૧૦. રસભેદીયાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પૂર્વસ્મિન્નધ્યાયે (શ્લો. ૧૨)- "રસાન્ ભેદૈરુત્તરત્રોપદેક્ષ્યતે" ઇત્યુક્તમ્, અતસ્તાન્ રસભેદાન્ વક્તું રસભેદીયાધ્યાયં બ્રૂતે-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રસાનાં ભેદો રસભેદઃ, તસ્મૈ હિતો રસભેદીયઃ, તમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ-કથયિષ્યામઃ| "રસનાર્થો રસઃ" ઇતિ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૧|૬૩)| તથા, અબ્યોનિઃ, અપામેવ રસવત્ત્વાત્| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૫|૧૩)- "આપો હિ રસવત્યઃ" ઇતિ| અપાં ચાત્ર્યક્તરસત્વાત્ પ્રતિવ્યક્ત્યન્યાદૃશોઽન્યાદૃશો રસાનાં મહાભૂતવૈલક્ષણ્યજ આસ્વાદ આસ્વાદ્યતે| તથા ચ, મધુરરસાધિષ્ઠતાનાં ક્ષીરદ્રાક્ષેક્ષુશર્કરાદીનાં પ્રતિવ્યક્ત્યન્યાદૃશોઽન્યાદૃશો મધુરરસાસ્વાદ ઉપલભ્યતે, ન ત્વેકરૂપઃ| એવમમ્લાનામારનાલકોલામ્લીકાદીનામપિ પ્રતિદ્રવ્યમનેકરૂપ આસ્વાદવિશેષ ઉપલભ્યતે, ન ત્વેક એવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રસભેદીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે અથેતિ| યતઃ પૂવઽધ્યાયે (શ્લો.૧૨)-"રસો ભેદૈરુત્તરત્રોપદેક્ષ્યતે" ઇત્યુક્તમ્| અત એવાયં રસભેદીયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પૃથિવ્યાદિભિર્મહાભૂતૈર્દ્વયોલ્બણૈઃ-હ્યાધિકૈઃ, ક્રમાત્-પરિપાટ્યા, યથાસઙ્ખ્યમિત્યર્થઃ, મધુરાદીનાં ષણ્ણાં રસાનામુદ્ભવો-અભિનિવૃત્તિર્ભવતિ| દ્વયમુલ્બણં યેષુ ભૂતેષુ તાનિ દ્વયોલ્બણાનિ, તૈઃ દ્વયોલ્બણૈઃ| દ્વયોલ્બણશબ્દોપાદાનાચ્ચ દ્રવ્યવદ્રસસ્યાપિ પાઞ્ચભૌતિકત્વમિતિ પ્રતિપાદયતિ| કતમત્ પુનર્ભૂતદ્વયં કતમસ્મિન્ રસેઽધિકમારમ્ભકં સ્યાદિતિ યથાસઙ્ખ્યેન દર્શયન્નાહ-ક્ષ્મામ્ભ ઇત્યાદિ| ભૂમિજલાભ્યામધિકાભ્યાં મધુરઃ, ક્ષ્માગ્નિભ્યામમ્લઃ, અમ્બ્વગ્નિભ્યાં લવણઃ, ખવાયુભ્યાં તિક્તકઃ. અગ્નિવાયુભ્યાં કટુકઃ, ક્ષ્માનિલાભ્યાં કષાયઃ| નનુ, યથા ભૂમિતોયાધિક્યાન્મધુરઃ, એવમમ્બુવાય્વાધિક્યાદન્યો ભૂમ્યાકાશાધિક્યાદન્ય ઇત્યેવમાદિવિકલ્પૈરસઙ્ખ્યેયરસપ્રસઙ્ગઃ પ્રાપ્નોતિ| અત્રોચ્યતે| સ્વભાવાદદોષઃ| એષાં ભૂમ્યાકાશાદીનામીદૃશઃ સ્વભાવો યત્કેનચિદેવ ભૂતાધિક્યેન વ્યવસ્થિતાનિ ભૂમ્યાદીનિ રસાન્તરોત્પાદનસમર્થાનિ ભવન્તિ, ન સર્વેણેતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તત્ર રસાનામુત્પત્તિમાહ-ક્ષ્મામ્ભોગ્નીતિ| પૃથિવ્યુદકાભ્યામુલ્બણાભ્યાં મધુરરસસ્યોત્પત્તિઃ, તેજઃપૃથિવીભ્યામમ્લસ્ય, ઉદકતેજોભ્યાં લવણસ્ય, વાય્વાકાશાભ્યાં તિક્તસ્ય, તેજોવાયુભ્યાં કટુકસ્ય, વાયુપૃથિવીભ્યાં કષાયસ્ય|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તેષાં-રસાનાં મધ્યે, ય આસ્વાદ્યમાનો વક્ત્રમનુલિમ્પતિ-મુખોપદેહં જનયતિ, તથા દેહસ્ય હ્લાદનઃ-આશ્વાસકઃ, તથાઽક્ષાણાં-ઇન્દ્રિયાણાં, પ્રસાદનઃ-પ્રસન્નત્વકૃત્, તથા પિપીલિકાદીનાં પ્રિયઃ, તં મધુરં જાનીયાત્| પિપીલિકાદીનાં પ્રિય એતેનૈતદ્દર્શયતિ,-પ્રમેહાદિષુ મૂત્રત્વગાદૌ પિપીલિકોપસર્પણાત્ માધુર્યાનુમાનં કૃત્વા મધુમેહત્વાદિ જ્ઞાયતે| આસ્વાદ્યમાન ઇત્યુત્તરત્રાપિ યોજ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ રસલક્ષણમ્| તત્ર મધુરં લક્ષયતિતેષામિતિ| ઉપલિમ્પતિ-પિચ્છિલાદિગુણસાહચર્યાત્| દેહસ્ય હ્લાદનઃ-પ્રિયતમત્વાત્સર્વશરીરાપ્યાયનઃ| અક્ષપ્રસાદનઃ ઇન્દ્રિયવૈમલ્યકરઃ| આદિશબ્દાન્મક્ષિકાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અમ્લો રસ આસાદ્યમાનો મુખં ક્ષાલયતે-સ્રાવયતિ| તથા, રોમદન્તાનાં હર્ષણઃ-"હૃષુ અલીકે" અલીકકારી, ઉદ્વેજક ઇત્યર્થઃ| તથા, અક્ષિભ્રુવનિકોચનઃ, અક્ષિણી ચ ભ્રુવૌચાક્ષિભ્રુવમ્, અચતુરાદિસૂત્રે નિપાતિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અમ્લં લક્ષયતિ-અમ્લ ઇતિ| ક્ષાલયતેપ્રક્ષાલયતે| રોમહર્ષણઃ-રોમાઞ્ચકૃત્| દન્તહર્ષણો-દન્તકાર્યાક્ષમત્વકૃત્| અક્ષિભ્રુવનિકોચનઃ-અક્ષ્ણોર્ભ્રુવોશ્ચ સઙ્કોચકઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લવણો રસો મુખં સ્યન્દયતિ| તથા, કપોલયોર્ગલે ચ દાહં કરોતિ| અન્નસ્ય રોચન ઇતીહાતિપ્રસિદ્ધત્વાન્નોક્તમ્| સઙ્ગ્રહે તુ સ્પષ્ટાર્થમુક્તમ્| યથા (સૂ. અ. ૧૮)- "કણ્ઠકપોલં વિદહતિ, અન્નં