९. वर्त्मरोगप्रतिषेधाध्यायः

Adhikarana वर्त्मरोगप्रतिषेधाध्यायः||९|| (२-३) · Śloka ३

वर्त्मरोगविज्ञानादनन्तरं वर्त्मरोगप्रतिषेध आरभ्यत इत्याह अथातो वर्त्मरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||

Adhikarana कृच्छ्रोन्मीले पुराणाज्यम्कृच्छ्रोन्मीले नस्यधूमादि (१) · Śloka १

कृच्छ्रोन्मीले पुराणाज्यं द्राक्षाकल्काम्बुसाधितम्| ससिरं योजयेत्स्निग्धं नस्यधूमाञ्जनादि च||१||

Adhikarana कुम्भीकावर्त्मनि लेखनादि (२) · Śloka २

कुम्भीकावर्त्मोपक्रममाह कुम्भीकावर्त्म लिखितं सैन्धवप्रतिसारितम्| यष्टीधात्रीपटोलीनां क्वाथेन परिषेचयेत्||२||

Adhikarana कुम्भीकावर्त्मनि लेखनविधिः (३-९) · Śloka ९

कथं वर्त्म लेखनीयम् ? इत्याह निवातेऽधिष्ठितस्याप्तैः शुद्धस्योत्तानशायिनः| बहिः कोष्णाम्बुतप्तेन स्वेदितं वर्त्म वाससा||३|| निर्भुज्य वस्त्रान्तरितं वामाङ्गुष्ठाङ्गुलीधृतम्| न स्रंसते चलति वा वर्त्मैवं सर्वतस्ततः||४|| मण्डलाग्रेण तत्तिर्यक् कृत्वा शस्त्रपदाङ्कितम्| लिखेत्तेनैव पत्रैर्वा शाकशोफालिकादिजैः||५|| फेनेन तोयराशेर्वा पिचुना प्रमृजन्नसृक्| स्थिते रक्ते सुलिखितं सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्||६|| यथास्वमुक्तैरनु च प्रक्षाल्योष्णेन वारिणा| घृतेन सिक्तमभ्यक्तं बध्नीयान्मधुसर्पिषा||७|| ऊर्ध्वाधः कर्णयोर्दत्त्वा पिण्डीं च यवसक्तुभिः| द्वितीयेऽहनि मुक्तस्य परिषेकं यथायथम्||८|| कुर्याच्चतुर्थे नस्यादीन् मुञ्चेदेवाह्नि पञ्चमे| |९|

Adhikarana कुम्भीकावर्त्मनि सुलिखितस्य लक्षणम् (९-१०) · Śloka १०

| समं नखनिभं शोफकण्डूघार्षाद्यपीडितम्||९|| विद्यात्सुलिखितं वर्त्म लिखेद् भूयो विपर्यये| |१०|

Adhikarana कुम्भीकावर्त्मनि अतिलिखितस्य लक्षणम् (१०-११) · Śloka ११

| रुक्पक्ष्मवर्त्मसदनस्रंसनान्यतिलेखनात्||१०|| स्नेहस्वेदादिकस्तस्मिन्निष्टो वातहरः क्रमः| |११|

Adhikarana कुम्भीकावर्त्मनि अतिलिखितस्य चिकित्सा (११-१३) · Śloka १३

| अभ्यज्य नवनीतेन श्वेतरोध्रं प्रलेपयेत्||११|| एरण्डमूलकल्केन पुटपाके पचेत्ततः| स्विन्नं प्रक्षालितं शुष्कं चूर्णितं पोटलीकृतम्||१२|| स्त्रियाः क्षीरे छगल्या वा मृदितं नेत्रसेचनम्| |१३|

Adhikarana कुम्भीकावर्त्मनि अतिलिखितस्य प्रलेपो नेत्रसेचनादि च (१३-१४) · Śloka १४

| शालितन्दुलकल्केन लिप्तं तद्वत् परिष्कृतम्||१३|| कुर्यान्नेत्रेऽतिलिखिते मृदितं दधिमस्तुना| केवलेनापि वा सेकं मस्तुना जाङ्गलाशिनः||१४||

