Adhikarana ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਧ੍ਯਾਯਃ||੨੪|| ਵਾਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਧਿਃ (੨-੧) · Śloka ੧
ਅਥੈਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਮਾਹ ਅਥਾਤਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ|
(ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ|੨|
) ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇਨਿਲਜੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਧਿਂ ਚਰੇਤ੍|
|੧|
View original
अथैतच्चिकित्सितं व्याख्यातुमाह अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
) शिरोभितापेऽनिलजे वातव्याधिविधिं चरेत्|
|१|
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪਵਨਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|
Adhikarana ਵਾਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਅਭ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ਿਰਸੋ ਰਾਤ੍ਰੌ ਘਤਪਾਨਾਦਿ ਵਾਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਮਾਸਾਦੀਨਾਂ ਭਕ੍ਸਣਮ੍ ਵਾਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਪਿਣ੍ਡੋਪਨਾਹਸ੍ਵੇਦਾਃ ਵਾਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਵਾਤਘ੍ਨਾਦਿਸਿਦ੍ਧਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸੇਚਨਮ੍ ਵਾਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਨਸ੍ਯਾਦਿਕਮ੍ (੧-੪) · Śloka ੪
|
ਘਤਮਕ੍ਤਸ਼ਿਰਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪਿਬੇਦੁਸ੍ਣਪਯੋਨੁਪਃ||੧||
ਮਾਸਾਨ੍ ਕੁਲਤ੍ਥਾਨ੍ ਮੁਦ੍ਗਾਨ੍ ਵਾ ਤਦ੍ਵਤ੍ਖਾਦੇਦ੍ਧਤਾਨ੍ਵਿਤਾਨ੍|
ਤੈਲਂ ਤਿਲਾਨਾਂ ਕਲ੍ਕਂ ਵਾ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸਹ ਪਾਯਯੇਤ੍||੨||
ਪਿਣ੍ਡੋਪਨਾਹਸ੍ਵੇਦਾਸ਼੍ਚ ਮਾਂਸਧਾਨ੍ਯਕਤਾ ਹਿਤਾਃ|
ਵਾਤਘ੍ਨਦਸ਼ਮੂਲਾਦਿਸਿਦ੍ਧਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸੇਚਨਮ੍||੩||
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਨਸ੍ਯਂ ਤਥਾ ਧੂਮਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼੍ਰਵਣਤਰ੍ਪਣਮ੍|
|੪|
View original
|
घृतमक्तशिरा रात्रौ पिबेदुष्णपयोनुपः||१||
माषान् कुलत्थान् मुद्गान् वा तद्वत्खादेद्धृतान्वितान्|
तैलं तिलानां कल्कं वा क्षीरेण सह पाययेत्||२||
पिण्डोपनाहस्वेदाश्च मांसधान्यकृता हिताः|
वातघ्नदशमूलादिसिद्धक्षीरेण सेचनम्||३||
स्निग्धं नस्यं तथा धूमः शिरःश्रवणतर्पणम्|
|४|
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਭ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ਿਰਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਘਤਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਸ੍ਣਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਮਾਸਾਦੀਨ੍ ਘਤਾਨ੍ਵਿਤਾਨ੍ ਖਾਦੇਤ੍, ਤਦ੍ਵਤ੍-ਉਸ੍ਣਪਯੋਨੁਪਃ ਸਨ੍| ਤਿਲਾਨਾਂ ਤੈਲਂ ਕਲ੍ਕਂ ਵਾ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸਹ ਪਾਯਯੇਤ੍| ਪਿਣ੍ਡਸ੍ਵੇਦਾ ਉਪਨਾਹਸ੍ਵੇਦਾਸ਼੍ਚ ਮਾਂਸਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਧਾਨ੍ਯੈਃ ਕਤਾ ਹਿਤਾਃ| ਵਾਤਹਰਦਸ਼ਮੂਲਾਦਿਨਾ ਸਿਦ੍ਧੇਨ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸੇਚਨਂ ਹਿਤਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ ਨਸ੍ਯਾਦਿਕਂ ਹਿਤਮ੍|
Adhikarana ਵਾਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਵਰਣਾਦਿਸਿਦ੍ਧਘਤੇਨ ਨਸ੍ਯਮ੍ ਵਾਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਵਰਣਾਦਿਪਕ੍ਵਘਤਸ੍ਯ ਪਾਨਮ੍ (੪-੬) · Śloka ੬
|
ਵਰਣਾਦੌ ਗਣੇ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣੇ ਕ੍ਸੀਰਮਰ੍ਧੋਦਕਂ ਪਚੇਤ੍||੪||
ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਤਚ੍ਛੀਤਂ ਮਥਿਤ੍ਵਾ ਸਾਰਮਾਹਰੇਤ੍|
ਤਤੋ ਮਧੁਰਕੈਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਨਸ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪੂਜਿਤਂ ਹਵਿਃ||੫||
ਵਰ੍ਗੇਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਂ ਕ੍ਸੀਰੇ ਚ ਪੇਯਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍|
|੬|
View original
|
वरणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरमर्धोदकं पचेत्||४||
क्षीरावशिष्टं तच्छीतं मथित्वा सारमाहरेत्|
ततो मधुरकैः सिद्धं नस्यं तत् पूजितं हविः||५||
वर्गेऽत्र पक्वं क्षीरे च पेयं सर्पिः सशर्करम्|
|६|
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਰਣਸੈਰ੍ਯੇਕੇਤ੍ਯਾਦਿਗਣੇ(ਹ.ਸੂ.ਅ. ੧੫/੨੧) ਜਰ੍ਜਰਿਤੇ ਕ੍ਸੀਰਮਰ੍ਧੋਦਕਂ ਪਚੇਤ੍| ਤਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਸ਼ੀਤੀਭੂਤਂ ਮਥਿਤ੍ਵਾ ਸਾਰਮਾਹਰੇਤ੍| ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਤਦ੍ਧਤਂ ਮਧੁਰਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਪਕ੍ਵਂ ਨਸ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮ੍| ਸਂ-ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਵਰਣਾਦੌ ਵਰ੍ਗੇ ਕ੍ਸੀਰੇ ਚ ਘਤਂ ਪਕ੍ਵਂ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਂ ਪੇਯਮ੍|