પ્રરોચયતિ|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લવણં લક્ષયતિ-લવણ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તિક્તો મુખં વિશદયતિ-અપૈચ્છિલ્યયુક્તં કરોતિ| રસનેન્દ્રિયં ચ પ્રતિહન્તિ-અન્યરસગ્રહણશક્તિં નાશયતીત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તિક્તં લક્ષયતિ-તિક્ત ઇતિ| વિશદયતિઅપૈચ્છિલ્યં કરોતિ| રસનાં પ્રતિહન્તિ-જિહ્વાં કુણ્ઠતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કટુરાસ્વાદ્યમાનો જિહ્વાગ્રમુદ્વેજયતિ-સોદ્વેગં કરોતિ| ચિમિચિમાં કુર્વન્-દહનજ્વાલાસંસ્પર્શાદિવાક્ષ્યાદિ સ્રાવયતિ| ગણ્ડૌ ચ દહતીવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કટુકં લક્ષયતિ-ઉદ્વેજયતીતિ| અગ્રગ્રહણં સમ્બન્ધમાત્ર એવોદ્વેજકત્વાત્| ચિમિચિમાં-સર્ષપલિપ્ત ઇવ દુઃખાનુભવમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કષાયો જિહ્વાં જડયતિ-રસાદિક્રિયાયાં મન્દીકરોતિ| તથા, કણ્ઠસ્ય સ્રોતાંસિ-શિરાવિશેષાઃ, તેષાં વિબન્ધં કરોતિ| શ્વાસાદીનામયથાપ્રવૃત્તિમિવ કુરુત ઇત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કષાયં લક્ષયતિ-કષાયો જડયેદિતિ| જડયેત્-સ્તમ્ભયેત્| કણ્ઠસમ્બન્ધિનાં સ્રોતસાં વિબન્ધં-અવરોધં કરોતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇતિ-પરિસમાપ્તૌ| રસાનાં મધુરદીનાં રૂપાણિ-લક્ષણાનિ સમાપ્તાનિ| સમ્પ્રતિ તેષાં કર્મ યથાસ્વં પ્રદર્શયન્નાહ- સ૦-કર્માણીતિ| વક્ષ્યમાણાનીતિ વાક્યશેષઃ| અથ કો રસઃ કિં કર્મ કરોતિ ? ઇત્યાહ- સ૦-મધુરો રસો ધાતૂનાં બલં પ્રબલં કુરુતે-પ્રકૃષ્ટતયા શક્ત્યા યુક્તં બલં જનયેત્, નિજં બલં યત્ તત્પ્રકૃષ્ટં જનયતીત્યર્થઃ| કુતઃ ? આજન્મસાત્મ્યાત્,-જન્મપ્રભૃતિ દેહસ્ય સાત્મ્યાદિત્યર્થઃ| બાલભાવ એવ હિ ક્ષીરાદિના પુરુષસ્ય વૃત્તિઃ| તથા, બાલાદીનાં પ્રશસ્તો-હિતઃ| ઓજસોઽધિકવર્ધનત્વાત્ પ્રશસ્તઃ| "ઓજસ્તુ તેજો ધાતૂનાં શુક્રાન્તાનાં પરં સ્મૃતમ્|" ઇત્યોજોલક્ષણં (હૃ. સૂ. અ. ૧૧|૩૭) વક્ષ્યતિ| તથા, બૃંહણઃ કણ્ઠ્યશ્ચ| સ્તન્યં-ક્ષીરમ્, સન્ધાનં-શ્લેષઃ, તે કરોતીતિ સ્તન્યસન્ધાનકૃત્ ગુરુશ્ચ| તથા, આયુષ્યાદિગુણઃ| નનુ, આયુષ્યજીવનયોરેકાર્થત્વાદેકતરોપાદાનમેવ યુક્તમ્| મૈવમ્| એતયોર્ભિન્નાર્થત્વાત્| તથા હિ,-આયુષ્યઃ સ ઉચ્યતે યોઽપરિમિતાયુષો હિતઃ, અધિકાયુષો હેતુત્વાત્| તથા ચ મુનિઃ-(ચ. સૂ અ. ૧|૨૫)- "તેનાયુરમિતં લેભે" ઇતિ| યસ્ત્વાયુષો નિયતરૂપસ્ય તામેવ મર્યાદામનુબધ્નાતિ, સ જીવયતીતિ જીવન ઉચ્યતે| તદનયોઃ સ્પષ્ટ એવ ભેદઃ| તથા, જીવનમોજસ્યમિત્યભિન્નાર્થૌ, કિન્ત્વેતયોરપીહ યદુપાદાનં તદોજસો દ્વિવિધાયા અપિ વૃદ્ધેઃ કારકોઽયમિતિ પ્રતિપાદયિતુમ્| તથા ચ,-મધુરો રસો રુધિરાદિક્રમેણૌજસો વૃદ્ધિકરઃ સામાન્યાદ્વિશેષાચ્ચ| યથા,-ક્ષીરં ધાતુવર્ધનમુક્તં વૃષ્યં ચ| તત્ર ધાતુવર્ધનત્વેનૈવ વૃષ્યત્વસ્યોક્તત્વાદ્વૃષ્યશબ્દોપાદાનં યાન્યન્યાનિ વૃષ્યાણિ દ્રવ્યાણ્યાત્મગુપ્તાદીનિ, તેભ્યઃ સકાશાદ્વિશેષેણાશ્વેવવૃદ્ધિકરમિતિ દ્યોતયિતું કૃતમિતિ| કુરુત ઇત્યાદિ| સઃ-મધુરો રસઃ, અત્યુપયોગેન-અતિસેવયા, મેદઃશ્લેષ્મોત્થાન્ રોગાન્ કરોતિ| કાંસ્તાન્ ? ઇત્યાહ-સ્થૌલ્યાદિકાન્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પ્રકરણાર્થમુપસંહરતિ-રસાનામિતિ| રસલક્ષણપ્રકરણાનન્તરં રસકર્મપ્રકરણમુપક્રમતે-કર્માણીતિ| આ૦ ર૦-મધુરરસસ્ય કર્માણ્યાહ-મધુરો રસ ઇતિ| આગન્મસાત્મ્યાત્-નિરુપાધિકસાત્મ્યાદિત્યર્થઃ| પ્રબલ-ઇતરરસકૃતેભ્યો બલેભ્યઃ| બલં-દેહધારણસામર્થ્યમ્| બાલાદીનાં પ્રશસ્તો-હિતઃ| સ્તન્યં-સ્ત્રીક્ષીરસ્| સન્ધાનં-ભગ્નાનાં શ્લેષઃ| આયુષ્યઃ-અયુર્વૃદ્દિકરઃ| જીવનઃ-મૂર્ચ્છાદિહરઃ| અતિમાત્રશીલિતસ્ય મધુરસ્ય કર્માણ્યાહ-કુરુનેઽત્યુપયોગેનેતિ| સ્થૌલ્યાદયો મેદઃશ્લેષ્મજાનામુદાહરણમ્| સન્ન્યાસોમદાત્યયનિદાને વક્ષ્યમાણઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અમ્લો રસોઽગ્નિદીપ્તિકૃત્ત્વાદિયુતઃ| તથા, કફપિત્તાસ્રં કરોતિ| મૂઢં-અનનુલોમગં, વાતમનુલોમયતીતિ-મૂઢવાતાનુલોમનઃ| સઃ-અમ્લો રસો, અતિસેવિતો દેહશૈથિલ્યં તિમિરાદીંશ્ચ કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અમ્લસ્ય કર્માણ્યાહ-અમ્લ ઇતિ| હૃદ્યો-હૃદયપ્રિયઃ| રોચનો-જિહ્વાયાઃ| અત્યુપયુક્તસ્યામ્લસ્ય કર્માણ્યાહ-સોઽયભ્યસ્ત