९. मूत्राघातनिदानम्

Adhikarana अथ मूत्राघातनिदानं नाम नवमोऽध्यायः | प्रतिज्ञा (१) · Śloka १

अथातो मूत्राघातनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरत्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana मूत्राघातप्रभेदाः (२) · Śloka २

विंशतिर्मूत्राघाता भवन्ति| तद्यथा वातापित्तकफ़सन्नि- पातकृच्छ्राणि| वातपित्तश्लेष्मशुक्राश्मर्य्यः| वात- बस्त्यष्ठीलाकुण्डलिकामूत्रातीतजठरोत्सङ्गग्रन्थिशुक्र- विड्विघातोष्णवातमूत्रक्षयावसादाश्चेति||२||

Adhikarana वातोत्तरा मूत्राघाताः (३) · Śloka ३

तत्र वातबस्त्यादयो नव वातोल्बणाः||३||

Adhikarana वातपित्तोल्बणावुष्णवातमूत्रक्षयौ (४) · Śloka ४

ततो द्वौ वातपित्तोल्बणौ||४||

Adhikarana कफपित्तोल्बणो मूत्रावसादः (५) · Śloka ५

अन्त्यः कफपित्तोल्बणः||५||

Adhikarana मूत्ररोगाऽधिष्ठानस्य बस्तेः रोगजननप्रक्रिया (६) · Śloka ६

सर्वेषां पुनर्मूत्ररोगाणामधिष्ठिनं बस्तिः| स मर्मस्वभिहितः प्राक्| स चाऽधोमुखोऽपि मूत्रवहासु नाडीषु सूक्ष्ममुख़सहस्रनिष्यन्देन मूत्राख़्येनाविरतं नवो ग़ट इवाप्सु निमग्नमुखोऽपि पार्श्वेभ्योऽम्भसा पूर्य्यते| तैरेव च स्त्रोतोभिर्वातादयोऽपि दुष्टाः प्रविश्य बस्तिं यथा- स्वमाघातान् प्रमेहा~ंश्च जनयन्ति||६||

Adhikarana मूत्रकृच्छ्रनिदानम्, वातजमूत्रकृच्छ्रलक्षणम् (७) · Śloka ७

तत्राल्पशो मुहुर्मुहुर्बस्तिमेढ्रवंक्षणेषु तीव्रशूलः कृच्छ्रा- न्मूत्रयति वातकृच्छ्रे||७||

Adhikarana पित्तजमूत्रकृच्छ्रलक्षणम् (८) · Śloka ८

सदाहं सरुजं रक्तं पीतं कृष्णं वा पित्तकृच्छ्रे||८||

Adhikarana कफमूत्रकृच्छ्रलक्षणम् (९) · Śloka ९

बस्तिमेढ्रयोर्गौरवं शोफो मूत्रं च सपिच्छं मेहति कफकृच्छ्रे||९||

Adhikarana सन्निपातजमूत्रकृच्छ्रलक्षणम्, तस्य कृच्छ्रतमत्वञ्च (१०) · Śloka १०

सर्वलक्षणं सन्निपातेन सन्निपातकृच्छ्रे| स च कृच्छ्रतमः||१०||

Adhikarana अश्मरीनिदानम्, अश्मर्य्याः निदानसम्प्राप्त्यादि (११) · Śloka ११

यदा तु वायुर्बस्तिमुखमावृत्य सपित्तं सकफ़ं सशक्रं वा मूत्रं परिशोषयति तदा क्रमेण गोरिव पित्ताद्रोचना मणीकस्येव स्वछादपि जलात् पङ्कस्तद्वदश्मर्य्यभिनिर्वर्त्तते| सर्वा च सा श्लेष्माश्रया||११||

Adhikarana अश्मरीपूर्वरूपम् (१२) · Śloka १२

अथाऽस्याः पूर्वरूपाणि ज्वरो बस्त्याऽध्मानमरुचिर्मूत्र- कृच्छ्रं बस्तिशिरोमुष्कशेफ़सां वेदना बस्तगन्धित्वं मूत्रस्येति||१२||