Adhikarana ਵਾਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਕਾਰ੍ਪਾਸਮਜ੍ਜਾਦਿਨਾ ਨਸ੍ਯਮ੍ ਵਾਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਨ੍ਵਯੇ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿਘਤੇਨ ਨਸ੍ਯਮ੍ (੬-੭) · Śloka ੭
|
ਕਾਰ੍ਪਾਸਮਜ੍ਜਾ ਤ੍ਵਙ੍ਮੁਸ੍ਤਾ ਸੁਮਨਃਕੋਰਕਾਣਿ ਚ||੬||
ਨਸ੍ਯਮੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਪਿਸ੍ਟਾਨਿ ਸਰ੍ਵਮੂਰ੍ਧਰੁਜਾਪਹਮ੍|
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕੁਙ੍ਕੁਮਸ਼ਤਂ ਘਤਂ ਪਿਤ੍ਤਾਸਗਨ੍ਵਯੇ||੭||
View original
|
कार्पासमज्जा त्वङ्मुस्ता सुमनःकोरकाणि च||६||
नस्यमुष्णाम्बुपिष्टानि सर्वमूर्धरुजापहम्|
शर्कराकुङ्कुमशृतं घृतं पित्तासृगन्वये||७||
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਕਾਰ੍ਪਾਸਮਜ੍ਜਾਦੀਨ੍ਯੁਸ੍ਣਜਲੇਨ ਪਿਸ੍ਟਾਨਿ ਸਰ੍ਵਮੂਰ੍ਧਰੁਜਾਘ੍ਨਂ ਨਸ੍ਯਮ੍| ਸ੦-ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕੁਙ੍ਕੁਮਸ਼ਤਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਿਤ੍ਤਾਸਗੁਤ੍ਥੇ [ਨਸ੍ਯਂ] ਹਿਤਮ੍|
Adhikarana ਵਾਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਕੁਸ੍ਠਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਲੇਪਃ ਵਾਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਅਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵੋ ਨ ਕਾਰ੍ਯਃ ਵਾਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਇਤ੍ਯਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਚਲੇ ਕਫੇ ਚ ਦਾਹਃ ਅਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕੇਪ੍ਯੇਸਾ ਕ੍ਰਿਯਾ (੮-੯) · Śloka ੯
ਪ੍ਰਲੇਪਃ ਸਘਤੈਃ ਕੁਸ੍ਠਕੁਟਿਲੋਤ੍ਪਲਚਨ੍ਦਨੈਃ|
ਵਾਤੋਦ੍ਰੇਕਭਯਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਨ ਚਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਵਸੇਚਯੇਤ੍||੮||
ਇਤ੍ਯਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਚਲੇ ਦਾਹਃ ਕਫੇ ਚੇਸ੍ਟੋ ਯਥੋਦਿਤਃ|
ਅਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕੇਪ੍ਯੇਸਾ ਤਥਾ ਦੋਸਾਨ੍ਵਯਾਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾ||੯||
View original
प्रलेपः सघृतैः कुष्ठकुटिलोत्पलचन्दनैः|
वातोद्रेकभयाद्रक्तं न चास्मिन्नवसेचयेत्||८||
इत्यशान्तौ चले दाहः कफे चेष्टो यथोदितः|
अर्धावभेदकेऽप्येषा तथा दोषान्वयात्क्रिया||९||
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਕੁਸ੍ਠਾਦਿਭਿਃ ਸਘਤੈਃ ਪ੍ਰਲੇਪਃ| ਕੁਟਿਲਂ-ਤਗਰਮ੍ ਸ੦-ਅਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਵਾਤੋਦ੍ਰੇਕਭਯਾਲ੍ਲੋਹਿਤਂ ਨਾਵਸੇਚਯੇਤ੍| ਸ੦-ਏਵਮਪ੍ਯਨੁਪਸ਼ਮੇ ਵਾਯੌ ਦਾਹ ਇਸ੍ਟਃ| ਕਫੇ ਚ ਯਥੋਕ੍ਤਮੁਸ੍ਣਮਿਸ੍ਟਮ੍| ਸ੦-ਅਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕੇਪ੍ਯੇਸਾ ਏਵ ਕ੍ਰਿਯਾ ਦੋਸਾਨ੍ਵਯਾਤ੍-ਦੋਸਾਨੁਰੋਧਾਚ੍ਚਾ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਕਾਰ੍ਯਾ|
Adhikarana ਅਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕੇ ਸ਼ਿਰੀਸਬੀਜਾਦਿਨਸ੍ਯਮ੍ ਅਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕੇ ਪ੍ਰਪੁਨ੍ਨਾਟਾਦਿਲੇਪਃ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤੇਪ੍ਯੇਸਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ (੧੦-੧੧) · Śloka ੧੧
ਸ਼ਿਰੀਸਬੀਜਾਪਾਮਾਰ੍ਗਮੂਲਂ ਨਸ੍ਯਂ ਬਿਡਾਨ੍ਵਿਤਮ੍|
ਸ੍ਥਿਰਾਰਸੋ ਵਾ, ਲੇਪੇ ਤੁ ਪ੍ਰਪੁਨ੍ਨਾਟੋਮ੍ਲਕਲ੍ਕਿਤਃ||੧੦||
ਸੂਰ੍ਯੋਵਰ੍ਤੇਪਿ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਸਿਰਯਾਪਹਰੇਦਸਕ੍|
|੧੧|
View original
शिरीषबीजापामार्गमूलं नस्यं बिडान्वितम्|
स्थिरारसो वा, लेपे तु प्रपुन्नाटोऽम्लकल्कितः||१०||
सूर्योवर्तेऽपि तस्मिंस्तु सिरयाऽपहरेदसृक्|
|११|
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼ਿਰੀਸਬੀਜਾਦਿਭਿਰ੍ਨਸ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ਼ਾਲਿਪਰ੍ਣੀਕ੍ਵਾਥੋ ਵਾ ਨਸ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਪੁਨ੍ਨਾਟਬੀਜਮਮ੍ਲੇਨ ਪਿਸ੍ਟਂ ਲੇਪਃ| ਸ੦-ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤੇਪ੍ਯੇਸ ਏਵੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਸਿਰਯਾ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਾਵਯੇਤ੍|
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਃ ਅਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕੇ ਸ਼ੀਤਾਃ ਸ਼ਿਰੋਮੁਖਾਲੇਪਾਦਯਃ ਅਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕੇ ਜੀਵਨੀਯਘਤਕ੍ਸੀਰਯੋਃ ਪਾਨਂ ਨਸ੍ਯਂ ਚ ਰਕ੍ਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇਪ੍ਯੇਸਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸ਼ਙ੍ਖਕੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੈਸਾ ਕ੍ਰਿਯਾ (੧੧-੧੩) · Śloka ੧੩
|
ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਵ੍ਯਧਯੇਤ੍ਸਿਰਾਮ੍||੧੧||
ਸ਼ੀਤਾਃ ਸ਼ਿਰੋਮੁਖਾਲੇਪਸੇਕਸ਼ੋਧਨਬਸ੍ਤਯਃ|
ਜੀਵਨੀਯਸ਼ਤੇ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਸੀ ਪਾਨਨਸ੍ਯਯੋਃ||੧੨||
ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਰਕ੍ਤਜੇਪ੍ਯੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਚ ਸ਼ਙ੍ਖਕੇ|
|੧੩|
View original
|
शिरोभितापे पित्तोत्थे स्निग्धस्य व्यधयेत्सिराम्||११||
शीताः शिरोमुखालेपसेकशोधनबस्तयः|
जीवनीयशृते क्षीरसर्पिषी पाननस्ययोः||१२||
कर्तव्यं रक्तजेऽप्येतत् प्रत्याख्याय च शङ्खके|
