੧੦. ਰਸਭੇਦੀਯਾਧ੍ਯਾਯਃ

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ (ਸ਼੍ਲੋ. ੧੨)- "ਰਸਾਨ੍ ਭੇਦੈਰੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਤਸ੍ਤਾਨ੍ ਰਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਕ੍ਤੁਂ ਰਸਭੇਦੀਯਾਧ੍ਯਾਯਂ ਬ੍ਰੂਤੇ-

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਰਸਾਨਾਂ ਭੇਦੋ ਰਸਭੇਦਃ, ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤੋ ਰਸਭੇਦੀਯਃ, ਤਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ-ਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| "ਰਸਨਾਰ੍ਥੋ ਰਸਃ" ਇਤਿ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧|੬੩)| ਤਥਾ, ਅਬ੍ਯੋਨਿਃ, ਅਪਾਮੇਵ ਰਸਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੫|੧੩)- "ਆਪੋ ਹਿ ਰਸਵਤ੍ਯਃ" ਇਤਿ| ਅਪਾਂ ਚਾਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਤਰਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਵ੍ਯਕ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯਾਦਸ਼ੋਨ੍ਯਾਦਸ਼ੋ ਰਸਾਨਾਂ ਮਹਾਭੂਤਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯਜ ਆਸ੍ਵਾਦ ਆਸ੍ਵਾਦ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ, ਮਧੁਰਰਸਾਧਿਸ੍ਠਤਾਨਾਂ ਕ੍ਸੀਰਦ੍ਰਾਕ੍ਸੇਕ੍ਸੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਵ੍ਯਕ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯਾਦਸ਼ੋਨ੍ਯਾਦਸ਼ੋ ਮਧੁਰਰਸਾਸ੍ਵਾਦ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਨ ਤ੍ਵੇਕਰੂਪਃ| ਏਵਮਮ੍ਲਾਨਾਮਾਰਨਾਲਕੋਲਾਮ੍ਲੀਕਾਦੀਨਾਮਪਿ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨੇਕਰੂਪ ਆਸ੍ਵਾਦਵਿਸ਼ੇਸ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਨ ਤ੍ਵੇਕ ਏਵ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਰਸਭੇਦੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ ਅਥੇਤਿ| ਯਤਃ ਪੂਵਧ੍ਯਾਯੇ (ਸ਼੍ਲੋ.੧੨)-"ਰਸੋ ਭੇਦੈਰੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਤ ਏਵਾਯਂ ਰਸਭੇਦੀਯਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਮਹਾਭੂਤੈਰ੍ਦ੍ਵਯੋਲ੍ਬਣੈਃ-ਹ੍ਯਾਧਿਕੈਃ, ਕ੍ਰਮਾਤ੍-ਪਰਿਪਾਟ੍ਯਾ, ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਮਧੁਰਾਦੀਨਾਂ ਸਣ੍ਣਾਂ ਰਸਾਨਾਮੁਦ੍ਭਵੋ-ਅਭਿਨਿਵਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਦ੍ਵਯਮੁਲ੍ਬਣਂ ਯੇਸੁ ਭੂਤੇਸੁ ਤਾਨਿ ਦ੍ਵਯੋਲ੍ਬਣਾਨਿ, ਤੈਃ ਦ੍ਵਯੋਲ੍ਬਣੈਃ| ਦ੍ਵਯੋਲ੍ਬਣਸ਼ਬ੍ਦੋਪਾਦਾਨਾਚ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਦ੍ਰਸਸ੍ਯਾਪਿ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਤ੍ਵਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਕਤਮਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਭੂਤਦ੍ਵਯਂ ਕਤਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਸੇਧਿਕਮਾਰਮ੍ਭਕਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ-ਕ੍ਸ੍ਮਾਮ੍ਭ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਮਿਜਲਾਭ੍ਯਾਮਧਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਮਧੁਰਃ, ਕ੍ਸ੍ਮਾਗ੍ਨਿਭ੍ਯਾਮਮ੍ਲਃ, ਅਮ੍ਬ੍ਵਗ੍ਨਿਭ੍ਯਾਂ ਲਵਣਃ, ਖਵਾਯੁਭ੍ਯਾਂ ਤਿਕ੍ਤਕਃ. ਅਗ੍ਨਿਵਾਯੁਭ੍ਯਾਂ ਕਟੁਕਃ, ਕ੍ਸ੍ਮਾਨਿਲਾਭ੍ਯਾਂ ਕਸਾਯਃ| ਨਨੁ, ਯਥਾ ਭੂਮਿਤੋਯਾਧਿਕ੍ਯਾਨ੍ਮਧੁਰਃ, ਏਵਮਮ੍ਬੁਵਾਯ੍ਵਾਧਿਕ੍ਯਾਦਨ੍ਯੋ ਭੂਮ੍ਯਾਕਾਸ਼ਾਧਿਕ੍ਯਾਦਨ੍ਯ ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਵਿਕਲ੍ਪੈਰਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਰਸਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਦੋਸਃ| ਏਸਾਂ ਭੂਮ੍ਯਾਕਾਸ਼ਾਦੀਨਾਮੀਦਸ਼ਃ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯਤ੍ਕੇਨਚਿਦੇਵ ਭੂਤਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਨਿ ਭੂਮ੍ਯਾਦੀਨਿ ਰਸਾਨ੍ਤਰੋਤ੍ਪਾਦਨਸਮਰ੍ਥਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਨ ਸਰ੍ਵੇਣੇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਤ੍ਰ ਰਸਾਨਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਹ-ਕ੍ਸ੍ਮਾਮ੍ਭੋਗ੍ਨੀਤਿ| ਪਥਿਵ੍ਯੁਦਕਾਭ੍ਯਾਮੁਲ੍ਬਣਾਭ੍ਯਾਂ ਮਧੁਰਰਸਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਤੇਜਃਪਥਿਵੀਭ੍ਯਾਮਮ੍ਲਸ੍ਯ, ਉਦਕਤੇਜੋਭ੍ਯਾਂ ਲਵਣਸ੍ਯ, ਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਤੇਜੋਵਾਯੁਭ੍ਯਾਂ ਕਟੁਕਸ੍ਯ, ਵਾਯੁਪਥਿਵੀਭ੍ਯਾਂ ਕਸਾਯਸ੍ਯ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੇਸਾਂ-ਰਸਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ, ਯ ਆਸ੍ਵਾਦ੍ਯਮਾਨੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਨੁਲਿਮ੍ਪਤਿ-ਮੁਖੋਪਦੇਹਂ ਜਨਯਤਿ, ਤਥਾ ਦੇਹਸ੍ਯ ਹ੍ਲਾਦਨਃ-ਆਸ਼੍ਵਾਸਕਃ, ਤਥਾਕ੍ਸਾਣਾਂ-ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ, ਪ੍ਰਸਾਦਨਃ-ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤ੍ਵਕਤ੍, ਤਥਾ ਪਿਪੀਲਿਕਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਿਯਃ, ਤਂ ਮਧੁਰਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਪਿਪੀਲਿਕਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਿਯ ਏਤੇਨੈਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ,-ਪ੍ਰਮੇਹਾਦਿਸੁ ਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਗਾਦੌ ਪਿਪੀਲਿਕੋਪਸਰ੍ਪਣਾਤ੍ ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਨੁਮਾਨਂ ਕਤ੍ਵਾ ਮਧੁਮੇਹਤ੍ਵਾਦਿ ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਆਸ੍ਵਾਦ੍ਯਮਾਨ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰਾਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਰਸਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿਤੇਸਾਮਿਤਿ| ਉਪਲਿਮ੍ਪਤਿ-ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਦਿਗੁਣਸਾਹਚਰ੍ਯਾਤ੍| ਦੇਹਸ੍ਯ ਹ੍ਲਾਦਨਃ-ਪ੍ਰਿਯਤਮਤ੍ਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਪ੍ਯਾਯਨਃ| ਅਕ੍ਸਪ੍ਰਸਾਦਨਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵੈਮਲ੍ਯਕਰਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਮਕ੍ਸਿਕਾਦਯਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਮ੍ਲੋ ਰਸ ਆਸਾਦ੍ਯਮਾਨੋ ਮੁਖਂ ਕ੍ਸਾਲਯਤੇ-ਸ੍ਰਾਵਯਤਿ| ਤਥਾ, ਰੋਮਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਹਰ੍ਸਣਃ-"ਹਸੁ ਅਲੀਕੇ" ਅਲੀਕਕਾਰੀ, ਉਦ੍ਵੇਜਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਅਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵਨਿਕੋਚਨਃ, ਅਕ੍ਸਿਣੀ ਚ ਭ੍ਰੁਵੌਚਾਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵਮ੍, ਅਚਤੁਰਾਦਿਸੂਤ੍ਰੇ ਨਿਪਾਤਿਤਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਮ੍ਲਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਅਮ੍ਲ ਇਤਿ| ਕ੍ਸਾਲਯਤੇਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਯਤੇ| ਰੋਮਹਰ੍ਸਣਃ-ਰੋਮਾਞ੍ਚਕਤ੍| ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਣੋ-ਦਨ੍ਤਕਾਰ੍ਯਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਕਤ੍| ਅਕ੍ਸਿਭ੍ਰੁਵਨਿਕੋਚਨਃ-ਅਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਭ੍ਰੁਵੋਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਕੋਚਕਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਲਵਣੋ ਰਸੋ ਮੁਖਂ ਸ੍ਯਨ੍ਦਯਤਿ| ਤਥਾ, ਕਪੋਲਯੋਰ੍ਗਲੇ ਚ ਦਾਹਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਰੋਚਨ ਇਤੀਹਾਤਿਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ (ਸੂ. ਅ. ੧੮)- "ਕਣ੍ਠਕਪੋਲਂ ਵਿਦਹਤਿ, ਅਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਰੋਚਯਤਿ|" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਲਵਣਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਲਵਣ ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਿਕ੍ਤੋ ਮੁਖਂ ਵਿਸ਼ਦਯਤਿ-ਅਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਯੁਕ੍ਤਂ ਕਰੋਤਿ| ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਤਿ-ਅਨ੍ਯਰਸਗ੍ਰਹਣਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਨਾਸ਼ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਿਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਤਿਕ੍ਤ ਇਤਿ| ਵਿਸ਼ਦਯਤਿਅਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ| ਰਸਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਤਿ-ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਕੁਣ੍ਠਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਟੁਰਾਸ੍ਵਾਦ੍ਯਮਾਨੋ ਜਿਹ੍ਵਾਗ੍ਰਮੁਦ੍ਵੇਜਯਤਿ-ਸੋਦ੍ਵੇਗਂ ਕਰੋਤਿ| ਚਿਮਿਚਿਮਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍-ਦਹਨਜ੍ਵਾਲਾਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਿਵਾਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਰਾਵਯਤਿ| ਗਣ੍ਡੌ ਚ ਦਹਤੀਵ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਟੁਕਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਉਦ੍ਵੇਜਯਤੀਤਿ| ਅਗ੍ਰਗ੍ਰਹਣਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰ ਏਵੋਦ੍ਵੇਜਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਚਿਮਿਚਿਮਾਂ-ਸਰ੍ਸਪਲਿਪ੍ਤ ਇਵ ਦੁਃਖਾਨੁਭਵਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਸਾਯੋ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਜਡਯਤਿ-ਰਸਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਮਨ੍ਦੀਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ, ਕਣ੍ਠਸ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ-ਸ਼ਿਰਾਵਿਸ਼ੇਸਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਵਿਬਨ੍ਧਂ ਕਰੋਤਿ| ਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਨਾਮਯਥਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਮਿਵ ਕੁਰੁਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਸਾਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਕਸਾਯੋ ਜਡਯੇਦਿਤਿ| ਜਡਯੇਤ੍-ਸ੍ਤਮ੍ਭਯੇਤ੍| ਕਣ੍ਠਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਵਿਬਨ੍ਧਂ-ਅਵਰੋਧਂ ਕਰੋਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਇਤਿ-ਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ| ਰਸਾਨਾਂ ਮਧੁਰਦੀਨਾਂ ਰੂਪਾਣਿ-ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਸਮਾਪ੍ਤਾਨਿ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਤੇਸਾਂ ਕਰ੍ਮ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੦-ਕਰ੍ਮਾਣੀਤਿ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨੀਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਅਥ ਕੋ ਰਸਃ ਕਿਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ੦-ਮਧੁਰੋ ਰਸੋ ਧਾਤੂਨਾਂ ਬਲਂ ਪ੍ਰਬਲਂ ਕੁਰੁਤੇ-ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਬਲਂ ਜਨਯੇਤ੍, ਨਿਜਂ ਬਲਂ ਯਤ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਜਨਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਤਃ ? ਆਜਨ੍ਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਤ੍,-ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਭਤਿ ਦੇਹਸ੍ਯ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਾਲਭਾਵ ਏਵ ਹਿ ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਨਾ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਵਤ੍ਤਿਃ| ਤਥਾ, ਬਾਲਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੋ-ਹਿਤਃ| ਓਜਸੋਧਿਕਵਰ੍ਧਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਃ| "ਓਜਸ੍ਤੁ ਤੇਜੋ ਧਾਤੂਨਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਪਰਂ ਸ੍ਮਤਮ੍|" ਇਤ੍ਯੋਜੋਲਕ੍ਸਣਂ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੧|੩੭) ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਤਥਾ, ਬਂਹਣਃ ਕਣ੍ਠ੍ਯਸ਼੍ਚ| ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ-ਕ੍ਸੀਰਮ੍, ਸਨ੍ਧਾਨਂ-ਸ਼੍ਲੇਸਃ, ਤੇ ਕਰੋਤੀਤਿ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸਨ੍ਧਾਨਕਤ੍ ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ| ਤਥਾ, ਆਯੁਸ੍ਯਾਦਿਗੁਣਃ| ਨਨੁ, ਆਯੁਸ੍ਯਜੀਵਨਯੋਰੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦੇਕਤਰੋਪਾਦਾਨਮੇਵ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਮੈਵਮ੍| ਏਤਯੋਰ੍ਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ,-ਆਯੁਸ੍ਯਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ਯੋਪਰਿਮਿਤਾਯੁਸੋ ਹਿਤਃ, ਅਧਿਕਾਯੁਸੋ ਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ-(ਚ. ਸੂ ਅ. ੧|੨੫)- "ਤੇਨਾਯੁਰਮਿਤਂ ਲੇਭੇ" ਇਤਿ| ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਯੁਸੋ ਨਿਯਤਰੂਪਸ੍ਯ ਤਾਮੇਵ ਮਰ੍ਯਾਦਾਮਨੁਬਧ੍ਨਾਤਿ, ਸ ਜੀਵਯਤੀਤਿ ਜੀਵਨ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਤਦਨਯੋਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟ ਏਵ ਭੇਦਃ| ਤਥਾ, ਜੀਵਨਮੋਜਸ੍ਯਮਿਤ੍ਯਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥੌ, ਕਿਨ੍ਤ੍ਵੇਤਯੋਰਪੀਹ ਯਦੁਪਾਦਾਨਂ ਤਦੋਜਸੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਯਾ ਅਪਿ ਵਦ੍ਧੇਃ ਕਾਰਕੋਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਮ੍| ਤਥਾ ਚ,-ਮਧੁਰੋ ਰਸੋ ਰੁਧਿਰਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣੌਜਸੋ ਵਦ੍ਧਿਕਰਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਚ| ਯਥਾ,-ਕ੍ਸੀਰਂ ਧਾਤੁਵਰ੍ਧਨਮੁਕ੍ਤਂ ਵਸ੍ਯਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਧਾਤੁਵਰ੍ਧਨਤ੍ਵੇਨੈਵ ਵਸ੍ਯਤ੍ਵਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਸ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੋਪਾਦਾਨਂ ਯਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਨਿ ਵਸ੍ਯਾਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਦੀਨਿ, ਤੇਭ੍ਯਃ ਸਕਾਸ਼ਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਸ਼੍ਵੇਵਵਦ੍ਧਿਕਰਮਿਤਿ ਦ੍ਯੋਤਯਿਤੁਂ ਕਤਮਿਤਿ| ਕੁਰੁਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਃ-ਮਧੁਰੋ ਰਸਃ, ਅਤ੍ਯੁਪਯੋਗੇਨ-ਅਤਿਸੇਵਯਾ, ਮੇਦਃਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਤ੍ਥਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਕਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪ੍ਰਕਰਣਾਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਰਤਿ-ਰਸਾਨਾਮਿਤਿ| ਰਸਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਕਰਣਾਨਨ੍ਤਰਂ ਰਸਕਰ੍ਮਪ੍ਰਕਰਣਮੁਪਕ੍ਰਮਤੇ-ਕਰ੍ਮਾਣੀਤਿ| ਆ੦ ਰ੦-ਮਧੁਰਰਸਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਮਧੁਰੋ ਰਸ ਇਤਿ| ਆਗਨ੍ਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਤ੍-ਨਿਰੁਪਾਧਿਕਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਬਲ-ਇਤਰਰਸਕਤੇਭ੍ਯੋ ਬਲੇਭ੍ਯਃ| ਬਲਂ-ਦੇਹਧਾਰਣਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਬਾਲਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੋ-ਹਿਤਃ| ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ-ਸ੍ਤ੍ਰੀਕ੍ਸੀਰਸ੍| ਸਨ੍ਧਾਨਂ-ਭਗ੍ਨਾਨਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸਃ| ਆਯੁਸ੍ਯਃ-ਅਯੁਰ੍ਵਦ੍ਦਿਕਰਃ| ਜੀਵਨਃ-ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਿਹਰਃ| ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਸ਼ੀਲਿਤਸ੍ਯ ਮਧੁਰਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਕੁਰੁਨੇਤ੍ਯੁਪਯੋਗੇਨੇਤਿ| ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਦਯੋ ਮੇਦਃਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਨਾਮੁਦਾਹਰਣਮ੍| ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸੋਮਦਾਤ੍ਯਯਨਿਦਾਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਮ੍ਲੋ ਰਸੋਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਤਿਕਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਯੁਤਃ| ਤਥਾ, ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਂ ਕਰੋਤਿ| ਮੂਢਂ-ਅਨਨੁਲੋਮਗਂ, ਵਾਤਮਨੁਲੋਮਯਤੀਤਿ-ਮੂਢਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨਃ| ਸਃ-ਅਮ੍ਲੋ ਰਸੋ, ਅਤਿਸੇਵਿਤੋ ਦੇਹਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਤਿਮਿਰਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਮ੍ਲਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਅਮ੍ਲ ਇਤਿ| ਹਦ੍ਯੋ-ਹਦਯਪ੍ਰਿਯਃ| ਰੋਚਨੋ-ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਃ| ਅਤ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਮ੍ਲਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਸੋਯਭ੍ਯਸ੍ਤ ਇਤਿ| ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵ-ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਲਵਣੋ ਰਸਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਵਿਧ੍ਮਾਪਨੋ ਵਹ੍ਨਿਕਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਯੁਤਸ਼੍ਚ| ਸੋਤ੍ਯਭ੍ਯਸ੍ਤੋ ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਦੀਨ੍ ਜਨਯੇਤ੍| ਬਲਂ-ਪ੍ਰਾਣਂ ਕ੍ਸਪਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਲਵਣਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਲਵਣ ਇਤਿ| ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦੀਨਾਂ ਵਿਧ੍ਮਾਪਨੋ-ਨਾਸ਼ਨਃ| ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ-ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਮ੍| ਸਙ੍ਗ਼ਾਤਃ-ਕਾਠਿਨ੍ਯਮ੍| ਬਨ੍ਧਃ-ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਃ| ਛੇਦੋ-ਵਿਲਮ੍ਬਿਮਾਂਸਾਦੇਃ| ਭੇਦਃ-ਪਕ੍ਵਸ਼ੋਫਾਦੇਃ| ਅਤ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਵਣਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਸੋਤਿਯੁਕ੍ਤ ਇਤਿ| ਅਸ੍ਰਪਵਨਂ-ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਖ਼ਲਤਿਪਲਿਤੇ-ਕਪਾਲਰੋਗੌ| ਵਲਿਃ-ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਕਤਤ੍ਵਕ੍ਸਙ੍ਕੋਚਃ|| ਵਿਸਜਨਨਂ-ਵਿਸਾਤਿਵਦ੍ਧਿਜਨਨਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਿਕ੍ਤੋ ਰਸਃ ਸ੍ਵਯਂ ਮੁਖਸ੍ਯਾਰੋਚਨਸ਼ੀਲਃ ਅਰੁਚ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਜਯੇਤ੍| ਅਰੁਚਿਃ-ਆਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸਯੇਨਭਿਲਾਸਃ| ਸ ਚ ਕ੍ਲੇਦਾਦੀਨਾਮੁਪਸ਼ੋਸਣਃ| ਤਥਾ, ਲਘ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਃ| ਸੋਤਿਸੇਵਿਤੋ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਤਿਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਮਿਤਿ| ਸ੍ਵਯਮਰੋਚਿਸ੍ਣੁਃ-ਸ੍ਵਯਂ ਨ ਰੋਚਤੇ| ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਤ੍ਵਰੁਚਿਂ ਜਯੇਤ੍, ਕ੍ਲੇਦਾਦੀਨਾਮੁਪਸ਼ੋਸਣਃ| ਸ੍ਤਨ੍ਯਵਿਸ਼ੋਧਨਃ-ਸ੍ਤਨ੍ਯਦੁਸ੍ਟਿਹਰਃ| ਕਣ੍ਠਵਿਸ਼ੋਧਨਃ-ਕਣ੍ਠਰੋਧਹਰਃ| ਅਤ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਮਿਤਿ| ਚਲਵ੍ਯਾਧੀਨ੍-ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੀਨ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਟੁਰ੍ਗਲਾਮਯਾਦੀਨ੍ ਜਯਤਿ| ਵ੍ਰਣਸ੍ਯਾਵਸਾਦਨੋ-ਰੋਹਣਃ| ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਵਿਸ਼ੋਸਣੋ ਦੀਪਨਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ| ਅਨ੍ਨਂ ਸ਼ੋਸਯਤਿ-ਵਿਦਹਤਿ| ਅਨ੍ਨਸ਼ੋਸਣਤ੍ਵਾਚ੍ਛਿਨਤ੍ਤਿ ਬਨ੍ਧਾਨ੍| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਵਿਵਣੋਤਿ-ਪ੍ਰਸਾਰਯਤਿ| ਕਫਘ੍ਨਸ਼੍ਚ| ਸੋਤਿਨਿਸੇਵਿਤਸ੍ਤਸ੍ਣਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਟੁਕਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਕਟੁਰਿਤਿ| ਉਦਰ੍ਦਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ| ਸ ਚੋਕ੍ਤ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇ-"ਉਦਰ੍ਦ ਉਕ੍ਤੋ ਵਕ੍ਸੋਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੋਨ੍ਯੈਃ ਸ਼ੀਤਵੇਪਥੁਃ| ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਜਃ ਸ਼ੋਫੋ ਰਾਗਕਣ੍ਡੂਯੁਤਃ ਪਰੈਃ||" ਇਤਿ| ਅਲਸਕਃ-ਆਮਵਿਕਾਰਃ| ਵ੍ਰਣਾਵਸਾਦਨਃ-ਵ੍ਰਣੋਤ੍ਸੇਧਹਰਃ| ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਾਮੁਪਸ਼ੋਸਣਃ| ਸ਼ੋਸਣਃ-ਨਾਸ਼ਨਃ, ਅਨ੍ਨਸ੍ਯਾਦਨੀਯਤ੍ਵਂ ਨਾਸ਼ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਛਿਨਤ੍ਤਿ ਬਨ੍ਧਾਨ੍-ਸਨ੍ਧੀਨ੍| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਵਿਵਣੋਤਿ-ਪ੍ਰਸਾਰਯਤਿ| ਅਤ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਟੁਕਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਕੁਰੁਤੇ ਸੋਤਿਯੋਗੇਨੇਤਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਬਲਯੋਃ ਕ੍ਸਯਃ| ਆਕੁਞ੍ਚਨਂ-ਸ਼ਿਰਾਦਿਸਙ੍ਕੋਚਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਸਾਯਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਘ੍ਨੋ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਿਯੁਤੋਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਸ਼੍ਚ| ਸੋਪ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤੋ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਸਾਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਕਸਾਯ ਇਤਿ| ਅਸ੍ਰਵਿਸ਼ੋਧਨੋ-ਰਕ੍ਤਦੁਸ੍ਟਿਹਰਃ| ਪੀਡਨੋ-ਵ੍ਰਣਾਨਾਮਾਚੂਸਣਃ| ਆਮਸਂਸ੍ਤਮ੍ਭਨਃ-ਆਮਦੋਸਾਣਾਂ ਪਾਕਪ੍ਰਸਿਬਨ੍ਧਕਰਃ| ਗ੍ਰਾਹੀਸ੍ਤਮ੍ਭਨਃ| ਅਤਿਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਃ-ਤ੍ਵਚਮਤਿਨਿਰ੍ਮਲਾਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਤ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਸਾਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ-ਕਰੋਤੀਤਿ| ਪੌਰੁਸਭ੍ਰਂਸ਼ਃ-ਸ਼ੁਕ੍ਰਹਾਨਿਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਹੇਮ-ਕਾਞ੍ਹ੍ਚਨਮ੍| ਰਾਜਾਦਨਃ-ਚਾਸਪ੍ਰਿਯਮ੍| ਬਲਾਤ੍ਰਯਂ-ਬਲਾਤਿਬਲਾ ਨਾਗਬਲੇਤਿ| ਮੇਦਾ ਮਹਾਮੇਦੇਤਿ-ਮੇਦਾਦ੍ਵਯਮ੍| ਚਤਸ੍ਰਃ ਪਰ੍ਣਿਨ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ਾਲਿਪਰ੍ਣੀ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀ ਮੁਦ੍ਗਪਰ੍ਣੀ ਮਾਸਪਰ੍ਣੀ ਚ| ਮਧੂਕਂ-ਮਧੂਕਪੁਸ੍ਪਮ੍| ਮਧੁਕਂ-ਮਧੁਯਸ੍ਟੀ| ਬਿਮ੍ਬੀ-ਗੋਲ੍ਹਾ| ਸ਼੍ਰਾਵਣੀਯੁਗਂ-ਸ਼੍ਰਾਵਣੀ ਮਹਾਸ਼੍ਰਾਵਣੀ ਚ| ਕ੍ਸੀਰਿਣੀ-ਕਾਞ੍ਚਨਕ੍ਸੀਰੀ| ਕਾਸ਼੍ਮਰੀ-ਗਮ੍ਭਾਰੀ| ਸਹੇ-ਮਹਾਸਹਾ, ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸਹਾ ਚ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤਣਪਞ੍ਚਮੂਲਮੇਦੋਮਜ੍ਜਤੈਲਮਧੁਰਦਾਡਿਮਪੁਸ੍ਕਰਬੀਜਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਮਣਾਲਕਸ਼ੇਰੁਕਸਿਞ੍-ਚਤਿਕਾਖਰ੍ਜੂਰੀਤਾਲਮਸ੍ਤਕਾਦੀਨਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਰਸਸ੍ਕਨ੍ਧਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਹਘ੍ਰੁਤਹੇਮਗੁਡੇਤਿ| ਹੇਮ-ਸੁਵਰ੍ਣਮ੍| ਅਭੀਰੁਃ-ਸ਼ਤਾਵਰੀ| ਵੀਰਾਕਾਕੋਲੀ| ਰਾਜਾਦਨਃ-ਚਾਰਃ| ਬਲਾਤ੍ਰਯਂ-ਬਲਾਤਿਬਲਾ ਨਾਗਬਲਾ ਚ| ਮੇਦੇ-ਮਹਾਮੇਦਾਰਿਮੇਦਾ ਚ| ਚਤਸ੍ਰਃ ਪਰ੍ਣਿਨ੍ਯਃ-ਸ਼ਾਲਿਪਰ੍ਣੀ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀ ਮੁਦ੍ਗਪਰ੍ਣੀ ਮਾਸਪਰ੍ਣੀ ਚ| ਸ਼੍ਰਾਵਣੀਯੁਗਂ-ਸ਼੍ਰਾਵਣੀ ਮਹਾਸ਼੍ਰਾਵਣੀ ਚ| ਸ਼੍ਰਾਵਣੀ-ਮੁਣ੍ਡੀ| ਕ੍ਸੀਰਸ਼ੁਕ੍ਲਾ-ਕ੍ਸੀਰਵਿਦਾਰੀ| ਤੁਗਾਕ੍ਸੀਰੀ-ਵਂਸ਼ਰੋਚਨਾ| ਕ੍ਸੀਰਿਣ੍ਯੌ-ਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀ ਦੁਗ੍ਧਿਕਾ ਚ| ਕਾਸ਼੍ਮਰੀ-ਗਮ੍ਭਾਰੀ| ਸਹੇ-ਤਰਣੀਦ੍ਵਯਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ "ਖਰ੍ਜੂਰਤੈਲਮੇਦੋਮਜ੍ਜਸਿਞ੍ਚਤਿਕਾਪਿਯਾਲਖਰ੍ਜੂਰੀਤਾਲਮਸ੍ਤਕਤਾਮਲਕੀਮ- ਧੂਲਿਕਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਚ੍ਛਤ੍ਰਾਤਿਚ੍ਛਤ੍ਰਰ੍ਸ੍ਯਪ੍ਰੋਕ੍ਤਰ੍ਸ੍ਯਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਵਦਂ- ਸ੍ਟ੍ਰਾਮਣਾਲਿਕਾਪੁਸ੍ਕਰਬੀਜਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਕਸੇਰੁਕਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਕਤਕਾਨਿ ਤਣਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਚ " ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤਨਿ (ਸੂ. ਅ. ੧੮)|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਂ-ਆਮਲਕਮ੍| ਰਜਤਂ-ਰੌਪ੍ਯਮ੍| ਚੁਕ੍ਰਂ-ਸ਼ੁਕ੍ਤਮ੍| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਕੋਸ਼ਾਮ੍ਰਲਕੁਚਕੁਵਲਕੋਲਬਦਰੈਰਾਵਤਪ੍ਰਾਚੀਨਾਮਲਕਮਸ੍ਤੁਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਾਦੀਨੀਹੈਵ ਬੋਧ੍ਯਾਨਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਮ੍ਲਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਹ-ਅਮ੍ਲ ਇਤਿ| ਅਮ੍ਲਿਕਾਚਿਞ੍ਚਾ| ਰਜਤਂ-ਰੂਪ੍ਯਮ੍| ਚੁਕ੍ਰਂ-ਸ਼ੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ. ੧੮)- "ਕੋਸ਼ਾਮ੍ਰਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਕੁਵਲਲਕੁਚਪਾਲੇਵਤਦਨ੍ਤਸ਼ਠਧ ਵਧਨ੍ਵਨਕੋਲਬਦਰੈਰਾਵਤਪ੍ਰਾਚੀਨਾਮਲਕਤਿਲਕਣ੍ਟਕਮਸ੍ਤੁਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਮਦ੍ਯਾਨਿ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਰਂ-ਸੈਨ੍ਧਵਮ੍, ਲਵਣਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍| ਕ੍ਸਾਰਃ-ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਦਿਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਲਵਣਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਹ-ਵਰਂ ਸੌਵਰ੍ਚਲਮਿਤਿ| ਵਰਂਸੈਨ੍ਧਵਮ੍| ਕਸ੍ਣਂ-ਕਸ੍ਣਲਵਣਮ੍| ਸੀਸਂ-ਧਾਤੁਭੇਦਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਕ੍ਤਮਾਲਃ-ਕਰਞ੍ਜਃ ਕਾਂਸ੍ਯਂ-ਲੋਹਭੇਦਃ| ਅਯੋ-ਲੋਹਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਹ-ਤਿਕ੍ਤਃ ਪਟੋਲੀਤਿ| ਵਤ੍ਸਕਃ ਕੁਟਜਃ| ਨਕ੍ਤਮਾਲਃ-ਕਰਞ੍ਜਃ| ਦ੍ਵਿਰਜਨੀ-ਹਰਿਦ੍ਰਾਦ੍ਵਯਮ੍ ਕਾਂਸ੍ਯਾਯਸੀ-ਧਾਤੁਵਿਸ਼ੇਸੌ| ਧਨ੍ਵਯਾਸਕੋ-ਦੁਰਾਲਭਾ| ਮਹਤ੍ਪਞ੍ਚਮੂਲਂ-ਬਿਲ੍ਵਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਘ੍ਰ੍ਯੌ-ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਬਹਤੀ ਚ| ਵਿਸ਼ਾਲਾਇਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੁਣੀ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ. ੧੮)- "ਨਲਦਕਤਮਾਲਸੁ- ਸਵੀਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਵਰੁਣਾਜਸ਼ਙ੍ਗੀਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਕਟੁਕਾਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕ- ਰਵੀਰਵਿਕਙ੍ਕਤਾਰ੍ਕਕਾਕਮਾਚੀਵੈਜਯਨ੍ਤੀਵੇਤਸਸਪਪਰ੍ਣਸੁਮਨਃਸੋ- ਮਵਲ੍ਕਮਦਨਫਲਾਨਿ ਪਟੋਲਾਦਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਕਵਰ੍ਗਃ||" ਇਤਿ||

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਛਾਗਾਦੀਨਾਮ੍| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤਾਨਿ ਮਨਃਸ਼ਿਲਾਸਰ੍ਸਪਕੁਸ੍ਠਾਦੀਨਿ ਬੋਧ੍ਯਾਨਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਟੁਕਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਹ-ਕਟੁਕੋ ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਿਤਿ| ਕਮਿਜਿਤ੍-ਵਿਡਙ੍ਗਮ੍| "ਕੁਠੇਰਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸੁਰਸ" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੬/੧੦੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਗੋਕ੍ਤਾਃ-ਕੁਠੇਰਾਦ੍ਯਾ ਹਰਿਤਕਾਃ| ਮਾਂਸਾਸ਼ਿਨਾਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋ ਮਗਾਦ੍ਯਵਯਵਭੇਦਃ-ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਅਰੁਸ੍ਕਰੋ-ਭਲ੍ਲਾਤਕਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੧੮)- "ਤੇਜੋਵਤੀਹਸ੍ਤਿਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਕਸਰ੍ਸਪਲਸ਼ੁਨਪਲਾਣ੍ਡੁਕਰਞ੍ਜਮਨਃਸ਼ਿਲਾਲਦੇਵਦਾਰੁਕੁਸ੍ਠੈਲਾਸੁਰਸਚੋਰਕਰੇਣੁਕਾਃ||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਰੋਧ੍ਰਕਟ੍ਵਙ੍ਗਾਦੀਨਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਸਾਯਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਹ-ਵਰ੍ਗਃ ਕਸਾਯ ਤਿ| ਪਥ੍ਯਾਹਰੀਤਕੀ| ਅਕ੍ਸੋ-ਬਿਭੀਤਕਃ| ਮੁਕ੍ਤਾ-ਮੁਕ੍ਤਾਫਲਮ੍| ਪ੍ਰਵਾਲਂਵਿਦ੍ਗੁਮਮ੍| ਬਾਲਮਿਤਿ ਕਪਿਤ੍ਥਖਰ੍ਜੂਰਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ. ੧੮)- "ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਨਨ੍ਤਾਰੋਧ੍ਰਕਟ੍ਵਙ੍ਗਕਟ੍ਫਲਧਵਧਨ੍ਵਨ- ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਧਾਤਕੀਪੁਸ੍ਪਪਦ੍ਮਾਪਦ੍ਮਕਨਾਗਕੇਸਰਕੁਮੁਦਤੁਙ੍ਗਤਿਨ੍ਦੁਕਜ- ਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਪ੍ਲਕ੍ਸਵਟਵਿਕਙ੍ਕਤਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਾਸ੍ਥ੍ਯਸ਼੍ਵਤ੍ਥਮੋਚਰਸਸਮਙ੍ਘਾਸੋ- ਮਵਲ੍ਕਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਸਨਸਲ੍ਲਕੀਸ਼ਾਲਤਾਲਪਿਯਾਲੈਲਵਾਲੁਕ-ਪਰਿਪੇਲਵਜਿਙ੍ਗਿਣਿਬਦਰੀਕਦਰਾਰਿਮੇਦਕਾਸ਼ਕਸੇਰੁਵਂਸ਼ਾਸ਼੍ਮਨ੍ਤਕਾ-ਸ਼ੋਕਸ਼ਿਂਸ਼ਪਾਪਲਾਸ਼ਸ਼ਮੀਸ਼ਣਸ਼ਙ੍ਖਨਾਭਿਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀਵਰੁਣਸ੍ਫੂਰ੍ਜਕ-ਸਰ੍ਜਭੂਜਾਰ੍ਜੁਨਾਜਕਰ੍ਣਵਰਣਕਮਣਾਲਪ੍ਰਭਤੀਨਿ|" ਇਤਿ| ਮਧੁਰਸ੍ਕਨ੍ਧੋਕ੍ਤ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋਮ੍ਲਾਦਿਸ੍ਕਨ੍ਧੇਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ, ਤੇਨਾਨੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਸ੍ਵਯਮੂਹ੍ਯਾਨਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਮਧੁਰਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਫਕਦ੍ਭਵਤਿ, ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਪੁਰਾਣਾਨ੍ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਂ ਤੈਲਮਕੁਸ੍ਟਾਦੌ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਏਵਮੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਵੇਦ੍ਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਰਸਕਰ੍ਮਾਪਵਾਦਃ| ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਰਸਸ੍ਯਾਹ-ਮਧੁਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਮਿਤਿ| ਜੀਰ੍ਣਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿਭ੍ਯ ਤੇਵਿਨਾ, ਮਧੁਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਮ੍| ਜੀਰ੍ਣਾਦਿਤਿ ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਜੀਰ੍ਣਾਤ੍-ਸਂਵਤ੍ਸਰੋਸਿਤਾਤ੍| ਸਿਤਾ-ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਜੀਰ੍ਣਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰੋਦਾਹਰਣਤ੍ਵਮ੍| ਤੈਲਾਦੀਨਾਮਪ੍ਯਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਵਮਮ੍ਲਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਮ੍ਲਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਿਤ੍ਤਕਤ੍, ਦਾਡਿਮਾਮਲਕੇ ਹਿਤ੍ਵਾ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਮ੍ਲਸ੍ਯਾਪਵਾਦਮਾਹ-ਪ੍ਰਾਯੋਮ੍ਲਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਲਵਣਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸੋਪਥ੍ਯਮ੍, ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਲਵਣਸ੍ਯਾਪਵਾਦਮਾਹ-ਅਪਥ੍ਯਂ ਲਵਣਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਿਕ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਟੁ ਚ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਵਸ੍ਯਂ ਵਾਤਕਚ੍ਚ, ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਹਿਤ੍ਵਾ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਯੋਰਪਵਾਦਮਾਹ-ਤਿਕ੍ਤਂ ਕਟੁ ਚੇਤਿ| ਅਮਤਾਪਟੋਲੀਭ੍ਯਾਂ ਵਿਨਾ ਤਿਕ੍ਤਮਵਸ੍ਯਂ ਵਾਤਲਂ ਚ| ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਵਿਨਾ ਕਟੁਕਮ੍| ਅਮਤਾ-ਗੁਡੂਚੀ| ਕਸ੍ਣਾ-ਪਿਪ੍ਪਲੀ| ਰਸੋਨੋ-ਲਸ਼ੁਨਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਸਾਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਚ ਭਵਤਿ, ਹਰੀਤਕੀਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਸਾਯਸ੍ਯਾਪਵਾਦਮਾਹ-ਕਸਾਯਮਿਤਿ| ਅਭਯਾ-ਹਰੀਤਕੀ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾ ਰਸਾ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾਃ| ਕਟੁਰੁਸ੍ਣਃ ਅਮ੍ਲ ਉਸ੍ਣਤਰਃ, ਲਵਣ ਉਸ੍ਣਤਮਃ| ਏਵਮੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰਾਪਿ ਯਥੋਤ੍ਤਰਤ੍ਵਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਿਕ੍ਤਾਦਯਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਾਃ| ਤੇਨ ਤਿਕ੍ਤਃ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਃ, ਕਸਾਯਃ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤਰਃ, ਮਧੁਰਃ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤਮ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਕਤਸ਼੍ਚ| ਤਥੇਤਿ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਟ੍ਵਾਦਯਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਨਿਃਸਾਰਿਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਾਸ਼੍ਚ| ਤਥੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਲਵਣਾਤ੍ਕਸਾਯੋ ਗੁਰੁਤਰਃ, ਕਸਾਯਾਨ੍ਮਧੁਰਃ ਪਰਮਂ ਗੁਰੁਃ,-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਗੁਰੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਮ੍ਲੋ ਲਘੁਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍-ਅਮ੍ਲਾਤ੍, ਕਟੁਰ੍ਲਘੁਤਰਃ, ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ-ਕਟੋਃ, ਤਿਕ੍ਤੋ ਲਘੁਤਮਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਰਸਾਨਾਂ ਗੁਣਤਾਰਤਮ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਵੀਰ੍ਯਤਾਰਤਮ੍ਯਮਾਹ-ਰਸਾ ਇਤਿ| ਕਟੁਕੋ ਰਸ ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਃ, ਤਤੋਮ੍ਲਃ, ਤਤੋਪਿ ਲਵਣਃ| ਤਿਕ੍ਤੋ ਰਸਃ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਃ, ਤਤਃ ਕਸਾਯਃ, ਤਤੋਪਿ ਮਧੁਰਃ| ਤਦ੍ਵਦੇਵੇਤਿ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਚ| ਤਿਕ੍ਤੋ ਰੂਕ੍ਸੋ ਬਦ੍ਧਮਲਸ਼੍ਚ, ਤਤਃ ਕਟੁਃ, ਤਤੋਪਿ ਕਸਾਯਃ| ਲਵਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸਸ੍ਟਮਲਸ਼੍ਚ, ਤਤੋਮ੍ਲਃ, ਤਤੋਪਿ ਮਧੁਰਃ| ਲਵਣੋ ਗੁਰੁਃ, ਤਤਃ ਕਸਾਯਃ, ਤਤੋਪਿ ਮਧੁਰਃ| ਅਮ੍ਲੋ ਲਘੁਃ, ਤਤਃ ਕਟੁਃ, ਤਤੋਪਿ ਤਿਕ੍ਤਕਃ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਾਯ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਤੇਨਾਮ੍ਲਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਮਲਕਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਵਯਮੂਹ੍ਯਮ੍| ਅਤ ਏਵ "ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਗੁਰੁਵਸ਼੍ਚ, ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਲਘਵਸ਼੍ਚ|" ਇਤਿ (ਸੂ. ਅ. ੪੨/੬) ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਮਮ੍ਲਸ੍ਯ ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਕਸਾਯਸ੍ਯ ਲਘੁਤ੍ਵਮਪ੍ਯੁਪਪਨ੍ਨਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਯਾ ਰੀਤ੍ਯਾ ਰਸਾਨਾਂ ਸਂਯੋਗਾਃ ਸਪ੍ਤਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਵਿਭਜ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਵਚਨਵਿਪਰਿਣਾਮੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਲ੍ਪਨਾ ਪੁਨਰੇਸਾਂ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਧਾ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ| ਕਥਂ ਕਤ੍ਵਾ ਕਲ੍ਪਨਾ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ ? ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਮ੍,-ਸ੍ਥੂਲਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਾਸ੍ਵਾਦਾਨੁਰੂਪਤਯਾ, ਨ ਪੁਨਰ੍ਯਥਾਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮ੍| ਤਥਾ ਹਿ,-ਰਸਾਨੁਰਸਕਲ੍ਪਨਯਾ ਤਰਤਮਯੋਗਵਸ਼ਾਚ੍ਚ ਰਸਾਨਾਂ ਕਲ੍ਪਨਾ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਨਨ੍ਤ੍ਯਮੁਪੈਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਂ ਰਸਾਨਾਂ ਕਲ੍ਪਨਾ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਧਾ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਯੌਗਿਕਤ੍ਵੇਨ-ਸ਼ਰੀਰੋਪਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵੇਨ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਰਸਾਨਾਂ ਸਂਯੋਗਕਲ੍ਪਨਯੋਰ੍ਵਿਭਾਗਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇਸਂਯੋਗਾ ਇਤਿ| ਰਸਾਨਾਂ ਸਂਯੋਗਾਃ ਸਪ੍ਤਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ, ਕਲ੍ਪਨਾ ਤੁ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਧਾ ਭਵਤਿ, ਤਦੁਭਯਮਪਿ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ-ਵਿਭਾਗੇਨ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਮ੍, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਾਮ੍ ਸਂਯੋਗਾਨਾਂ ਰਸਾਨੁਰਸਭੇਦੇਨਾਨਨ੍ਤਵਾਤ੍| ਕੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ ? ਯੌਗਿਕਤ੍ਵੇਨ| ਯਤਸ੍ਤਦੁਭਯਂ ਯੌਗਿਕਮ੍,- ਸ੍ਨੇਹਵਿਚਾਰਣਾਦਿਸੂਪਯੋਗਿ, ਅਤੋ ਵਿਭਜ੍ਯਤੇ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦ੍ਵਿਕੇ-ਦ੍ਵਿਪਰਿਮਾਣੇ ਰਸਾਧਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੀ ਸਂਯੋਗੇ, ਪਞ੍ਚ ਰਸਾਃ-ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਃ, ਤਾਨ੍-ਰਸਾਨ੍, ਪਞ੍ਚ-ਅਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਖ਼੍ਯਾਨ੍, ਯਾਨ੍ਤਿ-ਸਂਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨ੍ ? ਏਕੈਕਹੀਨਾਨ੍,-ਏਕੈਕੇਨ ਹੀਨਾਃ- ਵਿਨਾਕਤਾਃ, ਏਕੈਕਹੀਨਾਃ, ਤਾਨ੍| ਯੇਨੈਕੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤਦ੍ਵਿਯੁਕ੍ਤਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਕੈਕਹੀਨਤਾਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਚ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਵੇਦ੍ਯਃ| ਅਤ ਏਵ "ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਵਿਕੌ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰੌ" ਇਤਿ ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਤਦੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਏਵਂ ਮਧੁਰੋਮ੍ਲਾਦੀਨ੍, ਅਮ੍ਲੋ ਲਵਣਾਦੀਨ੍, ਲਵਣਸ੍ਤਿਕ੍ਤਾਦੀਨ੍, ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਟੁਕਸਾਯੌ, ਕਟੁਃ ਕਸਾਯਂ ਯਾਤੀਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਦ੍ਵਿਕ ਇਤਿ ਦ੍ਵੌ ਪਰਿਮਾਣਮਸ੍ਯ ਸਂਯੋਗਸ੍ਯ| ਸਙ੍ਖ਼੍ਯਾਯਾਃ ਸਂਜ੍ਞੇਤ੍ਯਾਦਿਪਰਿਮਾਣਾਨੁਵਤ੍ਤੇਃ ਪਰਿਮਾਣਾਰ੍ਥੇ ਸਙ੍ਖ਼੍ਯਾਯਾਃ ਅਤਿਸ਼ਦਨ੍ਤਾਯਾਃ ਕਨਿਤਿ ਕਨ੍| ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਕਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਸੁ ਲਕ੍ਸਣਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਦ੍ਵਿਰਸਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗੇ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਭੇਦਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ,-ਮਧੁਰੋਮ੍ਲਂ ਯਾਤਿ| ੧| ਮਧੁਰੋ ਲਵਣਮ੍| ੨| ਮਧੁਰਸ੍ਤਿਕ੍ਤਮ੍| ੩| ਮਧੁਰਃ ਕਟੁਕਮ੍| ੪| ਮਧੁਰਃ ਕਸਾਯਮ੍| ੫| ਅਮ੍ਲੋ ਲਵਣਂ ਯਾਤਿ| ੬| ਅਮ੍ਲਸ੍ਤਿਕ੍ਤਮ੍| ੭| ਅਮ੍ਲਃ ਕਟੁਕਮ੍| ੮| ਅਮ੍ਲਃ ਕਸਾਯਮ੍| ੯| ਲਵਣਸ੍ਤਿਕ੍ਤਮ੍| ੧੦| ਲਵਣਃ ਕਟੁਕਮ੍| ੧੧| ਲਵਣਃ ਕਸਾਯਮ੍| ੧੨| ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਟੁਕਮ੍| ੧੩| ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਸਾਯਮ੍| ੧੪| ਕਟੁਃ ਕਸਾਯਮਿਤਿ| ੧੫| ਅਤ੍ਰ ਚ ਮਧੁਰਸ੍ਯ ਗਨ੍ਤਤ੍ਵਮੇਵ, ਨ ਗਮ੍ਯਤ੍ਵਮ੍, ਆਦੌ ਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਸਾਯਸ੍ਯ ਗਮ੍ਯਤ੍ਵਮੇਵ, ਨ ਗਨ੍ਤਤ੍ਵਮ੍, ਅਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਰਸਸਂਯੋਗੇ ਪਞ੍ਚਦਸ਼| ਤ੍ਰਿਕੇ-ਤ੍ਰਿਰਸਾਧਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਿ ਸਂਯੋਗੇ, ਸ੍ਵਾਦੁਃ-ਮਧੁਰੋ, ਦਸ਼ ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਯਾਤਿ| ਯਥਾ,-ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾਃ| ੧| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਾਃ| ੨| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕਾਃ| ੩| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਸਾਯਾਃ| ੪| ਸ ਏਵ ਮਧੁਰੋਮ੍ਲਤ੍ਯਾਗੇਨ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨੇ ਲਵਣਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤਿਕ੍ਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਕ੍ਰਮੇਣਾਨ੍ਵਿਤਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਯਾਤਿ| ਮਧੁਰਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਾਃ| ੫| ਮਧੁਰਲਵਣਕਟੁਕਾਃ| ੬| ਮਧੁਰਲਵਣਕਸਾਯਾਃ| ੭| ਸ ਏਵ ਲਵਣਤ੍ਯਾਗੇਨ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨੇ ਤਿਕ੍ਤਯੁਕ੍ਤਃ ਕਟੁਕਸਾਯਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣਾਨ੍ਵਿਤੋ ਦ੍ਵੌ ਸਂਯੋਗੌ ਯਾਤਿ| ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਃ| ੮| ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ| ੯| ਸ ਏਵ ਤਿਕ੍ਤਤ੍ਯਾਗੇਨ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨੇ ਕਟੁਕਾਨ੍ਵਿਤ ਏਕਂ ਸਂਯੋਗਂ ਯਾਤਿ| ਮਧੁਰਕਟੁਕਸਾਯਾਃ| ੧੦| ਏਵਂ ਮਧੁਰੋ ਦਸ਼ ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਯਾਤਿ| ਅਮ੍ਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਕ ਇਤਿ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਮ੍ਲਃ ਸਟ੍ ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਯਾਤਿ| ਯਥਾ,-ਅਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਾਃ| ੧| ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਾਃ| ੨| ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਸਾਯਾਃ| ੩| ਸ ਏਵਾਮ੍ਲੋ ਲਵਣਤ੍ਯਾਗੇਨ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨੇ ਤਿਕ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤਃ ਕਟੁਕਸਾਯਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਯੁਕ੍ਤੋ ਦ੍ਵੌ ਸਂਯੋਗੌ ਯਾਤਿ| ਅਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਃ| ੪| ਅਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ| ੫| ਏਵਂ ਤਿਕ੍ਤਤ੍ਯਾਗੇਨੈਕਂ ਸਂਯੋਗਂ ਯਾਤਿ| ਅਮ੍ਲਕਟੁਕਸਾਯਾਃ| ੬| ਇਤ੍ਯਮ੍ਲਃ ਸਟ੍| ਤ੍ਰੀਨ੍ ਪਟੁਰਿਤਿ| ਲਵਣਸ੍ਤਿਕ੍ਤਯੁਕ੍ਤਃ ਕਟੁਕਸਾਯਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣਾਨ੍ਵਿਤੋ ਦ੍ਵੌ ਸਂਯੋਗੌ ਯਾਤਿ| ਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਃ| ੧| ਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ| ੨| ਸ ਏਵ ਤਿਕ੍ਤਤ੍ਯਾਗੇਨੈਕਂ ਯਾਤਿ| ਲਵਣਕਟੁਕਸਾਯਾਃ| ੩| ਏਵਂ ਲਵਣਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਯਾਤਿ| ਤਿਕ੍ਤ ਏਕਮੇਵ ਸਂਯੋਗਂ ਯਾਤਿ| ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਃ| ੧| ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਕਸਂਯੋਗੇ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ| ਚਤੁਸ੍ਕੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤੁਸ੍ਕਰਸਸਂਯੋਗੇਸੁ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਦਸ਼ ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਯਾਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਃ ਸਾਮ੍ਲੋ ਲਵਣਾਦਿਭਿਃ ਸਟ੍ ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਯਾਤਿ| ਯਥਾ,-ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਾਃ| ੧| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਾਃ| ੨| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਸਾਯਾਃ| ੩| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਃ| ੪| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ| ੫| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕਸਾਯਾਃ| ੬| ਸ ਏਵ ਮਧੁਰੋਮ੍ਲਤ੍ਯਾਗੇਨ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨੇ ਲਵਣਾਨ੍ਵਿਤਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਯਾਤਿ| ਮਧੁਰਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਃ| ੭| ਮਧੁਰਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ| ੮| ਮਧੁਰਲਵਣਕਟੁਕਸਾਯਾਃ| ੯| ਸ ਏਵ ਲਵਣਤ੍ਯਾਗੇਨ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨੇ ਤਿਕ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤ ਏਕਂ ਸਂਯੋਗਂ ਯਾਤਿ| ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਃ| ੧੦| ਏਵਂ ਚਤੁਸ੍ਕੇਸੁ ਮਧੁਰੋ ਦਸ਼ ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਯਾਤਿ| ਚਤੁਰੋਮ੍ਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤੁਸ੍ਕ ਇਤਿ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਮ੍ਲਃ ਸਲਵਣਸ੍ਤਿਕ੍ਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਯਾਂਤਿ| ਯਥਾ,-ਅਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਃ| ੧| ਅਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ| ੨| ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਕਸਾਯਾਃ| ੩| ਸ ਏਵ ਲਵਣਤ੍ਯਾਗੇਨ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨੇ ਤਿਕ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤ ਏਕਂ ਸਂਯੋਗਂ ਯਾਤਿ| ਅਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਕਸਾਯਾਃ| ੪| ਏਵਂ ਚਤੁਸ੍ਕੇਸ੍ਵਮ੍ਲਸ਼੍ਚਤੁਰਃ ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਯਾਤਿ| ਪਟੁਃ ਸਕਦਿਤਿ ਪਟੁਃ-ਲਵਣਃ, ਸਕਤ੍-ਏਕਂ ਭੇਦਂ, ਯਾਤਿ| ਯਥਾ,-ਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਃ| ੧| ਏਵਂ ਚਤੁਸ੍ਕੇਸੁ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਸਂਯੋਗਭੇਦਾਃ| ਪਞ੍ਚਕੇਸ੍ਵੇਕਮੇਵਾਮ੍ਲ ਇਤਿ| ਪਞ੍ਚਕੇਸ੍ਵਮ੍ਲੋ ਰਸ ਏਕਮੇਵ ਸਂਯੋਗਂ ਸੇਵਤੇ| ਯਥਾ,-ਅਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਃ| ੧| ਮਧੁਰਃ ਪਞ੍ਚ ਸੇਵਤ ਇਤਿ| ਮਧੁਰੋ ਰਸਃ ਪਞ੍ਚ ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਸੇਵਤੇ| ਯਥਾ,-ਅਮ੍ਲਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ ਮਧੁਰਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਃ| ੧| ਲਵਣਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਃ| ੨| ਤਿਕ੍ਤਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਸਾਯਾਃ| ੩| ਕਟੁਕਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ| ੪| ਕਸਾਯਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਃ| ੫| ਏਵਮੇਕੀਕਤਾਃ ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ ਸਂਯੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਂ ਸਡ੍ਰਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ ਸਪ੍ਤਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍| ਸਡ੍ਰਸਾਃ ਪਥਗ੍ਭੂਤਾਃ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾ ਇਤਿ| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕਾਞ੍ਚਿਕਸੌਵਰ੍ਚਲਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਮਰੀਚਖ਼ਦਿਰਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਮਧੁਰਾਦਯੋ ਰਸਾ ਆਸ੍ਵਾਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਏਵਮੇਤੇ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਸਙ੍ਖ਼੍ਯਾਃ| ਪਦ੍ਯੇਨ ਚ ਸੁਖ਼ਸ੍ਮਤ੍ਯੈ ਰਸਭੇਦਾਨ੍ ਸ਼ਣੁਸ੍ਵ ਮੇ| ਮਧੁਰੋਮ੍ਲੇਨ ਪਟੁਨਾ ਤਿਕ੍ਤੇਨ ਕਟੁਕੇਨ ਚ|| ੧|| ਕਸਾਯੇਣ ਪਥਕ੍ ਸਾਰ੍ਧਮਮ੍ਲਸ੍ਤੁ ਲਵਣੇਨ ਚ| ਤਿਕ੍ਤੇਨ ਕਟੁਨਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਕਸਾਯੇਣ ਪਥਕ੍ ਸਹ|| ੨|| ਪਟੁਸ੍ਤਿਕ੍ਤੇਨ ਕਟੁਨਾ ਕਸਾਯੇਣ ਪਥਕ੍ ਸਹ| ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਕਟੁਨਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਕਸਾਯੇਣ ਪਥਕ੍ ਤਥਾ|| ੩|| ਕਟੁਕਸ੍ਤੁ ਕਸਾਯੇਣ ਦ੍ਵਿਸਂਯੋਗ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ ਭੇਦਾਸ੍ਤੇ ਸਙ੍ਖ਼੍ਯਾਤਾ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਕੇ|| ੪|| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲੌ ਤੁ ਪਟੁਨਾ ਤਿਕ੍ਤੇਨ ਕਟੁਨਾ ਤਥਾ| ਕਸਾਯੇਣ ਤਥਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਤਥਾ ਸ੍ਵਾਦੁਪਟੂ ਪਥਕ੍|| ੫|| ਤਿਕ੍ਤੇਨ ਕਟੁਕੇਨਾਪਿ ਕਸਾਯੇਣ ਤਥਾ ਸਹ| ਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤੌ ਤੁ ਕਟੁਨਾ ਕਸਾਯੇਣ ਪਥਕ੍ ਸਹ|| ੬|| ਸ੍ਵਾਦੂਸਣੌ ਕਸਾਯੇਣ ਸ੍ਵਾਦੋਰੇਵਂ ਦਸ਼ ਤ੍ਰਿਕੇ| ਭੇਦਾਃ ਸ੍ਯੁਰਮ੍ਲਲਵਣੌ ਤਿਕ੍ਤੇਨ ਕਟੁਨਾ ਪਥਕ੍|| ੭|| ਕਸਾਯੇਣ ਤਥਾ ਸਾਰ੍ਧਮਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤੌ ਪਥਕ੍ ਸਹ| ਕਟੁਕੇਨ ਕਸਾਯੇਣ ਤਥਾਮ੍ਲਕਟੁਕੌ ਸਹ|| ੮|| ਕਸਾਯੇਣੇਤਿ ਸਟ੍ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਭੇਦਾ ਅਮ੍ਲਸ੍ਯ ਤੁ ਤ੍ਰਿਕੇ| ਪਟੁਤਿਕ੍ਤੌ ਤੁ ਕਟੁਨਾ ਕਸਾਯੇਣ ਪਥਕ੍ ਸਹ|| ੯|| ਪਟੂਸਣੌ ਕਸਾਯੇਣ ਭੇਦਾ ਇਤਿ ਪਟੋਸ੍ਤ੍ਰਯਃ| ਤਿਕ੍ਤੋਸਣੌ ਕਸਾਯੇਣ ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵਂ ਸਕਤ੍ਸ੍ਮਤਃ|| ੧੦|| ਤ੍ਰਿਕੇ ਭੇਦਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤੁਸ੍ਕੇ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ| ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਤਿਕ੍ਤੇਨ ਕਟੁਕੇਨ ਚ|| ੧੧|| ਪਥਕ੍ਕਸਾਯੇਣ ਤਥਾ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲੌ ਸਤਿਕ੍ਤਕੌ| ਕਟੁਕੇਨ ਤੁ ਸਮ੍ਪਕ੍ਤੌ ਕਸਾਯੇਣ ਪਥਕ੍ ਤਥਾ|| ੧੨|| ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਕਟੁਕਾਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਕਸਾਯੇਣੇਤਿ ਸਟ੍ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਸਪ੍ਤਮਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਮਧੁਰਲਵਣੋਸਣਤਿਕ੍ਤਕੈਃ|| ੧੩|| ਭੇਦੋਸ੍ਟਮੋ ਮਤਃ ਸ੍ਵਾਦੁਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਕੈਃ| ਨਵਮਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਮਧੁਰਪਟੂਸਣਕਸਾਯਕੈਃ|| ੧੪|| ਦਸ਼ਮੋਤ੍ਰ ਭਵੇਤ੍ਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਕੈਃ| ਦਸ਼ ਭੇਦਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵਂ ਮਧੁਰੇਣ ਚਤੁਸ੍ਕਕੇ|| ੧੫|| ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਾਮ੍ਲਵਣੈਰ੍ਭੇਦ ਏਕਸ਼੍ਚਤੁਸ੍ਕਕੇ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਤ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਕਸਾਯਕਟੁਕੈਃ ਸ੍ਮਤਃ|| ੧੬|| ਤਤੀਯੋਤ੍ਰ ਭਵੇਦਮ੍ਲਪਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਕੈਃ| ਚਤੁਰ੍ਥੋਤ੍ਰ ਭਵੇਦਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਕੈਃ|| ੧੭|| ਏਵਮਮ੍ਲੇਨ ਭੇਦਾਃ ਸ੍ਯੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋਤ੍ਰ ਚਤੁਸ੍ਕਕੇ| ਪਟੁਨੈਕੋਤ੍ਰ ਲਵਣਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਕੈਃ|| ੧੮|| ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਖ਼੍ਯਾਤਾਸ਼੍ਚਤੁਸ੍ਕਰਸਸਙ੍ਖ਼੍ਯਯਾ| ਸਡ੍ ਭੇਦਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਕੇ ਪ੍ਰਾਹੁਸ੍ਤਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਵਿਭਾਗਸ਼ਃ|| ੧੯|| ਏਕੋ ਭੇਦੋਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਕੈਃ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਸ੍ਵਾਦੁਲਵਣਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਕੈਃ|| ੨੦|| ਤਤੀਯਸ੍ਤ੍ਵਮ੍ਲਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਕੈਃ ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਤ੍ਵਮ੍ਲਮਧੁਰਪਟੂਸਣਕਸਾਯਕੈਃ|| ੨੧|| ਪਞ੍ਚਮਸ੍ਤ੍ਵਮ੍ਲਮਧੁਰਪਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਕੈਃ| ਸਸ੍ਠੋ ਭੇਦੋਮ੍ਲਮਧੁਰਲਵਣੋਸਣਤਿਕ੍ਤਕੈਃ|| ੨੨|| ਸਡ੍ ਭੇਦਾ ਇਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ ਪਞ੍ਚਕੇ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ਼ਃ| ਭੇਦਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਕੈਃ|| ੨੩|| ਏਕ ਏਵ ਸਡ੍ਰਸੇਨ, ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਤੁ ਸਟ੍ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਸ੍ਵਾਦੁਰਮ੍ਲੋਥ ਲਵਣਸ੍ਤਿਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕਟੁਕਸ੍ਤਥਾ|| ੨੪|| ਕਸਾਯ ਇਤਿ ਭੇਦਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸਰ੍ਵਤੋਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਧਾ| ਕ੍ਸੀਰਂ ਸੁਰਾ ਬਿਡਂ ਨਿਮ੍ਬਸ਼੍ਚਵ੍ਯਂ ਪਦ੍ਮਂ ਰਸਾਸ਼੍ਰਯਮ੍|| ੨੫|| ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਦੁਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸਣ੍ਣਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇਣੈਵ ਯੋਜਯੇਦ੍ਦ੍ਵਿਰਸਾਦਿਸੁ|| ੨੬|| ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਯਾ ਲਵਣੇਨਾਰ੍ਦ੍ਰਕਂ ਤਥਾ| ਏਵਮਾਦੀਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯੋਜਯੇਦ੍ਭਿਸਗੁਤ੍ਤਮਃ|| ੨੭|| ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਦ੍ਵਿਰਸਾਦੀਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਸ੍ਯੁਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ| ਯਥੈਣਃ ਸਡ੍ਰਸਃ ਕਸ੍ਣੋ, ਯਥਾ ਪਞ੍ਚਰਸਾਭਯਾ|| ੨੮|| ਮਦ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਰਸਂ ਯਦ੍ਵਤ੍ਤਿਲੋ ਯਦ੍ਵਚ੍ਚਤੂ ਰਸਃ| ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਂ ਤ੍ਰਿਰਸਂ, ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਦ੍ਵਿਰਸਂ ਯਥਾ|| ੨੯|| ਗ਼ਤਮੇਕਂ ਸ੍ਵਾਦੁਰਸਂ ਮਧੁਰਾਦਿਵਿਭਾਗਤਃ| ਦਿਙ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦੁਦਿਤਾਦੇਵਂ ਸ਼ੇਸਮੂਹ੍ਯਂ ਮਨੀਸਿਣਾ|| ੩੦|| ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ "ਏਕੈਕਹੀਨਾਨ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਯੇ ਰਸਾਨਾਂ ਭੇਦਾਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਤੋਕ੍ਤਾਃ, ਤਾਨੇਵ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਪ੍ਰਕਟਯਿਤੁਮਾਹ-

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਵਿਭਜਤਿ-ਏਕੈਕਹੀਨਾ ਇਤਿ| ਦ੍ਵਿਕੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਰਸਾ ਏਕੈਕਹੀਨਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾਃ| ਤੇ ਚ ਤਾਨ੍-ਸਂਯੋਗਾਨ੍, ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਤ੍ਰਿਕੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਦਸ਼ ਸਂਯੋਗਾਨ੍ ਯਾਤਿ, ਅਮ੍ਲਃ ਸਟ੍, ਲਵਣਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍, ਤਿਕ੍ਤ ਏਕਮ੍| ਚਤੁਸ੍ਕੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਦਸ਼, ਅਮ੍ਲਸ਼੍ਚਤੁਰਃ, ਲਵਣ ਏਕਮ੍| ਪਞ੍ਚਕੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਅਮ੍ਲ ਏਕਂ ਸਂਯੋਗਂ ਸੇਵਤੇ-ਭਜਤਿ, ਮਧੁਰਃ ਪਞ੍ਚ| ਸਟ੍ਕੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਸਡਾਸ੍ਵਾਦਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਕਂ ਭੇਦਂ ਸੇਵਤੇ| ਤਤ੍ਦ੍ਯਥਾ,-ਮਧੁਰਾਮ੍ਲੌ|੧| ਮਧੁਰਲਵਣੌ|੨| ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤੌ|੩| ਮਧੁਰਕਟੁਕੌ|੪| ਮਧੁਰਕਸਾਯੌ|੫| ਅਮ੍ਲਲਵਣੌ|੬| ਅਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤੌ|੭| ਅਮ੍ਲਕਟੁਕੌ|੮| ਅਮ੍ਲਕਸਾਯੌ|੯| ਲਵਣਤਿਕ੍ਤੌ|੧੦| ਲਵਣਕਟੁਕੌ|੧੧| ਲਵਣਕਸਾਯੌ|੧੨| ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕੌ|੧੩| ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯੌ|੧੪| ਕਟੁਕਸਾਯੌ|੧੫| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾਃ|੧੬| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਾਃ|੧੭| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕਾਃ|੧੮| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਸਾਯਾਃ|੧੯| ਮਧੁਰਲਵਣਤਿਕ੍ਤਾਃ|੨੦| ਮਧੁਰਲਵਣਕਟੁਕਾਃ|੨੧| ਮਧੁਰਲਵਣਕਸਾਯਾਃ|੨੨| ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਃ|੨੩| ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ|੨੪| ਮਧੁਰਕਟੁਕਸਾਯਾਃ|੨੫| ਅਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਾਃ|੨੬| ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਾਃ|੨੭| ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਸਾਯਾਃ|੨੮| ਅਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਃ|੨੯| ਅਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ|੩੦| ਅਮ੍ਲਕਟੁਕਸ਼ਾਯਃ|੩੧| ਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਃ|੩੨| ਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ|੩੩| ਲਵਣਕਟੁਕਸ਼ਾਯਾਃ|੩੪| ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਃ|੩੫| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਾਃ|੩੬| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਨਕਟੁਕਾਃ|੩੭| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਨਕਸਾਯਾਃ|੩੮| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਃ|੩੯| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ|੪੦| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕਸਾਯਾਃ|੪੧| ਮਧੁਰਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਃ|੪੨| ਮਧੁਰਲਵਨਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ|੪੩| ਮਧੁਰਲਵਣਕਟੁਕਸਾਯਾਃ|੪੪| ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਃ|੪੫| ਅਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਃ|੪੬| ਅਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਃ|੪੭| ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਸਾਯਾਃ|੪੮| ਅਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਃ|੪੯| ਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਃ|੫੦| ਅਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸ਼ਾਯਾਃ|੫੧| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਾਃ|੫੨| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ|੫੩| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਸਾਯਾਃ|੫੪| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਃ|੫੫| ਮਧੁਰਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਃ|੫੬| ਏਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਡਾਸ੍ਵਾਦਂ-ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਃ|੫੭| ਨਨੁ, ਏਤਾਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚੇਦ੍ਰਸਭੇਦਾਃ, ਤਤ੍ਕਥਮੁਕ੍ਤਮ੍? "ਸਡ੍ਸਾਃ" ਇਤਿ, ਅਤ ਆਹ-ਅਸਂਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਮਿਸ਼੍ਰਾਸ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪਞ੍ਚਕਰਸਾਨਾਂ ਸਂਯੋਗਾਃ ਸਟ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਃ, "ਪਞ੍ਚਕੇਸ੍ਵੇਕਮੇਵਾਮ੍ਲੇ ਮਧੁਰਃ ਪਞ੍ਚ ਸੇਵਤੇ" ਇਤਿ| ਸਟ੍ ਚ ਪਥਗ੍ਰਸਾਃ, "ਅਸਂਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸਡ੍ਰਸਾਃ" ਇਤਿ| ਚਤੁਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤੁਸ੍ਕਭੇਦਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰਃ , ਦ੍ਵਿਕਭੇਦਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰਃ| "ਚਤੁਸ੍ਕੇਸੁ ਦਸ਼ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼੍ਚਤੁਰੋਮ੍ਲਃ ਪਟੁਃ ਸਕਤ੍|" ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰਾਃ| "ਏਕੈਕਹੀਨਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਯਾਨ੍ਤਿ ਰਸਾ ਦ੍ਵਿਕੇ|" ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ [ਚ]| ਭੇਦਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਕਾਃ-ਤ੍ਰਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਾ ਭੇਦਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ| "ਤ੍ਰਿਕੇ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਦਸ਼ਾਮ੍ਲਃ ਸਟ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਪਟੁਸ੍ਤਿਕ੍ਤ ਏਕਕਮ੍|" ਇਤਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ| ਏਕਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਡਾਸ੍ਵਾਦਮ੍| ਇਤਿ-ਇਤ੍ਥਮ੍, ਰਸਾਨਾਂ ਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਃ,-ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਂ ਚੈਸਾ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਧਾ ਕਲ੍ਪਨਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ| ਉਪਜਾਤਿਵਤ੍ਤਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਕਲ੍ਪਨਾਂ ਵਿਭਜਤਿ-ਸਟ੍ ਪਞ੍ਚਕਾ ਇਤਿ| ਪਞ੍ਚਕਾਃ-ਪਞ੍ਚਰਸਸਂਯੋਗਭੇਦਾਃ ਸਟ੍, ਪਥਗ੍ਰਸਭੇਦਾਃ ਸਟ੍, ਚਤੁਸ੍ਕਾਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼, ਦ੍ਵਿਕਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਦਸ਼, ਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ, ਸਦਾਸ੍ਵਾਦਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੇਕੋ ਭੇਦਃ, ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਃ ਕਲ੍ਪਨਾਭੇਦਾਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੇ ਰਸਭੇਦਾਃ-ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਰੂਪਾਃ, ਰਸਤੋ-ਰਸਵਸ਼ੇਨ, ਤਥਾਨੁਰਸਤੋ-ਅਨੁਰਸਵਸ਼ੇਨ, ਤਥਾ ਤਾਰਤਮ੍ਯਪਰਿਕਲ੍ਪਨਯਾ-ਅਯਂ ਮਧੁਰੋਯਂ ਮਧੁਰਤਰੋਯਂ ਮਧੁਰਤਮ ਇਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪਾ ਯਾ ਤਯਾ ਚ, ਗਣਨਾਂ ਸਮਤੀਤਾਃ-ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਾਃ-ਵਾਤਾਦਯੋ, ਭੇਸਜਾਨਿ-ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਦੋਸਾਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜਾਨਿ ਚ ਦੋਸਭੇਸਜਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਵਸ਼ੋ-ਅਨੁਰੋਧਃ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਵਾ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੁਭੂਤਾਦ੍ਰਸਭੇਦਾ ਉਪਯੋਜ੍ਯਾਃ, ਨ ਦੋਸਮਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਭੇਸਜਂ ਵਾਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯ| ਏਵਮੇਵੋਪਯੋਜ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੬|੨੩)- "ਕ੍ਵਚਿਦੇਕੋ ਰਸਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਰਸਾਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍| ਦੋਸੌਸਧਾਦੀਨ੍ ਸਞ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਭਿਸਜਾ ਸਿਦ੍ਧਿਮਿਚ੍ਛਤਾ||" ਇਤਿ| ਦੋਸਭੇਸਜਵਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਦੇਸ਼ਾਦਿਵਸ਼ਾਦਪਿ ਦੋਸਾਦੀਨ੍ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਰਸਭੇਦਾ ਉਪਯੋਜ੍ਯਾਃ| ਯਥਾ,-ਪਵਨੇ ਜੇਤਵ੍ਯੇ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲੌ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾ ਵੇਤਿ| ਸ੍ਵਾਗਤਾ ਰਨਭਗੈਰ੍ਗੁਰੁਕਾਨ੍ਤਾ ਇਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਰਸਭੇਦੀਯਾਧ੍ਯਾਯੋ ਦਸ਼ਮਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧੦||

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਉਕ੍ਤਭੇਦਾਨਾਮਵਾਨ੍ਤਰਭੇਦੈਰਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਤੇ ਰਸਨੁਰਸਤ ਇਤਿ| ਤੇ-ਰਸਭੇਦਾਃ, ਰਸਾਨੁਰਸਕਲ੍ਪਨਯਾ ਤਾਰਤਮ੍ਯਕਲ੍ਪਨਯਾ ਚ ਗਣਨਾਂ ਸਮਤੀਤਾਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ,-ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਮਧੁਰਸ੍ਯ ਰਸਤ੍ਵੇ, ਅਮ੍ਲਸ੍ਯਾਨੁਰਸਤ੍ਵੇ, ਕ੍ਵਚਿਦਮ੍ਲਸ੍ਯ ਰਸਤ੍ਵੇ, ਮਧੁਰਸ੍ਯਾਨੁਰਸਤ੍ਵੇ ਬਹੁਭੇਦਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ, ਮਧੁਰਸ੍ਯ ਮਧੁਰਤਰਤ੍ਵਂ ਮਧੁਰਤਮਤ੍ਵਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਤਾਰਤਮ੍ਯਮ੍| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰਸਭੇਦਾਨਾਂ ਯੌਗਿਕਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਦੋਸਭੇਸਜਵਸ਼ਾਦਿਤਿ| ਦੋਸਵਸ਼ਾਦ੍ਭੇਸਜਵਸ਼ਾਦ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਰਸਾ ਉਪਯੋਜ੍ਯਾਃ-ਔਪਯੋਗਿਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਦੋਸਵਸ਼ਾਦ੍ਯਥਾ,-ਕੇਵਲਵਾਯਾਵਮ੍ਲਃ, ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤੇ ਅਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤੌ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਯੁਕ੍ਤੇ ਅਮ੍ਲਕਟੁਕਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੇਸਜਵਸ਼ਾਦ੍ਯਥਾ,- ਵਿਰੇਚਨਮੌਸਧਮੇਕਰਸਤ੍ਵਾਦਹਦ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਰਸਤ੍ਰਿਰਸਾਦਿ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੧੮)- "ਰਸਃ ਖਲ੍ਵਾਪ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਗਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼੍ਚ| ਸ ਸਡਤੁਕਤ੍ਵਾਤ੍ਕਾਲਸ੍ਯ ਮਹਾਭੂਤਗੁਣਾਨਾਮੂਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸਂਸਸ੍ਟੋ ਵਿਸਮਂ ਵਿਦਗ੍ਧਃ ਸੋਢਾ ਪਥਗ੍ਵਿਪਰਿਣਮਤੇ ਮਧੁਰਾਦਿਭੇਦੇਨ| ਅਥ ਯਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਪਵਨਧਰਣਿਧਰਵਿਵਿਧਵਨਗਹਨਨਦੀਤਡਾਗਪਲ੍ਵਲੋਦਪਾਨਕਮਲਕੁਮੁਦਕੁਵਲਯਾਕੀਰ੍ਣੋ ਰਮ੍ਯਃ ਸ੍ਥਿਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਭੂਮਿਰ੍ਭੂਰਿਹਤਿਤਤਣੋਤਿਦੂਰਵਿਸ੍ਤਤਪ੍ਰਤਾਨਪ੍ਰਵਲੋਪਸਞ੍ਛਨ੍ਨਪਾਦਪਃ ਸਸ੍ਯਸਰੀਸਪਖਗਬਹੁਲਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਾਯੋ ਗੁਰ੍ਵੌਸਧਿਸਲਿਲਃ ਸ਼੍ਲੀਪਦਗਲਰੋਗਾਪਚੀਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਾਮਯੋਪਦ੍ਰੁਤਜਨਪਦਃ, ਸੋਨੂਪੋ ਮਧੁਰਰਸਯੋਨਿਃ| ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਸਮਵਿਪੁਲਸਿਕ੍ਤਾਸ੍ਥਲਬਹੁਲੋਤਿਦੂਰਾਵਗਾਢਵਿਰਸਸਲਿਲਃ ਕਠਿਨਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਾਰੋਗਸ਼ਰੀਰਦੀਰ੍ਘਾਯੁਃਪ੍ਰਾਯੋ ਜਨਪਦੋਨੂਪਵਿਪਰੀਤਸ਼੍ਚ, ਸ ਜਾਙ੍ਗਲਃ ਕਟੁਕਰਸਯੋਨਿਃ| ਉਭਯਲਕ੍ਸਣਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਤ੍ਸਾਧਾਰਣਃ, ਅਤ ਏਵ ਚਾਨੂਪਸਾਧਾਰਣੋ ਜਾਙ੍ਗਲਸਾਧਾਰਣਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਃ| ਤਯੋਰਾਦ੍ਯੋ ਲਵਣਾਮ੍ਲਯੋਰ੍ਯੋਨਿਃ, ਇਤਰਸ਼੍ਚੇਤਰਯੋਃ|" ਇਤਿ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਰਸਭੇਦਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍|| ੧੦||