७. मर्मविभागः

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पूर्वमेवाध्यायारम्भप्रयोजनमुक्तम्|| १||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सर्वस्मिञ्छरीरे सप्तोत्तरं मर्मणां शतम्|| २||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तत्र शाखाचतुष्टये प्रत्येकं शाखायामेकादश मर्माणि आगुदादाऽचाक्षकसन्धेः षड्विंशतिः| ग्रीवादौ सप्तत्रिंशत्| एकस्मिन् सक्थ्नि एकादशानां मर्मणां विभागाः प्रदर्श्यन्ते| एतेन शाखात्रये तथैवानुमन्तव्यम्|| ३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पादतलमध्ये मध्यमाङ्गुल्यभिमुखेन तलहृदयं नाम मर्म| तत्र विद्धस्य रुजया मरणम्|| ४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

क्षिप्रे विद्धस्याक्षेपेण मरणम्| आक्षेपो वातव्याधिषु वक्ष्यमाणलक्षणः|| ५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

कूर्चः क्षिप्रस्योपरि द्व्यङ्गुले| उभयत इति पादपृष्ठात् पादतलं यावत्| तत्र कूर्चे विद्धस्य पादभ्रमणवेपने भवतः| वेपनं कम्पनाम्|| ६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

गुल्फसन्धेरधः कूर्चशिरो नाम मर्म| तत्र रुजाशोफौ भवतः तत्रेत्यत्र विद्धस्येत्यनुवर्त्तते|| ७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पादस्य जङ्घायाश्च सन्धाने स्थितो गुल्फः रुगादिकरः षण्ढगा अयोषिद्योग्यत्वम्|| ८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

जङ्घामध्ये तु इन्द्रबस्तिः| तत्र रक्तक्षयान्मरणं भवति|| ९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

जङ्घोर्वोः सङ्गमे स्थितं जानुः| तत्र खञ्जता भवति| खञ्जो विकृतपादः|| १०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

आणिः अप्युभयतः ऊरौ जानुनस्त्र्यङ्गुलादूर्ध्वं द्वौ दिशौ व्याप्यवर्त्तत इत्यर्थः| रुगादिकरः|| ११||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

ऊरुमध्ये स्थिता ऊर्वी| तद्वेधाद्रक्तक्षयात् सक्थिशोषः|| १२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

ऊरोर्मूले वंक्षणसन्धेरधस्तात् लोहिताक्षम्| तत्र रक्तक्षयात् पक्षाघातो भवति|| १३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

वंक्षणवृषाणायोर्मध्ये विटपं नाम| तत्र षण्ढता अथवा अल्पशुक्रता भवति|| १४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

इति तलहृदयक्षिप्रकुर्चकूर्चशिरोगुल्फेन्द्रबस्तिजान्वाण्युर्वीलोहिताक्षविटपान्येकादशैकस्यां शाखायां मर्माणि तद्वदेव शाखात्रयेऽपि विज्ञेयम्|| १५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

केवलं बाह्वोः केषाञ्चिन्नाम्नि विशेषः, तदेवोच्यते| यथा जङ्घाचरणयोः सन्धौ गुल्फः| तथा करप्रपाण्योर्मणिबन्धः| यथा जङ्घोर्वोः सङ्गमे जानु तथा प्रपाणिप्रबाहुमध्ये कूर्परः| जानुनि विद्धे यथा खञ्जता| कूर्परे विद्धे तथा कुणिता| कुणिर्विकृतकरः|| १६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यथा वंक्षणवृषणयोर्मध्ये विटपं तथा कक्षाक्षमध्ये कक्षाधरः| तस्मिन् विद्धे कुणित्वम्|| १७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

गुदः स्थूलान्त्रे प्रतिबद्धो वातादिनिरसनकर्मा| तस्मिन् विद्धे सद्यो मरणम्|| १८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

बस्तिरल्पमांसशोणितः कट्या मध्ये पृष्ठतो वक्रो धनुर्वत्| एकतो द्वारो मुखं स चास्यैकः अधोमुखश्च| तत्रापि बस्तौ विद्धे मरणं भवत्यश्मरी व्रणादृते| तत्राप्यमश्मरीव्रणे द्वाभ्यां मार्गाभ्यां विद्धे बस्ती मरणमेव| अश्मरीव्रणेऽप्येकतो विद्धे बस्तौ मूत्रस्रावी व्रणो भवति| सुबोधम्|| १९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