|१३|
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮੂਰ੍ਧਾਭਿਤਾਪੇ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭਵੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਸਤਃ ਸਿਰਾਂ ਮੋਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਤਥਾ ਸ਼ਿਰੋਮੁਖਾਲੇਪਾਦਯਃ ਸ਼ੀਤਾ ਹਿਤਾਃ| ਜੀਵਨੀਯੈਃ ਸ਼ਤੇ ਕ੍ਸੀਰਘਤੇ ਪਾਨਨਸ੍ਯਯੋਰ੍ਹਿਤੇ| ਸ੦-ਰਕ੍ਤੇਜੇਪ੍ਯੇਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਸ਼ਙ੍ਖਕੇ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੈਸ ਏਵੋਪਕ੍ਰਮਃ ਕਾਰ੍ਯਃ|
Adhikarana ਕਫਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਵਮਨਮ੍ ਕਫਜੇ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸ੍ਵੇਦਾਦਯਃ ਕਫਜੇ ਉਪਵਾਸਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਮਿਸ਼੍ਰਃ ਕ੍ਰਮਃ (੧੩-੧੪) · Śloka ੧੪
|
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਭਿਤਾਪੇ ਜੀਰ੍ਣਾਜ੍ਯਸ੍ਨੇਹਿਤਃ ਕਟੁਕੈਰ੍ਵਮੇਤ੍||੧੩||
ਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਲੇਪਨਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਰੂਕ੍ਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਭੇਸਜੈਃ|
ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਚੋਪਵਾਸੋਤ੍ਰ ਨਿਚਯੇ ਮਿਸ਼੍ਰਮਾਚਰੇਤ੍||੧੪||
View original
|
श्लेष्माभितापे जीर्णाज्यस्नेहितः कटुकैर्वमेत्||१३||
स्वेदप्रलेपनस्याद्या रूक्षतीक्ष्णोष्णभेषजैः|
शस्यन्ते चोपवासोऽत्र निचये मिश्रमाचरेत्||१४||
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਪੁਰਾਣਘਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਿਤਃ ਕਟੁਕੈਰ੍ਵਮੇਤ੍| ਸ੍ਵੇਦਾਦਯੋ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਉਪਵਾਸਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਹਿਤਃ| ਸ੦-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰਮਾਚਰੇਤ੍|
Adhikarana ਕਮਿਜੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੇ ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੇ ਸ਼ੋਣਿਤੇਨ ਨਸ੍ਯਮ੍ ਕਮਿਜੇ ਕਮਿਨਿਰ੍ਹਰਣਮ੍ ਕਮਿਜੇ ਵਿਡਙ੍ਗਾਦਿਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸਰ੍ਸਪਾਦਿਤੈਲੇਨ ਨਸ੍ਯਮ੍ (੧੫-੧੭) · Śloka ੧੭
ਕਮਿਜੇ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਨਸ੍ਯਂ ਤੇਨ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਜਨ੍ਤਵਃ|
ਮਤ੍ਤਾਃ ਸ਼ੋਣਿਤਗਨ੍ਧੇਨ ਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਘ੍ਰਾਣਵਕ੍ਤ੍ਰਯੋਃ||੧੫||
ਸੁਤੀਕ੍ਸ੍ਣਨਸ੍ਯਧੂਮਾਭ੍ਯਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਤਤਃ|
ਵਿਡਙ੍ਗਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਦਨ੍ਤੀਹਿਙ੍ਗੁਗੋਮੂਤ੍ਰਸਾਧਿਤਮ੍||੧੬||
ਕਟੁਨਿਮ੍ਬੇਙ੍ਗੁਦੀਪੀਲੁਤੈਲਂ ਨਸ੍ਯਂ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍|
|੧੭|
View original
कृमिजे शोणितं नस्यं तेन मूर्च्छन्ति जन्तवः|
मत्ताः शोणितगन्धेन निर्यान्ति घ्राणवक्त्रयोः||१५||
सुतीक्ष्णनस्यधूमाभ्यां कुर्यान्निर्हरणं ततः|
विडङ्गस्वर्जिकादन्तीहिङ्गुगोमूत्रसाधितम्||१६||
कटुनिम्बेङ्गुदीपीलुतैलं नस्यं पृथक् पृथक्|
|१७|
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਕਮਿਜੇ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਨਸ੍ਯਂ ਦੇਯਮ੍| ਤੇਨ-ਸ਼ੋਣਿਤਨਸ੍ਯੇਨ, ਜਨ੍ਤਵੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧੇਨ ਚ ਮਤ੍ਤਾ ਘ੍ਰਾਣੇਨ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚ ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਨਸ੍ਯਧੂਮਾਭ੍ਯਾਂ ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਸ੦-ਵਿਡਙ੍ਗਾਦਿਭਿਃ ਸਾਧਿਤਂ ਸਰ੍ਸਪਤੈਲਂ ਨਿਮ੍ਬਤੈਲਮਿਙ੍ਗੁਦੀਤੈਲਂ ਪੀਲੁਤੈਲਂ ਵਾ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍ ਨਸ੍ਯਂ ਹਿਤਮ੍|
Adhikarana ਕਮਿਜੇ ਕਮਿਜ੍ਜਿਨ੍ਨਸ੍ਯਮ੍ ਕਮਿਜੇ ਨਸ੍ਯਭੇਸਜੈਰ੍ਧੂਮਃ (੧੭-੧੮) · Śloka ੧੮
|
ਅਜਾਮੂਤ੍ਰਦ੍ਰੁਤਂ ਨਸ੍ਯਂ ਕਮਿਜਿਤ੍ ਕਮਿਜਿਤ੍ਪਰਮ੍||੧੭||
ਪੂਤਿਮਤ੍ਸ੍ਯਯੁਤੈਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ ਧੂਮਂ ਨਾਵਨਭੇਸਜੈਃ|
|੧੮|
View original
|
अजामूत्रद्रुतं नस्यं कृमिजित् कृमिजित्परम्||१७||
पूतिमत्स्ययुतैः कुर्याद् धूमं नावनभेषजैः|
|१८|
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਜਾਮੂਤ੍ਰਦ੍ਰੁਤਂ ਹਿਙ੍ਗੁ ਨਸ੍ਯਂ ਪਰਂ ਕਮਿਘ੍ਨਮ੍| ਸ੦-ਪੂਤਿਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ਵਿਤੈਰ੍ਨਸ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਧੂਮਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|
Adhikarana ਕਮਿਜੇ ਰਕ੍ਤਂ ਨ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ ਸ਼ਿਰਃਕਮ੍ਪੇ ਵਾਤਾਭਿਤਾਪਕ੍ਰਮਃ (੧੮-੧੯) · Śloka ੧੯
|
ਕਮਿਭਿਃ ਪੀਤਰਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਮਤ੍ਰ ਨ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍||੧੮||
ਵਾਤਾਭਿਤਾਪਵਿਹਿਤਃ ਕਮ੍ਪੇ ਦਾਹਾਦ੍ਵਿਨਾ ਕ੍ਰਮਃ|
|੧੯|
View original
|
कृमिभिः पीतरक्तत्वाद्रक्तमत्र न निर्हरेत्||१८||
वाताभितापविहितः कम्पे दाहाद्विना क्रमः|
|१९|
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਤ੍ਰ ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਨ ਵਿਸ੍ਰਾਵਯੇਤ੍| ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹਕਮਿਭਿਃ ਪੀਤਰਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੦-ਕਮ੍ਪੇ ਵਾਤਾਭਿਤਾਪੋਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਰ੍ਦਾਹਾਦ੍ਵਿਨਾ|
Adhikarana ਉਪਸ਼ੀਰ੍ਸਕੇ ਨਵੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਰਿਯਾ ਉਪਸ਼ੀਰ੍ਸਕੇ ਪਕ੍ਵੇ ਵਿਦ੍ਰਧਿਕ੍ਰਿਯਾ ਵਿਦ੍ਰਧੌ,ਪਿਟਿਕਾਯਾਂ , ਅਰ੍ਬੁਦੇ ਚ ਆਮਪਕ੍ਵੇ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ (੧੯-੨੦) · Śloka ੨੦
|
ਨਵੇ ਜਨ੍ਮੋਤ੍ਤਰਂ ਜਾਤੇ ਯੋਜਯੇਦੁਪਸ਼ੀਰ੍ਸਕੇ||੧੯||
ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਰਿਯਾਂ, ਪਕ੍ਵੇ ਕਰ੍ਮ ਵਿਦ੍ਰਧਿਚੋਦਿਤਮ੍|
ਆਮਪਕ੍ਵੇ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਰਧੀਪਿਟਿਕਾਰ੍ਬੁਦੇ||੨੦||
View original
|
नवे जन्मोत्तरं जाते योजयेदुपशीर्षके||१९||
वातव्याधिक्रियां, पक्वे कर्म विद्रधिचोदितम्|
आमपक्वे यथायोग्यं विद्रधीपिटिकार्बुदे||२०||
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਉਪਸ਼ੀਰ੍ਸਕੇ ਨਵੇ ਜਨ੍ਮੋਤ੍ਤਰਂ ਜਾਤੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਪਕ੍ਵੇ ਚ ਵਿਦ੍ਰਧਿਵਿਹਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਸ੦-ਆਮੇ ਪਕ੍ਵੇ ਚ ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਪਿਟਿਕਾਯਾਮਰ੍ਬੁਦੇ ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|
Adhikarana ਅਰੂਂਸਿਕਾਯਾਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਃ ਅਰੂਂਸਿਕਾਯਾਂ ਅਸ਼੍ਵਸ਼ਕਦ੍ਰਸੈਰ੍ਲੇਪਃ ਅਰੂਂਸਿਕਾਯਾਂ ਪਟੋਲਾਦਿਪਤ੍ਰੈਰ੍ਲੇਪਃ (੨੧-੨੨) · Śloka ੨੨
ਅਰੁਂਸਿਕਾ ਜਲੌਕੋਭਿਰ੍ਹਤਾਸ੍ਰਾ ਨਿਮ੍ਬਵਾਰਿਣਾ|
ਸਿਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਭੂਤਲਵਣੈਰ੍ਲਿਮ੍ਪੇਦਸ਼੍ਵਸ਼ਕਦ੍ਰਸੈਃ||੨੧||
ਪਟੋਲਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰੈਰ੍ਵਾ ਸਹਰਿਦ੍ਰੈਃ ਸੁਕਲ੍ਕਿਤੈਃ|
ਗੋਮੂਤ੍ਰਜੀਰ੍ਣਪਿਣ੍ਯਾਕਕਕਵਾਕੁਮਲੈਰਪਿ||੨੨||
View original
अरुंषिका जलौकोभिर्हृतास्रा निम्बवारिणा|
सिक्ता प्रभूतलवणैर्लिम्पेदश्वशकृद्रसैः||२१||
पटोलनिम्बपत्रैर्वा सहरिद्रैः सुकल्कितैः|
गोमूत्रजीर्णपिण्याककृकवाकुमलैरपि||२२||
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਰੁਂਸਿਕਾ ਜਲੌਕੋਭਿਰ੍ਨਿਃਸ੍ਰੁਤਰਕ੍ਤਾ ਨਿਮ੍ਬਜਲੇਨ ਸਿਕ੍ਤਾ ਵਾਜਿਸ਼ਕਦ੍ਰਸੈਃ ਪ੍ਰਭੂਤਲਵਣੈਰ੍ਲਿਮ੍ਪੇਤ੍| ਪਟੋਲਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰੈਰ੍ਨਿਸ਼ਾਨ੍ਵਿਤੈਃ ਸੁਪਿਸ੍ਟੈਰ੍ਵਾ ਗੋਮੂਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ| ਕਕਵਾਕੁਃ-ਕੁਕ੍ਕੁਟਃ|
Adhikarana ਅਰੂਂਸਿਕਾਯਾਂ ਕਪਾਲਭਸ੍ਟਕੁਸ੍ਠਲੇਪਃ ਅਰੂਂਸਿਕਾਯਾਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤੇ ਚ ਮਾਲਤ੍ਯਾਦਿਤੈਲੇਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਃ (੨੩-੨੪) · Śloka ੨੪
ਕਪਾਲਭਸ੍ਟਂ ਕੁਸ੍ਠਂ ਵਾ ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਤੈਲਸਂਯੁਤਮ੍|
ਰੂਂਸਿਕਾਲੇਪਨਂ ਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਦਾਹਾਰ੍ਤਿਨਾਸ਼ਨਮ੍||੨੩||
ਮਾਲਤੀਚਿਤ੍ਰਕਾਸ਼੍ਵਘ੍ਨਨਕ੍ਤਮਾਲਪ੍ਰਸਾਧਿਤਮ੍|
ਚਾਚਾਰੂਂਸਿਕਯੋਸ੍ਤੈਲਮਭ੍ਯਙ੍ਗਃ ਕ੍ਸੁਰਘਸ੍ਟਯੋਃ||੨੪||
View original
कपालभृष्टं कुष्ठं वा चूर्णितं तैलसंयुतम्|
रूंषिकालेपनं कण्डूक्लेददाहार्तिनाशनम्||२३||
मालतीचित्रकाश्वघ्ननक्तमालप्रसाधितम्|
चाचारूंषिकयोस्तैलमभ्यङ्गः क्षुरघृष्टयोः||२४||
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਕੁਸ੍ਠਂ ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਕਪਾਲਭਸ੍ਟਂ ਤੈਲਸਂਯੁਤਂ ਰੂਂਸਿਕਾਲੇਪਨਂ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਹਿਤਮ੍| ਸ੦-ਮਾਲਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸਾਧਿਤਂ ਤੈਲਂ ਚਾਚਾਰੁਂਸਿਕਯੋਃ ਕ੍ਸੁਰਘਸ੍ਟਯੋਰਭ੍ਯਙ੍ਗਃ|
Adhikarana ਅਰੂਂਸਿਕਾਯਾਂ ਅਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਵਮਨਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਦਾਰੁਣਕੇ ਸ਼ਿਰਾਵੇਧਃ ਦਾਰੁਣਕੇ ਮਜਾਨਸ੍ਯਮੂਰ੍ਦ੍ਧਬਸ੍ਤੀਨਾਂ ਸ਼ੀਲਨਮ੍ ਦਾਰੁਣਕੇ ਪ੍ਰਿਯਾਲਾਦਿਭਿਰ੍ਲਾਕ੍ਸਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਲੇਪਃ ਦਾਰੁਣਕੇ ਕੋਦ੍ਰਵਕ੍ਸਾਰਜਲੇਨ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਮ੍ (੨੫-੨੭) · Śloka ੨੭
ਅਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੁਧ੍ਦ੍ਯੈ ਯਤੇਤ ਵਮਨਾਦਿਭਿਃ|
ਵਿਧ੍ਯੇਚ੍ਛਿਰਾਂ ਦਾਰੁਣਕੇ ਲਾਲਾਟ੍ਯਾਂ, ਸ਼ੀਲਯੇਨ੍ਮਜਾਮ੍||੨੫||
ਨਾਵਨਂ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਬਸ੍ਤਿਂ ਚ, ਲੇਪਯੇਚ੍ਚ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕੈਃ|
ਪ੍ਰਿਯਾਲਭਿਜਮਧੁਕਕੁਸ੍ਠਮਾਸੈਃ ਸਸਰ੍ਸਪੈਃ||੨੬||
ਲਾਕ੍ਸਾਸ਼ਮ੍ਯਾਕਪਤ੍ਰੈਡਗਜਧਾਤ੍ਰੀਫਲੈਸ੍ਤਥਾ|
ਕੋਰਦੂਸਤਣਕ੍ਸਾਰਵਾਰਿਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਂ ਹਿਤਮ੍||੨੭||
View original
अशान्तौ शिरसः शुध्द्यै यतेत वमनादिभिः|
विध्येच्छिरां दारुणके लालाट्यां, शीलयेन्मृजाम्||२५||
नावनं मूर्द्धबस्तिं च, लेपयेच्च समाक्षिकैः|
प्रियालभिजमधुककुष्ठमाषैः ससर्षपैः||२६||
लाक्षाशम्याकपत्रैडगजधात्रीफलैस्तथा|
कोरदूषतृणक्षारवारिप्रक्षालनं हितम्||२७||
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਃ ਸ਼ੋਧਨਾਯ ਵਮਨਾਦਿਭਿਰ੍ਯਤੇਤ| ਸ੦-ਦਾਰੁਣਕੇ ਲਾਲਾਟ੍ਯਾਂ ਸ਼ਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍| ਮਜਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਨਸ੍ਯਂ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਬਸ੍ਤਿਂ ਚ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਿਯਾਲਾਦਿਭਿਃ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕੈਰ੍ਲੇਪਯੇਚ੍ਚ| ਲਾਕ੍ਸਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਤੈਰ੍ਲੇਪਃ| ਕੋਦ੍ਰਵਤਣਕ੍ਸਾਰਜਲੇਨ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਂ ਹਿਤਮ੍|
Adhikarana ਇਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤੇ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਵਾ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਯ ਕਾਸੀਸਾਦਿਭਿਰ੍ਲੇਪਯੇਤ੍ ਇਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤੇ ਹਸ੍ਤਿਦਨ੍ਤਮਸੀਲੇਪਃ (੨੮-੩੧) · Śloka ੩੧
ਇਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤੇ ਯਥਾਸਨ੍ਨਂ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਵਾ ਪ੍ਰਲੇਪਯੇਤ੍|
ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਯ ਗਾਢਂ ਕਾਸੀਸਮਨੋਹ੍ਵਾਤੁਤ੍ਥਕੋਸਣੈਃ||੨੮||
ਵਨ੍ਯਾਮਰਤਰੁਭ੍ਯਾਂ ਵਾ ਗੁਞ੍ਜਾਮੂਲਫਲੈਸ੍ਤਥਾ|
ਤਥਾ ਲਾਙ੍ਗਲਿਕਾਮੂਲੈਃ ਕਰਵੀਰਰਸੇਨ ਵਾ||੨੯||
ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਕ੍ਸੁਦ੍ਰਵਾਰ੍ਤਾਕਸ੍ਵਰਸੇਨ ਰਸੇਨ ਵਾ|
ਧਤ੍ਤੂਰਕਸ੍ਯ ਪਤ੍ਰਾਣਾਂ ਭਲ੍ਲਾਤਕਰਸੇਨ ਵਾ||੩੦||
ਅਥਵਾ ਮਾਕ੍ਸਿਕਹਵਿਸ੍ਤਿਲਪੁਸ੍ਪਤ੍ਰਿਕਣ੍ਟਕੈਃ|
ਤੈਲਾਕ੍ਤਾ ਹਸ੍ਤਿਦਨ੍ਤਸ੍ਯ ਮਸੀ ਚਾਚੌਸਧਂ ਪਰਮ੍||੩੧||
View original
इन्द्रलुप्ते यथासन्नं सिरां विध्वा प्रलेपयेत्|
प्रच्छाय गाढं कासीसमनोह्वातुत्थकोषणैः||२८||
वन्यामरतरुभ्यां वा गुञ्जामूलफलैस्तथा|
तथा लाङ्गलिकामूलैः करवीररसेन वा||२९||
सक्षौद्रक्षुद्रवार्ताकस्वरसेन रसेन वा|
धत्तूरकस्य पत्राणां भल्लातकरसेन वा||३०||
अथवा माक्षिकहविस्तिलपुष्पत्रिकण्टकैः|
तैलाक्ता हस्तिदन्तस्य मषी चाचौषधं परम्||३१||
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਇਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤੇ ਯਥਾਸਨ੍ਨੇ ਦੇਸ਼ੇ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਵਾ [ਗਾਢਂ-] ਸੁਸ੍ਟੁ, ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਯ-ਪ੍ਰਛਾਨਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਕਾਸੀਸਾਦਿਭਿਰ੍ਲੇਪਯੇਤ੍| ਵਨ੍ਯਦੇਵਦਾਰੁਭ੍ਯਾਂ ਵਾ ਲੇਪਯੇਤ੍| ਸ੦-ਹਸ੍ਤਿਦਨ੍ਤਮਸੀ ਤੈਲਾਕ੍ਤਾ ਚਾਚਾਨਾਮੌਸਧਂ ਪਰਮ੍|
Adhikarana ਇਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਰੋਮੋਦ੍ਗਮੇ ਮੇਸਵਿਸਾਣਮਸੀਲੇਪਃ ਇਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤੇ ਆਰੋਮੋਦ੍ਭੂਤੇਰ੍ਜਲਸੇਕੋ ਵਰ੍ਜ੍ਯਃ (੩੨) · Śloka ੩੨
ਸ਼ੁਕ੍ਲਰੋਮੋਦ੍ਗਮੇ ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਸੀ ਮੇਸਵਿਸਾਣਜਾ|
ਵਰ੍ਜਯੇਦ੍ਵਾਰਿਣਾ ਸੇਕਂ ਯਾਵਦ੍ਰੋਮਸਮੁਦ੍ਭਵਃ||੩੨||
View original
शुक्लरोमोद्गमे तद्वन्मषी मेषविषाणजा|
वर्जयेद्वारिणा सेकं यावद्रोमसमुद्भवः||३२||
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸਿਤਰੋਮੋਦ੍ਗਮੇ ਮੇਸਵਿਸਾਣਜਾ ਮਸੀ ਤੈਲਾਕ੍ਤਾ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ| ਸਂ-ਜਲਸੇਕਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ਯਾਵਦ੍ਰੋਮੋਦ੍ਭੂਤਿਃ|
Adhikarana ਖਲਤੌ, ਪਲਿਤੇ , ਵਲ੍ਯਾਂ ,ਹਰਿਲ੍ਲੋਮ੍ਨਿ ਚ ਸ਼ੋਧਨਂ ਨਸ੍ਯਵਕ੍ਰਸ਼ਿਰੋਭ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਦੇਹਾਸ਼੍ਚ ਇਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤੇ ਬਹਤ੍ਯਾਦਿਤੈਲੇਨ ਨਸ੍ਯਮ੍ ਇਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤੇ ਨਿਮ੍ਬਤੈਲੇਨ ਨਸ੍ਯਮ੍ (੩੩-੩੪) · Śloka ੩੪
ਖਲਤੌ ਪਲਿਤੇ ਵਲ੍ਯਾਂ ਹਰਿਲ੍ਲੋਮ੍ਨਿ ਚ ਸ਼ੋਧਿਤਮ੍|
ਨਸ੍ਯਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼ਿਰੋਭ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਦੇਹੈਃ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍||੩੩||
ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਬਹਤ੍ਯਾਦ੍ਯੈਰ੍ਜੀਵਨੀਯੈਸ਼੍ਚ ਨਾਵਨਮ੍|
ਮਾਸਂ ਵਾ ਨਿਮ੍ਬਜਂ ਤੈਲਂ ਕ੍ਸੀਰਭੁਙ੍ਨਾਵਯੇਦ੍ਯਤਿਃ||੩੪||
View original
खलतौ पलिते वल्यां हरिल्लोम्नि च शोधितम्|
नस्यवक्त्रशिरोभ्यङ्गप्रदेहैः समुपाचरेत्||३३||
सिद्धं तैलं बृहत्याद्यैर्जीवनीयैश्च नावनम्|
मासं वा निम्बजं तैलं क्षीरभुङ्नावयेद्यतिः||३४||
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਖਲਤ੍ਯਾਦਿਸੁ ਸ਼ੋਧਿਤਮਾਤੁਰਂ ਨਸ੍ਯਾਦਿਭਿਰੁਪਾਚਰੇਤ੍| ਸ੦-ਬਹਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਜੀਵਨੀਯੈਸ਼੍ਚ ਪਕ੍ਵਂ ਤੈਲਂ ਨਸ੍ਯਂ ਹਿਤਮ੍| ਨਿਮ੍ਬੋਦ੍ਭਵਂ ਵਾ ਤੈਲਂ ਮਾਸਂ ਕ੍ਸੀਰਭੁਙ੍ਨਾਵਯੇਤ੍, ਯਤਿਃ-ਸਂਯਮੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਪਰਃ|
Adhikarana ਪਲਿਤੇ ਨੀਲ੍ਯਾਦਿਤੈਲੇਨ ਨਸ੍ਯਮ੍ ਪਲਿਤੇ ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਤੈਲੇਨ ਨਸ੍ਯਮ੍ (੩੫-੩੮) · Śloka ੩੮
ਨੀਲੀਸ਼ਿਰੀਸਕੋਰਣ੍ਟਭਙ੍ਗਸ੍ਵਰਸਭਾਵਿਤਮ੍|
ਸ਼ੇਲ੍ਵਕ੍ਸਤਿਲਰਾਮਾਣਾਂ ਬੀਜਂ ਕਾਕਾਣ੍ਡਕੀਸਮਮ੍||੩੫||
ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾਜਪਯਸਾ ਲੋਹਾਲ੍ਲਿਪ੍ਤਾਦਰ੍ਕਾਸ਼ੁਤਾਪਿਤਾਤ੍|
ਤੈਲਂ ਸ੍ਰੁਤਂ ਕ੍ਸੀਰਭੁਜੋ ਨਾਵਨਾਤ੍ ਪਲਿਤਾਨ੍ਤਕਤ੍||੩੬||
ਕ੍ਸੀਰਾਤ੍ਸਾਹਚਰਾਦ੍ ਭਙ੍ਗਰਜਸਃ ਸੌਰਸਾਦ੍ਰਸਾਤ੍|
ਪ੍ਰਸ੍ਥੈਸ੍ਤੈਲਸ੍ਯ ਕੁਡਵਃ ਸਿਦ੍ਧੋ ਯਸ੍ਟਿਪਲਾਨ੍ਵਿਤਃ||੩੭||
ਨਸ੍ਯਂ ਸ਼ੈਲਾਸਨੇ ਭਾਣ੍ਡੇ ਸ਼ਙ੍ਗੇ ਮੇਸਸ੍ਯ ਵਾ ਸ੍ਥਿਤਃ|
|੩੮|
View original
नीलीशिरीषकोरण्टभृङ्गस्वरसभावितम्|
शेल्वक्षतिलरामाणां बीजं काकाण्डकीसमम्||३५||
पिष्ट्वाऽऽजपयसा लोहाल्लिप्तादर्काशुतापितात्|
तैलं स्रुतं क्षीरभुजो नावनात् पलितान्तकृत्||३६||
क्षीरात्साहचराद् भृङ्गरजसः सौरसाद्रसात्|
प्रस्थैस्तैलस्य कुडवः सिद्धो यष्टिपलान्वितः||३७||
नस्यं शैलासने भाण्डे शृङ्गे मेषस्य वा स्थितः|
|३८|
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਨੀਲ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਰਸੇਨ ਭਾਵਿਤਂ ਸ਼ੇਲ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਬੀਜਂ ਕਾਕਾਣ੍ਡਕੀਤੁਲ੍ਯਂ ਛਾਗਦੁਗ੍ਧੇਨ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਲੋਹਾਲ੍ਲਿਪਾਦ੍ ਰਵਿਰਸ਼੍ਮਿਭਿਸ੍ਤਾਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤੈਲਂ ਸ੍ਰੁਤਂ ਕ੍ਸੀਰਾਸ਼ਿਨੋ ਨਸ੍ਯਂ ਪਲਿਤਾਨ੍ਤਕਰਮ੍| ਸ੦-ਕ੍ਸੀਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥੇਨ, ਸਹਚਰਰਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥੇਨ, ਭਙ੍ਗਰਾਜਰਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥੇਨ, ਸੁਰਸਾਰਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥੇਨ, ਤੈਲਸ੍ਯ ਕੁਡਵਃ ਪਕ੍ਵੋ ਮਧੁਯਸ੍ਟੀਪਲਯੁਤਃ ਸ਼ੈਲੇ ਭਾਣ੍ਡੇ ਬੀਜਸਾਰਸ੍ਯ ਵਾ ਭਾਣ੍ਡੇ ਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੇ ਵਾ ਸ੍ਥਿਤੋ ਨਸ੍ਯਮ੍|
Adhikarana ਪਲਿਤੇ ਦੁਗ੍ਧਿਕਾਕਰਵੀਰਕਲੇਪਃ ਹਰਿਲ੍ਲੋਮਵਲੀਸੁ ਕ੍ਸੀਰਾਦੀਨਾਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਲੇਪਃ (੩੮-੪੦) · Śloka ੪੦
|
ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟੈ ਵਾ ਦੁਗ੍ਧਿਕਾਕਰਵੀਰਕੌ||੩੮||
ਉਤ੍ਪਾਟ੍ਯ ਪਲਿਤਂ ਦੇਯਾਵਾਸ਼ਯੇ ਪਲਿਤਾਪਹੌ|
ਕ੍ਸੀਰਂ ਪ੍ਰਿਯਾਲਂ ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਂ ਜੀਵਨੀਯੋ ਗਣਸ੍ਤਿਲਾਃ||੩੯||
ਕਸ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਲੇਪੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਹਰਿਲ੍ਲੋਮਵਲੀਹਿਤਃ|
|੪੦|
View original
|
क्षीरेण श्लक्ष्णपिष्टै वा दुग्धिकाकरवीरकौ||३८||
उत्पाट्य पलितं देयावाशये पलितापहौ|
क्षीरं प्रियालं यष्ट्याह्वं जीवनीयो गणस्तिलाः||३९||
कृष्णाः प्रलेपो वक्त्रस्य हरिल्लोमवलीहितः|
|४०|
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦੁਗ੍ਧਿਕਾਕਰਵੀਰਕੌ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਪਿਸ੍ਟੌ ਪਲਿਤਮੁਤ੍ਪਾਟ੍ਯ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨੇ ਦੇਯੌ ਪਲਿਤਘ੍ਨੌ| ਸ੦-ਕ੍ਸੀਰਾਦਯੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਲੇਪ ਇਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਵਲੀਸੁ ਹਿਤਃ|
Adhikarana ਕੇਸ਼ਬਂਹਣਰਞ੍ਜਕਸ੍ਤਿਲਾਦੀਨਾਂ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਲੇਪਃ ਕੇਸ਼ਸਂਵਰ੍ਧਨਾਨਿ ਮਾਂਸ੍ਯਾਦੀਨਿ (੪੦-੪੨) · Śloka ੪੨
|
ਤਿਲਾਃ ਸਾਮਲਕਾਃ ਪਦ੍ਮਕਿਞ੍ਜਲ੍ਕੋ ਮਧੁਕਂ ਮਧੁ||੪੦||
ਬਂਹਯੇਦ੍ਰਞ੍ਜਯੇਚ੍ਚੈਤਤ੍ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਪ੍ਰਲੇਪਨਾਤ੍|
ਮਾਂਸੀ ਕੁਸ੍ਠਂ ਤਿਲਾਃ ਕਸ੍ਣਾਃ ਸਾਰਿਵਾ ਨੀਲਮੁਤ੍ਪਲਮ੍||੪੧||
ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਚ ਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟਾਨਿ ਕੇਸ਼ਸਂਵਰ੍ਧਨਂ ਪਰਮ੍|
|੪੨|
View original
|
तिलाः सामलकाः पद्मकिञ्जल्को मधुकं मधु||४०||
बृंहयेद्रञ्जयेच्चैतत् केशान् मूर्द्धप्रलेपनात्|
मांसी कुष्ठं तिलाः कृष्णाः सारिवा नीलमुत्पलम्||४१||
क्षौद्रं च क्षीरपिष्टानि केशसंवर्धनं परम्|
|४२|
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਿਲਾਦਿਕਂ ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਲੇਪਨਾਤ੍ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ ਰਞ੍ਜਯੇਤ੍ ਪੁਸ੍ਣੀਯਾਚ੍ਚ| ਸ੦-ਮਾਂਸ੍ਯਾਦੀਨਿ ਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟਾਨਿ ਪਰਂ ਕੇਸ਼ਸਂਵਰ੍ਧਨਾਨਿ|
Adhikarana ਕੇਸ਼ਰਞ੍ਜਨਂ ਅਯੋਰਜਆਦਿ ਕੇਸ਼ਰਞ੍ਜਨਂ ਮਾਸਕਾਦਿਯਵਾਗੂਃ (੪੨-੪੪) · Śloka ੪੪
|
ਅਯੋਰਜੋ ਭਙ੍ਗਰਜਸ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਕਸ੍ਣਮਤ੍ਤਿਕਾ||੪੨||
ਸ੍ਥਿਤਮਿਕ੍ਸੁਰਸੇ ਮਾਸਂ ਸਮੂਲਂ ਪਲਿਤਂ ਰਜੇਤ੍|
ਮਾਸਕੋਦ੍ਰਵਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲੈਰ੍ਯਵਾਗੂਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਨੋਸਿਤਾ||੪੩||
ਲੋਹਸ਼ੁਕ੍ਲੋਤ੍ਕਟਾ ਪਿਸ੍ਟਾ ਬਲਾਕਾਮਪਿ ਰਞ੍ਜਯੇਤ੍|
|੪੪|
View original
|
अयोरजो भृङ्गरजस्त्रिफला कृष्णमृत्तिका||४२||
स्थितमिक्षुरसे मासं समूलं पलितं रजेत्|
माषकोद्रवधान्याम्लैर्यवागूस्त्रिदिनोषिता||४३||
लोहशुक्लोत्कटा पिष्टा बलाकामपि रञ्जयेत्|
|४४|
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਲੋਹਚੂਰ੍ਣਾਦਿਕਮਿਕ੍ਸੁਰਸੇ ਮਾਸਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸਮੂਲਂ ਪਲਿਤਂ ਰਜੇਤ੍| ਸ੦-ਮਾਸਾਦਿਭਿਰ੍ਯਵਾਗੂਸ੍ਤ੍ਰਿਦਵਸੋਸਿਤਾ ਲੋਹਸ਼ੁਕ੍ਲੋਤ੍ਕਟਾ ਪਿਸ੍ਟਾ ਬਲਾਕਾਮਪਿ ਰਞ੍ਜਯੇਤ੍| ਕਿਂ ਪੁਨਃ ਪਲਿਤਂ ਨ ਨਿਹਨ੍ਤਿ?|
Adhikarana ਸਰ੍ਵਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਪਲਿਤੇ ਚ ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਾਦਿਤੈਲਮ੍ (੪੪-੪੫) · Śloka ੪੫