Adhikarana अश्मरीसामान्यलक्षणम् (१३) · Śloka १३

सामान्यलिङ्गानि तु नाभिबस्तिसेवनीषुमेहतस्तया मार्ग- निरोधने वेदना मूत्राधारासङ्गस्तद्वयापाये च गोमेदक- प्रकाशमनाविलमसिक्तं सुसुखं मूत्रं विसृजति| तत्संक्षो- भणाच्च सरुधिरम्| धावनलङ्घनादिभिश्चास्य विविधा वेदना भवन्ति| यथैव च पक्वाशयात्स्त्रस्तेन शकृता- धिष्ठितेबस्तौ मूत्रं न प्रवर्तेते तथाऽश्मर्य्याऽपि||१३||

Adhikarana वातजाऽश्मरीलक्षणम् (१४) · Śloka १४

तत्र वायुना बस्तिसेवनीमेहनेषु तीव्रवेदनार्दितोदन्तान् खादति| नाभिं प्रपीडयति| मेढ्रं मृद्नाति| मुहुर्मुहुवेपथु- मान्कृच्छ्रात् सवातं शकृद् विमुञ्चति| विशीर्णधारं च मूत्रयत्यश्मरी चास्य श्यावा परुषा विषमा कदम्बपुष्पवत् कण्टकाचिता भवति||१४||

Adhikarana पित्तजाश्मरीलक्षणम् (१५) · Śloka १५

पित्तेन पच्यमान इव दह्यते बस्तिः| अश्मरी च रक्ता पीतावभासा कृष्णा भल्लातकास्थिसंस्थाना||१५||

Adhikarana कफजाश्मरीलक्षणम् (१६) · Śloka १६

श्लेष्मणा भिद्यते निस्तुद्यत इव गुरुः शीतश्च बस्तिरश्मरी च श्वेता महती कुक्कुटाण्डप्रतिमा मधुवर्णा वा भवति||१६||

Adhikarana अश्मरीणां बालसुलभत्वं, सुखसाध्यत्वञ्च (१७) · Śloka १७

प्रायेणैतास्तिस्त्रोऽश्मर्य्यो बालानां जायन्ते| तेषामेव चाऽल्पबस्तित्वादल्पमांसोपचयत्वाच्च सुखग्रहणाहरणा भवन्ति||१७||

Adhikarana शुक्राश्मरीनिदानादि (१८) · Śloka १८

महतां तु शुक्राश्मरीक्रनिमित्ता भवति| मैथुनविघा- ताच्छुक्रमुपस्थितमनिरस्यमानं विमार्गगमनिलो विगृह्य वृषणतोरन्तरे संहरति| संहृत्योपशोषयति| ततः शुष्क- मश्मरी भवति| सा शुक्रमार्गमावृणोति| मुत्रकृच्छ्रं बस्तिवेदनां वृषणयोश्च श्वयथुमापादयति| उत्पन्नमा- त्राय च शुक्रं निरोति| प्रपीडितमात्रे च तस्मिन्नेवावकाशे विलीयत इति||१८||

Adhikarana शर्करानिदानम्, शर्करालक्षणम् (१९) · Śloka १९

अश्मर्य्येव तु वायुनाऽणुशो विभिन्ना शर्करेत्युच्यते| अनुलोमेच मारुते सा सिकतेव मूत्रेण सह च्यवते||१९||

Adhikarana वातबस्तिलक्षणम् (२०) · Śloka २०

वायुस्तु नूत्रवेगरोधाद्बस्तिमुखमावृणोति| ततो मूत्रसङ्गं वेदनां कण्डूं च करोति||२०||

Adhikarana अधिकवायुकोपजन्यवातबस्तिलक्षणम् (२१) · Śloka २१

कदाचिच्च बस्तिं स्वस्थानात् प्रच्याव्य गर्भमिवोद्वृन्तं स्थलं परिप्लुतं च कुरुते| तत्र शूलस्पन्दनदाहोद्वेष्टनानि बिन्दुशश्च मूत्रस्त्रावणम्| पीडिते च बस्तौ धाराया प्रवृत्तिः||२१||

Adhikarana वातबस्तिलक्षणम्, वातबस्तेः कृच्छ्रसाध्यत्वम् (२२) · Śloka २२

अयं द्विविधोऽपि वातबस्तिः कृच्छ्रसाध्यः| तयोरपि द्वितीयोऽनिलप्रबलः कृच्छ्रसाध्यतरः||२२||

Adhikarana वाताष्ठीलानिदानादि, वाताष्ठीलानिदानादिसम्प्राप्तिर्लक्षणञ्च (२३) · Śloka २३

बस्तिविण्मार्गान्तरे वायुर्घनोन्नतं तीव्ररुजमचलमष्ठी- लाभं ग्रन्थिं करोति| तेनाऽनिलविण्मूत्रसङ्गो भवत्या- ऽऽध्मानञ्च| सा वाताष्ठीला||२३||

Adhikarana वातकुण्डलिकानिदानम्, वातकुण्डलिकानिदानादि (२४) · Śloka २४

विगुणो वायुर्बस्तौ कुण्डलीभूतस्तीव्रशूलस्तम्भगौरवा- न्वितो मूत्रमाविध्याऽल्पशो वा प्रवर्त्तयन् भ्रमति| सा वातकुण्डलिका||२४||

Adhikarana मूत्रातीतनिदानादि (२५) · Śloka २५

मूत्रमतिवेलं विधार्य्यविमुच्यमानं न प्रवर्त्तते| वाहमानस्य तु कृच्छ्रादल्पं प्रवर्त्तते| तन्मूत्रातीतम्||२५||

Adhikarana मूत्रजठरनिदानम्, मूत्रजठरनिदानादि (२६) · Śloka २६

मूत्ररोधपानो वायुर्नाभेरधस्तात् तीव्ररुजामाध्मानं मल- सङ्गञ्च कुर्वन्नुदरमभिपूरयेत्| तन्मूत्रजठरम्||२६||

Adhikarana मूत्रोत्सङ्गनिदानादि (२७) · Śloka १७

मारुतेनाक्षिप्तं छिद्रवैगुण्येन वा मूत्रयतो मूत्रमल्पं बस्तौ नाले मणौ वा स्थित्वा तच्छेषगुरुमेढ्रस्य सरुजमरुजं वा शनैः स्त्रवेत्| स मूत्रोत्सङ्गः||१७||

Adhikarana मुत्रग्रन्थिः (२८) · Śloka २८

बस्तिद्वारेऽल्पो वृत्तः शीघ्रसम्भवोऽश्मरीतुल्यलिङ्गो मूत्र- ग्रन्थिः||२८||

Adhikarana मूत्रशुक्रनिदानादि (२९) · Śloka २९

मूत्रितस्य व्यवायगमनाद्वातोद्भतं स्वस्थानाच्च्युतं शुक्रं मेहतो मूत्रस्य प्राक्पश्चाद्वा भस्मोदकसङ्काशं प्रवृर्त्तते| तन्मूत्रशुक्रम्||२९||

Adhikarana विड्विघातनिदानादि (३०) · Śloka ३०

वायुना पीडितं शकृन्मूत्रस्त्रोतः प्रपद्यते| ततो विड्गन्धि- विट्संसृष्टञ्च कृच्छ्रान्मूत्रयति| स विड्विधातः||३०||

Adhikarana उष्णवातनिदानादि (३१) · Śloka ३१

अत्यध्वा ऽऽ तपोष्णभोजनादिभिः पित्तं प्रवृद्धमनिलेरितं बस्तिमेढ्रगुददाहं कुर्वद्धरितहारिद्ररक्तं सरस्तं वा मूत्रं कृच्छ्रात्प्रवर्त्तयेत्स तूष्णवातः||३१||

Adhikarana मूत्रक्षयनिदानादि सम्प्राप्तिर्लक्षणञ्च (३२) · Śloka ३२

वातपित्तं बस्तिमाश्रित्य मूत्रं सशूलदाहं क्षपयति| स मूत्रक्षयः||३२||

Adhikarana मूत्रावसादनिदानादि (३३) · Śloka ३३

पित्तं श्लेष्मोभयमपि वा वातेन बस्तौ संहन्यते| ततो मूत्रं सदाहं सरक्तं पीतं श्वेतं सान्द्रं कृच्छ्रप्रवृत्तिः शुष्कं च शङ्करोचननान्यतरचूर्णं वा सर्ववर्णयुक्तं वा भवति||३३||

Adhikarana प्रकरणोपसंहारः प्रकरणान्तरप्रस्तावश्च (३४-९) · Śloka ९

इति विस्तरतः प्रोक्ता रोगा मूत्राप्रवृत्तिजाः| निदानलक्षणैरूर्ध्वं वक्ष्यन्तेऽतिप्रवृत्तिजाः||३४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने नवमोध्यायः||९||