिल्ययुक्तां च तद्विधस्रुतिं पाण्डुपिच्छिलाम्बु स्रवणयुक्तां च करोति)|| ४६||
Adhikarana लोहितक्षयाख्या (४७) · Śloka ४७
वातपित्ताभ्यां क्षीयते रजः| सदाहकाऱ्श्यवैवर्ण्य यस्यां सा लोहितक्षया||४७||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
यस्यां व्यापदि वातपित्ताभ्यां रजः क्षीयते दाहादिकृच्च भवति सा व्यापन्नाम्ना लोहितक्षया| (यस्यां योनिव्यापद्यनिलपित्ताभ्यां कारणाभ्यां रजो रक्तं दाहाद्यन्वितं क्षीयते क्षयं याति सा लोहितक्ष्याख्या व्यापत्)|| ४७||
Adhikarana परिप्लुता (४८) · Śloka ४८
पित्तलाया नृसंवासे क्षवथूद्गारधारणात्| पित्तयुक्तेन मरुता योनिर्भवति दूषिता| शूना स्पर्शासहा सार्त्तिर्नीलपीतास्रवाहिनी| बस्तिकुक्षिगुरुत्वातिसारारोचककारिणी| श्रोणिवङ्क्षणरुक्तोदज्वरकृत्सा परिप्लुता||४८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पित्तलायाः पित्तप्रकृतेः स्त्रिया नृसंवासे क्षवथोरुद्गारस्य च धारणात् पित्तयुक्तेन वायुना दूषिता योनिः शूनादिगुणा भवति सा व्यापन्नाम्ना परिप्लुता| (पित्तलायाः प्रभूतपित्तायाः पित्तप्रकृतेरित्यर्थः| नृसंवासे पुंसङ्गतौ क्षवथूद्गारयोर्धारणात् पित्तयुक्तेन मरुता दूषिता योनिः शूना शोफयुक्ता स्पर्शासहा स्पर्शं किञ्चिदप्यसहमाना सार्त्तिः रुजा युक्ता नीलपीतास्रवाहिनी नीलवर्णं पीतवर्णं वा अस्रं रक्तं वहमाना तथा बस्तैः कुक्षेश्च गुरुत्वमतिसारमरोचकं च कुर्वाणा श्रोण्यां वङ्क्षण्योः रुक्तोदौ च ज्वरं च कुर्वती भवति सा व्यापत् परिप्लुताख्या)|| ४८||
Adhikarana उपप्लुता (४९) · Śloka ४९
वातश्लेष्मामयव्याप्ता श्वेतपिच्छिलवाहिनी| उपप्लुता स्मृता योनिः||४९||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वातश्लेष्मलैरामयैर्व्याप्ता योनिः श्वेतं पिच्छिलं च वहति सा नाम्नोऽपप्लुता स्मृता| (वातनिमित्तैः श्लेष्मनिमित्तैश्चामयैर्व्याप्ता परिवृता श्वेतपिच्छिलवाहिनी श्वेतवर्णं पैच्छिल्ययुक्तं चास्रं वहमाना योनिः योनिव्यापत् उपप्लुताख्या स्मृता)|| ४९||
Adhikarana विप्लुता (५०) · Śloka ५०
विप्लुताख्या त्वधावनात्| सञ्जातजन्तुः कण्डूला कण्ड्वा चातिरतिप्रिया||५०||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
या तु योनिरधावनादप्रक्षालनाद्धेतोः सञ्जातजन्तुः कण्डूला च भवति कण्ड्वा चातिरतिप्रिया अतिव्यवायप्रिया च भवति सा नाम्ना विप्लुता| (विप्लुताख्या तु योनिः तुशब्दः परिप्लुतातो विशेषद्योतकः| अधावनादन्तर्मलापरिशोधनात् सञ्जातजन्तुः योन्यन्तर्गतरक्तजक्रिमियुतत्वादागन्तु क्रिमिसम्भवे त्वतिरति प्रियेत्यस्यानुपपत्तेश्चान्तःप्रवृद्धनैसर्गिकक्रिमिरित्यर्थः| रतिरहस्ये चैतत्स्पष्टमुक्तम्- रक्तजाः क्रिमयः सूक्ष्मा मृदुमध्योग्रशक्तयः| स्मरसद्मनि कण्डूतिं जनयन्ति यथाबलम्|| ध्वजदण्डाभिघातेन कण्डूत्यपनयादतः| रक्षणाच्च सुखम्|| इति| कण्डूला अमर्षणीकण्डूयुक्ता| कण्ड्वा कण्डूतिहेतोः| चशब्दः सञ्जातजन्तुत्वात् कण्डूः कण्डुत्या रत्यभिनिवेशश्चेतिहेतुपारम्पर्यद्योतनार्थः| अतिरतिप्रिया अतीव सुरतेच्छुः)|| ५०||
Adhikarana कर्णिनी (५१) · Śloka ५१