|
ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਮਧੁਕਪਿਪ੍ਪਲੀਚਨ੍ਦਨੋਤ੍ਪਲੈਃ||੪੪||
ਸਿਦ੍ਧਂ ਧਾਤ੍ਰੀਰਸੇ ਤੈਲਂ ਨਸ੍ਯੇਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨੇਨ ਚ|
ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਮੂਰ੍ਧਗਦਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਪਲਿਤਾਨਿ ਚ ਸ਼ੀਲਿਤਮ੍||੪੫||
View original
|
प्रपौण्डरीकमधुकपिप्पलीचन्दनोत्पलैः||४४||
सिद्धं धात्रीरसे तैलं नस्येनाभ्यञ्जनेन च|
सर्वान् मूर्धगदान् हन्ति पलितानि च शीलितम्||४५||
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਾਦਿਭਿਰ੍ਧਾਤ੍ਰੀਰਸੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਨਾਵਨੇਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨੇਨ ਚ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ| ਸ਼ੀਲਿਤਂ ਚ ਪਲਿਤਾਨਿ ਹਨ੍ਤਿ|
Adhikarana ਸਰ੍ਵਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਪਲਿਤੇ ਚ ਵਨ੍ਯਾਦਿਯਮਕੇਨ ਨਸ੍ਯਮ੍ (੪੬) · Śloka ੪੬
ਵਰੀਜੀਵਨ੍ਤਿਨਿਰ੍ਯਾਸਪਯੋਭਿਰ੍ਯਮਕਂ ਪਚੇਤ੍|
ਜੀਵਨੀਯੈਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਨਸ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਰੋਗਜਿਤ੍||੪੬||
View original
वरीजीवन्तिनिर्यासपयोभिर्यमकं पचेत्|
जीवनीयैश्च तन्नस्यं सर्वजत्रूर्ध्वरोगजित्||४६||
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼ਤਾਵਰੀਜੀਵਨ੍ਤਿਕ੍ਵਾਥੇਨ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਜੀਵਨੀਯੈਸ਼੍ਚ ਯਮਕਂ ਪਚੇਤ੍| ਤਤ੍ ਨਸ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਰੋਗਜਿਤ੍|
Adhikarana ਸਰ੍ਵਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਪਲਿਤੇ ਚ ਮਾਯੂਰਂ ਘਤਮ੍ (੪੭-੪੯) · Śloka ੪੯
ਮਯੂਰਂ ਪਕ੍ਸਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤ੍ਰਪਾਦਵਿਟ੍ਤੁਣ੍ਡਵਰ੍ਜਿਤਮ੍|
ਦਸ਼ਮੂਲਵਲਾਰਾਸ੍ਨਾਮਧੁਕੈਸ੍ਤ੍ਰਿਪਲੈਰ੍ਯੁਤਮ੍||੪੭||
ਜਲੇ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਸੀਰਸਮਂ ਪਚੇਤ੍|
ਕਲ੍ਕਿਤੈਰ੍ਮਧੁਰਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਰ੍ਵਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਰੋਗਜਿਤ੍||੪੮||
ਤਦਭ੍ਯਾਸੀਕਤਂ ਪਾਨਬਸ੍ਤ੍ਯਭ੍ਯਞ੍ਜਨਨਾਵਨੈਃ|
|੪੯|
View original
मयूरं पक्षपित्तान्त्रपादविट्तुण्डवर्जितम्|
दशमूलवलारास्नामधुकैस्त्रिपलैर्युतम्||४७||
जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत्|
कल्कितैर्मधुरद्रव्यैः सर्वजत्रूर्ध्वरोगजित्||४८||
तदभ्यासीकृतं पानबस्त्यभ्यञ्जननावनैः|
|४९|
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮਯੂਰਂ ਪਕ੍ਸਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਂ ਤ੍ਰਿਪਲਪ੍ਰਮਾਣੈਰ੍ਦਸ਼ਮੂਲਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਤਂ ਜਲੇ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਜਲੇ ਕਲ੍ਕਿਤੈਰ੍ਮਧੁਰਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਕ੍ਸੀਰਸਮਂ ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਪਚੇਤ੍| ਪਾਨਾਦਿਭਿਰਭ੍ਯਸ੍ਤਂ-ਸ਼ੀਲਿਤਂ, ਤਤ੍-ਘਤਂ, ਸਰ੍ਵਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਰੋਗਜਿਤ੍| ਏਤਨ੍ਮਾਯੂਰਾਖ੍ਯਂ ਘਤਮ੍|
Adhikarana ਸਰ੍ਵਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਪਲਿਤੇ ਚ ਮਹਾਮਾਯੂਰਂ ਘਤਮ੍ (੪੯-੫੬) · Śloka ੫੬
|
ਏਤੇਨੈਵ ਕਸਾਯੇਣ ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍||੪੯||
ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਪਯਸਾ ਕਲ੍ਕੈਰੇਭਿਸ਼੍ਚ ਕਾਰ੍ਸਿਕੈਃ|
ਜੀਵਨ੍ਤੀਤ੍ਰਿਫਲਾਮੇਦਾਮਦ੍ਵੀਕਰ੍ਦ੍ਧਿਪਰੂਸਕੈਃ||੫੦||
ਸਮਙ੍ਗਾਚਵਿਕਾਭਾਰ੍ਗੀਕਾਸ਼੍ਮਰੀਕਰ੍ਕਟਾਹ੍ਵਯੈਃ|
ਆਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਮਹਾਮੇਦਾਤਾਲਖਰ੍ਜੂਰਮਸ੍ਤਕੈਃ||੫੧||
ਮਣਾਲਬਿਸਖਰ੍ਜੂਰਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਜੀਵਕੈਃ|
ਸ਼ਤਾਵਰੀਵਿਦਾਰੀਕ੍ਸੁਬਹਤੀਸਾਰਿਵਾਯੁਗੈਃ||੫੨||
ਮੂਰ੍ਵਾਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਰ੍ਸਭਕਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਕਸੇਰੁਕੈਃ|
ਰਾਸ੍ਨਾਸ੍ਥਿਰਾਤਾਮਲਕੀਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਲਾਸ਼ਠਿਪੌਸ੍ਕਰੈਃ||੫੩||
ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਤਵਕ੍ਸੀਰੀਕਾਕੋਲੀਧਨ੍ਵਯਾਸਕੈਃ|
ਮਧੂਕਾਕ੍ਸੋਟਵਾਤਾਮਮੁਞ੍ਜਾਤਾਭਿਸੁਕੈਰਪਿ||੫੪||
ਮਹਾਮਾਯੁਰਮਿਤ੍ਯੇਤਨ੍ਮਾਯੂਰਾਦਧਿਕਂ ਗੁਣੈਃ|
ਧਾਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਰ੍ਦਿਤਾਪਹਮ੍||੫੫||
ਯੇਨ੍ਯਸਕ੍ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸੇਸੁ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਸੁਤਪ੍ਰਦਮ੍|
|੫੬|
View original
|
एतेनैव कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्||४९||
चतुर्गुणेन पयसा कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः|
जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्द्धिपरूषकैः||५०||
समङ्गाचविकाभार्गीकाश्मरीकर्कटाह्वयैः|
आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः||५१||
मृणालबिसखर्जूरयष्टीमधुकजीवकैः|
शतावरीविदारीक्षुबृहतीसारिवायुगैः||५२||