Adhikarana कुम्भीकावर्त्मनि अतिलिखितस्य पिटिकाभेदनं पीडनं च (१५) · Śloka १५

पिटिका व्रीहिवक्रेण भित्त्वा तु कठिनोन्नताः| निष्पीडयेदनु विधिः परिशेषस्तु पूर्ववत्||१५||

Adhikarana कुम्भीकावर्त्मनि लेखने भेदने चायं क्रमः (१६) · Śloka १६

लेखने भेदने चायं क्रमः सर्वत्र वर्त्मनि| |१६|

Adhikarana पित्तरक्तोत्क्लिष्टयोः सिर्विमोक्षणाद् (१६-१८) · Śloka १८

| पित्तास्रोत्क्लिष्टयोः स्वादुस्कन्धसिद्धेन सर्पिषा||१६|| सिराविमोक्षः स्निग्धस्य त्रिवृच्छ्रेष्ठं विरेचनम्| लिखिते स्रुतरक्ते च वर्त्मनि क्षालनं हितम्||१७|| यष्टीकषायः, सेकस्तु क्षीरं चन्दनसाधितम्| |१८|

Adhikarana पक्ष्मसदने विकुट्टनादि (१८-१९) · Śloka १९

| पक्ष्मणां सदने सूच्या रोमकूपान् विकुट्टयेत्||१८|| ग्राहयेद्वा जलौकोभिः पयसेक्षुरसेन वा| वमनं, नावनं सर्पिः शृतं मधुरशीतलैः||१९||

Adhikarana पक्ष्मसदने श्रेष्ठमञ्जनम् (२०) · Śloka २०

सञ्चूर्ण्य पुष्पकासीसं भावयेत्सुरसारसैः| ताम्रे दशाहं परमं पक्ष्मशाते तदञ्जनम्||२०||

Adhikarana पोथक्यां लेखनप्रतिसारणादि (२१-२२) · Śloka २२

पोथकीर्लिखिताः शुण्ठीसैन्धवप्रतिसारिताः| उष्णाम्बुक्षालिताः सिञ्चेत् खदिराढकिशिग्रुभिः||२१|| अप्सिद्धैर्द्विनिशाश्रेष्ठामधुकैर्वा समाक्षिकैः| |२२|

Adhikarana कफोत्क्लिष्टे लेखनप्रतिसारणादि (२२-२३) · Śloka २३

| कफोत्क्लिष्टे विलिखिते सक्षौद्रैः प्रतिसारणम्||२२|| सूक्ष्मैः सैन्धवकासीसमनोह्वाकणतार्क्ष्यजैः| वमनाञ्जननस्यादि सर्वं च कफजिद्धितम्||२३||

Adhikarana लगणे लेखनप्रतिसारणादि (२४) · Śloka २४

कर्तव्यं लगणेऽप्येतदशान्तावग्निना दहेत्| |२४|

Adhikarana उत्सङ्गाञ्जनयोर्भेदनादि (१-२५) · Śloka २५

|स्विन्नां भित्त्वा विनिष्पीड्य भिषग(ड्योत्सङ्गां चा)_ ञ्जननामिकाम्| शिलैलासैन्धवनतैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्||१|| | कुकूणे खदिरश्रेष्ठानिम्बपत्रशृतं घृतम्||२४|| पीत्वा धात्री वमेत्कृष्णायष्टीसर्षपसैन्धवैः| |२५|

Adhikarana कुकूणे धात्र्याः खदिरादिघृतम् (२५) · Śloka २५

| अभयापिप्पलीद्राक्षाक्वाथेनैनां विरेचयेत्||२५||

Adhikarana कुकूणे धात्र्याः वमनरेचनादि (२६) · Śloka २६

मुस्ताद्विरजनीकृष्णाकल्केनालेपयेत्स्तनौ| धूपयेत्सर्षपैः साज्यैः|२६|

Adhikarana कुकूणे धात्र्याः स्तालेपनादि (२६-२७) · Śloka २७

| शुद्धां क्वाथं च पाययेत्||२६|| पटोलमुस्तमृद्वीकागुडूचीत्रिफलोद्भवम्| |२७|

Adhikarana कुकूणे शिशोर्वर्त्मलेखनादि (२७-२८) · Śloka २८

| शिशोस्तु लिखितं वर्त्म स्रुतासृग्वाऽम्बुजन्मभिः||२७|| धात्र्यश्मन्तकजम्बूत्थपत्रक्वाथेन सेचयेत्| |२८|

