Adhikarana అథ కుష్ఠశ్విత్రకృమినిదానం నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః | ప్రతిజ్ఞా (౧) · Śloka ౧
అథాతః కుష్ఠశ్విత్రకృమినిదాన నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः कुष्ठश्वित्रकृमिनिदान नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ధాతూపధాతుత్వగేకదోషసామాన్యాద్విసర్పాఽనంతరం కుష్ఠాదినిర్ణయాయాధ్యాయారంభః|| 1||
Adhikarana కుష్ఠనిదానం సంప్రాప్తిశ్చ (౨) · Śloka ౨
మిథ్యాహారవిహారేణ విశేషేణ విరోధినా| సాధునిందావధాన్యస్వహరణాద్యైశ్చ సేవితైః| పాప్మభిః కర్మభిః సద్యః ప్రాక్తనైర్వేరితా మలాః| సిరాః ప్రపద్య తిర్య్యగ్గాస్త్వగ్లసీకాసృగామిషం| దూషయంతః శ్లథీకృత్య నిశ్చరంతస్తతో బహిః| త్వచః కుర్వంతి వైవర్ణ్యం దుష్టాః కుష్ఠముశంతి తత్||2||
मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना| साधुनिन्दावधान्यस्वहरणाद्यैश्च सेवितैः| पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैर्वेरिता मलाः| सिराः प्रपद्य तिर्य्यग्गास्त्वग्लसीकासृगामिषम्| दूषयन्तः श्लथीकृत्य निश्चरन्तस्ततो बहिः| त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं दुष्टाः कुष्ठमुशन्ति तत्||२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్వకుష్ఠానాం సామాన్యేన హేతుమాహ-మిథ్యాహారేత్యాదినా| మిథ్యాహారాదినా తథా సాధునిందావధాదిభిర్నానావిధైః పాప్మభిః కర్మభిః సద్యః కృతైః ప్రాక్తనైర్జన్మాంతరకృతైర్వా| మలా దుష్టాస్త్వచో వైవర్ణ్యం యత్కుర్వంతి తత్ కుష్ఠముశంతి మునయ ఇతి శేషః| సిరాః ప్రపద్యేత్యాదినా సంప్రాప్తిః|| 2||
Adhikarana కుష్ఠశబ్దనిర్వచనం (౩) · Śloka ౩
కాలేనోపేక్షితం యస్మాత్సర్వం కుష్ణాతి తద్వపుః||3||
कालेनोपेक्षितं यस्मात्सर्वं कुष्णाति तद्वपुः||३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కాలేనేత్యాదినా కుష్ఠశబ్దస్యార్థః|| 3||
Adhikarana బాహ్యకుష్ఠస్య సంప్రాప్తిః (౪) · Śloka ౪
ప్రపద్య ధాతూన్ వ్యాప్యాంతః సర్వన్ సంక్లేద్య చావహేత్| సస్వేదక్లేదసంకోథాన్ కృమీన్ సూక్ష్మాన్ సుదారుణాన్| లోమత్వక్స్నాయుధమనీస్తరుణాఽస్థీని యైః క్రమాత్| భక్షయేచ్ఛ్విత్రమస్మాచ్చ కుష్ఠం బాహ్యముదాహృతం||4||
प्रपद्य धातून् व्याप्यान्तः सर्वन् संक्लेद्य चावहेत्| सस्वेदक्लेदसङ्कोथान् कृमीन् सूक्ष्मान् सुदारुणान्| लोमत्वक्स्नायुधमनीस्तरुणाऽस्थीनि यैः क्रमात्| भक्षयेच्छ्वित्रमस्माच्च कुष्ठं बाह्यमुदाहृतम्||४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ప్రపద్యేత్యాది కాలేనోపేక్షితమిత్యనువర్తతే| తత్ కుష్ఠం ధాతూన్ ప్రపద్యతాంశ్చ సంక్లేద్య కృమీనావహేచ్ఛరీరే| యైః కృమిభిః కరణభూతైర్లోమాదీని క్రమాత్ కుష్ఠం భక్షయేత్| తరుణాస్థీని కర్ణనాసాదిగతానీహ యాన్యుక్తాని| అస్మాత్ కారణాత్ శ్విత్రం బాహ్యకుష్ఠశబ్దేనోచ్యతే| క్లేదకృమ్యాద్యభావాత్| సత్యాపి త్వగ్రోగత్వ ఇత్యర్థః| సుబోధం|| 4||
Adhikarana కుష్ఠప్రభేదాః (౫) · Śloka ౫
కుష్ఠాని సప్తధా దోషైః పృథఙ్మిశ్రైః సమాగతైః||5||
कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथङ्मिश्रैः समागतैः||५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పృథగ్దోషైః త్రీణి| సంసర్గేణ చ త్రీణి| సన్నిపాతేనైకమితి సప్తవిధాని కుష్ఠాని|| 5||
Adhikarana త్రిదోషజత్వేఽపి కుష్ఠానాం దోషాధిక్యానురోధేన వ్యపదేశః (౬) · Śloka ౬
సర్వేష్వపి త్రిదోషేషు వ్యపదేశోఽధికత్వతః||6||
सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकत्वतः||६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నన్వేవం సత్యేకదోషజం ద్విదోషజం చ కుష్ఠం న సర్వం త్రిదోషజం స్యాదిత్యత ఆహ-సర్వేష్వపీత్యాది| సర్వేష్వపి కుష్ఠేషు సన్నిపాతజేష్వధికత్వేన వ్యపదేశః| సన్నిపాతస్య సమవిషమాత్మకత్వాత్||6||
Adhikarana కుష్ఠప్రభేదేషు దోషాధిక్యాన్మహాకుష్ఠాని (౭) · Śloka ౭
వాతేన కుష్ఠం కాపాలం పిత్తాదౌదుంబరం కఫాత్| మండలాఖ్యం విచర్చీ చ ఋశ్యాఖ్యం వాతపిత్తజం| చర్మైకకుష్ఠకిటిభసిధ్మాలసవిపాదికాః| వాతశ్లేష్మోద్భవాః శ్లేష్మపిత్తాద్రుద్దశతారుషీ| పుండరీకం సవిస్ఫోటం పామా చర్మదలం తథా| సర్వైః స్యాత్కాకణం పర్వం త్రికం దద్రు సకాకణం| పుండరీకర్శ్యజిహ్వే చ మహాకుష్ఠాని సప్త తు||7||
वातेन कुष्ठं कापालं पित्तादौदुम्बरं कफात्| मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋश्याख्यं वातपित्तजम्| चर्मैककुष्ठकिटिभसिध्मालसविपादिकाः| वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्रुद्दशतारुषी| पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा| सर्वैः स्यात्काकणं पर्वं त्रिकं दद्रु सकाकणम्| पुण्डरीकर्श्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु||७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వాతేనేత్యాదినా సప్తవిధస్య కుష్ఠస్య నామాన్యుచ్యంతే| యాన్యాశ్రిత్య లక్షణం విధీయతే| వాతాదేకం పిత్తాదేకం ద్వే కఫాత్| ఏకం వాతపిత్తాత్| షడ్ వాతకఫాత్| షట్ కఫపిత్తాత్| ఏకం సన్నిపాతాదేవమేతాన్యష్టదశ కుష్ఠాని| ఏషాం మధ్యే కపాలౌదుంబరమండలదద్రుకాకణపుండరీకర్శ్యజిహ్వాని సప్త మహాకుష్ఠాన్యుచ్యంతే|| 7||
Adhikarana కుష్ఠపూర్వరూపం (౮) · Śloka ౮
అతిశ్లక్ష్ణఖరస్పర్శస్వేదాస్వేదవివర్ణతాః| దాహః కండూస్త్వచి స్వాపస్తోదః కోఠోన్నతిః శ్రమః| వ్రణానామధికం శూలం శీఘ్రోత్పత్తిశ్చిరస్థితిః| రూఢానామపి రూక్షత్వం నిమిత్తేఽల్పేఽపి కోథనం| రోమహర్షోఽసృజః కార్ష్ణ్యం కుష్ఠలక్షణమగ్రజం||8||
अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः| दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिः श्रमः| व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः| रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽपि कोथनम्| रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम्||८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అతిశ్లక్ష్ణేత్యాదినా సర్వకుష్ఠపూర్వరూపం| అస్వేదోఽయంతం స్వేదాభావః| కోఠా ఉత్సన్నాని మండలాని| వ్రణానాం భిన్నస్ఫోటభవానాం కోథనం| రూఢానామపి వ్రణానాం పునః|| 8||
Adhikarana కాపాలకుష్ఠలక్షణం (౯) · Śloka ౯
కృష్ణారుణకపాలాభం రూక్షం సుప్తం ఖరం తను| విస్తృతాసమపర్య్యంతం హృషితైర్లోమభిశ్చితం| తోదాఢ్యమల్పకండూకం కాపాలం శీఘ్రసర్పి చ||9||
कृष्णारुणकपालाभं रूक्षं सुप्तं खरं तनु| विस्तृतासमपर्य्यन्तं हृषितैर्लोमभिश्चितम्| तोदाढ्यमल्पकण्डूकं कापालं शीघ्रसर्पि च||९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథ క్రమేణాష్టాదశానాం కుష్ఠానాం లక్షణముచ్యతే-కృష్ణారుణేత్యాదినా| కపాలో ఘటాకర్పరః| సుప్తమచేతనం| విస్తృతాని విస్తీర్ణాని| అసమాని హ్రస్వదీర్ఘాణి పర్య్యంతాని యస్య తత్తథోక్రం| శీఘ్రసర్పి చ క్షిప్రవ్యాపీతి కాపాలం|| 9||
Adhikarana ఔదుంబరకుష్ఠలక్షణం (౧౦) · Śloka ౧౦
పక్వోదుంబరతామ్రత్వగ్రోమగౌరసిరాచితం| బహలం బహులక్లేదం రక్తం దాహరుజాకరం| ఆశూత్థానావదరణకృమివిద్యాదుదుంబరం||10||
पक्वोदुम्बरताम्रत्वग्रोमगौरसिराचितम्| बहलं बहुलक्लेदं रक्तं दाहरुजाकरम्| आशूत्थानावदरणकृमिविद्यादुदुम्बरम्||१०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పక్వోదుంబరఫలవత్ తామ్రాణి త్వగ్లోమాని చ యస్య తత్తథోక్తం| బహలం ఘనం| ఆశూత్థానాదీని యస్య తదేవం| అవదరణం కోథనం|| 10||