न केवलं बस्तिरेव विद्धः सद्योघ्नो यावन्नाभिरपीत्यपिशब्दस्यार्थः|| २०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

कोष्ठवक्षसोः स्तनयोश्च मध्ये स्थितं सत्त्वरजस्तमसामधिष्ठानमामाशयद्वारं तु हृदयम्| तत्रापि विद्धस्य सद्यो मरणम्||२१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तयोरिति| स्तनमूलयोर्विद्धयोः|| २२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

चूचुकौ स्तनमुखौ श्यामौ|| २३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

उरसि उभयतो द्वे वातवहे नाड्यौ अपस्तम्भौ नाम्ना मर्मणी||२४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अंसपार्श्वान्तरयोर्मध्ये किञ्चित् पार्श्वभागे अपालापौ| तयोर्मध्ये विद्धयोर्न सद्यो मरणम्| अपितु पूयत्वमापन्ने रक्ते|| २५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पृष्ठवंशमुभयतः पृष्ठवंशस्य द्वयोः पार्श्वयोर्ये प्रतिश्रोणी कर्णावस्थिनी स्थिताः ते कटीकतरुणे मर्मणी श्रोण्याः कर्णाकृतित्वात् श्रोणीकर्णौ|| २६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पृष्ठवंशस्य पाऱ्श्वयोर्मर्मणी कुकुन्दरौ तौ च जघनाद्बहिः| कट्याः पश्चिमो भागो जघनम्|| २७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पृष्ठवंशस्य द्वयोः पार्श्वयोः श्रोणीकर्णयोरुपरि पार्श्वान्तरमध्ये प्रतिबद्धौ पक्वाशयस्य छादने नितम्बमर्मणी|| २८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ| सव्यपार्श्वस्थः सव्ये प्रतिबद्धः| अपसव्यश्चापसव्ये| तत्र चाध तिर्य्यक्च प्रतिबद्धौ पाऱ्श्वसन्धी| ते च जघनपार्श्वयोर्मध्ये भवतः|| २९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पृष्ठवंशस्य द्वयोः पूर्वोक्तयोः स्तनमूलयोरार्जवेन तिर्य्यक् स्पष्टदिग्ग्रहणेन बृहत्यौ मर्मणी|| ३०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अंसफलके पृष्ठवंशस्य द्वयोः पार्श्वयोर्बाहुमूले च प्रतिबद्धे| तयोर्व्यध इति सर्वत्र सम्बन्धः|| ३१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अंसौ ग्रीवादिमध्यगौ स्कन्धयोः अंसपी ठयोश्च बन्धार्थौ| एवं गुदो बस्तिर्नाभिर्हृदयं द्वे स्तनमूले द्वे स्तनरोहिते द्वावपस्तम्भौ द्वावपालापौ द्वे कटीकतरुणे द्वे कुकुन्दरे द्वौ नितम्बे द्वौ पार्श्वसन्धी द्वे बृहत्यौ द्वे अंसफलके द्वावंसाविति षड्विंशतिर्मर्माण्यन्तराधौ|| ३२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

ऊर्ध्वमुच्यते| कण्ठनाड्यामेकस्मिन्| पार्श्वे एका नीला नाम सिरा| एका मन्या| तथैव द्वितीये| तासां व्यधे मूकत्वादिकं भवति|| ३३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

ग्रीवायां द्वयोः पार्श्वयोरष्टौ सिरा मातृकाह्वयाः|| ३४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

उभयपार्श्वे शिरसो ग्रीवायाश्च सन्धाने कृकाटिके मर्मणी| तत्र विद्धस्य चलशीर्षता|| ३५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

कर्णयोरधो विधुरे|| ३६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

घ्राणस्रोतसोर्द्वयोः पार्श्वयोरन्तः शिरसि गलप्रदेशे फणौ नाम्ना मर्मणी| तौ च श्रोत्रस्रोतः प्रतिबद्धौ तयोर्व्यधे गन्धाज्ञानम्|| ३७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