Adhikarana कुकूणे शिशोः वमने हेतुः (२८-२९) · Śloka २९

| प्रायः क्षीरघृताशित्वाद्बालानां श्लेष्मजा गदाः||२८|| तस्माद्वमनमेवाग्रे सर्वव्याधिषु पूजितम्| |२९|

Adhikarana कुकूणे शिशोः वमनयोगाः (२९-३१) · Śloka ३१

तदेह वमनमाह | सिन्धूत्थकृष्णापामार्गबीजाज्यस्तन्यमाक्षिकम्||२९|| चूर्णो वचायाः सक्षौद्रो मदनं मधुकान्वितम्| क्षीरं क्षीरान्नमन्नं च भजतः क्रमतः शिशोः||३०|| वमनं सर्वरोगेषु विशेषेण कुकूणके| |३१|

Adhikarana कुकूणे शिशोः उभयशोधनयोगः (३१) · Śloka ३१

| सप्तलारससिद्धाज्यं योज्यं चोभयशोधनम्||३१||

Adhikarana कुकूणे शिशोः द्विनिशादिवर्तिः (३२-३३) · Śloka ३३

द्विनिशारोध्रयष्ट्याह्वरोहिणीनिम्बपल्लवैः| कुकूणके हिता वर्तिः पिष्टैस्ताम्ररजोन्वितैः||३२|| क्षीरक्षौद्रघृतोपेतं दग्धं वा लोहजं रजः| |३३|

Adhikarana कुकूणे शिशोः लोहभस्म (३३-३४) · Śloka ३४

| एलारसोनकतकशङ्खोषणफणिज्जकैः||३३|| वर्तिः कुकूणपोथक्योः सुरपिष्टैः सकट्फलैः| |३४|

Adhikarana कुकूणे शिशोः एलादिवर्तिःपक्ष्मरोधे छेदनसीवनादि (३४-३९) · Śloka ३९

| पक्ष्मरोधे प्रवृद्धेषु शुद्धदेहस्य रोमसु||३४|| उत्सृज्य द्वौ भ्रुवोऽधस्ताद्भागौ भागं च पक्ष्मतः| यवमात्रं यवाकारं तिर्यक् छित्वाऽऽर्द्रवाससा||३५|| अपनेयमसृक् तस्मिन्नल्पीभवति शोणिते| सीव्येत्कुटिलया सूच्या मुद्गमात्रान्तरैः पदैः||३६|| बध्वा ललाटे पट्टं च तत्र सीवनसूत्रकम्| नातिगाढश्लथं सूच्या निक्षिपेदथ योजयेत्||३७|| मधुसर्पिःकवलिकां न चास्मिन् बन्धमाचरेत्| न्यग्रोधादिकषायैश्च सक्षीरैः सेचयेद्रुजि||३८|| पञ्चमे दिवसे सूत्रमपनीयावचूर्णयेत्| गैरिकेण व्रणं युञ्ज्यात्तीक्ष्णं नस्याञ्जनादि च||३९||

Adhikarana पक्ष्मरोधे एवमशान्तौ दाहादिअल् अज्यार्बुदयोः दाहादि घृतम् (९) · Śloka ९

दहेदशान्तौ निर्भुज्य वर्त्मदोषाश्रयां वलीम्| संदंशोनाधिकं पक्ष्म हृत्वा तस्याश्रयं दहेत्||४०|| सूच्यग्रेणाग्निवर्णेन, दाहो बाह्यालजेः पुनः| भिन्नस्य क्षारवह्निभ्यां सुच्छिन्नस्यार्बुदस्य च||४१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने वर्त्मरोगप्रतिषेधो नाम नवमोऽध्यायः||९||