Adhikarana మండలకుష్ఠలక్షణం (౧౧) · Śloka ౧౧
స్థిరం స్త్యానం గురు స్నిగ్ధం శ్వేతరక్తమనాశుగం| అన్యోన్యాసక్తముత్సన్నం బహుకండూస్రుతిక్రిమీ| శ్లక్ష్ణపీతాభపర్య్యంతం మండలం పరిమండలం||11||
स्थिरं स्त्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तमनाशुगम्| अन्योन्यासक्तमुत्सन्नं बहुकण्डूस्रुतिक्रिमी| श्लक्ष्णपीताभपर्य्यन्तं मण्डलं परिमण्डलम्||११||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స్థిరత్వాదియుతం మండలం విద్యాదితి సంబంధః| బహుకండ్వాదికం యత్ర తత్తథోక్తం| పరిమండలం వర్తులం|| 11||
Adhikarana విచర్చికాకుష్ఠలక్షణం (౧౨) · Śloka ౧౨
సకండూపిటకాశ్యావాలసీకాఢ్యా విచర్చికా||12||
सकण्डूपिटकाश्यावालसीकाढ्या विचर्चिका||१२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సకండివత్యాదినా విచర్చికా| లసీకా జలప్రాయః|| 12||
Adhikarana ఋష్యజిహ్వకుష్ఠలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
పరుషం తనురక్తాంతమంతః శ్యావం సమున్నతం| సతోదదాహసృక్క్లేదం కర్కశైః పిటకైశ్చితం| ఋష్యజిహ్వాకృతిప్రోక్తమృష్యజిహ్వం బహికృమి||13||
परुषं तनुरक्तान्तमन्तः श्यावं समुन्नतम्| सतोददाहसृक्क्लेदं कर्कशैः पिटकैश्चितम्| ऋष्यजिह्वाकृतिप्रोक्तमृष्यजिह्वं बहिकृमि||१३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పరుషమిత్యాదినా ఋష్యజిహ్వం| ఋష్యజిహ్వా రోహిజిహ్వా|
Adhikarana చర్మైకకుష్ఠలక్షణం (౧౪) · Śloka ౧౪
హస్తిచర్మఖరస్పర్శం చర్మ ||14||
हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्म ||१४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
హస్తిచర్మేత్యాదినా చర్మ|| 14||
Adhikarana ఏకాఖ్యకుష్ఠలక్షణం (౧౫) · Śloka ౧౫
ఏకాఖ్యం మహాశ్రయం| అస్వేదం మత్స్యశకలసన్నిభం ||15||
एकाख्यं महाश्रयम्| अस्वेदं मत्स्यशकलसन्निभं ||१५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏకాఖ్యమిత్యాదినా ఏకాఖ్యం| మహాశ్రయం గంభీరమూలం| మత్స్యశకలసన్నిభాంతం చ|| 15||
Adhikarana కిటిభకుష్ఠలక్షణం (౧౬) · Śloka ౧౬
కిటిభం పునః| రూక్షం కిణఖరస్పర్శం కండూమత్పరుషాసితం||16||
किटिभं पुनः| रूक्षं किणखरस्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम्||१६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కిటిభమిత్యాదినా కిటిభం| కిణమంగే ఘర్షణాత్ గ్రంథిస్తద్వత్ ఖరస్పర్శం|| 16||
Adhikarana సిధ్మకుష్ఠలక్షణం (౧౭) · Śloka ౧౭
సిధ్మం రూక్షం బహిః స్నిగ్ధమంతర్ఘృష్టం రజః కిరేత్| శ్లక్ష్ణస్పర్శం తనుశ్వేతతామ్రం దౌగ్ధికపుష్పవత్| ప్రాయేణ చోర్ధ్వకాయే స్యాత్ ||17||
सिध्मं रूक्षं बहिः स्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत्| श्लक्ष्णस्पर्शं तनुश्वेतताम्रं दौग्धिकपुष्पवत्| प्रायेण चोर्ध्वकाये स्यात् ||१७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రూక్షమిత్యాదినా సిధ్మం|| 17||
Adhikarana అలసకుష్ఠలక్షణం (౧౮) · Śloka ౧౮
గండైః కండూయుతైశ్చితం| రక్తైరలసకం ||18||
गण्डैः कण्डूयुतैश्चितम्| रक्तैरलसकं ||१८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గండైః కండూయుతైశ్చితమిత్యేవమంతర్లక్షణం| అలసకం రక్తైర్గండైర్భవతి|| 18||
Adhikarana విపాదికాకుష్ఠలక్షణం (౧౯) · Śloka ౧౯
పాణిపాదదార్యో విపాదికాః| తీవ్రాత్యో మందకండ్వశ్చ సరాగపిటకాచితాః||19||
पाणिपाददार्यो विपादिकाः| तीव्रात्यो मन्दकण्ड्वश्च सरागपिटकाचिताः||१९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పాణిపాదదరణాది విపాదికాలక్షణం|| 19||