भ्रुवोः सम्बन्धिनोः पुच्छान्तयोर्बाह्यान्तरयोरध अक्ष्णोश्च बहिरपाङ्गौ मर्मणी|| ३८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

ललाटे भ्रुवोः पुच्छान्तयोरुपरि कर्णमनु कर्णं प्रति शङ्खौ नाम मर्मणी| तयोर्व्यधे सद्यो मरणम्|| ३९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

भ्रुवोरुपरि निम्नयोः प्रदेशयोरावर्त्तौ नाम्ना द्वे मर्मणी| तयोर्व्यधे आन्ध्यम्| अदर्शनम् अथवोपघातमात्रं दृष्टेर्वा|| ४०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

शङ्खयोरुपरि केशावसानमर्य्यादे उत्क्षेपो मर्मणी| तयोर्विद्धः सन् सशल्यो जीवति| पाकाद्वा स्वयंपतिते जीवति| उद्धृतशल्यो न जीवेत्|| ४१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

भ्रुवोर्मध्ये नाम स्थपनी मर्म| तत्रोत्क्षेपवत् सशल्यी जीवेत्| पाकात् पतितशल्यो वा| तत्र च उद्धृतशल्यो न जीवेत्|| ४२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पञ्च शिरसि कपालानां सन्धयः पञ्च मर्माणि| तत्र दाउ ललाटपर्श्वयोः केशान्तावस्थितौ द्वौ कृकाटिकापार्श्वयोरूर्ध्वगौ सन्धी| तयोरुपरि तिर्य्यगृजुसन्धिः सीमन्तास्तेषु विद्धेषून्मादादिभिर्मरणम्|| ४३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

जिह्वादिसन्तर्पणीनां सिराणां तालुनि सन्निपातो भवति| तासां यानि बह्वीनामपि चत्वारि मुखानि तानि शृङ्गाटकाख्यानि मर्माणि| तेषां व्यधे सद्योमरणम्|| ४४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अन्तर्मस्तकं सर्वोर्ध्वसिरासन्धीनां सङ्गमो नामावर्त्तो नाम मर्म| स एवाधिपाख्यः| एवं द्वे नीले द्वे मन्ये अष्टौ मातृकाः द्वे कृकाटिके द्वे विधुरे द्वौ फणौ द्वावपाङ्गौ द्वौ शङ्खौ द्वावावर्त्तौ द्वावुत्क्षेपौ एका स्थपनी पञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येकोऽधिपतिपर्य्याय आवर्त्त इत्येतानि सप्तत्रिंशच्छिरसि मर्माणि||४५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

मर्मणां नाम स्थानञ्च ज्ञातम्| लक्षणं तु न ज्ञातम्| अतस्तद्विज्ञानार्थमुच्यतेसामान्येनेत्यादि| सर्वमर्मणामिदं लक्षणमित्यर्थः| विषममनेकरूपम्|| ४६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सामान्येननैव चेतस्य देहप्रसुप्तिरित्यादिना सम्बन्धः| प्र्सुप्तिछेदाद्यनबोधः| सम्मोहो मूर्चा||४७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अपि चेति समुच्चये| मरणकारित्वान्मर्मेति निर्वचनम्|| ४८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तत् पुनर्मर्म मांसादिसन्निपातस्तेषां मिश्रीभावे नैकत्रावस्थानं तेन हेतुना तस्मिन् पीडितेऽधिकं प्राणानामाबाधो भवति| मांसादीनां पञ्चानां यद्यपि मिश्रीभावेन सर्व मर्म भवति| तथापि योऽयं मांसमर्म सिरामर्म इत्यादि व्यपदेशः स बाहुल्यकृत एव| यत्र मांसस्य बाहुल्यं तत्र मांसेन व्यपदेशः| यत्र सिराणां तत्र सिराभिः| एवमन्यत्रापि वाच्यम्| एवं मांसादिभेदेन पञ्चधा मर्माणि|| ४९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तत्रैकादश मांसमर्माणि; तद्यथा-चतुर्षु करचरणेषु चत्वारि तलहृदयानि| चत्वारीन्द्रबस्तयः| एको गुदो द्वे स्तनरोहित इति|| ५०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