अकालवाहनाद्वायुः श्लेष्मरक्तविमूर्च्छितः| कर्णिकां जनयेद्योनौ रजोमार्गनिरोधिनीम्| सा कर्णिनी||५१||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अकालवाहनादप्राप्ताम्ब्वीरणाद्वायुः श्लेष्मरक्ताभ्यां मिश्रितो योनौ रजोमार्गनिरोधिनीं कर्णिकां जनयेत्| सा व्यापन्नाम्ना कर्णिनी| (वायुरकालवाहनाद्वेगोदीरणात्| काश्चिद्रतान्ते कामाम्बु छलाद्वञ्चयितुं प्रियान्| मूत्रं सृजन्त्यकाले या मदनाम्बवेव तत् द्वयम्| अकालवाहनस्यार्थ इति व्याचष्टसारकृत्| द्वेधाऽप्यनिच्छासुरते द्रुतिभावः प्रतीयते| श्लेष्मरक्तविमूर्च्छितः श्लेष्म रक्ताभ्यां विमूर्च्छितो वर्द्धितः श्लेष्मसम्बन्धात् घनीभूय दुर्मांस प्रायतां प्राप्तस्य रक्तस्य वायुनोदीरणे कर्णिन्याः सम्प्राप्तिरिति भावः| योनौ गर्भाशयद्वारमुखे रजोमार्गनिरोधिनीं गर्भाशयद्वार संवृतिकरीं| अत एव निषिक्तस्य शुक्रस्याप्रतिग्रहाद्गर्भो न जायत इति भावः| कर्णिकां पद्मकर्णिकातुल्यं मांसाङ्कुरमित्यर्थः| जनयेदाविष्कुर्यात्| सा कर्णिनीसंज्ञा व्यापत्)|| ५१||
Adhikarana सान्निपातिकी योनिव्यापत् (५२) · Śloka ५२
त्रिभिर्दोषैर्योनिगर्भाशयाश्रितैः| यथास्वोपद्रवकरैर्व्यापत् सा सान्निपातिकी||५२||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
त्रिभिर्दोषैर्योनौ गर्भाशये वाश्रितैर्यथास्वोपद्रवकरैः सूत्रोक्तवाताद्युपद्रव्यकरैर्या व्यापत् सा नाम्ना सान्निपातिकी| (योनिं गर्भाशयं चाश्रित्य रुक्तोददाहपाकशैत्यकण्ड्वादिस्वस्वोपद्रवं कुर्वद्भिर्वातादिभिर्या व्यापत् सा सान्निपातिकी संज्ञा)|| ५२||
Adhikarana योनिव्यापदुपद्रवाः (५३-३८) · Śloka ३८
इति योनिगदा नारी यैः शुक्रं न प्रतीच्छति| ततो गर्भं न गृह्णाति रोगांश्चाप्नोति दारुणान्| असृग्दरार्शोगुल्मादीनाबाधांश्चानिलादिभिः||५३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता- वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे गुह्यरोग- विज्ञानीयो नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः||३८||
🔊 Audio coming soon
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इति विंशतिर्वातिक्यतिचरणाप्राक्वरणोदावृताजातघ्न्यन्तर्मुखीसूची -शुष्काख्या-वामिनी-षण्डा-महायोनि-पित्तयोनि-रक्तयोनि-श्लैष्मिकी-लोहतक्षयोऽपप्लुता-परिप्लुता-विप्लुता-कर्णिनी-सान्निपातिक्याख्याः योनिगदा उक्ताः यैर्गदैर्नारी निषिक्तं शुक्रं न प्रतीच्छति गर्भाशयेन न गृह्णाति शुक्रस्याग्रहणाद्गर्भं न गृह्णाति असृग्दरादींश्च रोगान् दारुणानति- कृच्छ्रानाप्नोतियनिलदिभिश्च दोषैर्दारुणानाबाधान् व्याधीन् स्तम्भशूलादीनाप्नोतीति| (योनिगदा योनिव्यापदः इत्यनेन प्रकारेणोक्ताः यैर्योनिगतैर्नारी व्यापद्यमानास्त्री शुक्रं पुंसा निषिक्तं न प्रतीच्छति न प्रतिगृह्णाति| ततस्तसमाद्धेतोः गर्भं न गृह्णाति, गर्भो न जायते| अपत्यार्थमेव यस्याः परिग्रहो विधीयते तदभावे तया किं फलमिति भावः| किञ्च दारुणानतिकृच्छ्रानसृग्दरार्शोगुल्मादीन् आदिशब्देन मूत्रकृच्छ्रास्थिस्रावादयो गृह्यन्ते रोगानाप्नोति| तथा अनिलादिभिर्वातपित्तकफैः कृतानाबाधान् असम्भावनीयान् व्यापदन्तरंश्च प्राप्नोति)|| ५३|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचिताया मष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखाया मुत्तरतन्त्रे अष्टत्रिंशोऽध्यायः