௧௨. தோஷபேதீயாத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

தோஷாதிவிஜ்ஞாநீயாதநந்தரஂ தோஷபேதீயாத்யாயாரம்பஃ| யதோ தோஷபேதமந்தரேண தோஷவிஜ்ஞாநஂ ஸம்யங்நோக்தஂ ஸ்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

௦

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தோஷாணாஂ பேதோ-தோஷபேதஃ, ஸ்தாநநாமவிபாகாதிபிஃ| தஸ்மை ஹிதோ தோஷபேதீயஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தோஷபேதீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதேஅதேதி| யதஃ பூர்வாத்யாயே தோஷவைஷம்யமுக்தம்| தச்ச தோஷபேதாத்பஹுதா பித்யதே| தோஷபேதஜ்ஞாநார்தமயமத்யாயஃ| அத ஏவாயஂ தோஷபேதீயஃ | தத்பேதஶ்ச ஸ்தாநகர்மாவஸ்தாஹேத்வாகதிஸாதநஸஂயோகபேதத்பவதி| தத்ர ஸ்தாநதோ யதா-பக்வாஶயஸ்தோऽகஂ வாயுஃ கடிஸ்தோऽயம்| கர்மதோ யதா,-ஶ்வாஸோச்ச்வா ஸப்ரவதகோऽயஂ விண்மூத்ரப்ரவர்தகோऽயம்|அவஸ்தாதோ யதா,-சிதோऽயஂ ப்ரகுபிதோऽயம்| ஹேதுதோ யதா,-மித்யாயோகப்ரகுபிதோऽயம், அதியோகப்ரகுபிதோऽயம்| ஆகதிதோ யதா,-ஸ்த்ரஂஸலக்ஷணோऽயஂ வ்யாஸலக்ஷணோऽயம்| ஸாதநதோ யதா,-ஸ்நிக்தோ பஶயோऽயம்,உஷ்ணோபஶயோऽயம்| ஸஂயோகதோ யதா,-பித்தயுக்தோऽயஂ ஶ்லேஷ்மயுக்தோऽயமிதி| ஏவஂ பித்தாதிஷ்வபி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பக்வாஶயாதி வாதஸ்ய ஸ்தாநம்| தத்ராபி ஷட்விதே ஸ்தாநே விஶேஷேண பக்வாதாநஂ ஸ்யாத்| அந்நஂ பக்வமாதீயதே-ஸ்தாப்யதேऽஸ்மிந்நிதி பக்வாதாநஂ,-பக்வாஶயஃ| அத ஏவ வாதே பஸ்திருபக்ரமஃ ப்ரதாந உக்தஃ, மூலாபகர்ஷணாத்| ஸகலஶரீரவ்யாபித்வேऽப்யேஷாமிதஂ விஶேஷேணோக்தம்| ததா ச ப்ராகத்யகீஷ்ட (ஹ. ஸூ. அ. ௧|௭) - "தே வ்யாபிநோऽபி ஹந்நாப்யோஃ" இதி| விசித்ரகதித்வாச்சைஷாஂ வக்ஷ்யமாணப்ராணாதிபேதேந பதக் ஸ்தாநகர்மநிர்தேஶஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தத்ராதௌ ஸ்தாநதோ பேதஃ| ஸ்தாநஂ த்விதா,-ஸாமாந்யஂ விஶிஷ்டஂ ச| தத்ராதௌ ஸாமாந்யம்| தத்ர வாயோஃ ஸ்தாநமாஹ-பக்வாஶயேதி| பக்வாஶயோ-நாபேரதஃ பக்வாந்நஸ்தாநம்| கடீ-ஶ்ரோணிஃ| ஸக்தி-வங்க்ஷணாத்யங்குஷ்டாந்தம்| ஶ்ரோத்ரஂகர்ணஃ| ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியஂ-த்வக்| தத்ர-தேஷு ஸ்தாநேஷு மத்யே, பக்வாதாநஂ-பக்வாஶயோ, விஶேஷதஃ ஸ்தாநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பித்தஸ்ய நாப்யாதீநி ஸ்தாநாநி| லஸீகா-ஜலஸதஶீ| தக்-சக்ஷுஃ| ஸ்பர்ஶநஂ-த்வக்| நநு, ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியஂ வாயோஃ ஸ்தாநமுத்திஷ்டம்| ததேவ கதஂ பித்தஸ்யாபி ஸ்யாத்| ப்ரூமஃ| வாதஸகித்வாதக்நேஃ| வாதஸகோ ஹ்யக்நிஃ, பித்தஂ ச வஹ்நிரிதி வசநாத்| தஸ்மாதுபயோரப்யேதத்யுக்தஂ ஸ்தாநம்| விஶேஷத இதி| அத்ர-ஏஷு ஸ்தாநேஷு மத்யே, பித்தஸ்ய விஶேஷேண நாபிஃ ஸ்தாநம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பித்தஸ்யாஹ-நாபிரிதி| ஆமாஶயோ-நாபேரூர்த்வபக்வாந்நஸ்தாநம்| "லஸீகா-ஸ்யாக்ரஸமலோ ஜலப்ராயஸ்த்வகாஶ்ரயஃ"| த்தக்-சக்ஷுஃ| ஸ்பர்ஶநஂ-த்வக்| அத்ர-ஏஷு ஸ்தாநேஷுமத்யே, நாபிர்விஶேஷதஃ ஸ்தாநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கபஸ்யோரஃ ப்ரபதீநி ஜிஹ்வாந்தாநி ஸ்தாநாநி| ஸுதராஂ-ஸுஷ்டு ஸ்தாநமுரோ-வக்ஷஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- கபஸ்யாஹ-உர இதி| உரோ-வக்ஷஃ| க்லோமோதகவாஹிஸ்த்ரோதோமூல, ஹத்தக்ஷிணதோ மாஂஸக்ரந்திஃ| பர்வாணிஸந்தயஃ| க்ராணஂ-நாஸா| ஏஷு மத்யே உரோ விஶேஷதஃ ஸ்தாநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வாயுரேக ஏவ சலநஸ்வபாவஃ ஸந் ப்ராணாதிபிஃ-ப்ராணோதாநவ்யாநஸமாநாபாநைஃ, பேதாத்-விஶேஷாத், பஞ்சாத்மா-பஞ்சஸ்வபாவஃ| யதைகோऽபி தேவதத்தோ யாஂ யாஂ க்ரியாஂ கரோதி ததநுரூபாமேவ ஸஂஜ்ஞாஂ லாவகபாசகாதிகாஂ லபதே, தத்வத்வாதாதயஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அத விஶிஷ்டஸ்தாநஂ கர்ம ச, ஸாமாந்யகர்மண உத்ஸாஹாதேஃ பூர்வாத்யாயே நிர்திஷ்டத்வாத்| தத்ர வாயோர்விஶேஷமாஹப்ராணாதிபேதாதிதி| ப்ராணாதயஃ-ப்ராணோதாநவ்யாநஸமாநாபாநாஃ| பஞ்சாத்மா-பஞ்சவிஶேஷஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அத்ர-ஏஷு மத்யே, ப்ராணோ வாயுர்மூர்தகஃ-ஶிரஸி ஸ்திதஃ, உரஃ கண்டஂ ச சரதி| ததா, புத்த்யாதீநாஂ தாரகஃ| ததா, ஷ்டீவநாதிக்ரியஃ| ஷ்டீவநஂ- முகஸ்ராவோத்காரஃ| ஷ்டீவநமிதி "ஷ்டீவேர்ல்யுடி ஷ்டீவிஸிவ்யோர்தீர்கஶ்ச" இதி பஷோதராதிபாடாத்தீர்கஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ப்ராணஸ்ய ஸ்தாநகர்மாண்யாஹ-ப்ராணோऽத்ரேதி| ப்ராணஸ்யமூர்தாऽவஸ்திதிஸ்தாநம்| உரஃ கண்டஶ்ச விசரணஸ்தாநம்| புத்தயாதிதாரணஂ ஷ்டீவநாதிகரணஂ ச கர்ம| ஹதயஂ-மநோऽதிஷ்டாநம்| சித்தஂ-மநஃ| இந்த்ரியாணி-சக்ஷுராதீநி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-உதாநஸ்ய ப்ரதாநமுரஃ ஸ்தாநம், நாஸாதீஂஶ்ச சரதி| வாக்ப்ரவத்த்யாதிக்ரியஃ| ப்ரயத்நஃ-கார்யேஷு பதார்தக்ரஹணாதிஷூத்யமஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- உதாநஸ்ய ஸ்தாநகர்மாண்யாஹ-உரஃ ஸ்தாநமிதி| உதாநஸ்யோரோऽவஸ்திதிஸ்தாநம்| நாஸாதி விசரணஸ்தாநம்| வாக்ப்ரவத்த்யாதிகஂ கர்ம| ப்ரயத்நஃ-உத்ஸாஹஃ| ஊர்ஜா-ப்ராணநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வ்யாநோ ஹதயே ஸ்திதஃ ப்ராதாந்யேந கத்ஸ்நே-ஸர்வஸ்மிந், ஶரீரே சரதி| ததா, மஹாஜவஃ-ஶீக்ரகதிஃ, ப்ராணாத்யபேக்ஷயா| ததா, கத்யாதிகாஃ க்ரியாஃ ப்ராயஃ ஸர்வதேஹிநாஂ தஸ்மிந்-வ்யாநே, ப்ரதிபத்தாஃ-ததாயத்தாஃ| கதிஃ-சங்க்ரமணம்| அபக்ஷேபணஂ-அங்கஸ்யாதோஅநயநம்| உத்க்ஷேபஃ- அங்கஸ்யோர்த்வநயநம்| நிமேஷஃ-அக்ஷ்ணோர்நிமீலநம்| உந்மேஷஃ-தயோர்விகாஸஃ| ஆதிக்ரஹணேந ஜம்பணாந்நாஸ்வாதநவிஶோதநாதிபரிக்ரஹஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- வ்யாநஸ்யாஹ-வ்யாந இதி| வ்யாநஸ்ய ஹதயமவஸ்திதிஸ்தாநம்| ஸர்வஶரீரஂ விசரணஸ்தாநம்| கயாதயஃ ஸகலாஃ க்ரியாஃ கர்ம| அபக்ஷேபணஂ-அங்கஸ்யாதோநயநம்| உத்க்ஷேபணஂ-ஊர்த்வநயநம்| தஸ்மிந்ப்ரதிபத்தாஃ-ததேகநிஷ்பாத்யாஃ| மஹாஜவஃ-ப்ராணாதிப்யோ வேகவாந்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸமாநோ வாயுரக்நிஸமீபஸ்தஃ| ஸாமாந்யோக்தாவபி ப்ராதாந்யாத்பாசகோऽக்நிர்கஹ்யதே| அத ஏவாஹ-கோஷ்டே சரதி ஸர்வத இத்யாதி| ஸர்வஸ்மிந் கோஷ்டே சரதி| ஸ சாந்நஂ கஹ்ணாதி-அபக்வமாமாஶயே தாரயதீத்யர்தஃ| பசதி-அக்நிஸந்துக்ஷணாத்பக்தகார இவ| விவேசயதி-ஸஂஹதமந்நஂ பாகாய விபஜதே| முஞ்சதி-ஶகந்மூத்ராதிரூபமதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஸமாநஸ்யாஹ-ஸமாந இதி| ஸமாநஸ்யாக்நிஸமீபமவஸ்திதிஸ்தாநம்| ஸர்வகோஷ்டோ விசரணஸ்தாநம்| அந்நஸ்ய க்ரஹணஂ, கஹீத்வா பாசநஂ, பக்த்வா ஸாரகிட்டதிவேசநஂ, விவிச்ய கிட்டாவமோசநஂ ச கர்ம| அக்நிஸமீபஂ அக்நிஸ்தாநஸ்ய க்ரஹண்யாக்யஸ்ய அக்ந்யநவருத்தோऽவகாஶஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அபாநோ வாயுரபாநஂ ப்ராதாந்யேநாஶ்ரிதஃ, ஶ்ரோண்யாதிசரஃ, ஶுக்ராதிநிஷ்க்ரமணக்ரியஃ| இதி வாதபேதாஃ பஞ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அபாநஸ்யாஹ-அபாந இதி| அபாநஸ்யாபாநஂகுதமவஸ்திதிஸ்தாநம்| ஶ்ரோண்யாதி விசரணஸ்தாநம்| ஶுக்ராதிநிஷ்க்ரமணஂ கர்ம| பஸ்திஃ-மூத்ராஶயஃ| மேட்ரஂ-மூத்ரமார்கஃ| கோசரோ-விசரணவிஷயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பாசகரஞ்ஜகஸாதகாலோசகப்ராஜகபேதாஃ பஞ்ச பித்தஸ்ய|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பித்தாவிஶேஷாநாஹ-பித்தமிதி| பாசகரஞ்ஜகஸாதகாலோசகப்ராஜகபேதாத் பஞ்சதா பித்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தேஷு பஞ்சஸு மத்யே, பக்வாமாஶயயோர்மத்யஸ்தஂ யத்பித்தஂ ததா பஞ்சபூதாத்மகத்வேऽபி ஸதி யத்தைஜஸகுணோதயாத்-ஆக்நேயகுணோத்கர்ஷாத், க்ஷபிதஸோமகுணத்வேந த்யக்தத்ரவத்வஂ-ஸஞ்ஜாதகாடிந்யம், ததா ஸஹகாரிகாரணைஃ பாசநக்ரியாஂ ப்ரதி ஸவ்யாபாரைர்வாய்வாதிபிரநுக்ரஹாதுபகாராத் யதஃ பாகதாஹாதிக்ரியயாऽநலஶப்திதஂ-அக்நிஶப்தவாச்யஂ யத்பித்தஂ தத்பாசகமுச்யதே| தச்சாந்நஂ பசதி| ஸாரகிட்டௌ பதக் விபஜதே-விபாகீகரோதி| கிட்டஶப்தஸ்ய லோகாஶ்ரயத்வால்லிங்கஸ்யேதி புஂஸ்த்வம்| தத்ரஸ்தமேவ-பக்வாமாஶயமத்யகமேவ, ஶேஷாணாஂ-ரஞ்ஜகாதீநாஂ தாதுஸ்தாநாஂ ச, அநுக்ரஹஂ-உபகாரஂ கரோதி| பலதாநேந-ஸாமர்த்யாதாநேந, ஸ்வஸ்தாநஸ்தமேவ தேஷூபகுருத இத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பாசகஸ்ய ஸ்தாநகர்மாண்யாஹ-தத்ரேதி| பாசகஸ்யபக்வாமாஶயமத்யஂ-க்ரஹண்யாக்யஂ ஸ்தாநம்| அந்நஸ்ய பசநஂ, பக்த்வா ஸாரகிட்டவிபாகோ, ரஞ்ஜகாதிசதுஷ்டயாநுக்ரஹஶ்ச கர்ம| கீத்தஶஂ தத் ? யத்பஞ்சபூதாத்மகத்வே ஸத்யாபி தேஜோபூதகுணாதிக்யாத்யக்தத்ரவத்வம்| ததா, பாகாதீநாமக்நிகார்யாணாஂ கரணாதநலஸஂஜ்ஞயோக்தம்| ஏதேந பாசகாபேக்ஷயா அக்நிபித்தயோரபேதஃ, ரஜகாத்யபேக்ஷயா பேத இதி மதத்வயஂ வ்யவஸ்தாபிதம்| தத்ரஸ்தஂஸ்வஸ்தாநஸ்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யத்த்வாமாஶயஸ்தஂ பித்தஂ தத்ரஸாக்யதாதோ ரஞ்ஜநாத்ராகநிஷ்பாதநாத், ரஞ்ஜகமுச்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ரஞ்ஜகஸ்யாஹ-ஆமாஶயாஶ்ரயமிதி| ரஞ்சகத்யாமாஶயஃ ஸ்தாநம்| ரஸரஞ்ஜநஂ கர்ம|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யத்து ஹத்கதஂ-ஹதயஸ்தஂ பித்தஂ தத்புத்த்யாதிபிஃ கரண்பூதைரபிப்ரேதஸ்யார்தஸ்ய பாஹ்யக்ரஹணஸ்மரணாதிரூபேண ஸாதநாத் ஸாதகமுச்யதே| வர்தமாநகாலே யா மநோர்தஸஂஶயஸ்ய நிஶ்சயஂ கர்துஂ ததர்தாத்யவஸாயோபாரூடா ஸா-புத்திஃ| புத்திவிஶேஷோ-மேதா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஸாதகஸ்யாஹ-புத்தீதி| ஸாதகஸ்ய ஹதயஂ ஸ்தாநம்| புத்தயாதித்வாரேணாபீஷ்டார்தஸாதநஂ கர்ம| அபிமாநஃ-அஹங்காரஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தஷ்டிஸ்தஂ பித்தஂ ரூபாலோசநாத் (நதஃ)-அந்தஸ்தாரகயோஃ ஸ்திதஂ ததாயத்தரூபக்ரஹணஶக்தித்வாத், ஆலோசகமுச்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஆலோசகாஸ்யாஹ-ரூபாலோசநத இதி| ஆலோசகஸ்ய த்தக்-த்தஷ்டிஃ ஸ்தாநம்| ரூபாலோசநஂ கர்ம|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்வசோ ப்ராஜநாத்-தீபநாத், ப்ராஜகஂ நாம பித்தம்| ஏதச்ச பித்தமப்யங்கலேபபரிஷேகாதீந் பாசயதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-- ப்ராஜகஸ்யாஹ-த்வக்ஸ்தமிதி| ப்ராஜகஸ்ய த்வக்ஸ்தாநம்| த்வசோ ப்ராஜநஂ-ப்ரகாஶநஂ, கர்ம| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௦) - " ததப்யங்கபரிஷேகாலேபாதீந் பாசயதி " இத்யுக்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶ்லேஷ்மா து பஞ்சதா,-பஞ்சப்ரகாரஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஶ்லேஷ்மவிஶேஷாநாஹ-ஶ்லேஷ்மேதி| அவலம்பகல்கே தகபோதகதர்பகஶ்லேஷகபேதாத் பஞ்சாதா ஶேஷ்மா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸஃ-ஶ்லேஷ்மா, உரஸி திஷ்டதீத்யுரஃஸ்தஃ, த்ரிகஸ்ய-பஷ்டாதா(த)ராக்யஸ்ய, ஸ்வவீர்யதஃ-ஸ்வப்ரபாவாத், யத்-யஸ்மாத், அவலம்பநஂ கரோதி-ஸ்வகர்மணி தஸ்ய ஸாமர்த்யமுத்பாதயதி| ஹதயஸ்யாந்நவீர்யாத்-அந்நவீர்யேணாப்யவஹதாதந்நாத்ரஸரூபதாபரிணதாத் தத்வீர்யேண-தத்பலேநாவலம்பநஂ கரோதி| சஶப்தாத் ஸ்வவீர்யேணாபி ஹதயஸ்யாவலம்பநஂ கரோதி| கிந்த்வந்நவீர்யாததிஶயேந யதாऽவலம்பநஂ ஹதயஸ்ய கரோதி ந ததா ஸ்வவீர்யதஃ| யதோऽந்நரஸஃ பூர்வஂ ஹதி ஸ்திதிஂ கத்வா ததோ வ்யாநவிக்ஷிப்தஃ ஸர்வஂ ஶரீரஂ யாதி, தஸ்மாத்விஶேஷேண ஹதயஸ்யாந்நவீர்யாதவலம்பநஂ யுக்தம்| ஆகமோऽபி-"ஹதயஂ மநஸஃ ஸ்தாநமோஜஸாஶ்சிந்திதஸ்ய ச| மாஂஸபேஶீசயோ ரக்தபத்மாகாரமதோமுகம்|| யோகிநோ யத்ர பஶ்யந்தி ஸம்யக் ஜ்யோதிஃ ஸமாஹிதாஃ| ரஸோ யஃ ஸ்வச்சதாஂ யாதஃ ஸ தத்ரைவாவதிஷ்டதே|| ததோ வ்யாநேந விக்ஷிப்தஃ கத்ஸ்நஂ தேஹஃ ப்ரபத்யதே|" இதி| ததா, தத்ஸ்த ஏவ-உரஃஸ்த ஏவ, ஏஷ ஶ்லேஷ்மா ஶேஷாணாஂ கபஸ்தாநாநாமம்புகர்மணா-க்லேதஸஂஶ்லேஷாதிலக்ஷணேந ஜலவ்யாபாரேண, அவலம்பநஂ கரோதி| அதஃ-அஸ்மாத்யதோக்தாத்தேதோஃ, அவலம்பகஃ ஶ்லேஷ்மேத்யுச்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦ அவலம்பகஸ்ய ஸ்தாநகர்மாண்யாஹ-உரஃஸ்த இதி| அவலம்பகஸ்ய உரஃ ஸ்தாநம்| த்ரிகாத்யவலம்பநஂ கர்ம| த்ரிகஸ்யபஷ்டாதாரஸ்ய, ஸ்வவீர்யதஃ-ஆத்மப்ரபாவேண, அவலம்பநஂ கரோதி| ஹதயஸ்யாந்நவீர்யாத், சகாராஸ்த்வவீர்யாச்ச| ஹதயாவலம்பநேऽந்நவீர்யஂ ஸஹகாரி, "ஆத்மவீர்யேண அந்நரஸஸஹிதேந" இதி ஸுஶ்ருதவசநாத் (ஸூ. அ. ௨௧/௧௪)| தத்ஸ்த ஏவ ஶேஷாணாஂ-கண்டாதீநாம், கபதாக்நாஂ-கபஸ்தாநாநாம், அம்புகர்மணா-ஜலவ்யாபாரேண க்லேதநதர்பணபூரணாதிநா, அவலம்பநஂ கரோதி| கேசித்து பாஹுக்ரீவாஸ்தித்ரயஸங்காதஂ த்ரிகமாஹுஃ| ததஸத்| த்ரிகஶப்தஸ்ய பஷ்டவஂஶாதர ஏவ ரூடத்வாத்| ரூடிஸ்துயோகாத்வலீயஸீ| ஆஸந்நத்வஂ சாப்ரயோஜகம், தவீயஸாமபி கபாதாக்ந்நாமவலம்பநோக்தேஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யஃ புநஃ ஶ்லேஷ்மா ஆமாஶயே ஸ்திதஃ, ஸ க்லேதக இத்யுச்யதே| குதஃ ? அந்நஸங்காதக்லேதநாத்காரணாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- க்லேதகஸ்யாஹ-யஸ்த்விதி| க்லேதகஸ்யாமாஶயஃ ஸ்தாநம்| அந்நஸங்காதக்லேதநஂ கர்ம|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரஸநாஸ்தாயீ-ஜிஹ்வாஸ்தோ, போதக இத்யுச்யதே, ரஸபோதநாத் காரணாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- போதகஸ்யாஹ-ரஸபோதநாதிதி| போதகஸ்ய ரஸநா-ஜிஹ்ணேந்த்ரியஂ ஸ்தாணம்| ரஸபோதநஂ கர்ம|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶிரஃஸ்தஸ்தர்பக இத்யுச்யதே, அக்ஷதர்பணாத்வேதோஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தர்பகஸ்யாஹ-ஶிரஃ ஸஂஸ்த இதி| தர்பகஸ்ய ஶிரஃஸ்தாநம்| இந்த்ரியதர்பணஂ கர்ம|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸந்திஷு ஸ்திதஃ ஶ்லேஷ்மா ஶ்லேஷக இத்யுச்யதே, ஸந்திஸஂஶ்லேஷாத் காரணாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஶ்லேஷகஸ்யாஹ-ஸந்திஸஂஶ்லேஷாதிதி| ஶ்லேஷகஸ்யஸந்தயஃ ஸ்தாநம்| ஸந்திஸஂஶ்லேஷணஂ கர்ம|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ப்ராயேண-பாஹுல்யேந, தோஷாணாமவிகதாத்மநாஂ-அப்ரச்யுதஸ்வபாவாநாம், இதி-உக்தப்ரகாராணி, ஸ்தாநாநி வ்யாபிநாமபி-ஸகலஶரீரசராணாமபி, ஜாநீயாத்| வைத்ய இதி ஶேஷஃ| ததா, கர்மாணி பதக்பதக்-ப்ரத்யேகஂ கத்வா, ஜாநீயாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ப்ரகரணார்தமுபஸஂஹரதி-இதி ப்ராயேணேதி| ப்ராயேண-பாஹுல்யேந, யத்யபி ஸர்வஶரீரவ்யாபிநஸ்ததாऽப்யேஷு ஸ்தாநேஷ்வதிஶயேந தீஷ்டந்தீத்யர்தஃ| அவிகதாமநாஂ-அப்ரச்யுதஸ்வபாவாநாம், விகதாத்மநாஂ து ந ஸ்தாநநியமஃ| இதி ஸ்தாநகர்மப்ரகரணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-உஷ்ணேந குணேந விருத்தேநோபஹிதா ரூக்ஷாதயஃ-ப்ரதமாத்யாயோக்தாஃ (ஶ்லோ. ௧௧) ஷட்வாதகுணாஃ, வாயோஶ்சயஂ குர்வந்தி, ந கோபமுஷ்ணஸ்ய விருத்தத்வாத்| த ஏவ ச ரூக்ஷாதயஃ ஶீதகுணோபஹிதாஸ்தத்ஸதஶத்வாத்வாயோஃ கோபஂ குர்வந்தி| உஷ்ணேந யுக்தாஃ ஸ்நிக்தாதயோ குணா வாயோஃ ஶமஂ குர்வந்தி, விபரீதத்வாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அதாவஸ்தா| ஸா ச த்வேதா,-ஸாம்யஂ வைஷம்யஂ ச| வைஷம்யஂ த்வேதா,க்ஷயோ வத்திஶ்ச| வத்திர்த்வேதா சயப்ரகோபபேதேந| க்ஷயோவத்திர்த்வேதா,- சயப்ரகோபபேதேந| சயப்ரகோபக்ஷயஸாம்யபேதாச்சதஸ்த்ரோऽவஸ்தாஃ| தத்ர க்ஷயஸாம்யேப்ரஶமஶ்ப்தேநோத்பாத்தே நிஷ்பாத்யமாநஸ்ய ப்ரஶமஸ்ய க்ஷயரூபத்வாத் நிஷ்பந்நஸ்ய ஸாம்யரூபத்வாத் ப்ரஶமஹேதூநாஂ ப்ரமாதாதியோகே புநஃ க்ஷயரூபத்வாத் , க்ஷயஹேதூநாமபி ப்ரஶமஹேதூநாஂ ப்ரமாதாதியோகே புநஃ க்ஷயரூபத்வாத், க்ஷயஹேதூநாமபி ப்ரஶமஶப்தத்வாச்ச| தத்ர சயாதிநிதாநம்| தத்ர வாயோராஹ- உஷ்ணேநேதி| உஷ்ணேந குணேந யுக்தா ருக்ஶாதயோ வாயோ: ஸஞ்சயஂ குர்வந்தி, த ஏவ ஶீதேந யுக்தாஃ கோபம்| உஷ்ணேந யுக்தாஃ ஸ்நிக்தாஃ ஶமஂ குர்வதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஏவஂ பித்தஸ்ய ஶீதேந குணேந யுக்தாஸ்தீக்ஷ்ணாதயோ குணாஶ்சயஂ குர்வந்தி| த ஏவ தீக்ஷ்ணாதயோ குணா உஷ்ணேந ஸஹிதாஃ கோபஂ குர்வந்தி| மந்தாதயோ குணாஃ ஶீதகுணயுக்தாஃ ஶமஂ குர்வந்தி, விபரீதத்வாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பித்தஸ்யாஹ-ஶீதேநேதி குணேந யுக்தாஸ்தீக்ஷ்ணாத்யாஃ பித்தஸ்ய சயஂ குர்வதே, த ஏவ உஷ்ணேந யுக்தாஃ கோபம்| ஶீதேந யுக்தாஃ மந்தாத்யாஃ ஶமஂ குர்வதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶீதகுணோபஹிதாஃ ஸ்நிக்தாதயஃ கபஸ்ய சயஂ குர்வதே| உஷ்ணேந யுக்தாஸ்த ஏவ ஸ்நிக்தாதயஃ கபஸ்ய கோபஂ குர்வதே| தேநைவ-உஷ்ணேந, யுக்தா ரூக்ஷாதயஃ கபஸ்ய ச ஶமஂ குர்வந்தி| கபஸ்ய ஹி ஶீதகுணேந ஸதஶேநாபி ஸ்நிக்தாதிகுணயுக்தேந ஸ்த்யாநத்வாச்சயஃ ஸ்யாத்| விபரீதேநோஷ்ணேந விலயநாத் கோபஃ| ஸ ஏவோஷ்ணோ யதா ரூக்ஷாதியுக்தோ பவதி ததா விபரீதத்வாத் ஶமோ பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- கபஸ்யாஹ-ஶீதேநேதி| ஶீதேநயுக்தாஃ ஸ்நிக்தாத்யாஃ கபஸ்ய சயஂ குர்வதே, த ஏவோஷ்ணேந யுக்தாஃ கோபம்| தேந-உஷ்ணேந ஸஹிதா ரூக்ஷாதயோ குணாஃ ஶமஂ குர்வதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்வதாம்நீயே ஸ்தாநே தோஷஸ்ய யா வத்திஃ ஸ சய உச்யதே| சிதஸ்ய தோஷஸ்ய லிங்கமாஹ-ப்ரத்வேஷ இத்யாதி| யதா ஹி வாதஶ்சிதோ பவதி ததா ரூக்ஷாதிஷு தத்குணஸாமாந்யேஷு ப்ரத்வேஷஃ ஸ்யாத்| தத்விபரீதகுணேஷு ஸ்நிக்தாதிஷ்வபிலாஷஃ ஸ்யாத்| ஏவஂ கபபித்தயோஶ்சிதயோர்வ்யாக்யேயம்| நநு, "ப்ரத்வேஷோ வத்திஹேதுஷு" இத்யேகமேவ லக்ஷணஂ தோஷசயஸத்தாநுமாபகஂ கர்துஂ ந்யாய்யம்| யதி வா "விபரீதகுணேச்சா ச" இத்யேதத்| கிஂ த்வயோரூபாதாநேந ? அத்ரோச்யதே| கதாசிதசிதோऽபி தோஷோ வாதாக்யஃ ஸ்வப்ரமாணஸ்தஃ க்ஷீணோ வா யஸ்ய ஸ வாதவத்திஹேதூந் ரூக்ஷாதீந்ந த்வேஷ்டி, அபி து தாநிச்சதி, ஸாத்ம்யவஶாத்| யதா,-கர்பிணீ ஸ்த்ரீ தோஹதவஶாத்| ததேவஂ வ்யபிசாரதர்ஶநாத்| ப்ரதோஷோ வத்திஹேதுஷு" "விபரீதகுணேச்சா ச" இதி த்வயமபி கர்தவ்யம்| தேந யதா துல்யகாலஂ புருஷஸ்ய வாதஸமாநகுணேஷு தத்வத்திஹேதுஷு ப்ரத்வேஷோ ஜாயதே, வாதகுணப்ரதிபக்ஷேஷு தத்க்ஷபணஹேதுஷு சாபிலாஷஃ, ததா ஸம்யக் நிஶ்சீயதே வாதஸ்யோபசிதிஃ, இதி த்வயமப்யேததுக்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அத சயாதிலக்ஷணம்| தத்ர சயஂ லக்ஷயதிசயோ வத்திரிதி| தோஷஸ்ய வத்திஃ-சயஃ| ஸா ச ப்ரதமஂ ஸ்வதாந்ந்யேவ பவதி| யாவாநேவாஶயஃ ஸஞ்சாரவதா தோஷேண வ்யாத்ப்ஸ்தாவாநேவ நிஃஸஞ்சாரேண வ்யாப்யதே, ஸ ச ஸஂஹதிரூபத்வாத் ஸஞ்சயாக்யஃ| யதா ஸர்வ ஏவாஶயோ வ்யாப்யதே ததா வத்திஹேதுஷு-ஸமாநகுணேஷு ப்ரத்வேஷ உத்பத்யதே, ஸ ப்ரகோபப்ராரம்பரூபத்த்வாத் ப்ரகோபாக்யஃ| ததஃ பரஸ்யாஶயம் உத்பாஶயஂ ப்ரவிஶதி ததா விபரீதகுணேச்சா, சகாராத்ஸமாநகுணேஷு த்வேஷஶ்ச| ஸ ப்ரஸரரூபத்வாத் ப்ரஸராக்யஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-உந்மார்ககாமிதா-ஸ்வஸ்தாநஂ த்யக்த்வா தோஷஸ்ய யத் புநர்மார்காந்தரகமநம், ஸ கோப இத்யுச்யதே| கோபஸ்ய து லிங்கமாஹ-லிங்காநாஂ ஸ்வேஷாஂ யதாயதஂ தர்ஶநஂ-உத்பவஃ| வாதாதீநாஂ குபிதாநாஂ யாநி லிங்காநி தோஷாதிவிஜ்ஞாநீயேऽபிஹிதாநி வாதவ்யாதிநிதாநே ச வக்ஷ்யந்தே, தேஷாஂ லக்ஷணாநாமுபலப்திஃ, [ வைத்யேநாதுரேண ச| யத்தத் கோபஸ்ய லிங்கம்| ததா, அஸ்வாஸ்த்யஂ-உத்பித்ஸுரோகேச்சயா ஸாமாந்யேந தேஹமநோபிபூதத்வம்| ததா, ரோகஸ்ய-ஜ்வராதேஃ, ஸம்பவோ-ஜந்ம| நநு, "லிங்காநாஂ தர்ஶநஂ ஸ்வேஷாம்" "அஸ்வாஸ்த்யம்" "ரோகஸம்பவஃ" இதி கிஂ த்ரிதயமுத்திஷ்டம் ? ஏகேநைவ தோஷகோபாவகமாதேகமேவோபதேஷ்டுஂ யுக்தம்| நைவம்| வ்யபிசாரதர்ஶநாத்| ததா ஹி வக்ஷ்யதி பாண்டுரோகசிகித்ஸிதே (ஶ்லோ. ௪௬)- "ரூக்ஷஶீதகுருஸ்வாதுவ்யாயாமபலநிக்ரஹைஃ| கபஸம்மூர்ச்சிதோ வாயுர்யதா பித்தஂ பஹிஃ க்ஷிபேத்||" இத்யாரப்ய யாவத் "பித்தே ஶாகாஸமாஶ்ரிதே|" இதி| ததேவமேஷஃ காமலாக்யோ ரோகஃ பித்தலிங்கதர்ஶநாதபி ந பித்தஸ்ய கோபமநுபயாதி| அத ஏவ பித்தப்ரகோபகரஂ பஶாம்லதீக்ஷ்ணகடுகாதி சிகித்ஸிதமத்ர நிர்திஷ்டம்| அஸ்வாஸ்த்யமித்யேததபி ந தோஷகோபஸ்ய நிஶ்சிதஂ லிங்கம்| ததா ஹி-மாநஸேநாபி பயஶோகாதிநாऽஸ்வாஸ்த்யஂ தஶ்யதே| ததா, ஆகந்தவோऽபி ரோகா தோஷகோபமந்தரேணைவோத்பத்யமாநா தஶ்யந்தே| தஸ்மாத்ரோகஸம்பவாதபி தோஷகோபோऽயமநிஶ்சிதஃ| ததேவஂ லக்ஷணத்ரிதயேநைவாநேந தோஷகோபோ நிஶ்சேதுஂ ஶக்யத இதி த்ரிதயமப்யேதத்வக்தவ்யம்| ஸ்வஸ்தாநஸ்தஸ்யேத்யாதி| ஸ்வஸ்தாநஂ-யதோத்திஷ்டஂ பக்வாஶயாதி| ஸ்வஸ்தாநாவஸ்திதஸ்யைவ வாதாதிதோஷஸ்ய யா ஸமதா-ஸ்வப்ரமாணத்வம், விகாரஸ்ய-ரோகஸ்ய, அஸம்பவஃ-அநுத்பத்திஃ, ஸ ஶம உச்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- கோபஂ லக்ஷயதி- கோபஸ்த்விதி| உந்மார்ககாமிதா-ஸ்வமார்காதந்யேந மார்கேண கமநம்,-கோபஃ| தத்ர யதா ப்ரதமஂ ஸ்தாநிநமபிபூய அந்யஸ்தாநவ்யாப்திஸ்ததா ஸ்வேஷாஂ லிங்காநாஂ-ரௌக்ஷ்யாதீநாஂ தர்ஶநம், ஸ ஸமந்தாதந்யஸ்தாநாஶ்ரயணாத் ஸ்தாநஸஂஶ்ரயாக்யஃ| ததோ விகுர்வாணோ ஜ்வராதிரூபேணாபிவ்யஜ்யதே ததா அஸ்வாஸ்த்யஂ-ப்ரகத்யந்யதாத்வம், ஸ ரோகரூபேணாபிவ்யக்தத்வாத் வ்யக்த்யாக்யஃ| ததஸ்தமேவ ரோகமவஸ்தாந்தராண்யநுபவந்நநுபந்தாதி ததா ரோகஸம்பவஃ| ஸம்பவஂ-தீர்ககாலாநுவர்தநமிதி யாவத்| ஸோऽவஸ்தாபேதரூபத்வாத் பேதாக்யஃ| ஏதாஶ்ச ஷடவஸ்தாஃ ஸுஶ்ருதேந ஸ்பஷ்டமுக்தாஃ (ஸூ. அ. ௨௧/௩௬) - "ஸஞ்சயஂ சப்ரகோபஂ சப்ரஸரஂ ஸ்தாநஸஂஶ்ரயம்| வ்யக்திஂ பேதஂ ச யோ வேத்தி தோஷாணாஂ ஸ பவேத்பிஷக்||" தத்ப்ரயோஜநஂ ச " ஸஞ்சயேऽபஹதா தோஷா லபந்தே நோத்தரா கதீஃ| தே தூத்தராஸு கதிஷு பவந்தி பலவத்தராஃ|" இதி| ப்ரஶமஂ லக்ஷயதி-ஸ்வஸ்தாநஸ்தஸ்யேதி| ஸ்வஸ்தாநஸ்தத்வஂ ஸமத்வமவிகதத்வஂ சேதி மிலிதஂ ப்ரஶமலக்ஷணம்| ரஸவர்ணஸ்பர்ஶாத்யந்யத்வஂ-விகாரஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வாதஸ்ய க்ரீஷ்மாதிஷு த்ரிஷு யதாஸங்க்யஂ சயப்ரகோபப்ரஶமா ஜாயந்தே| க்ரீஷ்மே வாயோஶ்சயஃ, வர்ஷாஸு ப்ரகோபஃ, ஶரதி ப்ரஶம இதி| ஏவமக்ரேऽபி யோஜ்யம்| வர்ஷாதிஷ்வித்யாதி| அத்ராபி த்ரிஷ்விதி வர்ததே| வர்ஶாஶரத்தேமந்தேஷு த்ரிஷு பித்தஸ்ய சயப்ரகோபப்ரஶமா பவந்தி| ததா, ஶிஶிராதிஷு த்ரிஷு-ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மேஷு, ஶ்லேஷ்மணஶ்சயப்ரகோபப்ரஶமா பவந்தி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- சயாதீநாஂ காலமாஹ-சயப்ரகோபப்ரஶமா இதி| வாயோர்க்ரீஷ்மே சயஃ, வர்ஷாஸு ப்ரகோபஃ, ஶரதி ப்ரஶமஃ| பித்தஸ்ய து வர்ஷாஸு சயஃ, ஶரதி ப்ரஶமஃ| பித்தஸ்ய து வர்ஷாஸு சயஃ, ஶரதி ப்ரகோபஃ ஹேமந்தே ப்ரஶமஃ| ஶ்லேஷ்மணஃ ஶிஶிரே சயஃ, வஸந்தே ப்ரகோபஃ, க்ரீஷ்மே ப்ரஶமஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ரீஷ்மகாலே வாதோ லகுரூக்ஷாபிரோஷதீபிர்தேஹே சாதாநகாலஸ்வாபாவ்யாத்தத்விதே-லகுரூக்ஷே, தத்விதோ-லகுரூக்ஷஃ, ஸமீரண இதி ஸமாநகுணத்வாத் பவநஸ்ய கோபஃ ப்ராப்தஃ, ஸ நிஷித்யதே "காலஸ்யௌஷ்ண்யாத்" இத்யநேந ஏவஂ பித்தஸ்ய வர்ஷாஸு கோபஃ, "ந து காலஸ்ய ஶைத்யஃ" இத்யநேந நிஷித்யதே |

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- காலநியமே யுக்திமாஹ-சீயத இதி| க்ரீஷ்ம ஆஹாரஸ்ய தேஹஸ்ய ச லகுரூக்ஷத்வே கரோதி| தாப்யாஂம்லகுரூக்ஷோ வாயுஶ்சீயதே, ந து குப்யாதி, உஷ்ணேந ப்ரதிபத்தத்வாத்| வர்ஷாகால ஆஹாரஸ்யாம்லவிபாகத்வஂ கரோதி| தேநாம்லவிபாகஂ பித்தஂ சீயதே, ந து குப்யாதி, ஶீதேந ப்ரதிபத்தத்வாத்| ஶிஶிர ஆஹாரஸ்ய தேஹஸ்ய ச ஸ்நிக்தஶீதத்வே கரோதி| தாப்யாஂ ஸ்நிக்தஶீதஃ கபஶ்சீயதே, ந து குப்யதி, ஶீதேந கதவத்தநீபூதத்வாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-இதி-பூர்வோக்தஃ, அயஂ-வாய்வாதிசயாதிஃ, காலஸ்ய ஸ்வபாவஃ| ஆஹாராதிவஶாத்-அந்நபாநஸாமர்த்யாத், புநர்தோஷாஃ ஸத்யோऽபி-தத்க்ஷணாதேவ காலமநபேக்ஷ்யைவ, சயாதீந்-சயப்ரகோபப்ரஶமாந் யாந்தி| தஸ்மாதேவ சாஹாராதிவஶாத் யதாஸ்வஂ சயாதிகாலேऽபி வா தோஷா ந து சயாதீந் யாந்தி| தஸ்மாத் காலாதாஹாராதீநாஂ ப்ராதாந்யமித்யர்தஃ|ஆஹாராதீத்யத்ராதிஶப்தேந ரஸாயநவாஜீகரணவமநவிரேசநாதயோ கஹ்யந்தே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- காலாதாஹாராதீநாஂ பலவத்வமாஹ-இதீதி| ஆதிஶப்தேந விஹாரோ தேஶஶ்ச| ஸத்யோऽபி-ஸ்வகாலஂ விநாऽபி,யாந்தி| ஸ்வகாலேऽபி ந யாந்தி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மலஃ குபிதஃ ஸஹஸா-ஶீக்ஹ்ரமேவ, ஆபாததலமஸ்தகஂ வ்யாப்நோதி,-பாததலாதாரப்ய யாவந்மஸ்தகமித்யர்தஃ| ஆங்மர்யாதாபிவித்யோர்பிபக்த்யர்தேऽவ்யயீபாவஃ| நிவர்ததே புநரல்பால்பஂ-ஸ்தோகஂ ஸ்தோகமிதி| ஜலௌகவத்-யதா கிரிநத்யாதீநாஂ ஜலபூரஃ ஸமவிஷமஂ ஸஹஸைவ வ்யாப்நோதி, நிவர்ததே து ஸ்தோகஂ ஸ்தோகமிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ப்ரகோபப்ரஶமயோஃ க்ஷிப்ரசிரநிஷ்பாத்யத்வாமாஹவ்யாந்போதீதி| ஸஹஸா-வேகேந| மலோ-தோஷஃ| அல்பால்பஂ சிரேண| ஜலௌகவத்-நதீபூரவத்| ஸ ஹி வேகேந வர்ததே சிரேண ஹஸதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யத்ததோர்நித்யஸம்பந்தாத் யஸ்மாதிதி லப்யதே| யஸ்மாந்நாநாரூபைஃ-அநேகப்ரகாரைஃ, அஸங்க்யேயைஃ-கணநாஂ ஸமதீதைஃ, விகாரைஃ-ஜ்வராதிபிஃ, மலா-வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணஃ, குபிதாஸ்தநுஂ-தேஹஂ, தாபயந்தி-துஃகயந்தி| தஸ்மாத்தத்தேத்வாகதிஸாதநஂ ஶக்யஂ நைகைகஶோ வக்துஂ-அயமஸ்ய விகாரஸ்ய ஹேதுரியமாகதிரிதஂ லக்ஷணமிதமஸ்ய ஸாதநஂ-சிகித்ஸிதமிதி| அதஃ ஸாமாந்யமுச்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அத ஹேதுஃ| தத்விஶேஷாணாஂ நிஃஶேஷஂ நிரூபதிதுமஶக்யத்வாத்ஸாமாந்யஂ வாச்யம்| ததேவாஹ-நாநாரூபைரிதி| விகாராணாமஸங்கயத்வஂ ப்ரதிவிகாரஂ ச ரூபாணாம்| அதஸ்ததேத்வாதி ப்ரகதிவிகாரஂ வக்துமஶக்யம், ஸாதாரணஂ தூச்யதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸர்வேஷாஂ ரோகாணாஂ யஸ்மாத்தோஷா ஏவைககாரணம்| ஏகஂ-ப்ரதாநஂ ச தத்காரணஂ-நிமித்தமேககாரணம்| யதி வா ஸர்வேஷாஂ ரோகாணாஂ தோஷா ஏகஂ-துல்யஂ காரணம், ஸமாநஂ காரணமித்யர்தஃ| ஏவஶப்தோऽவதாரணார்தஃ| தோஷா ஏவ காரணம், நாபரஂ கிஞ்சித்வஸ்துஜாதம்| அத்ர தஷ்டாந்தமாஹ-யதேத்யாதி| பக்ஷீ-ப்ராசிகாதிஃ, யதா ஸர்வதஃ-ஸமந்தாத், பரிபதந்-ப்ரமந், ஸர்வமப்யஹஃ-ஸகலமபி திவஸம், ஆத்மீயாஂ சாயாஂ நாத்யேதி-நாதிக்ராமதி, தயா விநா க்ஷணமப்யஸௌ நோபலப்யத இத்யர்தஃ| ததா அந்யதபி நிதர்ஶநமாஹ-யதா வேத்யாதி| யதா வா கத்ஸ்நஂ-நிரவஶேஷம், ஏதத்விகாரஜாதஂ-ஸ்தாவரஜங்கமாதிபேதபிந்நஂ ஜராயுஜாண்டஜாதிபேதபிந்நஂ வா, விவிதஂ-நாநாப்ரகாரஂ, த்ரீந் குணாந்-ஸத்த்வரஜஸ்தமஃஸஂஜ்ஞாந், நாதிவர்ததே-நாத்யேதி, த்ரிபிரேதைர்விரஹிதஂ ந ஜாதுசித்பவதீத்யர்தஃ| ததா ஸ்வதாத்வித்யாதி| தாதவோ-தோஷதாதுமலாஃ ஶரீரதாரணஸாமாந்யாத், தேஷாஂ வைஷம்யஂ-ஸ்வலக்ஷணதோऽந்யதாத்வம், ஸ்வதாதுவைஷம்யஂ நிமித்தஂ யஸ்ய தத்விகாரஜாதஂ த்ரீந் தோஷாநாதிக்ராமதி, த்ரிதோஷரஹிதஂ ந ஸம்பவதீத்யர்தஃ| தாதுவைஷம்யஂ ச ப்ரதிரோகமந்யாதஶத்வாந்நாநாவிதம்| யத்து யேந தாதுவைஷம்யேண ஜந்யதே, தத்தஸ்ய ஸ்வஂ-ஸ்வீயஂ பவதி| யேஷாஂ து ரோகாணாஂ தேவக்ரஹாதி நிமித்தஂ ந தேஷு ததா தோஷாநுபந்தஃ, ஆகந்துகத்வாத்| ஆகந்துகநிஜயோர்ஹ்யயமேவ பேதஃ,-யதாகந்துகேஷு ப்ரதமஂ ரோகோத்பூதிஃ பஶ்சாத்தோஷாநுபந்தஃ, நிஜேஷு ப்ராக்தோஷாநுபந்த இதி| யே து வ்யாசக்ஷதே,-ஸ்வே ச தே தாதவஶ்ச தேஷாஂ வைஷம்யமிதி| தேஷாஂ நாயமர்தஃ ப்ரதிபாதிதஃ ஸ்யாத்| ஸ்வக்ரஹணஂ சாதிரிச்யதே| யதஃ ஶரீராந்தராவஸ்தாயிநோ தோஷா வாதாதயஃ ஶரீராந்தரே ரோகஂ ஜநயிதுஂ நாலம்| தஸ்மாத்பூர்வமேவ வ்யாக்யாநஂ ஶ்ரேயஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தத்ர தோஷஹேதுரேவ ஸாதாரணோ ரோகஹேதுஃ| தத்ர யுக்திமாஹ-தோஷா ஏவேதி| தோஷா ஏவ காரணம், தோஷாஃ காரணமேவேத்யேவைகஶப்தாப்யாமுச்யதே| அத்ரார்தே தஷ்டாந்ரத்வயம், யதா பக்ஷீ தேஶபேதேऽபி சாயாஸம்பந்தஂ ந த்யஜதி, ததா விகாரோ தோஷஸம்பந்தம்| யதா ச மஹதாதிபதிவ்யந்தஂ கார்யஂ குணஸம்பந்தஂ ந த்யஜதி| கிஂ தோஷஜமேவ தோஷஸம்பந்தஂ ந த்யஜதி ? நேத்யாஹ-ததேதி| ஸ்வதாதுர்வைஷம்யநிமித்தமிதி யோ தாதுர்யஸ்ய ரோகஸ்யாதிஷ்டாநஸ்வேநோக்தஃ ஸ தஸ்ய ஸ்வதாதுஃ தஸ்ய வைஷம்யஂ-க்ஷயோ வத்திர்விகதத்வமுந்மார்கத்வஂ வா தந்நிமித்தஂ யஸ்ய தத்ததா| ரஸஜாதீநாமபி தோஷைர்விநா நோத்பதிஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தேஷாஂ-வாதாதீநாஂ, கோபே காரணம்,-அஸாத்ம்யைஃ-அநுசிதைஃ, அர்தைஃ-ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தாக்யைஃ, ஶ்ரோத்ரத்வக்சக்ஷூரஸநக்ஹ்ராணாக்யாநாமிந்த்ரியாணாஂ யஃ ஸஂயோகஃ, ததா காலஃ-ஶீதோஷ்ணவர்ஷாலக்ஷணோ துஷ்டஃ, ததா கர்ம-சைஹிகமந்யஜந்மஜஂ ச, யத் துஷ்கதஂ-அஶுபம், ஏதத்த்ரயஂ தேஷாஂ தோஷாணாஂ கோபே ஹேதுஃ| துஶப்தஃ ஸமுச்சயே| ந கேவலஂ ரூக்ஷாதயோ வாதாதீநாஂ கோபே காரணம், யாவதஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகாதிரபி| ஏதச்ச (தத்)- பூர்வோக்தஂ தோஷகோபகாரணமஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகாதிபேதேந த்ரிதா பிந்நமபி, புநஃ-பூயஃ, த்ரிதா-த்ரிப்ரகாரஂ, பித்யதே| கதம் ? ஹீநாதிமித்யாயோகபேதேந|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தோஷகோபஹேதுமாஹ-தேஷாமிதி| ஸ ச த்ரிவிதஃ,-அஸாத்ம்யாவிஷயஸேவா துஷ்காலோ துஷ்கர்ம சேதி| ஸோऽபி ப்ரத்யேகஂ த்ரிவிதஃ,-ஹீநயோகோऽதியோகோ மித்யாயோகஶ்சேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அர்தேந-ஶப்தாதிநா, ஸ்வேநேந்த்ரியஸ்ய-ஶ்ரோத்ராதேஃ, அல்போ யஃ ஸஂயோகஃ ஸ ஹீநஃ-ஹீநயோகஃ| நைவ வேதி| அதவா ஸர்வஸர்விகயா தேநார்தேந ந ஸஂயோகஃ, ஸோऽபி ஹீநயோகஃ| தஸ்யைவேந்த்ரியஸ்ய ஸ்வேநார்தேந யோऽதிஸஂஸர்கஃ-அதிஸேவாலக்ஷணஃ, ஸ தஸ்ய ஸ்வேநார்தேநாதியோகஃ| ததா, ஸூக்ஷ்மபாஸுரபைரவமித்யாதி யதக்ஷ்ணா வீக்ஷ்யதே-நயநேநாலோக்யதே, ஸ தஸ்ய சக்ஷுரிந்த்ரியஸ்ய ஸ்வேநார்தேந மித்யாயோகஃ| ஏவமநயா திஶா ஸூக்ஷ்மபாஸுரபைரவம், ததா அத்யாஸந்நாதிதூரஸ்தஂ விப்ரியஂ விகதாதி ச யதக்ஷ்ணா ரூபஂ வீக்ஷ்யதே, ஸ தாருணோ மித்யாயோகஃ, திமிராதிஹேதுத்வாத்| ஏவஂ-அநயா சக்ஷுஷோ ரீத்யா, அந்யாநபீந்த்ரியார்தாந் யதாஸ்வமிந்த்ரியாணாமத்யுச்சபூத்யாதீந் மித்யாயோகரூபாந் வித்யாத்| யதாऽத்யுச்சபருஷேஷ்டவிநாஶபீஷணாத்யநிஷ்டஃ ஶப்தஃ ஶ்ரோத்ரேந்த்ரியேண கஹ்யதே, ததா ஶ்ரோத்ரேந்த்ரியஸ்ய ஸ்வேநார்தேந ஶப்தாக்யேந மித்யாயோகஃ| யதா பூதிவிஷ்டாத்யநிஷ்டோ கந்தோ க்ராணேந்த்ரியேண கஹ்யதே, ததா க்ராணேந்த்ரியஸ்ய ஸ்வேநார்தேந கந்தாக்யேந மித்யாயோகஃ| யதா ஸ்நாநாநுலேபநாதீநாஂ ஶீதோஷ்ணாதீநாஂ ச ஸ்பஶ்யாநாமக்ரமஸேவநேந ஸ்பர்ஶஃ ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியேண கஹ்யதே, ததா ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியஸ்ய ஸ்வேநார்தேந ஸ்பர்ஶாக்யேந மித்யாயோகஃ| ததா, ரஸநேந்த்ரியேண யோ ரஸோऽபரிபாட்யா யுஜ்யதே, ததாऽபத்யத்ரவ்யநிவிஷ்டோऽபி யோ ரஸோ ரஸநேந்த்ரியேண கஹ்யதே, ஸ தஸ்ய ரஸநேந்த்ரியஸ்ய ஸ்வேந ரஸாக்யேநார்தேந மித்யாயோகஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தத்ராஸாத்ம்யவிஷயஸேவாயாஸ்த்ரைவித்யஂ லக்ஷயதிஹீநோऽர்தேநிதி| இந்த்ரியஸ்ய-சக்ஷுராதேஃ, ஸ்வேநார்தேந-ரூபாதிநா, அல்பஃ ஸஂயோகோ நைவ வா யோகோ-ஹீநயோகஃ, விஷயோத்கண்டாயா அநிவத்திர்ஹீநத்வமித்யர்தஃ| உத்கண்டாநிவத்தாவபி ஸேவநஂ-அதியோகஃ| ஸூக்ஷ்மாதிரூபஸேவா, அத்யுச்சாதிஶப்தஸேவா, பூத்யாதிகந்தஸேவா, அத்யம்லாதிரஸஸேவா, அதிஶீதாதிஸ்பர்ஶஸேவா ச, மித்யாயோகஃ| பாஸுரஂ-அதிதீப்தம்| பைரவஂ-பயங்கரம்| விப்ரியஂ-த்விஷ்டம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-காலஃ புநஃ ஶீதோஷ்ணவர்ஷாபேதேந த்ரிதா-த்ரிப்ரகாரோ மதோ முநீநாம்| தத்ர ஹேமந்தஶிஶிரலக்ஷணஃ-ஶீதஃ| உஷ்ணோ-வஸந்தக்ரீஷ்மலக்ஷணஃ| ப்ராவட்ஶரல்லக்ஷணோ-வர்ஷாக்யஃ| ஸ ச காலோ ஹீநஶீதாதிர்ஹிநயோகலக்ஷணஃ| அதியோகோऽதிமாத்ரயோகலக்ஷணஃ| விபரீதஂ ஸ்வஂ-ஶீதோஷ்ணவர்ஷாக்யஂ, லக்ஷணஂ யஸ்ய காலஸ்ய, ஸ விபரீதஸ்வலக்ஷணோ மித்யாயோகஃ| குணகுணிநோரபேதோபசாராத் கால ஏவமுச்யதே| தத்ர யதா,-ஹேமந்தே ஶீதஸ்யால்பத்வஂ ஹீநோ யோகஃ, தஸ்மிந்நேவ ஹேமந்தேऽதிஶைத்யமதியோகஃ, தஸ்மிந்நேவ ஹேமந்த ஔஷ்ண்யஂ மித்யாயோகஃ| உபலக்ஷணஂ சேதம்| ஏவஂ ஶரத்வஸந்தயோரபி யந்மந்தவர்ஷோஷ்ணத்வஂ ஸ்வலக்ஷணஂ தத்யதா ஹீநதரஂ ஸ்யாத், ஸோऽபி ஹீநயோகஃ| ஏவமதியோகா (கமித்யா) யோகயோரபி யோஜ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- துஷ்காலஸ்ய த்ரைவித்யஂ லக்ஷ்யதி-காலஸ்து ஶீதோஷ்ணவர்ஷாபேதாதிதி| ஶீதோஷ்ணவர்ஷாபேதாந்த்ரிவிதஸ்ய காலஸ்ய ஶீதாதீநாமல்பத்வஂ-ஹீநயோகஃ, ஆதிக்யஂ-அதியோகஃ, வைபரீத்யஂமித்யாயோகஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யதா காலஸ்த்ரிதா நிரூபிதஃ, ததா கர்மாபி காயவாக்சித்தபேதேந த்ரிப்ரகாரஂ விபஜேத்| தத்ர காயகர்மணஸ்ததா வாக்கர்மணஸ்ததா சித்தகர்மணோ ஹீநா யா ப்ரவத்திஃ ஸ ஹீநஸஂஜ்ஞகோ யோகஃ| அதிப்ரவத்திஸ்த்வதியோகஃ| காயாதிகர்மணோ மித்யாயோகமதிகத்யாஹ-வேகோதீரணேத்யாதி| "வேகோதீரணதாரணம்" இத்யாரப்ய யாவத் "பதநஸ்கலநாதிகம்" யதேதத் காயிகஂ கர்ம, தஸ்ய கர்மண ஏவஂரூபஸ்ய யா ப்ரவத்திஃ ஸ காயகர்மணோ மித்யாயோகஃ| விஷமாங்கைஃ க்ரியா-கர்ம, விஷம ஆரம்பஃ-உபயலோகவிருத்தஃ, ததா, விஷமபதநம், விஷமஸ்கலநம், ஆதிஶப்தேந விஷமகமநாதீநாஂ க்ரஹணம்| ஸாமிபுக்தஸ்ய-அர்தபுக்தஸ்ய, யத்பாஷணஂ-ஜல்பநம், ஏவஂரூபா யா ப்ரவத்திஃ ஸ வாக்கர்மணோ மித்யாயோகஃ| ராகத்வேஷபயாதி யதேதந்மாநஸஂ கர்ம, தஸ்ய கர்மண ஏவஂரூபா யா ப்ரவத்திஃ ஸ சித்தகர்மணோ மித்யாயோகஃ| ததா, திநசர்யாத்யாயோக்தஂ யத்ப்ராணாதிபாதாதி தஶதா-தஶப்ரகாரஂ, கர்ம நிந்திதஂ-அஶுபஂ நிர்திஷ்டஂ "ஹிஂஸாஸ்தேய" இத்யாதிநா க்ரந்தேந, தச்ச யதாயதஂ காயவாக்சித்தாநாஂ கர்மணாஂ மித்யாயோகஃ| ஸமஸ்தோऽஸாவிஹ வாऽமுத்ர வா கதஂ-அஸ்மிந் லோகே கதமந்யத்ர வா லோகே கதஂ-ஆசரிதஂ ஸர்வமேவஂ மித்யாயோகஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- துஷ்கர்மணஸ்த்ரைவித்யஂ லக்ஷ்யதி-காயவாகசித்தபேதேநேதி| காயிகவாசிகமாநஸபேதாந்த்ரிதிதஸ்ய கர்மணஃ ப்ரவ த்தேரல்பத்வஂ-ஹீநயோகஃ, ஆதிக்யஂ-அதியோகஃ, வேகோதீரணாதி ரூபத்வஂ-மித்யாயோகஃ| தரணஂ-வேகதாரணம்| விஷமைஃ-துஸ்திதைரங்கைஃ, க்ரியாஃ-சேஷ்டாயா ஆரம்பஃ| ஸாமிபுக்தஸ்ய பாஷணஂஅர்த்தபோஜநே மௌநத்யாகஃ| ப்ராணாதிபாதாதி-ஹிஂஸாதி,"ஹிஂஸாஸ்தேயாந்யதாகாமம்" இத்யாதிநா திநசர்யாயாமுக்தம் (ஶ்லோ. ௨௧)| இஹ-அஸ்மிந் ஜந்மநி| அமுத்ர-ப்ராக்ஜந்மநி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௨) - "த ஏதேऽதியோகாதயஃ ஸாமாந்யதோऽநுபஶயலக்ஷணாஃ| ஸர்வோ வா ப்ரஜ்ஞாபராத ஏவாயஂ யதேஷாமக்விவர்ஜநம்| அத கர்மகாலாஃ புநஃ ஸம்யக்யோகேநோபஶயாத்பூயிஷ்டஂ ஸ்வாஸ்த்யஹேதவஃ| தத்ராபி ரஸவர்ஜ்யா விஷயா யதாயதமிந்த்ரியஂ பாதந்தேऽநுகஹந்தி ச| ஶேஷா ரஸகர்மகாலஸ்துஸர்வஂ தேஹம்| அபி ச| ஸர்வபாவாநாஂ பாவாபாவௌ நாந்தரேண யோகாதியோகாதீந் வ்யவஸ்யேத்| ஸர்வேஷாஂ புநார்விகாராணாஂ நிதாநதோஷதூஷ்யநிவிஶேஷேப்யோ பாவாபாவவிஶேஷா பவந்தி| யதா ஹ்யேதே த்ரயோ நிதாநாதிவிஶேஷா நாந்யோந்யமநுபந்தந்தீஷத்வாऽநுதந்தத்யபலா வா ந ததாऽபிநிர்வர்தந்தே வா| விபர்யயேண விபரீதாஃ| ததாऽந்யஃ ப்ரதாந ஏவ ரோகோऽந்யஸ்ய ப்ரதாநஸ்ய ஹேதுர்பவதி| யதா, ஜ்வரோ ரக்தபித்தஸ்ய, ரக்தபித்தஂ வா ஜ்வரஸ்ய, தௌ ஶ்வாஸஸ்ய ப்லீஹா ஜடரஸ்ய, தே ஶ்வயதோஃ, அர்ஶாஂஸி குல்மோதரதீஸாரக்ரஹணீநாம் ப்ரதிஶ்யாயஃ காஸஜ்வரயோஃ, தௌ க்ஷயஸ்ய, க்ஷயஃ ஶோஷஸ்ய| ஏகஶ்சாபசாரோ நிமித்தமேகஸ்யவ்யாதேஃ, பஹூநாஂ ச ததா பஹவஃ| தத்வதேகஂ லிங்கம்| ஏவமேவ ப்ரஶமேऽப்யுபாயஃ ததா ஸ ஏவாந்யஸ்ய ப்ரகோபே| தஸ்மாத்தாநவஹிதஃ ஸம்யகாகமாதிபிஃ பரீக்ஷேத| தத்ராகமதோ ரோகமேகைகமேவஂப்ரகோபணமேவயோநிமேவமாத்மாநமேவமதிஷ்டாநமேவஂவேதநமேவஂஶப்தரூபகந்தஸ்பர்ஶரஸமேவபூர்வரூபமேவமுபத்ரவமேவஂவத்திஸ்தாநக்ஷயாந்விதமேவமுதகர்மேவஂநாமாநமஂநாமாநம்| தஸ்மிந்நியஂ ப்ரதீகாரஸ்ய ப்ரவத்திரதவா நிவத்திஃ ப்ரத்யக்ஷதஸ்த்வாதுரஸ்ய யதாஸ்வமிந்த்ரியைர்வணேஸஂஸ்தாநப்ரமாணோபசயச்சாயாவிண்மூத்ரச்சர்திதாதிகமந்த்ரகூஜநமங்குல்பாதிஸாதிஸ்படநஂ தேஹே ஶகஹ்ரணாதிகந்தஂ ஶீதோஷ்ணஸ்தம்பஸ்பந்தந ஶ்லக்ஷ்ணகாஸ்பர்ஶஂ ச ப்ரகதித்ரிகதியுக்தம்| ஆஸ்யரஸஂ து ப்ரஶ்நேந, ததா ஸுச்சர்தது ச்சர்தத்வஂ மதுக்ரூரகோஷ்டதாஂ ஸ்வப்நதர்ஶநமபிப்ராயஂ ஜந்மாமயப்ரவத்திநக்ஷத்ரஂ த்விஷ்டேஷ்டஸுகதுஃகாநி ச| ததா வயஃ ப்ரத்யக்ஷேண ச| அநுமாநநஸ்து யூகாபஸர்பணேந ஶரீரவைரஸ்யம், மக்ஷிகோபஸர்பணேந மாதுர்யம், ததாऽக்நிஂ ஜரணஶக்த்யா, பலஂ வ்யாயாமஶக்த்யா கூடலிங்கஂ வ்யாதிமுபஶயாநுபஶயதஃ, தோஷப்ரமாணமபசாரவிஶேஷேண, ஆயுஷஃ க்ஷயஂ ரிஷ்டைஃ, ப்ரகதிஸத்வாஸாரஸத்மவலலாந்யுஶீலநேநேதி| பவந்தி சாத்ர| ஜ்ஞாநபுத்தி ப்ரதீபேந யோ நாவிஶதி யோகவித்| ஆதுரஸ்யாந்தராத்மாநஂ ந ஸரோகாஂஶ்சிகித்ஸதி|| த்வாவிமௌ வ்யாதிதௌ வ்யாதிஸ்வரூபஸ்யா ப்ரகாஶகௌ| தத்யதைகோ குருவ்யாதிஃ ஸத்த்வதேஹபலாஶ்ரயாத்|| லகுவ்யாதிவதாபாதி லகுவ்யாதிஸ்த்வதோऽந்யதா| பாஹ்யாவய வ மாத்ரேண தயோர்முஹ்யதி பாலிஶஃ|| ததோऽல்பவீர்யஂ வா விபரீதமதோ~தவா| பத்யஂ விபர்யயே யுஞ்ஜந் ப்ராணாந் முஷ்ணாதி ரோகிணாஂ|| ஜ்ஞாநாஂஶேந ந ஹி ஜ்ஞாநஂ கத்ஸ்நே ஜ்ஞேயே ப்ரவர்ததே| புபுஸ்தேத பிஷக் தஸ்மாத்தத்வஂ தந்த்ராநுஶீலநாத்|| அபியுக்தஸ்து ஸததஂ ஸர்வமாலோச்ய ஸர்வதா| ந ஜாது ஸ்கலதி ப்ராஜ்ஞோ விஷமே அபிக்ரியாபதே|| ஆகந்துரந்வேதி நிஜஂ விகாரஂ நிஜஸ்தயாऽऽகந்துமதிப்ரவர்த்தஃ| தத்ராநுபந்தஂ ப்ரகதிஂ ச ஸம்யக் ஜ்ஞாத்வா ததஃ கர்ம ஸமாரபேத||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நிதாநமேதத்தோஷாணாஂ 'கோபே' இதி வாக்யஶேஷஃ| குபிதாஸ்தேந-நிதாநேந, நைகதா| கிஂ தர்ஹி ? அநேகப்ரகாரேண, வ்யாதீந் விவிதாந்-நாநாப்ரகாராந் குர்வந்தி| குபிதா தோஷா இதி வசந (விபக்தி) விபரிணாமேந ஸம்பந்தஃ| க்வ வ்யாதீந் குர்வந்தி ? இத்யாஹ-ஶாகேத்யாதி| ஶாகாஶ்ச கோஷ்டஶ்சாஸ்தீநி ச ஸந்தயஶ்ச தேஷு|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தோஷஹேதுமுபஸஂஹரதி-நிதாநமேததிதி| தோஷஹேதோ ரோகஹேதுத்வமாஹ-குபிதாஸ்தேநேதி| தேந-நிதாநேந| நைகயா விவிதாநிதி ஹேத்வாநந்த்யாத் கோபாநந்த்யம்| தஸ்மாத்ரோகாநத்யம்| தோஷா ஏவ காரணகித்யுக்தம்| தந்நிர்வாஹார்தமாஹ-ஶாகாகோஷ்டாஸ்திஸந்திஷ்விதி| ஶாகாதீநாமாதாரத்வம், ந காரணத்வம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶாகா ரக்தாதயஃ ஷட்தாதவஸ்த்வக் ச| தத்பாஹ்யரோகாயநஂ,-பாஹ்யாநாஂ ரோகாணாமயநஂ-ஸ்தாநம்| ஹிஶப்தோ யஸ்மாதர்தே| யஸ்மாத்பாஹ்யாநாஂ ரோகாணாமயநம், அதஸ்ததாஶ்ரயா மஷவ்யங்காதயோ ரோகா பஹிர்பாகா உச்யதே| ஆதிஶப்தேந விஸர்பவித்ரத்யாதீநாஂ பரிக்ரஹஃ| துர்நாமேத்யாதி| பஹிர்பாகாஶ்சேத்யத்ர ச ஶப்தோ பிந்நக்ரமஃ, ஶோபாதய இத்யஸ்மாதநந்தரஂ த்ரஷ்டவ்யஃ| துர்நாமகுல்மஶோபாதயஶ்ச பஹிர்பாகா இத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தத்ர ஶாகாஂ வ்யாசஷ்டே-ஶாகேதி| ரக்தாதயோதாதவஸ்த்வக் ச-ஶாகா| ஸா ச பாஹ்யரோகாயநஂ,-பஹிர்மார்கோ ரோகாணாம்| தே ச ரோகா மஷாதயஃ| மஷவ்யங்கௌ-க்ஷுத்ரரோகேஷு| கண்டாலஜீ-முகரோகேஷு| பஹிர்பாகா இதி துர்நாமாதீநாஂ விஶேஷணமந்தர்பாகநிவத்த்யர்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கோஷ்டஃ கத்யதே அந்தஃ, ததா மஹாஸ்ரோதஃ, ததா ஆமபக்வாஶயாஶ்ரயஃ| தத்ஸ்தாநாஃ-அந்தர்பாகாஶ்ரயாஃ ச்சர்த்யாதயோ ரோகாஃ| ந கேவலமேதே ஏவ சர்த்யாதயோऽந்தர்பாகாஶ்ரயா யாவச்சோபார்ஶோகுல்மவீஸர்பவித்ரத்யாதீநாஂ அந்தர்பாகத்வஂ ச| ஶோபாதீநாஂ வித்ரத்யந்தாநாஂ ஸமாஹாரத்வந்த்வநிர்தேஶேநைவ ஸம்பந்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- கோஷ்டஂ வ்யாசஷ்டே-அந்தஃகோஷ்ட இதி| அந்தஃஅந்தர்மார்கோ ரோகாணாம்| மஹாஸ்த்ரோதோ-மஹாவிவரம்| ஆமாஶயோ-யத்ராமமந்நஂ திஷ்டதி| பக்வாஶயோ-யத்ர பக்வம்| தத்ஸ்தாநாஃ-கோஷ்டாஶ்ரிதாஃ| அந்தர்பாகமிதி ஶோபாதீநாஂ விஶேஷணஂ பஹிர்பாகநிவத்யர்தம்| ஸமாஹாரத்வந்த்வதேகத்வநபுஂஸகத்வே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶிரோஹதயாதீநி மத்யமோ ரோகமார்கஃ| அஸ்த்நாஂ ச ஸந்தய இத்யேவஂ நிர்தேஶேநேதஂ போதயதி,-நாத்ர த்வயஂ விவக்ஷிதமஸ்தீநி ச ஸந்தயஶ்சேதி, கிஂ தர்ஹி ? அஸ்த்நாஂ ஸம்பந்திநஃ ஸந்தய இதி| ஸந்தயோ ஹ்யந்யேऽபி ஸந்தி| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ. ஶா. அ. ௪|௩௮) - "மாஂஸாஸ்திஸ்நாயுதமநீஸிராஸந்திஸமாகமஃ|" இதி| தந்நிபத்தாஃ,-தேஷு-அஸ்திஸந்திஷு, நிபத்தாஃ, ஸஂலக்நா இத்யர்தஃ| ஶிராஃ ஸ்நாயவஃ கண்டராஶ்ச ஆதயோ (ஆத்யா) யேஷாஂ தமநீகூர்சாதீநாஂ தே| ச ஶப்தாத் பூர்வோக்தாஶ்ச| தத்ர-மத்யமே ரோகமார்கே, யக்ஷ்மாதயோ கதாஸ்த்ரிகஶூலக்ரஹாத்யந்தாஃ| மூர்தாதீத்யத்ராதிஶப்தேந ஹதயபஸ்த்யாதிபரிக்ரஹஃ| ஸந்த்யஸ்தித்ரிகே ஶூலாநி, ஸந்த்யஸ்தித்ரிகே க்ரஹா இதி யோஜ்யம்| ஆதிஶப்தேந பக்ஷக்ரஹாதயோ வாதவிகாரா கஹ்யந்தே| யக்ஷ்மணோऽத்ர மர்மாஸ்திஸந்த்யதிஷ்டாநத்வாத்பூர்வஂ நிர்தேஶஃ| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ. நி. அ. ௫|௫) - "தைருதீர்ணோऽநிலஃ பித்தஂ கபஂ சோதீர்ய ஸர்வதஃ| ஶரீரஸந்தீநாவிஶ்ய தாந் ஶிராஶ்ச ப்ரபீடயந்||" இத்யாதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அஸ்திஸந்தீந் வ்யாசஷ்டே-ஶிரோஹதயேதி| மர்மாணி மர்மநிபத்தாஃ ஶிராதயஶ்ச, அஸ்திஸந்தயஃ| தே ச மத்யமோரோகமார்கஃ| ததாஶ்ரிதா யக்ஷ்மாதயஃ| யக்ஷ்மா-ராஜயக்ஷ்மா| பக்ஷவதஃ-ஏகாங்கரோகஃ| அர்திதஃ-ஏகாயாமஃ, க்ரஹஃ-ஸ்தப்தத்வம், ஸந்த்யஸ்தித்ரிகேஷ்வேவ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்ரஂஸோ-ஹந்வாதிஸந்தேர்ப்ரஂஶஃ| வ்யஸநஂ-வ்யாஸோ, விக்ஷேபணமங்கப்ரத்யங்காதேர்யதாऽऽக்ஷேபகாதிஷு| வ்யதஃ-தாடநமிவ முத்கராதிநா| ஸ்வாபஃ-ஸுப்திஃ கர்மண்யசைதந்யம்| ஸதநஂ-ஸாதஃ, அங்காநாஂ க்ரியாஸ்வஸாமர்த்யம்| ருக்-ஸததஂ ஶூலம்| தோதோ-விச்சிந்நஂ ஶூலம்| பேதநஂ-பேதோ, விதாரணமிவாங்கஸ்ய| ஸங்கோ-மூத்ரபுரீஷாதேஃ ஸ்வாஶயேப்யோऽநிஃஸாரோ வாக்ஸங்காதயஶ்ச| அங்காநாம்-ஜங்கோருப்ரபதீநாஂ, பங்க இவ பங்கஃ-சூர்ணநமிவ,-அங்கபங்கஃ| ஸங்கோசநஂ-ஸங்கோசஃ, ஶிராதீநாம்| வர்தநஂ-வர்தஃ, புரீஷாதீநாஂ பிண்டீகரணம்| ஹர்ஷணஂ-ரோம்ணாமூர்த்வீபாவஃ| தர்ஷணஂ-தர்ஷஃ, தட்| கம்பஃ-அதிவேபநம்| ஸ்பந்தநஂ ஹி-கிஞ்சிச்சலநம்| பாருஷ்யஂ-பருஷத்வம்| ஸௌஷிர்யஂ-அஸ்த்நாம்| ஶோஷஃ-ஶோஷணம்| வேஷ்டநஂ-க்ரதநமிவாங்கஸ்ய| ஸ்தம்போ-பாஹூருஜங்காதீநாஂ ஸங்குஞ்சநாத்யபாவஃ| கஷாயரஸதா-கஷாயரஸாஸ்வாதத்வம்| வர்ணஃ ஶ்யாவோऽருணோऽபி வா-ஶ்யாவாருணௌ வர்ணாவித்யர்தஃ| ஏதாநி வாயோஃ கர்மாணி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அதாகதிஃ| தத்ர வாதரோகாணாஂ லக்ஷணமாஹஸ்ரஂஸவ்யாஸேதி| ஸ்ரஂஸஃ-ஶைதில்யம்| வ்யாஸஃ-அஸங்கோசத்வம்| வ்யதஃ ஸூசீவித்தஸ்யேவ வ்யதா| ஸ்வாபஃ-ஸ்பர்ஶாஜ்ஞாநம்| ஸாதஃ-ஸ்வகார்யாக்ஷமத்வம்| ருக்-ஶூலம்| தோதஃ-தோத்ரேணேவ வ்யதா| பேதநஂ-பித்யமாநஸ்யேவ வ்யதா| ஸங்கஃ-அவரோதஃ| அங்கஃ-உந்மார்ககமநம், அங்கேர்கத்யர்தத்வாத்| பங்கோவக்ரதா| ஸங்கோசஃ-அப்ரஸார்யத்வம்| வர்தஃ-பிண்டிதத்வஂ ஹர்ஷணஂ-கண்டகிதத்வம்| தர்ஷணஂ-பிபாஸா| கம்பஃ-சலநம்| பாருஷ்யஂ-ரூக்ஷணம்| வேஷ்டநஂ-வலநம்| ஸ்தம்பஃ-நிஷ்க்ரியத்வம்| அருணஃ-ஈஷத்ரக்தஃ| ஸ்ரஂஸாதீநி குபிதவாயோஃ கர்மாணி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தாஹாதீநி பித்தஸ்ய கர்மாணி| ஸர்வாங்கீணஸ்தாபோ-தாஹஃ| ராகோ-லௌஹித்யம்| ஊஷ்மா-ஔஷ்ண்யம்| பாகிதா-பாககர்தத்வம், அஜீர்ணேஷு வ்ரணேஷ்வந்நே ச| ஸ்வேதநஂ-ஸ்வேதஃ| க்லேதஃ-ஶோணிதாதிவிகாரஃ| ஸ்ருதிஃ-ஸ்ராவஃ| கோதஃ-க்லேதஸ்யாதிஶயஃ, அவிச்சிந்நத்வம்| ஸதநஂ-ஸாதஃ| மூர்ச்சநஂ-ப்ரமஃ| மதோ-வக்ஷ்யமாணோ ரோகவிஶேஷஃ| ரஸௌ-ஆஸ்வாதௌ, கடுகாம்லௌ| வர்ணஃ பாண்டுராருணாப்யாமந்யஃ-ஶுக்லலோஹிதவர்ணநிஷேதேந தச்சேஷநாநாவர்ணஸம்பவஃ ஸூச்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பித்தரோகாணாஂ லக்ஷணமாஹ-பித்தஸ்யேதி| தாஹஃ-ஸந்தாபஃ| ராகோ-ரஞ்ஜநம், வர்ணாந்தரோபமர்தேந ஸ்வதணாபாதநம்| ஊஷ்மா-உஷ்ணத்வம்| பாகிதா-பாசக்த்த்வம் ஸ்வேதோதர்மஃ| கர்மஃ| க்லேதோ-மலார்த்ரத்வம்| ஸ்த்ருதிஃ-ஸ்ராவ| ஸதநஂ-ஸாதஃ| மூர்ச்சநஂ-மோஹஃ| கடுகஃ-திக்தோ ரஸஃ,"கஷாயதிக்தமதுரஂவாதாதிஷு முகஂ க்ரமாத்|" இதி வசநாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கபஸ்ய ஸ்நேஹாதீநி கர்மாணி| ஸ்நேஹஃ-ஸ்நைக்த்யம்| காடிந்யஂ-அமதுத்வம்| கண்டூஃ-கர்ஜூஃ| ஶீதத்வஂ-ஶீதஸத்பாவஃ| கௌரவஂ-குருத்வம்| பந்தஃ-ஸ்ரோதஸாம்| அஸ்த்யாதீநாமுபலேபஃ| ஸ்தைமித்யஂ-காத்ராணாமபடுத்வம்| காயே வர்ணஃ ஶுக்லஃ| ரஸௌ ச மதுரபடூ| சிரகாரிதா-கார்யாதௌ விஶ்ரப்தத்வம்| நநு, வாயோரமூர்தத்வாத்வர்ணரஸத்வோபலப்திரநுபபந்நா| அமூர்தஸ்ய ஹி வர்ணரஸௌ தூரோத்ஸாரிதௌ| நைததஸ்தி| ந ஹி ஸர்வாணி கார்யாணி காரணஸதஶாந்யேவ பவந்தி| ததா சேந்த்ரியேப்யோ ஜடேப்யோ புத்தேரஜடாயா உத்பத்திர்தஷ்டா| தஸ்மாத் காரணஸதஶாநி கார்யாணீதி ப்ராயிகமேதத், அசிந்த்யத்வாச்ச த்ரவ்யப்ரபாவஸ்ய| வாயோஃ ஸகாஶாத் கஷாயரஸதா ஶ்யாவாருணவர்ணோத்பத்திஶ்சாந்வயவ்யதிரேகஸித்தா கதமிவ நிவார்யதாம்| இத்யேவஂ தோஷாணாஂ கர்மாண்யுபதிஷ்டாநி| தத்விகாராஶ்ச ஸங்க்ரஹ உக்தாஃ| ததா ச தத்க்ரந்தஃ (?) (ஸூ. அ. ௨௦) -"அஶீதிர்வாதஜா ரோகாஶ்சத்வாரிஂஶச்ச பித்தஜாஃ| விஂஶதிஃ ஶ்லேஷ்மஜாஶ்சைவ ஸ்தூலா நாநாத்மஜா மதாஃ|| ௧|| நகபேதஃ பாதஶூலஂ ஸுப்திர்ப்ரஂஶோ விபாதிகா| குடோ குல்பக்ரஹோ ஜாநுவிஶ்லேஷோ ஜாநுகுஞ்சநம்|| ௨|| பிண்டிகோத்வேஷ்டநஂ ஸாதஶ்சோர்வோஃ ஸ்தம்பஶ்ச கத்ரஸீ| பாங்குல்யஂ ப்ரஂஶஶூலஂ ச குதே ஸ்தம்பஸ்து மேஹநே|| ௩|| முஷ்காக்ஷேபஃ ஶ்ரோணிபேதோ வங்க்ஷணாநாஹ ஏவ ச| உதாவர்தோऽத விட்மேதஃ பார்ஶ்வபஷ்டத்ரிகக்ரஹாஃ|| ௪|| கஞ்ஜவாமநகுப்ஜத்வஂ ஹத்த்ரவோதரவேஷ்டகௌ| ஹந்மோஹோ வக்ஷநிஸ்தோதஃ ஶோஷோத்வாதௌ ததோரஸஃ|| ௫|| பாஹுஶோஷோ ஹநுக்ரீவாமந்யாஸ்தம்பௌஷ்டபேதநம்| தந்தபேதோऽத ஶைதில்யஂ கண்டோத்வஂஸோऽத வாக்க்ரஹஃ|| ௬|| கஷாயாஸ்யத்வமூகத்வே முகஶோஷோ ரஸாஜ்ஞதா| க்ராணாநாஹோऽஜ்ஞதா கந்தேऽஶப்தோச்சைஃஶ்ரவணஂ ததா|| ௭|| பாதிர்யஂ கர்ணஶூலஂ ச வர்த்மஸ்தம்பநகுஞ்சநம்| திமிரஂ சாக்ஷிஶூலஂ ச ப்ரூவ்யுதாஸோऽத நேத்ரயோஃ|| ௮|| லலாடஶங்கபேதௌ ச கேஶப்ரூஸ்புடநஂ ததா| ஶிரோருஜாऽர்திதஂ ஜம்பா ப்ரலாபோ வேபதுர்ப்ரமஃ|| ௯|| ஏகாங்கவ்யாதிராயாமஃ பக்ஷாகாதோऽபதந்த்ரகஃ| தண்டகஃ ஸ்வப்நநாஶஶ்ச க்லாநிஃ பருஷரூக்ஷதா|| ௧௦|| விஷாதோऽதாநவஸ்தாநமருணஶ்யாமவர்ணதா| இத்யஶீதிஃ ஸமாக்யாதா ரோகா வாதஸமுத்பவாஃ|| ௧௧|| அந்தர்தாஹோ விதாஹஶ்ச ப்லோஷௌஷௌ தவதுர்தவஃ| அத்யூஷ்மா சாஂஸதாஹஶ்ச ஸ்வேதோऽத்யம்லகதூமகௌ|| ௧௨|| ரக்தக்லேதோऽங்ககந்தஶ்ச காத்ராவயவஶாதநம்| த்வட்மாஂஸதரணஂ மாஂஸக்லேதஶ்சர்மதலஂ ததா|| ௧௩|| ரக்தவிஸ்போடகஃ கோடஃ பித்தாஸக்ரக்தமண்டலே| நீலிகா காமலா கக்ஷ்யா காத்ரே ஹரிதபீததா|| ௧௪|| பூதிதிக்தாஸ்யதா தஷ்ணா லோஹகந்தாஸ்யதா ததா| ஜீவாதாநமதப்திஶ்ச ப்ரவேஶஸ்தமஸஸ்ததா|| ௧௫|| கலாஸ்யகுதமேட்ராக்ஷிபாகோ ஹாரித்ரதாऽபி ச| நகாக்ஷிமூத்ரஶகதாஂ, சத்வாரிஂஶத்து பித்தஜாஃ|| ௧௬|| ஸ்தைமித்யஂ கௌரவஂ தப்திராலஸ்யமதிநித்ரதா| தந்த்ராऽऽஸ்யஸ்ராவமாதுர்யே ப்ரலோபோ ஹதயஸ்ய ச|| ௧௭|| ஸாதஃ கண்டப்ரலேபஶ்ச ஶ்லேஷ்மோத்கிரணமேவ ச| மலாதிக்யமதிஸ்தௌல்யஂ தமநீ ப்ரதிஸஞ்சயம்|| ௧௮|| உதர்தோ கலகண்டஶ்ச ஶைத்யஂ ஶ்வேதாவபாஸதா| விண்மூத்ரநகநேத்ராணாஂ ஶுக்லதா ச கபாமயாஃ|| ௧௯|| யதாஸ்தூலஂ விகாராணாஂ சத்வாரிஂஶமிதஂ ஶதம்| ஹதாதௌ ஶூலவத்தாஹோ யோऽந்தர்தாஹஃ ஸ கீர்திதஃ|| ௨௦|| பாணிபாதாஂஸமூலேஷு ஸந்தாபோ விவிதஸ்து யஃ| ஸ விதாஹ இதி ப்ரோக்தோ, தாஹஃ ப்ராதேஶிகஸ்து யஃ|| ௨௧|| அக்ந்யர்சிஷேவ நிஃஸ்வேதஃ ஸ ப்லோஷஃ பரிகீர்திதஃ| ஓஷஃ ஸர்வாங்கிகஸ்தீவ்ரோ தாஹஃ ஸ்வேதாரதிப்ரதஃ|| ௨௨|| தவதுஶ்சக்ஷுராதிப்யஸ்தீவ்ர ஊஷ்மா ப்ரவர்ததே| முகௌஷ்டதாலுஷு தவஶ்சாம்லோத்கிரணமம்லகஃ|| ௨௩|| தூமாயநஂ ஶிரோக்ஹ்ராணகண்டதாலுஷு தூமகஃ| ப்ரமீலகஸ்து ஸ்தைமித்யஂ குருதாऽங்கஸ்ய கௌரவம்|| ௨௪|| ஆஹாராநபிலாஷஸ்து தப்திஃ ஸ்யாத்விஷயாக்ரஹஃ| நித்ரார்தஸ்யேவ தந்த்ரா ஸ்யாச்சேஷாஃ ப்ரதிதநாமகாஃ|| ௨௫||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஶ்லேஷ்மாரோகாணாஂ லக்ஷணமாஹ-ஶ்லேஷ்மண இதி| ஸ்நேஹஃ-ஸ்நிக்தத்வம்| பந்தஃ-ஸஂஶ்லேஷஃ| உபலேபோ-லித்ப்தத்வம்| ஸ்தைமித்யஂ-ஆலஸ்யம்| ஶோபஃ-ஶ்வயதுஃ| அபக்திஃ-அபாகஃ| சிரகாரிதா-சிரேண ரோகவத்திஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௦) - "அத குபிதா வாதாதயோ நாநாவிதௌர்விகாரைஃ ஶரீரமுபதாபயந்தி| ஆவிஷகததமாஸ்து வாயோரஶீதிர்விகாராஃ, சத்வாரிஂஶத் பித்தஸ்ய, விஂஶதிஃ ஶ்லேஷ்மணஃ| தத்ர வாதவிகாராஃ, தத்யதா,-நகபேதோ|௧| விபாதிகா|௧| பாதஶூலம்|௩| பாதப்ரஶஃ|௪| ஸுப்தபாததா| ௫| வாதகுடதா| ௬| குல்பக்ரஹஃ|௭| பிண்டிகோத்வேஷ்டநம்|௮| கத்ரஸீ|௯| ஜாநுபேதோ|௧௦| ஜாநுவிஶ்லேஷஃ|௧௧| ஊருஸாதஃ|௧௨| பங்குத்வம்|௧௪| குதப்ரஂஶோ|௧௫| குதார்திஃ|௧௬| வஷணாக்ஷேபோ|௧௭| மேட்ரஸ்தம்போ|௧௮| வங்க்ஷணாநாஹஃ|௧௯| ஶ்ரோணிபேதோ|௨௦| விட்பேதஃ |௨௧| உதாவர்தஃ|௨௨| கஞ்ஜத்வம்|௨௩| குஞத்வம்|௨௪| வாமநத்வம்|௨௫| த்ரிகக்ரஹஃ|௨௬| பஷ்டக்ரஹஃ| ௨௭| பார்ஶ்வாவமர்தநம்|௨௮| உதராவேஷ்டோ|௨௯| ஹந்மோஹோ| ௩௦| ஹத்த்ரவோ|௩௧| வக்ஷௌத்தர்ஷோ|௩௨| வக்ஷௌபரோதஃ|௩௩|வக்ஷஸ்தோதோ|௩௪| பாஹுஶோஷோ|௩௫| க்ரீவாஸ்தம்போ|௩௬| மந்யாஸ்தம்பஃ |௩௭|கண்டோத்வஂஸோ|௩௮|ஹநுஸ்தம்பஃ|௩௯| தால்வோஷ்டபேதோ|௪௦| தந்தபேதோ|௪௧|தந்தஹர்ஷோ|௪௨| தந்தஶைதில்யம்|௪௩| மூகத்வம்|௪௪| வாக்ஸங்கஃ|௪௫| ப்ரலாபஃ|௪௬| கஷாயாஸ்யதா|௪௭| முகஶோஷோ|௪௮| ரஸாஜ்ஞத்வம்|௪௯| க்ஹ்ராணநாஶஃ|௫௦|கர்ணஶூலம்|௫௧| அஶப்தஶ்ருதிஃ|௫௨| உச்சைஃஶ்ருதிஃ|௫௩| பாதிர்யம்|௫௪| வர்த்மஸ்தம்போ|௫௫| வர்த்மஸங்கோசஃ|௫௬| திமிரம்|௫௭| அக்ஷிஶூலம்|௫௮| அக்ஷிவ்யுதாஸோ|௫௯| ப்ரூவ்யுதாஸஃ|௬௦| ஶங்கபேதோ|௬௧| லலாடபேதஃ|௬௨| ஶிரோருக்|௬௩|கேஶபூமிஸ்புடநம்|௬௪| அர்திதம்|௬௫| ஏகாங்கரோகஃ||௬௬| ஸர்வாங்கரோகஃ|௬௭| ஆக்ஷேபகோ|௬௮| தண்டகஃ|௬௯| ஶ்ரமோ|௭௦| ப்ரமோ|௭௧| வேபதுஃ|௭௨| ஜம்பா|௭௩| க்லாநிஃ|௭௪|விஷாதோ|௭௫| ரௌக்ஷ்யம்|௭௬| பாருஷ்யம்|௭௭|ஶ்யாவாருணாவபாஸத்வம்|௭௮| ஸ்வப்நஃ|அநவஸ்திதசித்ததா ச|௮௦| பித்தவிகாராஃ புநஃ-ஓஷஃ |௧| ப்லோஷோ|௨| தவோ|௩| தவதுஃ|௪| விதாஹஃ|௫| அஂஸதாஹஃ|௬| த்வக்தாஹஃ|௭| அந்தர்தாஹஃ|௮|தூமகஃ|௯| அம்லகஃ|௧௦| ஊஷ்மாதிக்யம்|௧௧| அதிஸ்வேதஃ|௧௨| அங்ககந்தஃ|௧௩| அஙாவயவஸதநம்|௧௪| ஶோணிதக்லேதோ|௧௫| மாஂஸக்லேதஃ|௧௬| த்வஹ்யாஂஸதரணம்|௧௭| சர்மதரணம்|௧௮| ரக்தகோடோ|௧௯| ரக்தவிஸ்போடோ|௨௦|ரக்தமண்டலாநி|௨௧| ரக்தபித்தம்|௨௨| ஹரிதத்வம்|௨௩| ஹாரித்ரத்வம்|௨| நீலிகா|௨௫| கக்ஷ்யா|௨௬|காமலா|௨௭| திக்தாஸ்யதா|௨௮| லோஹிதகந்தாஸ்யதா|௨௯|பூதிமுகத்வம்|௩௦|தஷாதிக்யம்|௩௧| அதப்திஃ|௩௨|ஆஸ்யபாகோ|௩௩| கலபாகஃ|௩௪| அக்ஷிபாகஃ|௩௫| பாயுபாகோ|௩௬| மேட்ரபாகோ|௩௭|ஜீவாதாநம்|௩௮| தமஃப்ரவேஶோ|௩௯| ஹரிதஹாரித்ரநேத்ரமூத்ரஶகத்வஂ|௪௦| ஶ்லேஷ்மவிகாராஸ்து-தத்ப்திஃ|௧| தந்த்ரா|௨|நித்ராதிக்யம்|௩| ஸ்தைமித்யம்|௪|குருகாத்ரதா|௫|ஆலஸ்யம்|௬|முகமாதுர்யம்|௭| ப்ரஸேகஃ|௮| ஶ்லேஷ்மோத்கிரணம்|௯| மலாதிக்யம்|௧௦| பலாஸோ|௧௧|ஹதயோபலேபஃ|௧௩| கண்டலேபோ|௧௩| தமநீப்ரதிசயோ|௧௪| கலகண்டஃ|௧௫|அதிஸ்தௌல்யம்|௧௬| ஶீதாக்நித்வம்|௧௭| உதர்தஃ|௧௮| ஶ்வேதாவபஸதா|௧௯| ஶ்வேதநேத்ரமூத்ரஶகத்வஂ ச|௨௦| தத்ர ஸர்வாங்கீணஸ்தீவ்ரோ-தாஹஃ|ஸ்வேதாரதிமாந்-ஓஷஃ| ப்ராதேஶிகஃ ஸ்வேதரஹிதோऽக்ந்யர்சிஷேவ தாஹஃ-ப்லோஷஃ| முகௌஷ்டதாலுஷு தாஹோ-தவஃ| சக்ஷுராதீந்த்ரியேஷு தாஹோ-தவதுஃ| பாணிபாதாஂஸமூலேஷு விவிதஃ ஸந்தாபோ-விதாஹஃ| கோஷ்டதாஹஃ-அந்தர்தாஹஃ, கோஷ்டஸ்யாந்தர்மாகஸங்க்ரஹாத்| ஶிரோக்ரீவாக்Fஹ்ராணகண்டதாலுஷு தூமாயநஂ-தூமகஃ| ஸாந்தர்தாஹஹதயஶூலோऽம்லோத்காரஃ-அம்லகஃ| ஶோணிதஸ்ய கஷ்ணதாதௌர்கந்த்யதநுத்வாநி-க்லேதஃ| மாஂஸஸ்ய து கஷ்ணதா தௌர்கந்த்யஂ ச| பாஹ்யத்வக்ஸஂஹதிஃ-சர்ம| கோஷ்டகௌரவாதாஹாராஸ்பஹாதப்திஃ| அந்யே புநராஹுஃ,-அந்நாநபிநந்தநாத்தத்பிரிவ தப்திஃ-அரோசகஃ| நித்ரார்தஸ்யேவ விஷயாக்ரஹணஂ-தந்த்ரா| ஸ்தைமித்யஂ துப்ரமீலகஃ, இத்யந்யைஃ படிதம்| உபலேப இவ-உபலேபஃ| தததிஶயஃ-ப்ரதிசயஃ,-அதிபூரணம்| அக்நேரதிமந்ததா-ஶைத்யம்| உரோऽபிஷ்யந்தஃ-உதர்தஃ| கேஷாஂசிச்சீதவேபதுஃ-உதர்தஃ| அந்யே புநராஹுஃ-'ஶீதபாநீயஸஂஸ்பர்ஶாச்சீதகாலே விஶேஷதஃ| ஸராககண்டூஃ ஶோபஃ ஸ்யாதுதர்தஃ ஸ கபோத்பவஃ||' க்ஷுத்ரவிகாராஃ புநர்யதேவாங்கமாவிஶந்தி ததுபபதமேவ நாம லபந்தே| யதா,நகஶங்கலலாடபேதாஃ ஸ்வாந்தர்தாஹகண்டஹதயோபலேபாதயஃ| தேஷாஂ ஹி ததைவ ஸ்வரூபமுபதிஷ்டஂ பவதி|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-இதி-ப்ரகாரே| தோஷாணாஂ லக்ஷணஂ தோஷலக்ஷணஂ,-யதாயதஂ லிங்கம்| இதி-பூர்வோக்தேந ப்ரகாரேண, யத்தோஷலக்ஷணமுக்தம், தத்தர்ஶநாத்யைஃ ஸம்யகுபலக்ஷயேத்-ஜாநீயாத்| வைத்ய இதி ஶேஷஃ| தர்ஶநாத்யைரித்யாதி(த்ய)ஶப்தேந ஸ்பர்ஶநப்ரஶ்நௌ கஹ்யேதே| கிம்பூதஂ தோஷலக்ஷணஂ தத் ? அஶேஷாமயவ்யாபி,-அஶேஷாஶ்ச த ஆமயாஶ்சாஶேஷாமயாஸ்தாந்,-ஸர்வாமயாந், ஸாது வ்யாப்நோதீதி| கிம்பூதோ வைத்யஃ ? அவஹிதோ,-தத்தாவதாநஃ| ததா, வ்யாத்யவஸ்தாவிபாகஜ்ஞஃ,-வ்யாதேரவஸ்தாஃ-காலகதா தஶாஃ, தாஸாஂ விபாகஃ-பதக்த்வம், யதா,-இயமஸ்ய வ்யாதேரவஸ்தேயமந்யாவஸ்தேதி| அவஸ்தாபேதாச்சோபக்ரமபேதஃ| ததா ஹி,-ஏகஸ்யைவ ஜ்வரஸ்ய நவஸ்யாந்ய உபக்ரமோ ஜீர்ணஸ்யாந்யஃ| ததேவஂ விபாகஂ யோ ஜாநாதி ஸ வ்யாத்யவஸ்தாவிபாகஜ்ஞஃ| ததா, ஆர்தாந்-வ்யாதிதாந், ப்ரதிக்ஷணஂ-முஹூர்தே முஹூர்தே, பஶ்யந்-ஆலோகயந்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- லக்ஷணஜ்ஞாநே ஸாவதாநேந பவிதவ்யமித்யாஹ-இத்யஶேஷாமயவ்யாபீதி| தர்ஶநாத்யைஃ-தர்ஶநஸ்பர்ஶநப்ரஶ்நைஃ| அவஸ்தாவிபாகோ யதா,-ஆமஜ்வரோ ஜீர்ணஜ்வரஃ பச்யமாநஜ்வர இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அப்யாஸாத்-முஹுர்முஹுஶ்சிகித்ஸிதகர்மணி ப்ரவர்தநாத், தஷ்டிஃ-தர்ஶநஂ சிகித்ஸாவிஜ்ஞாநஂ ஜாயதே, ந கேவலஂ-கேவலச்சிகித்ஸாஶாஸ்த்ராவகமாத்| கிம்பூதா தஷ்டிஃ ? கர்மணி ஸித்திஸ்தாஂ ப்ரகாஶயிதுஂ ஶீலஂ யஸ்யாஃ ஸா கர்மஸித்திப்ரகாஶிநீ| அத்ர தஷ்டாந்தமாஹ-ரத்நாதீத்யாதி| ஆதிஶப்தேந ஸுவர்ணரூப்யாதீநாஂ க்ரஹணம்| தேஷாஂ யத்ஸதஸஜ்ஜ்ஞாநஂ-இதஂ ஶோபநமிதஂ ந ஶோபநமித்யவகமஃ தந்ந ஶாஸ்த்ராதேவ ஜாயதே| கிஂ தர்ஹி ? அப்யாஸாச்ச| ஏவகாரோऽவதாரணார்தஃ| ந ஶாஸ்த்ராவபோதாந்ந ச கேவலாதப்யாஸாதித்யேவகாரேண போதயதி| கில யதா ரத்நபரீக்ஷா தச்சாஸ்த்ராவபோததர்ஶநாப்யாஸாப்யாஂ ஸம்யக்ஜாயதே, ததைவ சிகித்ஸா ஶாஸ்த்ராவபோதாந்நித்யமாதுரதர்ஶநாச்சாவகம்யத இத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- லக்ஷணதர்ஶநாப்யாஸோ லக்ஷணஜ்ஞாநஸஹகாரீத்யாஹ-அப்யாஸாதிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தஷ்டஶ்சாஸாவபசாரஶ்ச, தஸ்மாஜ்ஜாதோ தஷ்டாபசாரஜஃ| அபசாரோ-வ்யாதிஹேதுஃ| ஐஹிகலௌகிகாத்வ்யாதிகாரணாஜ்ஜாதோ தஷ்டாபசாரஜஃ| கஶ்சிதாத்மகதாத்பூர்வாபராதாத்-அஶுபகர்மாக்யாஜ்ஜாதஃ பூர்வாபராதஜஃ| அபரஃ கஶ்சித்தத்ஸங்கராத்பவதி| தயோஃ ஸங்கரஸ்தத்ஸங்கரோ-மிஶ்ரத்வஂ, தஸ்மாத்| ந கேவலாத்பூர்வாபராதாந்ந ச கேவலாத்தஷ்டாபராதாத், அபி து த்வயோஃ ஸஂஸர்காஜ்ஜாத இத்யர்தஃ| ஏவஂ-அநேந ப்ரகாரேண, வ்யாதிஸ்த்ரிதா-த்ரிப்ரகாரஃ, ஸ்மதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- வ்யாதேஸ்த்ரைவித்யமாஹ-த்தஷ்டாபசாரஜ இதி| அபசாரோ-நிதாநம்| த்தஷ்டகர்மஜஃ, அத்தஷ்டகர்மஜஃ, த்தஷ்டகர்மஜஃ இதி த்ரிவிதோ வ்யாதிஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யதாநிதாநஂ தோஷோத்த இதி| யத்யஸ்ய தோஷஸ்ய வாதாதேர்லகுரூக்ஷாதி நிதாநஂ, தேந குபிதாத்தோஷாத் ய உத்திதோ வ்யாதிஃ ஸ தோஷோத்தோ ஜ்ஞேயஃ| யோ தஷ்டாபசாரஜ உக்த இத்யர்தஃ| ஹேதுபிஃ-வாதாதிநிதாநைர்லகுரூக்ஷாதிபிர்விநா யோ பவதி ஸ கர்மஜஃ| யஸ்த்வல்பே நிதாநே ஸேவிதே மஹாரம்பஃ ஸ்யாத், ஸ தோஷகர்மஜோ ரோகோ ஜ்ஞேயஃ| மஹாநாரம்போ யஸ்ய ஸஃ, பூர்வரூபரூபைர்பலவத்பிர்யுக்த இத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- த்ரயாணாஂ லக்ஷணமாஹ-யதாநிதாநமிதி| யதாநிதாநஂ-ஸ்வஹேத்வநதிக்ரமேண, தோஷோத்தோ-த்தஷ்டஜஃ| ஹேதுபிர்விநா ஜாதஃ கர்மஜஃ-அத்தஷ்டஜஃ, பூர்வாபராதஜஃ| அல்பே ஹேதௌ மஹாரம்பஃ-தீவ்ரஸஂரம்போ, தோஷகர்மஜஃ| தோஷக்ஷோபபூர்வகத்வாத் த்தஷ்டஜஸ்ய தோஷஜத்வம்| தத்விபரீதத்வாதத்தஷ்டஜஸ்ய கர்மஜத்வம்| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ. ஸூ. அ. ௧/௧௭௦) - "தே ஜ்வராஃ கேவலாஃ பூர்வஂ வ்யாப்யந்தேऽநந்தரஂ மலைஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விபக்ஷஶீலநாத்பூர்வ இதி| பூர்வஃ-பூர்வமுக்தோ யஃ கேவலஂ தோஷஜோ வ்யாதிஃ ஸஃ, விபக்ஷஶீலநாத்-யதோக்தவிபக்ஷாதிஸேவநாத், க்ஷயஂ யாதி| கர்மஜோ ரோகஃ கர்மஸங்க்ஷயாத் க்ஷயஂ யாதி| உபயஜந்மா-தோஷகர்மோத்தோ, தோஷகர்மணோருபயோரபி க்ஷயாத் க்ஷயஂ யாதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- விபக்ஷஶீலநாத்-ஹேதுவிபரீதஶீலநாத்| பூர்வோ-தோஷத்தஃ| கர்மஸங்க்ஷயாத்-போகேந ப்ராயஶ்சித்தேந வா பாபக்ஷயாத்| விபக்ஷஶீலநாத்யுபஶயாக்யஂ லக்ஷணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்வதந்த்ரஶ்ச பரதந்த்ரஶ்ச ஸ்வதந்த்ரபரதந்த்ரௌ, தயோர்பாவஃ ஸ்வதந்த்ரபரதந்த்ரத்வம், தஸ்மாத்தேதோர்த்விதா வ்யாதயஃ| ஏகே ஸ்வதந்த்ரா அந்யே பரதந்த்ரா இத்யர்தஃ| அந்தே பவா அந்த்யாஃ,--பரதந்த்ராஃ| தே புநஃ-பூயோ, த்விதா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- த்ரயாநாஂ பதக் த்வைவித்யமாஹ-த்விதா ஸ்வபரதந்த்ரத்வாதிதி| தத் ஸ்வதந்த்ரஃ பரந்த்ரஶ்சேதி| அந்த்யா இதி பரதந்த்ரஸ்ய த்வைவித்யம்| தச்ச பூர்வரூபமுபத்ரவாஶ்சேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பூர்வஂ ஜாதாஃ பூர்வஜாஃ| "அந்யேஷ்வபி தஶ்யதே" இதி டஃ| பூர்வஜாஃ-பூர்வரூபஸஂஜ்ஞா ரோகாஃ| யே ச பஶ்சாஜ்ஜாதாகதாஸ்தே வ்யாதீநாமுபத்ரவாஃ| இத்யந்த்யா த்விதா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தௌ ச ஸ்வதந்த்ராத்பூர்வஂ பஶ்சாத் க்ரமேண ஜாயேதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஜந்ம சோபஶயஶ்ச ஜந்மோபஶயௌ| ஜந்ம- உத்பத்திஃ| உபஶயஃ-ஸுகாநுபந்தஃ| யோ யஃ ஸ்வஂ ஸ்வஂ-யதாஸ்வம்| யஸ்ய ஜ்வராதேர்யாவாத்மீயௌ ஶாஸ்த்ரநிர்திஷ்டௌ தௌ யதாஸ்வஶப்தேந ஸூச்யேதே| யதாஸ்வஂ ஜந்மோபஶயௌ யேஷாஂ தே யதாஸ்வஜந்மோபஶயா வ்யாதயஃ ஸ்வதந்த்ரா உச்யந்தே| சிகித்ஸாகுருலாகவப்ரதிபத்த்யர்தஂ ச ஸ்வதந்த்ராதிஸஂஜ்ஞாகரணம்| ஸ்வக்ரஹணாத்யேऽந்யஜந்மநி ஜாயந்தேऽந்யஸ்ய ச வ்யாதேர்யத உபஶயஃ-ஸுகாநுபந்தஸ்தத ஏதத்பரிவாரஸ்யாபி, தே து ந ஸ்வதந்த்ராஃ| ததா சோக்தம்-"பூர்வரூபரூபாதிக்ரமேண ஜ்வராதாவுத்பந்நே தத்பரிவாரா யே ஶ்வாஸாதய உத்பத்யந்தே ததுபஶயே சோபஶேரதே ந தே ஸ்வதந்த்ராஃ| ஜ்வராதய ஏவ து மூலவ்யாதிரூபத்வாத்ஸ்வதந்த்ரா உச்யதே|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- யஸ்ய ஸ்வேந ஹேதுநா ஜந்ம, ஸ்வௌஷதேநோபஶமஃ, ஸ்பஷ்டஂ ச லக்ஷணஂ, ஸ ஸ்வதந்த்ரஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததஃ-ஸ்வதந்த்ரேப்யோ ரோகேப்யோ, யேऽந்யே-பரதந்த்ராஃ, பூர்வரூபாக்யாஸ்ததோபத்ரவஸஂஜ்ஞாஶ்ச, தே விபரீதாஃ,-விபரீதஸ்வரூபாஃ, ந யதாஸ்வஜந்மோபஶயா ந ச ஸ்பஷ்டலக்ஷணாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- விபரீதஃ-பரதந்த்ரஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ந கேவலஂ ரோகாந் ஸ்வதந்த்ரபரதந்த்ரபேதைர்வித்யாத்வைத்யஃ, யாவந்மலாந்-தோஷாநபி வாதாதீந், ஏவஂ-ஸ்வதந்த்ரபரதந்த்ரபேதைர்ஜாநீயாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- வ்யாதிவத்தோஷாநபி ஸ்வதந்த்ராந்வித்யாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தாந்-வாதபித்தகபாந் யதாஸ்வஜந்மோபஶயலக்ஷணாவச்சிந்நஸ்வரூபாந், ப்ரதிஜ்வரஂ-ப்ரதிவிகாரஂ, விகுர்வாணாந்-விகதிஂகோபஂ கச்சதோ, ஜாநீயாத்| வைத்ய இதி ஶேஷஃ| கீதக் ? அவஹிதோ-தத்தசித்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தாஂஶ்ச ப்ரதிரோகஂ லக்ஷயேத்| கோऽத்ர ஸ்வதந்த்ரஃ கஃ பரதந்த்ர இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