एकचत्वारिंशत् सिरामर्माणि| तद्यथा-चतस्र उर्व्यश्चत्वारि लोहिताक्षाणि| एका नाभिरेकं हृदयम्| द्वे स्तनमूले| द्वावपस्तम्भौ| द्वावपालापी| द्वौ पार्श्वसन्धी| द्वे बृहत्यौ| द्वे नीले| द्वे मन्ये| अष्टौ मातृकाः| द्वौ फणौ| द्वौ अपाङ्गौ| एका स्थपनी| चत्वारि शृङ्गाटकानि इति|| ५१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सप्तविंशतिः स्नावमर्माणि| तद्यथा-करचरणेषु चत्वारि क्षिप्राणि| चत्वारः कूर्चा| चत्वारि कूर्चशिरांसि| द्वे विटपे| द्वौ कक्ष्याधरौ| चत्वार्य्याणयः| एको बस्तिः| द्वावंसौ| द्वे विधुरे| द्वावुत्क्षेपाविति|| ५२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अष्टावस्थि मर्माणि| तद्यथा-द्वे कटीकतरुणे| द्वौ नितम्बौ| द्वावंसफलकौ| द्वौ शङ्खाविति|| ५३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

विंशतिः सन्धिमर्माणि| तद्यथा-द्बौ गुल्फौ| द्वौ मणिबन्धौ| द्वे जानुनी| द्वे कूर्परे| द्वौ कुकुन्दरौ| द्वे कृकाटिके| द्वौ आवर्तौ| पञ्च सीमन्ताः| एक अधिपतिः|| ५४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तानि च मांसादिभेदेन पञ्चधोक्तानि| पुनरन्येन प्रकारेण सद्यः प्राणहरत्वादिना पञ्चधोच्यन्ते १. कानिचित् सद्यः प्राणहराणि| २. कानिचित् कालान्तरप्राणहराणि| ३. अन्यानि विशल्यघ्नानि| ४. अन्यानि वैकल्यकराणि| ५. अन्यानि रुजाकराणि| इति पञ्चप्रकाराः|| ५५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तत्र सद्यः प्राणहराणि गुदबस्तिनाभिहृदयानि चत्वारि| अष्टौ मातृकाः| द्बौ शङ्खौ| चत्वारि शृङ्गाटकानि| एकोऽधिपतिः| इत्येकोनविंशतिः| आघ्नेयत्वमाशु मरणहेतुः| सप्तरात्राभ्यन्तरं प्रथमदिवसादिति|| ५६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

त्रयस्त्रिंशन्मर्माणि सौम्याग्नेयत्वात् कालान्तरेण विलम्बितं प्राणहराणि| पक्षाभ्यन्तरे वा प्रहरादिवशादनियमः| तद्यथा-चत्वारि तलहृदयानि| चत्वारि क्षिप्राणि| चत्वारःइन्द्रबस्तयः| अष्टौ वक्षोमर्माणि स्तनमूलस्तनरोहितापस्तम्भापालापाख्यानि| द्वे कटीकतरुणे| द्वौ नितम्बौ| द्वौ पार्श्वसन्धी| द्वे बृहत्यौ| पञ्च सीमन्ताः| इति त्रयस्त्रिंशत्| तेष्वपि मध्ये क्षिप्राणि सद्यः प्राणहराण्यपि भवन्ति|| ५७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

त्रीणि विशल्यघ्नानि| तानि वायव्यानि शल्यं आकृष्टे वायोर्व्रणेन निर्गमनान्न जीवत्यत एव विशल्यं घ्नन्ति, न तु सशल्यम्| तत्र द्वावुत्क्षेपावेकास्थपनीति त्रीणि|| ५८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

चतुश्चत्वारिंशद्विकलत्वं कुर्वन्ति| सौम्यत्वान्न मारयन्ति| तत्र चत्वारि कूर्चानि| द्वे जानुनी| द्वौ कूर्परौ| चतस्रः आणयः| चतस्र उर्व्यः| चत्वारि लोहिताक्षाणि| द्वौ विटपौ| द्वौ कक्षाधरौ| द्वौ कुकुन्दरौ| द्वावंसौ| द्वावंसफलकौ| द्वे नीले| द्वे मन्ये| द्वे कृकाटिके| द्वे विधुरे| द्वौ फणौ| द्वावपाङ्गौ| द्वावावर्त्ताविति| एतानि चतुश्चत्वारिंशत् कदाचिन्मारयन्त्यप्यतिघातात्|| ५९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अष्टौ मर्माणि रुजाकराणि सोमाग्निवाय्वात्मकत्वात्| चत्वारि कूर्चशिरांसि द्वौ गुल्फौ द्वौ मणिबन्धावित्यष्टौ|| ६०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अन्ये त्वाचार्य्या आग्नेयत्वं हेतुं परित्यज्य सद्यःप्राणहरत्वे पूर्वोक्तमांसादिपञ्चकस्यानूनाधिकभावेन विवृद्धस्य हेतुत्वं वदन्ति| यदा गुदादीनामेकोनविंशतेर्मांसादीनां समानाधिकानां सन्निपातस्तदा सद्यः प्राणहरत्वमित्यर्थः| आदिशब्देनास्थिस्नायुसिरासन्धीनां ग्रहणम्| इतराणि कालान्तरप्राणहरादीनि चत्वार्येकैकेन हीनानां मांसादीनां स्वल्पानां च सन्निपाताद्भवन्तीति| तेन मांसादीनामन्यतमेनैकेन हीनानां कालान्तरप्राणहराणि| द्विहीनानां विशल्यघ्नानि| त्रिहीनानां वैकल्यजननानि| एकस्यैव सद्भावाद्रुजाकराणि| सुश्रुतः पठति द्वयोः सङ्घातादीनि, तन्न बुध्यामहे|| ६१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अन्ये त्वाचार्य्या न सौम्याग्नेयत्वादिकं हेतुं वदन्ति| नापि विशिष्टस्य मांसादेः सन्निपातम्| अपि तु स्वभावमेव हेतुत्वेनोद्दिशन्ति| तथा चन्द्रकान्तादीनामम्बुजन्मादौ तथा बहुमर्माश्रये पाणिपादे छिन्नेऽपि मृत्युर्न भवतीत्यत्रापि स्वभाव एव हेतुः||६२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अपरे इत्यादि सुबोधम्| तस्मान्मर्मण्यभिहतस्य तदङ्गं तस्मिन् मर्माश्रितं तत् सन्धिदेशाच्छेदनीयम्| सन्धौ छिन्ने सङ्कुचिताः सिरा रक्तं न मुञ्चन्त्यो जीवितं न त्यजेत्| तेषां च मर्मणां सद्यः प्राणहरणादिकं पञ्चविधं कर्मोक्तम्| तत्रातिहतानां मर्मणामात्मीयं कर्म पूर्वं-पूर्वं च भवति| एतदुक्तं भवतिगुदादीनामभिहतानां स्वकीयं सद्यः प्राणहरणमेव| तेषां च पूर्वासम्भवः| तलहृदयादीनामभिहतानां स्वं कर्म कालान्तरप्राणहरत्वम्| कदाचित्तु पूर्वमपि सद्यः प्राणहरत्वं भवति| उत्क्षेपादीनां स्वं कर्म विशल्यघ्नत्वम्| न तु पूर्वं सम्भवति| अथवा कालान्तरप्राणहरणमपि| कूर्चादीनामभिहतानां स्वं कर्म वैकल्यकरणम्| कदाचित्तु पूर्वमपि भवति कालान्तरप्राणहरत्वम्| विशल्यहननं पूर्वमपि न सम्भवत्यसम्भवात्| कूर्चशिरःप्रभृतीनां चाभिहतानां स्वं कर्म रुजाकरणम्| कदाचित्तु पूर्वमपि भवति| वैकल्यकरणमित्युक्तमभिहतानां यथास्वं पूर्वं-पूर्वं च कर्म| यदा तु तानि मर्माणि ईषत्कोणे स्तोकेनाभिघातेनाभिहतानि भवन्त्यन्ते वा पर्य्यन्ते वाभिहतानि भवन्ति तदा तेषामुत्तरमेव| तेन सद्यः प्राणहराणामीषदन्ते वाभिहतानामुत्तरं कर्म कालान्तरप्राणहरणम्| कालान्तरप्राणहराणामीषदन्ते वाऽभिहतानामनन्तरमुत्तरं कर्म वैकल्यकरणम्| विशल्यघ्नत्वं न सम्भवत्यनन्तरमपि| विशल्यघ्नानामन्ते वेषद्वाभिहतानामुत्तरं वैकल्यकरणं कर्म भवति| वैकल्यकराणामीषदन्ते चाभिहतानामुत्तरं कर्म रुजाकरणमित्युक्तं यथोत्तरमेवेति|| ६३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तान्येव मर्माण्येवं मानभेदेन पञ्चविधानि|| ६४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