मूर्वाश्वदंष्ट्रर्षभकशृङ्गाटककसेरुकैः|
रास्नास्थिरातामलकीसूक्ष्मैलाशठिपौष्करैः||५३||
पुनर्नवातवक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः|
मधूकाक्षोटवाताममुञ्जाताभिषुकैरपि||५४||
महामायुरमित्येतन्मायूरादधिकं गुणैः|
धात्विन्द्रियस्वरभ्रंशश्वासकासार्दितापहम्||५५||
येन्यसृक्शुक्रदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम्|
|५६|
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਏਤੇਨੈਵ ਕ੍ਵਾਥੇਨ ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍| ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਕ੍ਸੀਰੇਣੈਭਿਃ-ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ, ਕਲ੍ਕੈਃ ਕਾਰ੍ਸਿਕੈਰੇਤਨ੍ਮਹਾਮਾਯੁਰਂ ਮਾਯੂਰਾਦ੍ਗੁਣੈਰਧਿਕਂ ਧਾਤ੍ਵਾਦਿਭ੍ਰਂਸ਼ਘ੍ਨਂ ਚ| ਯੋਨ੍ਯਾਦਿਦੋਸੇਸੁ ਸ਼ਸ੍ਤਮ੍| ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਸੁਤਪ੍ਰਦਮ੍|
Adhikarana ਸਰ੍ਵਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇ ਪਲਿਤੇ ਚ ਮੂਸਕਾਦਿਭਿਰੇਵਂ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਜਾ ਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਛਤਦ੍ਵਯਮਿਤਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ (੫੬-੫੭) · Śloka ੫੭
|
ਆਖੁਭਿਃ ਕੁਕ੍ਕੁਟੈਰ੍ਹਂਸੈਃ ਸ਼ਸ਼ੈਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍||੫੬||
ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਜਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮੇਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਛਤਦ੍ਵਯਮ੍|
ਪਰਸ੍ਪਰਮਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍||੫੭||
View original
|
आखुभिः कुक्कुटैर्हंसैः शशैश्चेति प्रकल्पयेत्||५६||
जत्रूर्ध्वजानां व्याधीनामेकत्रिंशच्छतद्वयम्|
परस्परमसङ्कीर्णं विस्तरेण प्रकाशितम्||५७||
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮੂਸਿਕਾਦਿਭਿਰੇਵ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਸ੦-ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਜਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਸ਼ਤਦ੍ਵਯਮੇਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਧਿਕਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮ੍|
Adhikarana ਮੂਲਪ੍ਰਹਾਰਿਣਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਤ੍ਵਰਿਤਮੁਪਕ੍ਰਮਃ (੫੮) · Śloka ੫੮
ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੂਲਮਧਃਸ਼ਾਖਮਸਯਃ ਪੁਰੁਸਂ ਵਿਦੁਃ|
ਮੂਲਪ੍ਰਹਾਰਿਣਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤਰਂ ਜਯੇਤ੍||੫੮||
View original
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमृषयः पुरुषं विदुः|
मूलप्रहारिणस्तस्माद् रोगान् शीघ्रतरं जयेत्||५८||
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੂਲਮਧਃਸ਼ਾਖਂ ਮੁਨਯਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਰੁਸਂ ਜਾਨਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੂਲਾਪਹਾਰਿਣੋ ਰੋਗਾਨ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤਰਂ ਜਯੇਤ੍|
Adhikarana ਉਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸਣੇ ਸਾਵਧਾਨਤਾ (੫੯-੨੪) · Śloka ੨੪
ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਯੇਨਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾ ਯੇਨ ਚ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ|
ਤੇਨ ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸਾਯਾਮਾਦਤੋ ਭਵੇਤ੍||੫੯||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟ- ਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸਸ੍ਠੇ ਉਤ੍ਤਰ- ਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ- ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੪||
View original
सर्वेन्द्रियाणि येनास्मिन् प्राणा येन च संश्रिताः|
तेन तस्योत्तमाङ्गस्य रक्षायामादृतो भवेत्||५९||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भट- विरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने शिरोरोगप्रतिषेधो नाम- चतुर्विंशोऽध्यायः||२४||
Show commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸਂ-ਯਸ੍ਮਾਦਸ੍ਮਿਨ੍-ਉਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗੇ, ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਯਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ, ਤਸ੍ਮਾਦੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸਾਯਾਂ ਯਤ੍ਨਵਤਾ ਭਾਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯ- ਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸਸ੍ਠੇ ਉਤ੍ਤਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗ- ਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੨੪|| ਇਤਿ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਂ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਥਮੂਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਮਙ੍ਗਂ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮ੍|