१०. सन्धिसितासितरोगविज्ञानीयाध्यायः

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

वर्त्मरोगप्रतिषेधादनन्तरं स्थानानुपूर्व्या सन्धिसितासितरोगविज्ञानमारभ्यते- सं-सन्धी च सितासितौ च सन्धिसितासिताः, तेषु रोगाः, तेषां विज्ञानम्| शेषं पूर्ववत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पवनः कुपितो जलवाहिनीः सिराः प्राप्य जलाकृति अश्रु स्रावयते| कुतः ? वर्त्मशुक्लसन्धे कनीनकात्| तेन-जलाभस्रावेण, नयनं सरुक् सरागं सशोफं च स्यात्| स च जलास्रवाख्यो रोगः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कफात् कफास्रवे सति श्वेतं पिच्छिलं बहलं च स्रवेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-श्लेष्मणा शोफस्तीक्ष्णाग्रादिगुणः| स उपनाहाख्यो नीरुजः स्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-रक्तेन रक्तास्रवो भवति| तस्मिंश्च ताम्रवर्णमुष्णं चाश्रु संस्रवेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वर्त्मसन्धिराश्रयो यस्याः सा वर्त्मसन्ध्याश्रया, शुक्ले पिटिका शूलदाहवती ताम्रवर्णा मुद्गसदॄशी पर्वणी भण्यते| सा च भिन्ना सती रक्तं स्रवति| एषा च रक्तसमुत्थैव वेद्या, रक्तास्रवादनन्तरमस्याः पाठात् रक्तस्रावित्वाच्च|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पूयास्रवाख्ये दोषा रक्तसहिता वर्त्मसन्धेः कनीनकात् पुनः पुनः पूयं सास्रं त्वङ्मांसपाकाद्धेतोः स्रावयन्ति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पूयालसो व्रण उच्यते| कीदृक् ? सूक्ष्मः तथा शोफसंरम्भपूर्वकः| क्वासौ स्यात् ? कनीनसन्धौ| तथाऽऽध्मायीआनाहवान्, पूयास्रावी सरुक् च स्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कनीनस्यान्तः शोफो रुक्तोददाहवान् अलजीत्युच्यते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अपाङ्गे कनीने वा कण्ड्वादिमांस्तथा पूयास्रावी ग्रन्थिरेव कृमियुक्तोऽर्तिमान् कृमिग्रन्थिरुच्यते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-उपनाहादींश्च्तुरः शस्त्रेण साधयेत्| आस्रवान्-जलास्रवादींश्चतुरः, अलजीं चेति पञ्च त्यजेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सिते नेत्रदेशे पित्तं कर्तृ बिन्दून् कृष्णश्यावपीतान् कुर्यात्| मललेपदिग्धदर्पणसमानं वा सर्वम् शुक्लम्| एवमुभयप्रकारोऽप्ययं सदाहरुक् शुक्तिकसंज्ञो रोगः, शकृद्भेदेन तृषा ज्वरेण च युक्तः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कफाच्छुक्लभागे समं-न तु विषमम्, तथा श्वेतवर्णमधिमांसकं चिरवृद्धि, तत् शुक्लार्म|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-शोफस्तु नीरुजः समानवर्णो बहलादिस्तथा जलबिन्दुसमो बलासग्रथितं स्मृतम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-बिन्दुभिः पिष्टवत्सितैरुत्सन्नैः पिष्टकं नामार्म वदेत्

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-रक्तराजीततं शुक्लं-शुक्लभागं, उष्यते| यत्सवेदनं शोफाश्रूपलेपरहितं स शोणितात् सिरोत्पातः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सिरोत्पातोऽचिकित्सितस्ता एव-रक्ता एव, राजीर्वर्धयन् सिराहर्षं सास्रं कुर्यात्| तेन-सिराहर्षेण, लोचनं वीक्षणाक्षमं स्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सिराजाले बृहत्तथा रक्तं घनमुन्नतं च यद् भवति, तत्सिराजालं नाम|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-समं-नतु विषमं, तथा श्लक्ष्णं यदधिमांसकं तच्छोणितार्म|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-नीरुजः श्लक्ष्णो बिन्दुः शशलोहितताम्रोऽर्जुनं नाम|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-मांसं प्रस्तारितं तथा मृदु तथा आशुवृद्धि तथा नीरुक् श्यावलोहितं प्रस्तार्यर्मेत्युच्यते| तच्च त्रिभिर्दोषैः सशोणितैः स्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-स्नावसदृशं तु स्नावार्मेत्युच्यते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-शुष्करक्तपिण्डवच्छ्यावं यन्मांसं तथा बहलं पृथु च स्यात्, तदधिमांसार्म भण्यते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पिटिका दाहादिमत्यस्तथा सिराचिताः कृष्णभागासन्नाः सर्षपसंस्थानाः सिरासंज्ञाः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-शुक्त्यादीन् षडौषधैः साधयेत्| शेषान् सप्त शस्त्रेण साधयेत्| नवोत्थितानेतानपि भेषजैरुपक्रमेत् न केवलं पूर्वोक्तं षट्कमित्यर्थः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-यच्च पञ्चप्रकारमर्मोक्तं-शुक्लार्म शोणितार्म प्रस्तार्यर्म स्नावार्माधिमांसार्म, एतच्छेदनार्हम्| यत् कृष्णभागप्राप्तं मांसस्नावसिरावृतं चर्मोद्दालवदुच्छ्रायि तद्वर्जयेत्-न चिकित्सेत्| यच्च दृष्टिप्राप्तं तदपि वर्जयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पित्तं कर्तृ कृष्णभागे दृष्टौ वा शुक्रं जनयति| किम्भूतम् ? तोदाश्रुरागयुक्तम्| किं कृत्वा ? त्वचं-प्रथमं पटलं छित्त्वा, तेन कृष्णमण्डलं पक्वजम्बूसदृशं निम्रं च क्षतशुक्रकं स्यात्| तच्च कृच्छ्रसाध्यम्| द्वितीयपटलव्यधात्तु याप्यं स्यात्| तत्र-द्वीतीयपटलव्यधे, तोदादीनां बाहुल्यं तथा सूचीविद्धोपमकृष्णमण्डलत्वं च| तोदादिभूयस्त्वेन सेवनीविद्धोपमकृष्णमण्डलतया च द्वितीयपटलव्यधोऽनुमीयत इत्यर्थः| तृतीयपटलच्छेदात् व्रणैर्निचितमसाध्यं क्षतशुक्रकम्| एवं क्षतशुक्रकं त्रिधाऽभिधाय शुद्धशुक्रमाचष्टे|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-शङ्खवच्छुक्लं शुद्धशुक्रकम्| तच्च कफाज्जायते| न चातिवेदनम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-आताम्रं-ईषत्ताम्रवर्णं, पिच्छिलं चास्रं स्रवति याऽसौ आताम्रपिच्छिलास्रस्रुत्| तथा आताम्रपिटिका तथाऽतिपीडावती तथाऽजाविट्सदृशे उच्छ्रायकार्ष्ण्ये यस्याः सैवम्| अजकाख्या रक्तेन स्यात्| सा च वर्ज्याऽसाध्यत्वात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सरक्तैर्मलैः सिराशुक्रं स्यात्| तेन सिराशुक्रेण जुष्टं कृष्णमण्डलं सिराभिरवतन्यते| किम्भूताभिः ? सतोददाहताम्राभिः| अनिमित्तं-अकस्मात्, अस्मिन् कदाचिदुष्णमच्छं घनं वाऽस्रं स्रवति| तच्च त्यजेदसाध्यत्वात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दोषैः सरक्तैः सकृत्-एकहेलयैव, कृष्णमण्डलं शुक्लरूपतां नीयते| किम्भूतम् ? धवलाभ्रोपलिप्ताभम्| तथा निष्पावार्धदलस्येवाकृतिर्यस्य तदेवम्| तथा तीव्रवेदनारागदाहश्वयथुभिः पीडितम्| तच्च शुक्रं पाकात्ययेन तीव्ररुजं वर्जयेत्-नोपक्रमेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-यस्य च शुक्रस्य लिङ्गनाशः-अन्तर्दृष्टिविनाश इत्यर्थः, यच्च श्यावमन्तः, यच्च किञ्चिल्लोहितम्, तथाऽत्युन्नतमवगाढं वा, साश्रुनाडीव्रणावृतं वा, तथा पुराणं-वत्सरातीतम् तथा विषमसंस्थानम्, तथा मध्ये विच्छिन्नं यच्च शुक्रकं, तत्सर्वं वर्जयेत्| स०-कृष्णमण्डले इति-पूर्वोक्तेन प्रकारेण, पञ्च रोगाः साध्यासाध्यविभागेनोक्ताः| सुखग्रहणधारणार्थं सङ्ख्योपादानमिति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्ग- हृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां षष्ठे उत्तर- स्थाने सन्धिसितासिरतोगविज्ञानीयो नाम दशमोऽध्यायः समाप्तः|| १०||