Adhikarana దద్రుకుష్ఠలక్షణం (౨౦) · Śloka ౨౦
దీర్ఘప్రతానా దూర్వావదతసీకుసుమచ్ఛవిః| ఉత్సన్నమండలా దద్రుః కండూమత్యనుషంగిణీ||20||
दीर्घप्रताना दूर्वावदतसीकुसुमच्छविः| उत्सन्नमण्डला दद्रुः कण्डूमत्यनुषङ्गिणी||२०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దద్రులింగమాహ| దీర్ఘప్రతానా దూర్వావత్ శాద్వలకాండవత్| ఉత్సన్నం మండలం యస్యాః| అనుషంగిణీ బహుకాలస్థా|| 20||
Adhikarana శతారుకుష్ఠం (౨౧) · Śloka ౨౧
స్థూలమూలం సదాహార్తిరక్తశ్యావం బహువ్రణం| శతారుః క్లేదజంత్వాఢ్యం ప్రాయశః పూర్వజన్మ చ||21||
स्थूलमूलं सदाहार्तिरक्तश्यावं बहुव्रणम्| शतारुः क्लेदजन्त्वाढ्यं प्रायशः पूर्वजन्म च||२१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శరుః స్థూలమూలత్వాదిలింగం| జంతవః కృమయః| పర్వాణ్యస్థిసంధీని|| 21||
Adhikarana పుండరీకకుష్ఠం (౨౨) · Śloka ౨౨
రక్తాంతమంతరాపాండుకండూదాహరుజాన్వితం| సోత్సేధమాచితం రక్తైః పద్మపత్రమివాంశుభిః| ఘనభూరిలసీకాసృక్ప్రాయమాశు బిభేది చ| పుండరీకం ||22||
रक्तान्तमन्तरापाण्डुकण्डूदाहरुजान्वितम्| सोत्सेधमाचितं रक्तैः पद्मपत्रमिवांशुभिः| घनभूरिलसीकासृक्प्रायमाशु बिभेदि च| पुण्डरीकम् ||२२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రక్తాంతాది పుండరీకలక్షణం| అంతర్మధ్యే ఆపాండుః| అంశవో రజాంసి తైరాచితం|| 22||
Adhikarana విస్ఫోటకుష్ఠం (౨౩) · Śloka ౨౩
తనుత్వగ్భిశ్చితం స్ఫోటైః సిరారుణైః| విస్ఫోటః ||23||
तनुत्वग्भिश्चितं स्फोटैः सिरारुणैः| विस्फोटः ||२३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తనుత్వగ్భిరిత్యాదివిస్ఫోటలక్షణం| విస్ఫోటాస్తనుత్వచః|
Adhikarana పామాకుష్ఠలక్షణం (౨౪) · Śloka ౨౪
పిటకాః పామాకండూక్లేదరుజాధికాః| సూక్ష్మాః శ్యావారుణాః బహ్వయః ప్రాయః స్ఫిక్పాణికూర్పరే||24||
पिटकाः पामाकण्डूक्लेदरुजाधिकाः| सूक्ष्माः श्यावारुणाः बह्वयः प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे||२४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పిటకా ఇత్యాదిపామాలక్షణం| కండ్వాద్యన్వితాః పిటకాః పామా ఇత్యుచ్యంతే| తచ్చ పామాఖ్యం స్ఫిగాదౌ ప్రాయో భవతి|| 24||
Adhikarana చర్మదలకుష్ఠలక్షణం (౨౫) · Śloka ౨౫
సస్ఫోటమస్పర్శసహం కండ్వాతోదదాహవత్| రక్తం దలచ్చర్మదలః ||25||
सस्फोटमस्पर्शसहं कण्ड्वातोददाहवत्| रक्तं दलच्चर्मदलः ||२५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సస్ఫోటమిత్యాదినా చర్మదలం|| 25||
Adhikarana కాకణకుష్ఠలక్షణం (౨౬) · Śloka ౨౬
కాకణం తీవ్రదాహరుక్| పూర్వం రక్తంచ కౄష్ణంచ కాకనందీఫలోపమం| కుష్ఠలింగైర్యుతం సర్వైర్నైకవర్ణం తతో భవేత్||26||
काकणं तीव्रदाहरुक्| पूर्वं रक्तञ्च कॄष्णञ्च काकनन्दीफलोपमम्| कुष्ठलिङ्गैर्युतं सर्वैर्नैकवर्णं ततो भवेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తీవ్రదాహయుతత్వాది కాకణలక్షణం| కాకనందీ గుంజా| తత్ఫలమర్ధే కృష్ణమర్ధే రక్తం భవతి| తచ్చ సర్వదోషజత్వాత్ సర్వలింగమనేకవర్ణం చ భవేదితి|| 26||
Adhikarana కుష్ఠేషు దోషోల్బణతాం తత్తల్లింగకర్మభిర్విద్యాత్ (౨౭) · Śloka ౨౭
దోషభేదీయవిహితైరాదిశేల్లింగకర్మభిః| కుష్ఠేషు దోషోల్బణతాం ||27||
दोषभेदीयविहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः| कुष्ठेषु दोषोल्बणतां ||२७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏతేషు చ కాపాలాద్యేషు కుష్ఠేషు ప్రత్యేకం వాతాద్యన్యతమదోషోల్బణతాం (అ. సం. సూ. అ. - 20) దోషభేదీయవిహితైర్వాతాదీనాం లింగైః కర్మభిశ్చాదిశేత్| అస్మిన్ కుష్ఠవిశేషే ఇయాన్ దోషకోప ఇతి| దోషాణాం లింగకర్మభిః స్రంసవ్యాసాదిభిః (అ. సం. సూ. అ. - 20) పరిపూర్ణాపరిపూర్ణైరధ్యవస్యేత్|| 27||