ઇતિ| પાણ્ડુત્વ-પાણ્ડુરોગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લવણો રસઃ સ્તમ્ભાદિવિધ્માપનો વહ્નિકૃત્ત્વાદિયુતશ્ચ| સોઽત્યભ્યસ્તો વાતરક્તાદીન્ જનયેત્| બલં-પ્રાણં ક્ષપયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લવણસ્ય કર્માણ્યાહ-લવણ ઇતિ| સ્તમ્ભાદીનાં વિધ્માપનો-નાશનઃ| સ્તમ્ભો-નિષ્ક્રિયત્વમ્| સઙ્ઘાતઃ-કાઠિન્યમ્| બન્ધઃ-સ્રોતોરોધઃ| છેદો-વિલમ્બિમાંસાદેઃ| ભેદઃ-પક્વશોફાદેઃ| અત્યુપયુક્તસ્ય લવણસ્ય કર્માણ્યાહ-સોઽતિયુક્ત ઇતિ| અસ્રપવનં-વાતશોણિતમ્| ખલતિપલિતે-કપાલરોગૌ| વલિઃ-શૈથિલ્યકૃતત્વક્સઙ્કોચઃ|| વિષજનનં-વિષાતિવૃદ્ધિજનનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તિક્તો રસઃ સ્વયં મુખસ્યારોચનશીલઃ અરુચ્યાદીન્ જયેત્| અરુચિઃ-આહારદ્રવ્યવિષયેઽનભિલાષઃ| સ ચ ક્લેદાદીનામુપશોષણઃ| તથા, લઘ્વાદિગુણયુક્તઃ| સોઽતિસેવિતો ધાતુક્ષયાદીન્ કરોતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તિક્તસ્ય કર્માણ્યાહ-તિક્તઃ સ્વયમિતિ| સ્વયમરોચિષ્ણુઃ-સ્વયં ન રોચતે| અન્યસ્ય ત્વરુચિં જયેત્, ક્લેદાદીનામુપશોષણઃ| સ્તન્યવિશોધનઃ-સ્તન્યદુષ્ટિહરઃ| કણ્ઠવિશોધનઃ-કણ્ઠરોધહરઃ| અત્યુપયુક્તસ્ય તિક્તસ્ય કર્માણ્યાહ-ધાતુક્ષયમિતિ| ચલવ્યાધીન્-વાતવ્યાધીન્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કટુર્ગલામયાદીન્ જયતિ| વ્રણસ્યાવસાદનો-રોહણઃ| સ્નેહાદિવિશોષણો દીપનત્વાદિગુણયુક્તશ્ચ| અન્નં શોષયતિ-વિદહતિ| અન્નશોષણત્વાચ્છિનત્તિ બન્ધાન્| સ્રોતાંસિ વિવૃણોતિ-પ્રસારયતિ| કફઘ્નશ્ચ| સોઽતિનિષેવિતસ્તૃષ્ણાદીન્ કરોતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કટુકસ્ય કર્માણ્યાહ-કટુરિતિ| ઉદર્દસ્ત્રિધા| સ ચોક્ત આયુર્વેદપ્રકાશે-"ઉદર્દ ઉક્તો વક્ષોઽભિષ્યન્દોઽન્યૈઃ શીતવેપથુઃ| શીતામ્બુસ્પર્શજઃ શોફો રાગકણ્ડૂયુતઃ પરૈઃ||" ઇતિ| અલસકઃ-આમવિકારઃ| વ્રણાવસાદનઃ-વ્રણોત્સેધહરઃ| સ્નેહાદીનામુપશોષણઃ| શોષણઃ-નાશનઃ, અન્નસ્યાદનીયત્વં નાશયતીત્યર્થઃ| છિનત્તિ બન્ધાન્-સન્ધીન્| સ્રોતાંસિ વિવૃણોતિ-પ્રસારયતિ| અત્યુપયુક્તસ્ય કટુકસ્ય કર્માણ્યાહ-કુરુતે સોઽતિયોગેનેતિ| શુક્રબલયોઃ ક્ષયઃ| આકુઞ્ચનં-શિરાદિસઙ્કોચઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કષાયઃ પિત્તકફઘ્નો ગુરુત્વાદિયુતોઽતિશયેન ત્વક્પ્રસાદનશ્ચ| સોઽપ્યુપયુક્તો વિષ્ટમ્ભાદીન્ કરોતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કષાયસ્ય કર્માણ્યાહ-કષાય ઇતિ| અસ્રવિશોધનો-રક્તદુષ્ટિહરઃ| પીડનો-વ્રણાનામાચૂષણઃ| આમસંસ્તમ્ભનઃ-આમદોષાણાં પાકપ્રસિબન્ધકરઃ| ગ્રાહીસ્તમ્ભનઃ| અતિત્વક્પ્રસાદનઃ-ત્વચમતિનિર્મલાં કરોતિ| અત્યુપયુક્તસ્ય કષાયસ્ય કર્માણ્યાહ-કરોતીતિ| પૌરુષભ્રંશઃ-શુક્રહાનિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હેમ-કાઞ્હ્ચનમ્| રાજાદનઃ-ચાષપ્રિયમ્| બલાત્રયં-બલાઽતિબલા નાગબલેતિ| મેદા મહામેદેતિ-મેદાદ્વયમ્| ચતસ્રઃ પર્ણિન્ય ઇતિ શાલિપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી ચ| મધૂકં-મધૂકપુષ્પમ્| મધુકં-મધુયષ્ટી| બિમ્બી-ગોલ્હા| શ્રાવણીયુગં-શ્રાવણી મહાશ્રાવણી ચ| ક્ષીરિણી-કાઞ્ચનક્ષીરી| કાશ્મરી-ગમ્ભારી| સહે-મહાસહા, ક્ષુદ્રસહા ચ| આદિશબ્દેન તૃણપઞ્ચમૂલમેદોમજ્જતૈલમધુરદાડિમપુષ્કરબીજશૃઙ્ગાટકાશ્વગન્ધાશ્વદંષ્ટ્રામૃણાલકશેરુકસિઞ્-ચતિકાખર્જૂરીતાલમસ્તકાદીનિ ગૃહ્યન્તે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ રસસ્કન્ધાઃ| તત્ર મધુરસ્કન્ધમાહઘ્રુતહેમગુડેતિ| હેમ-સુવર્ણમ્| અભીરુઃ-શતાવરી| વીરાકાકોલી| રાજાદનઃ-ચારઃ| બલાત્રયં-બલાઽતિબલા નાગબલા ચ| મેદે-મહામેદાઽરિમેદા ચ| ચતસ્રઃ પર્ણિન્યઃ-શાલિપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી ચ| શ્રાવણીયુગં-શ્રાવણી મહાશ્રાવણી ચ| શ્રાવણી-મુણ્ડી| ક્ષીરશુક્લા-ક્ષીરવિદારી| તુગાક્ષીરી-વંશરોચના| ક્ષીરિણ્યૌ-ક્ષીરકાકોલી દુગ્ધિકા ચ| કાશ્મરી-ગમ્ભારી| સહે-તરણીદ્વયમ્| આદિશબ્દાત્ "ખર્જૂરતૈલમેદોમજ્જસિઞ્ચતિકાપિયાલખર્જૂરીતાલમસ્તકતામલકીમ- ધૂલિકાઽઽત્મગુપ્તાચ્છત્રાતિચ્છત્રર્ષ્યપ્રોક્તર્ષ્યગન્ધાશ્વગન્ધાશ્વદં- ષ્ટ્રામૃણાલિકાપુષ્કરબીજશૃઙ્ગાટકકસેરુકપ્રપૌણ્ડરીકકતકાનિ તૃણપઞ્ચમૂલં ચ " સઙ્ગ્રહોક્તનિ (સૂ. અ. ૧૮)|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ધાત્રીફલં-આમલકમ્| રજતં-રૌપ્યમ્| ચુક્રં-શુક્તમ્| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| સઙ્ગ્રહોક્તાન્યન્યાન્યપિ કોશામ્રલકુચકુવલકોલબદરૈરાવતપ્રાચીનામલકમસ્તુધાન્યામ્લાદીનીહૈવ બોધ્યાનિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અમ્લસ્કન્ધમાહ-અમ્લ ઇતિ| અમ્લિકાચિઞ્ચા| રજતં-રૂપ્યમ્| ચુક્રં-શુક્તમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૧૮)- "કોશામ્રવૃક્ષામ્લકુવલલકુચપાલેવતદન્તશઠધ વધન્વનકોલબદરૈરાવતપ્રાચીનામલકતિલકણ્ટકમસ્તુધાન્યામ્લમદ્યાનિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વરં-સૈન્ધવમ્, લવણશ્રેષ્ઠત્વાત્| ક્ષારઃ-સ્વર્જિકાદિઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લવણસ્કન્ધમાહ-વરં સૌવર્ચલમિતિ| વરંસૈન્ધવમ્| કૃષ્ણં-કૃષ્ણલવણમ્| સીસં-ધાતુભેદઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નક્તમાલઃ-કરઞ્જઃ કાંસ્યં-લોહભેદઃ| અયો-લોહમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તિક્તસ્કન્ધમાહ-તિક્તઃ પટોલીતિ| વત્સકઃ કુટજઃ| નક્તમાલઃ-કરઞ્જઃ| દ્વિરજની-હરિદ્રાદ્વયમ્ કાંસ્યાયસી-ધાતુવિશેષૌ| ધન્વયાસકો-દુરાલભા| મહત્પઞ્ચમૂલં-બિલ્વાદિ| વ્યાઘ્ર્યૌ-ક્ષુદ્રા બૃહતી ચ| વિશાલાઇન્દ્રવારુણી| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૧૮)- "નલદકૃતમાલસુ- ષવીજ્યોતિષ્મતીવરુણાજશૃઙ્ગીત્રાયમાણાકટુકાકિરાતતિક્તક- રવીરવિકઙ્કતાર્કકાકમાચીવૈજયન્તીવેતસસપપર્ણસુમનઃસો- મવલ્કમદનફલાનિ પટોલાદિશ્ચ શાકવર્ગઃ||" ઇતિ||

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તં મૂત્રં છાગાદીનામ્| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| અન્યાનિ ચ સઙ્ગ્રહોક્તાનિ મનઃશિલાસર્ષપકુષ્ઠાદીનિ બોધ્યાનિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કટુકસ્કન્ધમાહ-કટુકો હિઙ્ગ્વિતિ| કૃમિજિત્-વિડઙ્ગમ્| "કુઠેરશિગ્રુસુરસ" (હૃ. સૂ. અ. ૬/૧૦૬) ઇત્યાદિવર્ગોક્તાઃ-કુઠેરાદ્યા હરિતકાઃ| માંસાશિનાં પ્રસિદ્ધો મૃગાદ્યવયવભેદઃ-પિત્તમ્| અરુષ્કરો-ભલ્લાતકઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૧૮)- "તેજોવતીહસ્તિપિપ્પલીમૂલકસર્ષપલશુનપલાણ્ડુકરઞ્જમનઃશિલાઽઽલદેવદારુકુષ્ઠૈલાસુરસચોરકરેણુકાઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આદિશબ્દેન પ્રિયઙ્ગુરોધ્રકટ્વઙ્ગાદીનિ ગૃહ્યન્તે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કષાયસ્કન્ધમાહ-વર્ગઃ કષાય તિ| પથ્યાહરીતકી| અક્ષો-બિભીતકઃ| મુક્તા-મુક્તાફલમ્| પ્રવાલંવિદ્ગુમમ્| બાલમિતિ કપિત્થખર્જૂરયોર્વિશેષણમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૧૮)- "પ્રિયઙ્ગ્વનન્તારોધ્રકટ્વઙ્ગકટ્ફલધવધન્વન- ધાત્રીફલધાતકીપુષ્પપદ્માપદ્મકનાગકેસરકુમુદતુઙ્ગતિન્દુકજ- મ્બ્વામ્રપ્લક્ષવટવિકઙ્કતજમ્બ્વામ્રાસ્થ્યશ્વત્થમોચરસસમઙ્ઘાસો- મવલ્કસપ્તપર્ણસ્યન્દનાસનસલ્લકીશાલતાલપિયાલૈલવાલુક-પરિપેલવજિઙ્ગિણિબદરીકદરારિમેદકાશકસેરુવંશાશ્મન્તકા-શોકશિંશપાપલાશશમીશણશઙ્ખનાભિમેષશૃઙ્ગીવરુણસ્ફૂર્જક-સર્જભૂજાર્જુનાજકર્ણવરણકમૃણાલપ્રભૃતીનિ|" ઇતિ| મધુરસ્કન્ધોક્ત આદિશબ્દોઽમ્લાદિસ્કન્ધેઽપ્યનુવર્તતે, તેનાનુક્તાન્યપિ સ્વયમૂહ્યાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રાયેણ મધુરં દ્રવ્યં કફકૃદ્ભવતિ, શાલ્યાદીન્ પુરાણાન્ વર્જયિત્વા| પ્રાયોગ્રહણં તૈલમકુષ્ટાદૌ વ્યભિચારદર્શનાત્| એવમુત્તરત્રાપિ પ્રાયોગ્રહણસ્ય પ્રયોજનં વેદ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ સામાન્યોક્તરસકર્માપવાદઃ| તત્ર મધુરરસસ્યાહ-મધુરં શ્લેષ્મલમિતિ| જીર્ણશાલ્યાદિભ્ય ઋતેવિના, મધુરં શ્લેષ્મલમ્| જીર્ણાદિતિ શાલ્યાદીનાં ચતુર્ણાં વિશેષણમ્| જીર્ણાત્-સંવત્સરોષિતાત્| સિતા-શર્કરા| પ્રાયોગ્રહણાત્ જીર્ણશાલ્યાદીનાં વ્યભિચારોદાહરણત્વમ્| તૈલાદીનામપ્યશ્લેષ્મલત્વાત્| એવમમ્લાદિષ્વપિ વાચ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અમ્લં દ્રવ્યં પ્રાયઃ પિત્તકૃત્, દાડિમામલકે હિત્વા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અમ્લસ્યાપવાદમાહ-પ્રાયોઽમ્લમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લવણં દ્રવ્યં પ્રાયશ્ચક્ષુષોઽપથ્યમ્, સૈન્ધવં વર્જયિત્વા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લવણસ્યાપવાદમાહ-અપથ્યં લવણમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તિક્તં દ્રવ્યં કટુ ચ પ્રાયેણાવૃષ્યં વાતકૃચ્ચ, ગુડૂચ્યાદીન્ હિત્વા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તિક્તકટુકયોરપવાદમાહ-તિક્તં કટુ ચેતિ| અમૃતાપટોલીભ્યાં વિના તિક્તમવૃષ્યં વાતલં ચ| તદ્વત્ શુણ્ઠ્યાદીન્ વિના કટુકમ્| અમૃતા-ગુડૂચી| કૃષ્ણા-પિપ્પલી| રસોનો-લશુનઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કષાયં દ્રવ્યં પ્રાયેણ શીતવીર્યં સ્તમ્ભનં ચ ભવતિ, હરીતકીં વર્જયિત્વા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કષાયસ્યાપવાદમાહ-કષાયમિતિ| અભયા-હરીતકી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કટ્વમ્લલવણા રસા યથોત્તરમુષ્ણવીર્યાઃ| કટુરુષ્ણઃ અમ્લ ઉષ્ણતરઃ, લવણ ઉષ્ણતમઃ| એવમુત્તરત્રાપિ યથોત્તરત્વં યોજ્યમ્| તિક્તાદયશ્ચ તદ્વદેવ યથોત્તરં શીતવીર્યાઃ| તેન તિક્તઃ શીતવીર્યઃ, કષાયઃ શીતવીર્યતરઃ, મધુરઃ શીતવીર્યતમ ઇતિ સ્થિતમ્| તિક્તકટુકષાયા રૂક્ષા વિષ્ટમ્ભકૃતશ્ચ| તથેતિ યથોત્તરમિત્યર્થઃ| પટ્વાદયઃ સ્નિગ્ધા નિઃસારિતવિણ્મૂત્રવાતાશ્ચ| તથેત્યત્રાપિ વર્તતે| અર્થાત્ લવણાત્કષાયો ગુરુતરઃ, કષાયાન્મધુરઃ પરમં ગુરુઃ,-અતિશયેન ગુરુરિત્યર્થઃ| અમ્લો લઘુઃ, તસ્માત્-અમ્લાત્, કટુર્લઘુતરઃ, તસ્માચ્ચ-કટોઃ, તિક્તો લઘુતમઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ રસાનાં ગુણતારતમ્યમ્| તત્ર વીર્યતારતમ્યમાહ-રસા ઇતિ| કટુકો રસ ઉષ્ણવીર્યઃ, તતોઽમ્લઃ, તતોઽપિ લવણઃ| તિક્તો રસઃ શીતવીર્યઃ, તતઃ કષાયઃ, તતોઽપિ મધુરઃ| તદ્વદેવેતિ વીર્યેણ યથોત્તરં ચ| તિક્તો રૂક્ષો બદ્ધમલશ્ચ, તતઃ કટુઃ, તતોઽપિ કષાયઃ| લવણઃ સ્નિગ્ધઃ સૃષ્ટમલશ્ચ, તતોઽમ્લઃ, તતોઽપિ મધુરઃ| લવણો ગુરુઃ, તતઃ કષાયઃ, તતોઽપિ મધુરઃ| અમ્લો લઘુઃ, તતઃ કટુઃ, તતોઽપિ તિક્તકઃ| અત્રાપિ પ્રાય ઇત્યનુવર્તતે| તેનામ્લસ્યાપ્યામલકસ્ય શીતવીર્યત્વમિત્યાદિ સ્વયમૂહ્યમ્| અત એવ "મધુરામ્લલવણાઃ સ્નિગ્ધા ગુરુવશ્ચ, કટુતિક્તકષાયા રૂક્ષા લઘવશ્ચ|" ઇતિ (સૂ. અ. ૪૨/૬) સુશ્રુતોક્તમમ્લસ્ય ગુરુત્વં કષાયસ્ય લઘુત્વમપ્યુપપન્નમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વક્ષ્યમાણાયા રીત્યા રસાનાં સંયોગાઃ સપ્તપઞ્ચાશદ્વિભજ્યન્ત ઇતિ વચનવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ| કલ્પના પુનરેષાં ત્રિષષ્ટિધા વિભજ્યતે| કથં કૃત્વા કલ્પના વિભજ્યતે ? યથાસ્થૂલમ્,-સ્થૂલાનતિક્રમેણ વ્યક્તરસાસ્વાદાનુરૂપતયા, ન પુનર્યથાસૂક્ષ્મમ્| તથા હિ,-રસાનુરસકલ્પનયા તરતમયોગવશાચ્ચ રસાનાં કલ્પના ક્રિયમાણાઽઽનન્ત્યમુપૈતિ| તસ્માદ્યથાસ્થૂલં રસાનાં કલ્પના ત્રિષષ્ટિધા વિભજ્યતે| તથા, યૌગિકત્વેન-શરીરોપયોગ્યત્વેન|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રસાનાં સંયોગકલ્પનયોર્વિભાગં પ્રતિજાનીતેસંયોગા ઇતિ| રસાનાં સંયોગાઃ સપ્તપઞ્ચાશદ્ભવન્તિ, કલ્પના તુ ત્રિષષ્ટધા ભવતિ, તદુભયમપિ વિભજ્યતે-વિભાગેન કથ્યતે| યથાસ્થૂલમ્, સૂક્ષ્માણામ્ સંયોગાનાં રસાનુરસભેદેનાનન્તવાત્| કેન હેતુના વિભજ્યતે ? યૌગિકત્વેન| યતસ્તદુભયં યૌગિકમ્,- સ્નેહવિચારણાદિષૂપયોગિ, અતો વિભજ્યતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્વિકે-દ્વિપરિમાણે રસાધારદ્રવ્યસમ્બન્ધિની સંયોગે, પઞ્ચ રસાઃ-મધુરામ્લલવણતિક્તકટુકાઃ, તાન્-રસાન્, પઞ્ચ-અમ્લલવણતિક્તકટુકષાયાખ્યાન્, યાન્તિ-સંયુજ્યન્તે| કિમ્ભૂતાન્ ? એકૈકહીનાન્,-એકૈકેન હીનાઃ- વિનાકૃતાઃ, એકૈકહીનાઃ, તાન્| યેનૈકેન યુક્તાસ્તદ્વિયુક્તાનિત્યર્થઃ| અત્ર ચ પઞ્ચાનાં રસાનાં પર્યાયેણ પ્રત્યેકમેકૈકહીનતાવશાત્ કર્મત્વેન કર્તૃત્વેન ચ સમ્બન્ધો વેદ્યઃ| અત એવ "ચતુર્દ્વિકૌ પઞ્ચદશપ્રકારૌ" ઇતિ યદ્વક્ષ્યતિ તદુપપન્નમ્| એવં મધુરોઽમ્લાદીન્, અમ્લો લવણાદીન્, લવણસ્તિક્તાદીન્, તિક્તઃ કટુકષાયૌ, કટુઃ કષાયં યાતીતિ સ્થિતમ્| દ્વિક ઇતિ દ્વૌ પરિમાણમસ્ય સંયોગસ્ય| સઙ્ખ્યાયાઃ સંજ્ઞેત્યાદિપરિમાણાનુવૃત્તેઃ પરિમાણાર્થે સઙ્ખ્યાયાઃ અતિશદન્તાયાઃ કનિતિ કન્| એવં ત્રિકાદિષ્વપિ વક્ષ્યમાણેષુ લક્ષણં યોજ્યમ્| દ્વિરસદ્રવ્યસંયોગે પઞ્ચદશ ભેદા ભવન્તિ| યથા,-મધુરોઽમ્લં યાતિ| ૧| મધુરો લવણમ્| ૨| મધુરસ્તિક્તમ્| ૩| મધુરઃ કટુકમ્| ૪| મધુરઃ કષાયમ્| ૫| અમ્લો લવણં યાતિ| ૬| અમ્લસ્તિક્તમ્| ૭| અમ્લઃ કટુકમ્| ૮| અમ્લઃ કષાયમ્| ૯| લવણસ્તિક્તમ્| ૧૦| લવણઃ કટુકમ્| ૧૧| લવણઃ કષાયમ્| ૧૨| તિક્તઃ કટુકમ્| ૧૩| તિક્તઃ કષાયમ્| ૧૪| કટુઃ કષાયમિતિ| ૧૫| અત્ર ચ મધુરસ્ય ગન્તૃત્વમેવ, ન ગમ્યત્વમ્, આદૌ સ્થિતત્વાત્| કષાયસ્ય ગમ્યત્વમેવ, ન ગન્તૃત્વમ્, અન્ત્યત્વાત્| એવં દ્વિરસસંયોગે પઞ્ચદશ| ત્રિકે-ત્રિરસાધારદ્રવ્યસમ્બન્ધિનિ સંયોગે, સ્વાદુઃ-મધુરો, દશ સંયોગાન્ યાતિ| યથા,-મધુરામ્લલવણાઃ| ૧| મધુરામ્લતિક્તકાઃ| ૨| મધુરામ્લકટુકાઃ| ૩| મધુરામ્લકષાયાઃ| ૪| સ એવ મધુરોઽમ્લત્યાગેન તત્સ્થાને લવણયુક્તસ્તિક્તાદિભિસ્ત્રિભિઃ ક્રમેણાન્વિતસ્ત્રીન્ સંયોગાન્ યાતિ| મધુરલવણતિક્તકાઃ| ૫| મધુરલવણકટુકાઃ| ૬| મધુરલવણકષાયાઃ| ૭| સ એવ લવણત્યાગેન તત્સ્થાને તિક્તયુક્તઃ કટુકષાયાભ્યાં ક્રમેણાન્વિતો દ્વૌ સંયોગૌ યાતિ| મધુરતિક્તકટુકાઃ| ૮| મધુરતિક્તકષાયાઃ| ૯| સ એવ તિક્તત્યાગેન તત્સ્થાને કટુકાન્વિત એકં સંયોગં યાતિ| મધુરકટુકષાયાઃ| ૧૦| એવં મધુરો દશ સંયોગાન્ યાતિ| અમ્લ ઇત્યાદિ| ત્રિક ઇતિ વર્તતે| અમ્લઃ ષટ્ સંયોગાન્ યાતિ| યથા,-અમ્લલવણતિક્તકાઃ| ૧| અમ્લલવણકટુકાઃ| ૨| અમ્લલવણકષાયાઃ| ૩| સ એવામ્લો લવણત્યાગેન તત્સ્થાને તિક્તાન્વિતઃ કટુકષાયાભ્યાં ક્રમેણ યુક્તો દ્વૌ સંયોગૌ યાતિ| અમ્લતિક્તકટુકાઃ| ૪| અમ્લતિક્તકષાયાઃ| ૫| એવં તિક્તત્યાગેનૈકં સંયોગં યાતિ| અમ્લકટુકષાયાઃ| ૬| ઇત્યમ્લઃ ષટ્| ત્રીન્ પટુરિતિ| લવણસ્તિક્તયુક્તઃ કટુકષાયાભ્યાં ક્રમેણાન્વિતો દ્વૌ સંયોગૌ યાતિ| લવણતિક્તકટુકાઃ| ૧| લવણતિક્તકષાયાઃ| ૨| સ એવ તિક્તત્યાગેનૈકં યાતિ| લવણકટુકષાયાઃ| ૩| એવં લવણસ્ત્રીન્ સંયોગાન્ યાતિ| તિક્ત એકમેવ સંયોગં યાતિ| તિક્તકટુકષાયાઃ| ૧| એવં ત્રિકસંયોગે વિંશતિઃ| ચતુષ્કેષ્વિત્યાદિ| ચતુષ્કરસસંયોગેષુ સ્વાદુર્દશ સંયોગાન્ યાતિ| તત્ર મધુરઃ સામ્લો લવણાદિભિઃ ષટ્ સંયોગાન્ યાતિ| યથા,-મધુરામ્લલવણતિક્તાઃ| ૧| મધુરામ્લલવણકટુકાઃ| ૨| મધુરામ્લલવણકષાયાઃ| ૩| મધુરામ્લતિક્તકટુકાઃ| ૪| મધુરામ્લતિક્તકષાયાઃ| ૫| મધુરામ્લકટુકષાયાઃ| ૬| સ એવ મધુરોઽમ્લત્યાગેન તત્સ્થાને લવણાન્વિતસ્ત્રીન્ સંયોગાન્ યાતિ| મધુરલવણતિક્તકટુકાઃ| ૭| મધુરલવણતિક્તકષાયાઃ| ૮| મધુરલવણકટુકષાયાઃ| ૯| સ એવ લવણત્યાગેન તત્સ્થાને તિક્તાન્વિત એકં સંયોગં યાતિ| મધુરતિક્તકટુકષાયાઃ| ૧૦| એવં ચતુષ્કેષુ મધુરો દશ સંયોગાન્ યાતિ| ચતુરોઽમ્લ ઇત્યાદિ| ચતુષ્ક ઇતિ વર્તતે| અમ્લઃ સલવણસ્તિક્તાદિભિસ્ત્રીન્ સંયોગાન્ યાંતિ| યથા,-અમ્લલવણતિક્તકટુકાઃ| ૧| અમ્લલવણતિક્તકષાયાઃ| ૨| અમ્લલવણકટુકકષાયાઃ| ૩| સ એવ લવણત્યાગેન તત્સ્થાને તિક્તાન્વિત એકં સંયોગં યાતિ| અમ્લતિક્તકટુકકષાયાઃ| ૪| એવં ચતુષ્કેષ્વમ્લશ્ચતુરઃ સંયોગાન્ યાતિ| પટુઃ સકૃદિતિ પટુઃ-લવણઃ, સકૃત્-એકં ભેદં, યાતિ| યથા,-લવણતિક્તકટુકષાયાઃ| ૧| એવં ચતુષ્કેષુ પઞ્ચદશ સંયોગભેદાઃ| પઞ્ચકેષ્વેકમેવામ્લ ઇતિ| પઞ્ચકેષ્વમ્લો રસ એકમેવ સંયોગં સેવતે| યથા,-અમ્લલવણતિક્તકટુકષાયાઃ| ૧| મધુરઃ પઞ્ચ સેવત ઇતિ| મધુરો રસઃ પઞ્ચ સંયોગાન્ સેવતે| યથા,-અમ્લત્યાગાત્ મધુરલવણતિક્તકટુકષાયાઃ| ૧| લવણત્યાગાત્ મધુરામ્લતિક્તકટુકષાયાઃ| ૨| તિક્તત્યાગાત્ મધુરામ્લલવણકટુકષાયાઃ| ૩| કટુકત્યાગાત્ મધુરામ્લલવણતિક્તકષાયાઃ| ૪| કષાયત્યાગાત્ મધુરામ્લલવણતિક્તકટુકાઃ| ૫| એવમેકીકૃતાઃ ષટ્પઞ્ચાશત્ સંયોગા ભવન્તિ| દ્રવ્યમિત્યાદિ| એકં ષડ્રસં દ્રવ્યમિતિ સપ્તપઞ્ચાશત્| ષડ્રસાઃ પૃથગ્ભૂતાઃ મધુરામ્લલવણતિક્તકટુકષાયા ઇતિ| શર્કરાકાઞ્ચિકસૌવર્ચલકિરાતતિક્તમરીચખદિરાદીનાં યથાક્રમં મધુરાદયો રસા આસ્વાદ્યન્તે| એવમેતે ત્રિષષ્ટિસઙ્ખ્યાઃ| પદ્યેન ચ સુખસ્મૃત્યૈ રસભેદાન્ શૃણુષ્વ મે| મધુરોઽમ્લેન પટુના તિક્તેન કટુકેન ચ|| ૧|| કષાયેણ પૃથક્ સાર્ધમમ્લસ્તુ લવણેન ચ| તિક્તેન કટુના સાર્ધં કષાયેણ પૃથક્ સહ|| ૨|| પટુસ્તિક્તેન કટુના કષાયેણ પૃથક્ સહ| તિક્તસ્તુ કટુના સાર્ધં કષાયેણ પૃથક્ તથા|| ૩|| કટુકસ્તુ કષાયેણ દ્વિસંયોગ ઇતિ સ્મૃતાઃ| દશ પઞ્ચ ચ ભેદાસ્તે સઙ્ખ્યાતા, વિંશતિસ્ત્રિકે|| ૪|| મધુરામ્લૌ તુ પટુના તિક્તેન કટુના તથા| કષાયેણ તથા સાર્ધં તથા સ્વાદુપટૂ પૃથક્|| ૫|| તિક્તેન કટુકેનાપિ કષાયેણ તથા સહ| સ્વાદુતિક્તૌ તુ કટુના કષાયેણ પૃથક્ સહ|| ૬|| સ્વાદૂષણૌ કષાયેણ સ્વાદોરેવં દશ ત્રિકે| ભેદાઃ સ્યુરમ્લલવણૌ તિક્તેન કટુના પૃથક્|| ૭|| કષાયેણ તથા સાર્ધમમ્લતિક્તૌ પૃથક્ સહ| કટુકેન કષાયેણ તથાઽમ્લકટુકૌ સહ|| ૮|| કષાયેણેતિ ષટ્ પ્રોક્તા ભેદા અમ્લસ્ય તુ ત્રિકે| પટુતિક્તૌ તુ કટુના કષાયેણ પૃથક્ સહ|| ૯|| પટૂષણૌ કષાયેણ ભેદા ઇતિ પટોસ્ત્રયઃ| તિક્તોષણૌ કષાયેણ તિક્તસ્યૈવં સકૃત્સ્મૃતઃ|| ૧૦|| ત્રિકે ભેદા ઇતિ પ્રોક્તાશ્ચતુષ્કે દશ પઞ્ચ ચ| સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ સાર્ધં તિક્તેન કટુકેન ચ|| ૧૧|| પૃથક્કષાયેણ તથા મધુરામ્લૌ સતિક્તકૌ| કટુકેન તુ સમ્પૃક્તૌ કષાયેણ પૃથક્ તથા|| ૧૨|| સ્વાદ્વમ્લકટુકાઃ સાર્ધં કષાયેણેતિ ષટ્ સ્મૃતાઃ| સપ્તમશ્ચાત્ર મધુરલવણોષણતિક્તકૈઃ|| ૧૩|| ભેદોઽષ્ટમો મતઃ સ્વાદુકટુતિક્તકષાયકૈઃ| નવમસ્ત્વત્ર મધુરપટૂષણકષાયકૈઃ|| ૧૪|| દશમોઽત્ર ભવેત્સ્વાદુતિક્તોષણકષાયકૈઃ| દશ ભેદા ભવન્ત્યેવં મધુરેણ ચતુષ્કકે|| ૧૫|| કટુતિક્તામ્લવણૈર્ભેદ એકશ્ચતુષ્કકે| દ્વિતીયસ્ત્વમ્લલવણકષાયકટુકૈઃ સ્મૃતઃ|| ૧૬|| તૃતીયોઽત્ર ભવેદમ્લપટુતિક્તકષાયકૈઃ| ચતુર્થોઽત્ર ભવેદમ્લતિક્તોષણકષાયકૈઃ|| ૧૭|| એવમમ્લેન ભેદાઃ સ્યુશ્ચત્વારોઽત્ર ચતુષ્કકે| પટુનૈકોઽત્ર લવણતિક્તોષણકષાયકૈઃ|| ૧૮|| એવં પઞ્ચદશ ખ્યાતાશ્ચતુષ્કરસસઙ્ખ્યયા| ષડ્ ભેદાન્ પઞ્ચકે પ્રાહુસ્તાન્ વક્ષ્યામિ વિભાગશઃ|| ૧૯|| એકો ભેદોઽમ્લલવણતિક્તોષણકષાયકૈઃ| દ્વિતીયઃ સ્વાદુલવણતિક્તોષણકષાયકૈઃ|| ૨૦|| તૃતીયસ્ત્વમ્લમધુરતિક્તોષણકષાયકૈઃ ચતુર્થસ્ત્વમ્લમધુરપટૂષણકષાયકૈઃ|| ૨૧|| પઞ્ચમસ્ત્વમ્લમધુરપટુતિક્તકષાયકૈઃ| ષષ્ઠો ભેદોઽમ્લમધુરલવણોષણતિક્તકૈઃ|| ૨૨|| ષડ્ ભેદા ઇતિ નિર્દિષ્ટાઃ પઞ્ચકે પ્રવિભાગશઃ| ભેદઃ સ્વાદ્વમ્લલવણતિક્તોષણકષાયકૈઃ|| ૨૩|| એક એવ ષડ્રસેન, પૃથક્ત્વેન તુ ષટ્ સ્મૃતાઃ| સ્વાદુરમ્લોઽથ લવણસ્તિક્તશ્ચ કટુકસ્તથા|| ૨૪|| કષાય ઇતિ ભેદાઃ સ્યુઃ સર્વતોઽત્ર ત્રિષષ્ટિધા| ક્ષીરં સુરા બિડં નિમ્બશ્ચવ્યં પદ્મં રસાશ્રયમ્|| ૨૫|| દ્રવ્યં સ્વાદુરસાદીનાં ષણ્ણાં વિદ્ધિ યથાક્રમમ્| દ્રવ્યં દ્રવ્યાન્તરેણૈવ યોજયેદ્દ્વિરસાદિષુ|| ૨૬|| ધાત્રીફલં શર્કરયા લવણેનાર્દ્રકં તથા| એવમાદીનિ દ્રવ્યાણિ યોજયેદ્ભિષગુત્તમઃ|| ૨૭|| કાનિચિત્ દ્વિરસાદીનિ દ્રવ્યાણિ સ્યુઃ સ્વભાવતઃ| યથૈણઃ ષડ્રસઃ કૃષ્ણો, યથા પઞ્ચરસાઽભયા|| ૨૮|| મદ્યં પઞ્ચરસં યદ્વત્તિલો યદ્વચ્ચતૂ રસઃ| એરણ્ડતૈલં ત્રિરસં, માક્ષિકં દ્વિરસં યથા|| ૨૯|| ઘૃતમેકં સ્વાદુરસં મધુરાદિવિભાગતઃ| દિઙ્માત્રાદુદિતાદેવં શેષમૂહ્યં મનીષિણા|| ૩૦|| સમ્પ્રતિ "એકૈકહીનાન્" ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન યે રસાનાં ભેદાઃ શાસ્ત્રકૃતોક્તાઃ, તાનેવ સઙ્ક્ષેપેણ પ્રકટયિતુમાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સંયોગાન્ વિભજતિ-એકૈકહીના ઇતિ| દ્વિકે ક્રિયમાણે રસા એકૈકહીનાઃ કાર્યાઃ| તે ચ તાન્-સંયોગાન્, પઞ્ચદશ યાન્તિ| ત્રિકે ક્રિયમાણે સ્વાદુર્દશ સંયોગાન્ યાતિ, અમ્લઃ ષટ્, લવણસ્ત્રીન્, તિક્ત એકમ્| ચતુષ્કે ક્રિયમાણે સ્વાદુર્દશ, અમ્લશ્ચતુરઃ, લવણ એકમ્| પઞ્ચકે ક્રિયમાણે અમ્લ એકં સંયોગં સેવતે-ભજતિ, મધુરઃ પઞ્ચ| ષટ્કે ક્રિયમાણે ષડાસ્વાદં દ્રવ્યમેકં ભેદં સેવતે| તત્દ્યથા,-મધુરામ્લૌ|૧| મધુરલવણૌ|૨| મધુરતિક્તૌ|૩| મધુરકટુકૌ|૪| મધુરકષાયૌ|૫| અમ્લલવણૌ|૬| અમ્લતિક્તૌ|૭| અમ્લકટુકૌ|૮| અમ્લકષાયૌ|૯| લવણતિક્તૌ|૧૦| લવણકટુકૌ|૧૧| લવણકષાયૌ|૧૨| તિક્તકટુકૌ|૧૩| તિક્તકષાયૌ|૧૪| કટુકષાયૌ|૧૫| મધુરામ્લલવણાઃ|૧૬| મધુરામ્લતિક્તાઃ|૧૭| મધુરામ્લકટુકાઃ|૧૮| મધુરામ્લકષાયાઃ|૧૯| મધુરલવણતિક્તાઃ|૨૦| મધુરલવણકટુકાઃ|૨૧| મધુરલવણકષાયાઃ|૨૨| મધુરતિક્તકટુકાઃ|૨૩| મધુરતિક્તકષાયાઃ|૨૪| મધુરકટુકષાયાઃ|૨૫| અમ્લલવણતિક્તાઃ|૨૬| અમ્લલવણકટુકાઃ|૨૭| અમ્લલવણકષાયાઃ|૨૮| અમ્લતિક્તકટુકાઃ|૨૯| અમ્લતિક્તકષાયાઃ|૩૦| અમ્લકટુકશાયઃ|૩૧| લવણતિક્તકટુકાઃ|૩૨| લવણતિક્તકષાયાઃ|૩૩| લવણકટુકશાયાઃ|૩૪| તિક્તકટુકષાયાઃ|૩૫| મધુરામ્લલવણતિક્તાઃ|૩૬| મધુરામ્લલવનકટુકાઃ|૩૭| મધુરામ્લલવનકષાયાઃ|૩૮| મધુરામ્લતિક્તકટુકાઃ|૩૯| મધુરામ્લતિક્તકષાયાઃ|૪૦| મધુરામ્લકટુકષાયાઃ|૪૧| મધુરલવણતિક્તકટુકાઃ|૪૨| મધુરલવનતિક્તકષાયાઃ|૪૩| મધુરલવણકટુકષાયાઃ|૪૪| મધુરતિક્તકટુકષાયાઃ|૪૫| અમ્લલવણતિક્તકટુકાઃ|૪૬| અમ્લલવણતિક્તકષાયાઃ|૪૭| અમ્લલવણકટુકષાયાઃ|૪૮| અમ્લતિક્તકટુકષાયાઃ|૪૯| લવણતિક્તકટુકષાયાઃ|૫૦| અમ્લલવણતિક્તોષણકશાયાઃ|૫૧| મધુરામ્લલવણતિક્તકટુકાઃ|૫૨| મધુરામ્લલવણતિક્તકષાયઃ|૫૩| મધુરામ્લલવણકટુકષાયાઃ|૫૪| મધુરામ્લતિક્તકટુકષાયાઃ|૫૫| મધુરલવણતિક્તકટુકષાયાઃ|૫૬| એકં