उर्व्यादीनि द्वादश मर्मवतः स्वाङ्गुलमानानि| चत्वारि चत्वारि द्वे द्वे इति द्वादश|| ६५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

गुल्फादीनि षड् द्व्यङ्गुलानि| द्वे द्वे द्वे इति षट्|| ६६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

जानद्वयं कूर्परद्वयं चेति चत्वारि त्र्यङ्गुलानि|| ६७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

कूर्चादीन्येकोनत्रिंशत् स्वहस्तलप्रमाणानि|| ६८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

शेषाणि षट् पञ्चाशदङ्गुलदलप्रमाणानि| अङ्गुलदलमर्धाङ्गुलम्| तथा च धन्वन्तरिः पठति'शेषाणि चाङ्गुलमितार्धसमानि देहे' इति|| ६९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

केचिन्मतेन तिलप्रमाणानि मर्माणीति कथनम्| स्वधीगम्यं शेषम्|| ७०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

भवन्ति चात्रेति श्लोका उच्यन्ते| अस्मिन् देहे मर्मभिः स्पर्शमात्रप्राणहरैर्व्याप्तेऽपि तानि मर्माण्यभिघातादिभ्य आयू रक्षत्यक्षीणायुषां हि मर्मोपतापो नोत्पद्यते| तस्माद्धेतोरायुष्याण्येव वस्तुनि सेवेत विचक्षणः| तदेव विद्धमर्माबाधेभ्यो रक्षति||७१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यथा मर्मण्यभिघातः स्वल्योऽपि बाधतेतरामतिशयेन बाधते| तथा ये मर्माश्रिता रोगास्ते प्रयत्नेन प्रक्रान्ताश्चिकित्सितुमारब्धास्तद्वत् स्वल्पा अपि बाधन्तेतरामित्यर्थः| तस्माद्यत्नेन पालयेदिति तात्पर्य्यार्थः|| ७२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

मर्मणि भग्नस्य मुमूर्षोर्मरणलक्षणानि विक्षिप्यते भृशं सीदन्नित्यादिनोच्यन्ते| मरणमश्नुते प्राप्नोतीति सम्बन्धः|| ७३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

न केवलं तु मर्मविद्ध एव जीवितं त्यजति यावदमर्मविद्धोऽपि रक्तस्यातिस्रुतेः सद्य एव जीवितं जहाति| अतोऽन्यथा यथोक्तवैपरीत्ये मर्मव्यधे रत्कास्रुतौ च शरशतैरपि विद्धो जीवति|| ७४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तथा यश्च पुण्यवान् सुकर्मा यश्च नियतायुः स न कश्चिन्न जीवति| सर्वथा जीवतीत्यर्थः| नियतायुर्यस्य बलवता दैवेन कर्मणा च आयुर्नियतकालं कृतम्| तस्माद्यथा क्षीणायुर्जीवत्यतो मर्मविद्धमातुरं प्रत्याख्याय आचरमोच्छ्वासाच्चिकित्सेत्| तस्यातुरस्य बन्ध्वादीनामनुमतः सन्| एतावता सिद्ध्यभावेऽप्ययशो न लभत इति|| ७५|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायाम् अष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायां शारीरस्थाने सप्तमोऽध्यायः