Adhikarana కుష్ఠే అసాధ్యం కుష్ఠం (౨౮) · Śloka ౨౮
సర్వదోషోల్బణం త్యజేత్| రిష్టోక్తం యచ్చ యచ్చాస్థిమజ్జశుక్రసమాశ్రయం||28||
सर्वदोषोल्बणं त्यजेत्| रिष्टोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जशुक्रसमाश्रयम्||२८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్ర యస్మిన్ సర్వ ఉవోల్బణాస్తం త్యజేత్| రిష్టోక్తం (అ. సం. శా. - 715) 'కుష్ఠం విశీర్య్యమాణాంగం' ఇత్యాదినా అస్థ్యాద్యాశ్రయం యత్తచ్చ త్యజేత్| అస్థ్యాద్యాశ్రయస్యాత్రైవ లక్షణం వక్ష్యతే (అ. సం. వి. - 559) ఇత్యేతత్సర్వమసాధ్యం|| 28||
Adhikarana యాప్యకుష్ఠం (౨౯) · Śloka ౨౯
యాప్యం మేదోగతం ||29||
याप्यं मेदोगतं ||२९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మేదోగతం యాప్యం|| 29||
Adhikarana కృచ్ఛ్రకుష్ఠం (౩౦) · Śloka ౩౦
కృచ్ఛ్రం పిత్తాద్వంద్వాస్రమాంసగం||30||
कृच्छ्रं पित्ताद्वन्द्वास्रमांसगम्||३०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పిత్తాదివిశిష్టం కృచ్ఛ్రం|| 30||
Adhikarana సుఖసాధ్యం కుష్ఠం (౩౧) · Śloka ౩౧
అకృచ్ఛ్రం కఫవాతఢ్యం త్వక్స్థమేకమలంచ యత్||31||
अकृच्छ्रं कफवातढ्यं त्वक्स्थमेकमलञ्च यत्||३१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కఫవాతజమకృచ్ఛ్రం సుఖమిత్యర్థః| తథా త్వగాశ్రయమేకదోషం చ|| 31||
Adhikarana త్వగ్గతకుష్ఠలక్షణం (౩౨) · Śloka ౩౨
తత్ర త్వచి స్థితే కుష్ఠే తోదవైవర్ణ్యరూక్షతాః||32||
तत्र त्वचि स्थिते कुष्ठे तोदवैवर्ण्यरूक्षताः||३२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్రేత్యాదినా త్వగాద్యాశ్రయవిశేషవశేన కుష్ఠలక్షణముచ్యతే| తేషు మధ్యే త్వచి స్థితే కుష్ఠే తోదాదయః|| 32||
Adhikarana త్వగ్గతకుష్ఠలక్షణం (౩౩) · Śloka ౩౩
స్వేదస్వాపశ్వయథవః శోణితే||33||
स्वेदस्वापश्वयथवः शोणिते||३३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శోణితస్థితే స్వేదాదయః|| 33||
Adhikarana మాంసగతకుష్ఠలక్షణం (౩౪) · Śloka ౧
పాణిపాదాశ్రితాః స్ఫోటాః క్లేదః సంధిషు చాధికం||1||
पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेदः सन्धिषु चाधिकम्||१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పాణిపాదస్ఫోటాదయో మాంసగే|| 34||
Adhikarana మేదోగతకుష్ఠలక్షణం (౩౫) · Śloka ౩౫
కౌణ్యం గతిక్షయోఽంగానాం దూలనం స్యాచ్చ మేదసి||35||
कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां दूलनं स्याच्च मेदसि||३५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కౌణ్యాదయో మిదఃస్థితే| కౌణ్యం వికలపాణిత్వం|| 35||
Adhikarana అస్థిమజ్జగతకుష్ఠ లక్షణం (౩౬) · Śloka ౩౬
నాసాభంగోఽస్థిమజ్జస్థే నేత్రరాగః స్వరక్షయః| క్షతే చ కృమయః ||36||
नासाभङ्गोऽस्थिमज्जस्थे नेत्ररागः स्वरक्षयः| क्षते च कृमयः ||३६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నాసాభంగో నేత్రరాగః స్వరక్షయః క్షతే చ కృమయశ్చేత్యేతదస్థిస్థే మజ్జస్థే చ|| 36||
Adhikarana శుక్రగతకుష్ఠలక్షణం (౩౭) · Śloka ౩౭
శుక్రే స్వదారాపత్యబాధనం||37||
शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम्||३७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స్వదారాణామపత్యానాం చ బాధనం కుష్ఠసంభవః శుక్రాశ్రితే కుష్ఠే భవతి|| 37||
Adhikarana రక్తాద్యాశ్రితకుష్ఠేషు యథాపూర్వం లింగానాంచ సంభవః (౩౮) · Śloka ౩౮
యథాపూర్వంచ సర్వాణి స్యుర్లింగాన్యసృగాదిషు||38||