દ્રવ્યં ષડાસ્વાદં-મધુરામ્લલવણતિક્તકટુકષાયાઃ|૫૭| નનુ, એતાવન્તશ્ચેદ્રસભેદાઃ, તત્કથમુક્તમ્? "ષડ્સાઃ" ઇતિ, અત આહ-અસંયુક્તાશ્ચેતિ| મિશ્રાસ્તુ સપ્તપઞ્ચાશત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પઞ્ચકરસાનાં સંયોગાઃ ષટ્સઙ્ખ્યાઃ, "પઞ્ચકેષ્વેકમેવામ્લે મધુરઃ પઞ્ચ સેવતે" ઇતિ| ષટ્ ચ પૃથગ્રસાઃ, "અસંયુક્તાશ્ચ ષડ્રસાઃ" ઇતિ| ચતુરીત્યાદિ| ચતુષ્કભેદઃ પઞ્ચદશપ્રકારઃ , દ્વિકભેદશ્ચ પઞ્ચદશપ્રકારઃ| "ચતુષ્કેષુ દશ સ્વાદુશ્ચતુરોઽમ્લઃ પટુઃ સકૃત્|" એવં પઞ્ચદશ પ્રકારાઃ| "એકૈકહીનાંસ્તાન્ પઞ્ચ પઞ્ચ યાન્તિ રસા દ્વિકે|" ઇતિ વચનાત્ [ચ]| ભેદા ઇત્યાદિ| ત્રિકાઃ-ત્રિભેદભિન્ના ભેદા વિંશતિઃ| "ત્રિકે સ્વાદુર્દશામ્લઃ ષટ્ ત્રીન્ પટુસ્તિક્ત એકકમ્|" ઇતિ વિંશતિઃ| એકમેવ દ્રવ્યં ષડાસ્વાદમ્| ઇતિ-ઇત્થમ્, રસાનાં ભેદાસ્ત્રિષષ્ટિઃ,-યથાસ્થૂલં ચૈષા ત્રિષષ્ટિધા કલ્પના વ્યાખ્યાતા| ઉપજાતિવૃત્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સઙ્ખ્યયા કલ્પનાં વિભજતિ-ષટ્ પઞ્ચકા ઇતિ| પઞ્ચકાઃ-પઞ્ચરસસંયોગભેદાઃ ષટ્, પૃથગ્રસભેદાઃ ષટ્, ચતુષ્કાઃ પઞ્ચદશ, દ્વિકાશ્ચ પઞ્ચદશ, ત્રિકા વિંશતિઃ, ષદાસ્વાદં દ્રવ્યમેકો ભેદઃ, ઇત્યેવં ત્રિષષ્ટિઃ કલ્પનાભેદાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તે રસભેદાઃ-ત્રિષષ્ટિરૂપાઃ, રસતો-રસવશેન, તથાઽનુરસતો-અનુરસવશેન, તથા તારતમ્યપરિકલ્પનયા-અયં મધુરોઽયં મધુરતરોઽયં મધુરતમ ઇત્યેવંરૂપા યા તયા ચ, ગણનાં સમતીતાઃ-સઙ્ખ્યામતિક્રાન્તાઃ સમ્ભવન્તિ| દોષેત્યાદિ| દોષાઃ-વાતાદયો, ભેષજાનિ-હરીતક્યાદીનિ, દોષાશ્ચ ભેષજાનિ ચ દોષભેષજાનિ, તેષાં વશો-અનુરોધઃ સામર્થ્યં વા, તસ્માદ્ધેતુભૂતાદ્રસભેદા ઉપયોજ્યાઃ, ન દોષમનપેક્ષ્ય ભેષજં વાઽનપેક્ષ્ય| એવમેવોપયોજ્યા ઇત્યર્થઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૬|૨૩)- "ક્વચિદેકો રસઃ કલ્પ્યઃ સંયુક્તાશ્ચ રસાઃ ક્વચિત્| દોષૌષધાદીન્ સઞ્ચિન્ત્ય ભિષજા સિદ્ધિમિચ્છતા||" ઇતિ| દોષભેષજવશાદિત્યુપલક્ષણાર્થમ્| દેશાદિવશાદપિ દોષાદીન્ વીક્ષ્ય રસભેદા ઉપયોજ્યાઃ| યથા,-પવને જેતવ્યે મધુરામ્લૌ મધુરામ્લલવણા વેતિ| સ્વાગતા રનભગૈર્ગુરુકાન્તા ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્ર શ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને રસભેદીયાધ્યાયો દશમઃ સમાપ્તઃ|| ૧૦||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉક્તભેદાનામવાન્તરભેદૈરાનન્ત્યં દર્શયતિ-તે રસનુરસત ઇતિ| તે-રસભેદાઃ, રસાનુરસકલ્પનયા તારતમ્યકલ્પનયા ચ ગણનાં સમતીતાઃ સમ્ભવન્તિ| યથા,-મધુરામ્લસ્ય દ્રવ્યસ્ય મધુરસ્ય રસત્વે, અમ્લસ્યાનુરસત્વે, ક્વચિદમ્લસ્ય રસત્વે, મધુરસ્યાનુરસત્વે બહુભેદત્વમિત્યાદિ| તથા, મધુરસ્ય મધુરતરત્વં મધુરતમત્વં ચેત્યાદિ તારતમ્યમ્| સર્વેષાં રસભેદાનાં યૌગિકત્વં દર્શયતિ-દોષભેષજવશાદિતિ| દોષવશાદ્ભેષજવશાદ્વા સર્વેઽપિ રસા ઉપયોજ્યાઃ-ઔપયોગિકા ભવન્તિ| દોષવશાદ્યથા,-કેવલવાયાવમ્લઃ, પિત્તયુક્તે અમ્લતિક્તૌ, શ્લેષ્મયુક્તે અમ્લકટુકાવિત્યાદિ| ભેષજવશાદ્યથા,- વિરેચનમૌષધમેકરસત્વાદહૃદ્યં દ્વિરસત્રિરસાદિ કાર્યમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૧૮)- "રસઃ ખલ્વાપ્યઃ પ્રાગવ્યક્તશ્ચ| સ ષડૃતુકત્વાત્કાલસ્ય મહાભૂતગુણાનામૂનાતિરિક્તવિશેષેણ સંસૃષ્ટો વિષમં વિદગ્ધઃ ષોઢા પૃથગ્વિપરિણમતે મધુરાદિભેદેન| અથ યઃ શિશિરપવનધરણિધરવિવિધવનગહનનદીતડાગપલ્વલોદપાનકમલકુમુદકુવલયાકીર્ણો રમ્યઃ સ્થિરસ્નિગ્ધભૂમિર્ભૂરિહતિતતૃણોઽતિદૂરવિસ્તૃતપ્રતાનપ્રવલોપસઞ્છન્નપાદપઃ સસ્યસરીસૃપખગબહુલઃ શ્લેષ્મપિત્તપ્રાયો ગુર્વૌષધિસલિલઃ શ્લીપદગલરોગાપચીજ્વરાદ્યામયોપદ્રુતજનપદઃ, સોઽનૂપો મધુરરસયોનિઃ| યસ્તુ વિષમવિપુલસિક્તાસ્થલબહુલોઽતિદૂરાવગાઢવિરસસલિલઃ કઠિનક્લેશસહારોગશરીરદીર્ઘાયુઃપ્રાયો જનપદોઽનૂપવિપરીતશ્ચ, સ જાઙ્ગલઃ કટુકરસયોનિઃ| ઉભયલક્ષણમિશ્રીભાવાત્સાધારણઃ, અત એવ ચાનૂપસાધારણો જાઙ્ગલસાધારણશ્ચેતિ વિકલ્પઃ| તયોરાદ્યો લવણામ્લયોર્યોનિઃ, ઇતરશ્ચેતરયોઃ|" ઇતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| રસભેદપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૧૦||