यथापूर्वञ्च सर्वाणि स्युर्लिङ्गान्यसृगादिषु||३८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అసృగాదిస్థితే కుష్ఠే యథాపూర్వం లింగాని స్యుః| యస్మిన్ ధాతౌ స్థితం తస్య యః పూర్వో ధాతుః తల్లింగాన్యపి తత్ర భవంతీత్యర్థః| తేన రక్తాశ్రయే త్వగ్లింగాన్యపి తత్ర భవంతి| మాంసాశ్రయే కుష్ఠే త్వగ్రక్తాశ్రయాణి| మేదోగే త్వగ్రక్తమాంసాశ్రయాణి| అస్థిగే త్వగాదిమేదోఽంతాశ్రయాణి లక్షణాని| ఏవం యావచ్ఛుక్రం| శుక్రగే సర్వాణ్యేవ లింగాని భవంతీత్యుక్తం కుష్ఠం|| 38||
Adhikarana శ్విత్రస్య నిదానాది (౩౯) · Śloka ౩౯
కుష్ఠైకసంభవం శ్విత్రం కిలాసం చారుణంచ తత్| నిర్దిష్టమపరిస్రావిత్రిధాతూద్భవసంశ్రయం||39||
कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं चारुणञ्च तत्| निर्दिष्टमपरिस्रावित्रिधातूद्भवसंश्रयम्||३९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కుష్ఠైకసంభవమిత్యాదినా శ్విత్రముచ్యతే| కుష్ఠేనైకః సదృశో నిదానదోషదూష్యసంప్రాప్త్యాదికం సంభవో యస్య తత్ తథోక్తం| తచ్చ శ్విత్రం నామ్నా కిలాసం చారుణమపరిస్రావి చ నిర్దిష్టమాచార్య్యైః| తథా త్రిధాతూద్భవసంశ్రయం త్రయో ధాతవో వాతపిత్తశ్లేష్మాణ ఉద్భవః త్రయస్య| ధాతవో రక్తమాంసమేదోలక్షణా ఆశ్రయో యస్య తత్తథోక్తం| ధాతుశబ్దేనోభయముద్భవశ్చ సంశ్రయశ్చ గృహ్యతే|| 39||
Adhikarana శ్విత్రే దోషభేదేన వర్ణభేదః (౪౦) · Śloka ౪౦
వాతాద్రూక్షారుణం పిత్తాత్తామ్రం కమలపత్రవత్| సదాహం రోమవిధ్వంసికఫాచ్ఛ్వేతం ఘనం గురుః| సకండూ చ క్రమాద్రక్తమాంసమేదస్సు చాదిశేత్||40||
वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत्| सदाहं रोमविध्वंसिकफाच्छ्वेतं घनं गुरुः| सकण्डू च क्रमाद्रक्तमांसमेदस्सु चादिशेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వాతాదిత్యాదినోద్భవధాతుత్రయక్రమేణ లక్షణముచ్యతే| సంశ్రయధాతుషు వర్ణేనైవేదృక్క్రమేణైవాదిశేత్| తేన రూక్షారుణం వర్ణేన రక్తాశ్రితం శ్విత్రం| తామ్రం మాంసగతం| శ్వేతం మేదోగతమితి|| 40||
Adhikarana శ్విత్రే యథోత్తరం కృచ్ఛ్రత్వం (౪౧) · Śloka ౪౧
వర్ణేనైవేదృగుభయం కృచ్ఛ్రం తచ్చోత్తరోత్తరం||41||
वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम्||४१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఉభయం క్రమేణ కృచ్ఛ్రం| తచ్చోత్తరోత్తరం| ఉభయం వాతాద్యుద్భవం రక్తాదిసంశ్రయం చోత్తరోత్తరం కృచ్ఛ్రసాధ్యం| తేన వాతజం రక్తాశ్రితం కృచ్ఛ్రం| తతోఽపి పిత్తజం మాంసాశ్రితం| తతోఽపి కఫజం మేదోగతం|| 41||
Adhikarana సాధ్యశ్విత్రలక్షణం (౪౨) · Śloka ౪౨
అశుక్లరోమా బహులమసంసృష్టం మిథోనవం| అనగ్నిదగ్ధజం సాధ్యం శ్విత్రం ||42||
अशुक्लरोमा बहुलमसंसृष्टं मिथोनवम्| अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं ||४२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అశుక్లరోమత్వాదియుక్తం శ్విత్రం సాధ్యం|| 42||
Adhikarana అసాధ్యశ్విత్రలక్షణం (౪౩) · Śloka ౪౩
వర్జ్యమతోఽన్యథా| గుహ్యపాణితలోష్ఠేశు జాతమప్యచిరంతనం| వర్జనీయం విశేషేణ కిలాసం సిద్ధిమిచ్ఛతా||43||
वर्ज्यमतोऽन्यथा| गुह्यपाणितलोष्ठेशु जातमप्यचिरन्तनम्| वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छता||४३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తద్విపర్యయే వర్జ్యం| గుహ్యాదిషు జాతమచిరంతమపి వర్జ్యం|
Adhikarana సర్వరోగాణాం సంక్రామకత్వం (౪౪) · Śloka ౪౪
స్పర్శైకాహారశ్య్యాదిసేవనాత్ ప్రాయశో గదాః| సర్వే సంచారిణో నేత్రత్వగ్వికారావిశేషతః||44||
स्पर्शैकाहारश्य्यादिसेवनात् प्रायशो गदाः| सर्वे सञ्चारिणो नेत्रत्वग्विकाराविशेषतः||४४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ప్రసంగేనాహ-స్పర్శేత్యాది| సుబోధం| ఇతి శ్విత్రముక్తం|
Adhikarana కృమీణాం ద్వైవిధ్యం (౪౫) · Śloka ౪౫
కృమయస్తు ద్విధా ప్రోక్తా బాహ్యాభ్యంతరభేదతః||45||
कृमयस्तु द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः||४५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కృమయ ఉచ్యంతే| ద్వివిధాః కృమయః| బాహ్యా అభ్యంతరశ్చ|| 45||
Adhikarana కృమీణాం చాతుర్విధ్యం (౪౬) · Śloka ౪౬
బహిర్మలకఫాసృగ్విడ్జన్మభేదాచ్చతుర్విధాః||46||
बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः||४६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
జన్మభేదేన చతుర్విధాః కేచిద్బహిర్మలజాః| కేచిత్కఫజాః కేచిదసృగ్జాః| కేచిద్విడ్జాః| ఇతి బహిర్మలాః శరీరబాహ్యః కేశవస్త్రాదిమలః|| 46||
Adhikarana కృమీణాం సంఖ్యా (౪౭) · Śloka ౪౭
నామతో వింశతివిధాః ||47||
नामतो विंशतिविधाः ||४७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పునర్నామభేదేన సర్వే వింశతివిధాః|| 47||
Adhikarana బాహ్యకృమినిదానప్రమాణాది (౪౮) · Śloka ౪౮
బాహ్యాస్తత్రామృతోద్భవాః| తిలప్రమాణసంస్థానవర్ణాః కేశాంబరాశ్రయాః| బహుపాదాశ్చ సూక్ష్మాశ్చ యూకా లిక్షాశ్చ నామతః| ద్విధా తే కోఠపిటకాకండూకండాన్ ప్రకుర్వతే||48||
बाह्यास्तत्रामृतोद्भवाः| तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः| बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः| द्विधा ते कोठपिटकाकण्डूकण्डान् प्रकुर्वते||४८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్ర బాహ్యా బహిర్మలజాః| తే హ్యమృజాహేతుకాః|| 48||
Adhikarana ఆంతరకృమీణాం కారణాత్కుష్ఠోత్పత్తిః (౪౯) · Śloka ౪౯
కుష్ఠైకసంభవోఽంతర్జాః||49||
कुष्ठैकसम्भवोऽन्तर्जाः||४९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కుష్ఠేత్యాది| అంతర్జాః కఫాదిజన్మానః| సర్వే కుష్ఠైకహేతవః|
Adhikarana శ్లేష్మజకృమీణాం విశేషనిదానం (౫౦) · Śloka ౫౦
శ్లేష్మజాస్తేషు చాధికం| మధురాన్నగుడక్షీరదధిసక్తునవోదనైః||50||
श्लेष्मजास्तेषु चाधिकम्| मधुरान्नगुडक्षीरदधिसक्तुनवोदनैः||५०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తేషు చాంతరేషు మధ్యే శ్లేష్మజా అధికం మధురాదిభిర్భవంతి|
Adhikarana పురీషజకృమీణాం విశేషనిదానం (౫౧) · Śloka ౫౧
శకృజ్జా బహువిడ్ధాన్యపర్ణశాకౌకులాదిభిః||51||
शकृज्जा बहुविड्धान्यपर्णशाकौकुलादिभिः||५१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శకృజ్జా బహువిడ్ధాన్యాదిభిర్జాయంతే| ఓకులం కృతాన్న ఉక్తం| కాండస్థాన్యపక్వాని భృష్టాని స్యానీతి|| 51||
Adhikarana కఫజకృమీణాం సంభవస్థానాని (౫౨) · Śloka ౫౨
కఫాదాఽఽమాశయే జాతా బద్ధా సర్పంతి సర్వతః| పృథుబ్రధ్ననిభాః కేచిత్కేచిత్ గండూపదోపమాః| రూఢధాన్యాంకురాకారాస్తనుదీర్ఘాస్తథాణవః| శ్వేతా తామ్రావభాసాశ్చ నామతః సప్తధా తు తే| అంత్రాదా ఉదరవేష్టాహృదయాదా మహారూహాః| చురవో దర్భకుసుమాః సుగంధాః తే తు కుర్వతే| హృల్లాసమాస్యస్రవణమవిపాకమరోచకం| మూర్చ్ఛాచ్ఛర్దిజ్వరానాహకార్శ్యక్షవథుపీనసాన్||52||
कफादाऽऽमाशये जाता बद्धा सर्पन्ति सर्वतः| पृथुब्रध्ननिभाः केचित्केचित् गण्डूपदोपमाः| रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाणवः| श्वेता ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते| अन्त्रादा उदरवेष्टाहृदयादा महारूहाः| चुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धाः ते तु कुर्वते| हृल्लासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम्| मूर्च्छाच्छर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान्||५२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కఫాదిత్యాది| తత్ర కఫజా ఆమాశయే జాతాః| వృద్ధాః సంతః పశ్చాత్సర్వజఠరే సర్పంతి| సుబోధం|
Adhikarana రక్తజకృమీణాం స్థానమాకృతిశ్చ (౫౩) · Śloka ౫౩
రక్తవాహిసిరాస్థానారక్తజా జంతవోష్ణవః| అపాదావృత్తతామ్రాశ్చ సౌక్ష్మ్యాత్కేచిదదర్శనాః||53||
रक्तवाहिसिरास्थानारक्तजा जन्तवोष्णवः| अपादावृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात्केचिददर्शनाः||५३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రక్తవాహీత్యాది| రక్తజా జంతవః అణవః సూక్ష్మాస్తేషాం రక్తవాహిన్యః సిరాః స్థానం|| 53||
Adhikarana రక్తజకృమీణాం నామాని (౫౪) · Śloka ౫౪
కేశాదా లోమవిధ్వంసా లోమద్వీపా ఉదుంబరాః| షట్ తే కుష్ఠైకకర్మాణః సహసౌరసమాతరః||54||
केशादा लोमविध्वंसा लोमद्वीपा उदुम्बराः| षट् ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः||५४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తే చ కేశాదాదయశ్చత్వారః| సహసౌరసమాతర ఇతి ద్వౌ| ఏవం షట్| ఏకే సౌరసాః| అపరే మాతరః|| 54||
Adhikarana పురీషజకృమీణాం స్థానం (౫౫) · Śloka ౫౫
పక్వాశయే పురీషోత్థా జాయంతేఽధోవిసర్పిణః||55||
पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽधोविसर्पिणः||५५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పక్వేత్యాది| పురీషోత్థాః కృమయః పక్వాశయే జాయంతే| అధోముఖాశ్చ భవంతి|| 55||
Adhikarana పురీషజకృమీణాం వృద్ధౌ లక్షణాని (౫౬) · Śloka ౫౬
వృద్ధాస్తే స్యుర్భవేయుశ్చ తే యదామాశయోన్ముఖాః| తదాఽస్యోద్గారనిఃశ్వాసావిడ్గంధానువిధాయినః||56||
वृद्धास्ते स्युर्भवेयुश्च ते यदामाशयोन्मुखाः| तदाऽस्योद्गारनिःश्वासाविड्गन्धानुविधायिनः||५६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తేషు చ వృద్ధత్వాద్యదాఽఽమాశయోన్ముఖతా భవతి తదాఽస్య పురుషస్యోద్గారనిఃశ్వాసా విడ్గంధానువిధాయినో భవంతి|| 56||
Adhikarana పురీషజకృమీణామాకృతిర్వర్ణశ్చ (౫౭) · Śloka ౫౭
పుథువృత్తతనుస్థూలాః శ్యావపీతసితాసితాః||57||
पुथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः||५७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తే చ పృథ్వాదిగుణాః|| 57||
Adhikarana పురీషజకృమీణాం నామాని (౫౮) · Śloka ౫౮
తే పంచ నామ్నా కృమయః కకేతుకమకేరుకాః| సౌసురాదాః సలూనాఖ్యా లేహిహాః||58||
ते पञ्च नाम्ना कृमयः ककेतुकमकेरुकाः| सौसुरादाः सलूनाख्या लेहिहाः||५८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కకేరుకాదయః లేలిహాంతాశ్చేతి పంచ నామానః|| 58||
Adhikarana పురీషజకృమివికారాః (౫౯-౧౪) · Śloka ౧౪
జనయంతి చ| విడ్భేదశూలవిష్టంభకార్శ్యపారుష్యపాండుతః| రోమహర్షాగ్నిసదనగుదకండూవినిర్గమాన్||59|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగ- సంగ్రహసంహిత్యాం నిదానస్థానే కుష్ఠశ్విత్రకృమి- నిదానంనామ చతుర్దశోఽధ్యాయః||14||
जनयन्ति च| विड्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुतः| रोमहर्षाग्निसदनगुदकण्डूविनिर्गमान्||५९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग- संग्रहसंहित्यां निदानस्थाने कुष्ठश्वित्रकृमि- निदानंनाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏతే విడ్భేదాదీన్ జనయంతి| ఏవం వింశతిః కృమయః| ద్వౌ బహిర్మలజౌ| సప్త కఫజాః| షడ్రక్తజాః| పంచ పురీషజాః ఇతి|| 59|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహ- వ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం నిదానస్థానే చతుర్దశోఽధ్యాయః