தேஷாஂ-பரதந்த்ராணாஂ ரோகாணாமப்ரதாநாநாம், ப்ரதாநப்ரஶமே-ஸ்வதந்த்ரவ்யாதிப்ரஶமே, ப்ரஶமோ பவதி,-ந து தேஷாஂ பதகுபக்ரமோ விதேய இத்யர்தஃ| அஶாம்யதஃ-ததா ஶமமகச்சதஃ பரதந்த்ராந் வ்யாதீந் தோஷாந் வா, ததா-தேந ப்ரகாரேண ப்ரதாந சிகித்ஸாலக்ஷணேந, பஶ்சாத்-ப்ரதாநசிகித்ஸாத உத்தரகாலஂ, சிகித்ஸேத்| அசிகித்ஸ்யமாநோ ஹ்யஸாத்யதாஂ யாயாத்| தூர்ணஂ வேதி| உபத்ரவஶ்சேத்பலவாந் ஸ்யாத்ததா தமேவோபத்ரவஂ தூர்ணமேவ சிகித்ஸேத்-, ந பஶ்சாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தேஷாஂ-பரதந்த்ராணாஂ, ஸ்வதந்த்ரப்ரஶமே ப்ரஶமஃ| ததாஸ்வஷௌதேந, யே ந ஶாம்யந்தி தாந் பஶ்சார்ஸ்வௌஷதேந சிகித்ஸேத்| யஸ்து பலவாநுபத்ரவஸ்தஂ தூர்ணஂ-ப்ராகேவ, சிகித்ஸேத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹி-யஸ்மாத், வ்யாதிக்லிஷ்டஶரீரஸ்ய புஂஸஃ ஸோऽதிஶயேந பீடாகரஃ| ப்ராகுத்பந்நோऽபி ரோகஃ பீடாகரஃ| உபத்ரவஸ்து பஶ்சாஜ்ஜாயமாநோ வ்யாதிக்லிஷ்டஶரீரோத்பந்நத்வாத்பீடாகரதரஃ| ததயமத்ரார்தஃ,-பரதந்த்ரோ வ்யாதிர்ஹீநபலஃ ப்ரதாநோபக்ரமேணைவோபஶாம்யதி| யஸ்து பரதந்த்ரஃ பஶ்சாதுத்பத்யமாநோऽபி ஸ்வதந்த்ரவ்யாத்யுபக்ரமேண ஶமஂ ந யாதி தஂ பஶ்சாதுபக்ரமேத்| யஸ்து பலவாந் பரதந்த்ரஸ்தமாதாவேவ சிகித்ஸேத், அதிபீடாகரத்வாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஸ ஹி ஸ்வதந்த்ரேண பீடிதஸ்ய நரஸ்ய ஸ்வதந்த்ராததிபீடகஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௨) - "ஸத்பவிதாஃ கலு ரோகா பவந்தி| ஸஹகர்பஜாதபீடாகாலப்ரபாவஸ்வபாவஜாஃ| தே து பதக்த்திவிதாஃ| தத்ர ஸஹஜாஃ ஶுக்ரார்தவதோஷாந்வயாஃ குஷ்டார்ஶோமேஹாதயஃ, பிதஜா மாதஜாஶ்ச| கர்பஜா ஜநந்யபசாராத்கௌப்ஜ்யபாங்குல்யபை!க்கல்யகிலாஸாதயோ, அந்நரஸஜா மாததௌஹதவிமாநஜாஶ்ச| ஜாதஜாஃ ஸ்வாபசாராத் ஸந்தர்பணஜா அபதர்பணஜாஶ்ச| பீடாஜாஃ க்ஷதப!க்கப்ரஹாரக்ரோதஶோகபயாதயஃ, ஶாரீராமாநஸாஶ்ச| காலஜாஃ ஶீதாதிகதா ஜ்வராதயோ, வ்யாபந்நஜா அஸஂரக்ஷணஜாஶ்ச| ப்ரபாவஜா தேவகுருலஙநஶாபாதர்வணாதிகதாஃ, ஜ்வராதயஃ பிஶாசாதயஶ்ச| ஸ்வபாவஜாஃ க்ஷுத்பிபாஸாஜராதயஃ, காலஜா அகாலஜாஶ்ச| தத்ர காலஜா ரக்ஷணகதாஃ, அரக்ஷணஜா அகாலஜாஃ த ஏதே ஸமாஸதஃ புநர்த்விவிதா பவந்தி,ப்ரத்யுத்பந்நகர்மஜாஶ்ச| தத்ர ரோகோத்பத்திஂ ப்ரத்யுத்பந்நஂ கர்ம யதநேநைவ ஶரீரேண த்தஷ்டமத்தஷ்டஂ வோத்திஶ்யாத்போபதிஷ்டப்ரதிஷித்தாநாமநநுஷ்டாநமநுஷ்டாநஂ வா| ஜந்மாந்தராதீதேந து பூர்வம்| தத்புநர்தைவாக்யம், உக்தஂ ச நியதாநியதபேதேந ப்ராக்| தஸ்மாத் த்தஷ்டஹேதவஃ ப்ரத்யுத்பந்நகர்மஜாஃ| விபரீதா தைவஜந்மாநஃ| அல்ப நிதாநா மஹாருஜஶ்சோபயாத்மகாஃ| தத்ர யதாஸ்வஂ ப்ரதிபக்ஷஶீலநாத் பூர்வேஷாஂ ரோகாணாமுபஶமஃ| ஸத்யேவ விபக்ஷஶீலநே நிர்திஷ்டகர்மக்ஷயாத்த்வைவிகாநாம்| தோஷகர்மக்ஷயாதந்யேஷாம்| அந்யே புநஃ ப்ரத்யுத்பந்நஂ கர்ம பரகதமபி வர்ணயந்தி| தச்ச பராபிஸஂஸ்காரமாசக்ஷதே| ஏவஂ சாஹஃ,-யதி ஸ்வயஂ கதாதேவ கர்மணஃ கார்யநிர்வத்திஃ ஸ்யாத், ந த்தஷ்டபுருஷாந்தரகதாத்| கிமிதி வித்வாநபி பராசரிதயோருபகாராபகாரயோஃ ஸுகதுஃகாநுரோதாத்தோஷரோஷௌ ப்ரைகர்தவ்யவிந்தாஂ வா ப்ரதிபேத்யதே| ஏவமேதே வ்யாதயோ த்விவிதாஃ ஸந்தஸ்நிவிதா ஜாயந்தே| ததஶ்ச தோஷவந்தோ பூயஃ ஸப்தவிதாஃ| ஸகலோऽபி சாயஂ ரோகஸமூஹஃ ப்ரதீகாரவாந் ஆயுர்வேதவிஹிதமுபதேஶமபேக்ஷதே| யஸ்மாந்நியதஹேதுகோऽப்யாமயஃ ஸம்யக்பிஷகாதேஶாநுஷ்டாநாதுபாத்தாயுஃ ஸஂஸ்காராபரிக்ஷயே ஸஹ்யவேதநதாஂ ப்ரதிபத்யதே| அநுப்ரக்ரம்யமாணஸ்து ஸர்வ ஏவ ப்ராயஶோ பிநத்த்யகாண்டே| ஸ்வயமபி ச தைவாந்நிதாநால்பதயா வா நிவர்தமாநஃ ஷோடஶகுணஸமுதிதக்ரியோபாலம்பாதாஶுதரமபை பரிக்லிஷ்டஸ்ய வாऽபகச்சதி| அநியதபலதாயிநி து தைவே ஹிதாப்யாஸரதஸ்யாவகாஶமேவ ந லபதே வ்யாதிஃ| தஸ்மாந்ந கஸ்யாஞ்சிதவஸ்தாயாமாத்மவாந் ஹிதாஹிதயோஸ்துல்யதர்ஶீ ஸ்யாத்| த்ரிவிதாஶ்ச புநர்வ்யாதயோ மதுமத்யாதிமாத்ரபேதேந| தத்ரால்பலக்ஷணா மதவோ, மத்யலக்ஷணா மத்யாஃ, ஸம்பூர்ணலக்ஷணாஸ்த்வதிமாதாஃ| தே புநஃ ஸுகஸாத்யாதிவிஶேஷேண சதுர்தா ப்ராகுபதிஷ்டாஃ| ஸுபஹுஶோऽபி ச பித்யமாநா வ்யாத்யயோ நிஜாகந்துதாஂ ந வ்யபிசரந்தி| தத்ர நிஜாஸ்நிதோஷோத்தாஃ| தேஷு பூர்வஂ வாதாதயோ வைஷம்யமாபத்யந்தே ததோ வ்யதாபிநிவர்ததே| பாஹ்யஹேதுஜாஸ்த்வாகந்தவஃ| தேஷு வ்யதா பூர்வமுபஜாயதே, ததோ தோஷவைஷம்யம்| தோஷவைஷம்யேணைவ ச பஹுரூபா ருதநுபத்யதே, ததோ தோஷவைஷம்யம்| தோஷவைஷம்யேணைவ ச பஹுரூபா ருகநுபத்ஹ்யதே ப்ரவர்த்ததே ச| ஏவஂ ச கத்வா ந தோஷவ்யதிரேகேண ரோகாநுபந்த்தஃ, கேவலஂ பௌர்வாபர்யவிஶேஷஃ| தஸ்மாதேகாகாரா ஏவ ரோகாஃ, ததாருகஸாமாந்யாத்| அஸங்க்யபேதா வா ப்ரத்யேகஂ ஸமுத்தாநஸ்தாநஸஂஸ்தாநவர்ணநாமவேதநாப்ரபாவோபக்ரமவிஶேஷாத்| தே யதாஸ்தூலஂ யதாஸ்வமேவோபதேக்ஷ்யந்தே| அஸங்கயேயத்வாச்ச தோஷலிங்கைரேவ ரோகாநுபக்ரமஂ ச விபஜேத்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விகாராஃ-ரோகாஃ, தேஷாஂ நாமாநி, தேஷ்வகுஶலோ வைத்யோ ந ஜாதுசிஜ்ஜிஹ்ரீயாத்-ரோகஸஂஜ்ஞாநபிஜ்ஞோऽஹமிதி லஜ்ஜாஂ ந குர்யாத், சிகித்ஸாமேவ விதத்யாதித்யர்தஃ| குதோ ஹேதோஃ ? இத்யாஹ-ந ஹீத்யாதி| யஸ்மாத்ஸர்வவிகாராணாஂ நாமதஃ-ஸஂஜ்ஞாதோ, த்ருவா-நிஶ்சிதா, ஸ்திதிஃ-அவஸ்தாநஂ, நாஸ்தி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஶாஸ்த்ரேऽநுக்தஂ ஸ்வயமூஹநீயமித்யாஹ-விகாரநாமேதி| யோ விகாரஸ்யவாதஜாதித்வஂ ஜாநாதி, நாம ந ஜாநாதி, ஶாஸ்த்ரேऽநுக்தத்வாத்ஸங்கீர்ணத்வாத்வா, ஸ ந ஜிஹ்நீயாத்-லஜ்ஜாஂ ந குர்யாத்| ந ஹி நாமாதீநா ஸர்வத்ர சிகித்ஸா| வாதஜாதிஜ்ஞாநஂ ஹி சிகித்ஸாயாஂ ப்ரதாநஂ காரணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யஸ்மாத்ஸஃ-ஏக ஏவ, தோஷோ-வாதாத்யந்யதமஃ, ஸமுத்தாநவிஶேஷதோ-ஹேதுபேதாத், ததா ஸ்தாநாந்தராணி-ஸ்வஸ்தாநஂ ஹித்வா பராணி ஸ்தாநாநி, ப்ராப்ய-கத்வா, பஹூந்-அநந்தாந், விகாராந் குருதே| ததா சோக்தஂ தந்த்ராந்தரே-"யோ தோஷஃ ஶரீரஸந்தீநாவிஶதி, தேந ஜம்பா ஜ்வரஶ்சோபஜாயதே| யஸ்த்வாமாஶயமப்யுபைதி, தேந ரோகா பவந்த்யுரஸி, அரோசகஶ்ச| யஃ கண்டமபிப்ரபத்யதே கண்டஸ்ததோ த்வஂஸதே ஸ்வரஶ்சாவஸீததி| யஃ ப்ராணவஹாநி ஸ்ரோதாஂஸ்யாஸ்யாதீநி உபைதி, ஶ்வாஸஃ ப்ரதிஶ்யாயஶ்ச தேநோபஜாயதே|" இதி| விகாரஸ்ய-ஜ்வராதேஃ, ப்ரகதயஃ-உபாதாநகாரணாநி வாதாதிதோஷாஃ, தா விகாரப்ரகதீ:-ரோகஹேதுவிஶேஷாந், புத்த்வா,- ஜ்ஞாத்வா, ததாऽதிஷ்டாநாந்தராணி ஸ்தாநவிஶேஷாஂஶ்ச, புத்த்வா,ததா ஹேதுவிஶேஷாந்-நிதாநபேதாஂஶ்ச, புத்த்வா-யதா கிமயஂ குபிதஃ பவநோ ரூக்ஷேண ஹேதுநா லகுநா ஶீதேந வேத்யாதி ஜ்ஞாத்வா, ஶீக்ஹ்ரமேவோபக்ரமேத்-சிகித்ஸேத்| ந து விகாராநபிஜ்ஞ இதி ந சிகித்ஸேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அத ஸாதநம்| ஸாதநஜ்ஞாநஂ ச லக்ஷணஜ்ஞாநாதீநம்| தத்ர லக்ஷணஸ்ய துர்போதத்வமாஹ-ஸ ஏவேதி| ஸ ஏவ யோऽந்யத்ர லக்ஷிதோ, பஹூந் விகாராந் குருதே,-யேऽந்யத்ர ந த்தஷ்டாஃ| தத்ர த்வௌ ஹேதூ-ஸமுத்தாநவிஶேஷாத்குபிதத்வஂ ஸ்தாநாந்தரப்ராப்திஶ்ச ஸமுத்தாநவிஶேஷஃ-அந்யத்ராத்தஷ்டஂ ஸமுத்தாநம்|தஸ்மாத்விகாராதித்ரித்யஜ்ஞாநபூர்வக உபக்ரமஃ கார்யஃ| ஸ ச ஶீக்ரம், அவஸ்தாந்தரோ| ப்ரகதிஃ-ஸ்வபாவோऽஸாதாரணஂ சிந்ஹம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தோஷௌஷதநிரூபணே ஸதி தூஷ்யாதீந் தஶ ஸமீக்ஷ்ய ஸம்யக்விலோக்ய, யஶ்சிகித்ஸாயாஂ வர்ததே-யத்நஂ கரோதி, ஸஃ-வைத்யோ, ந கதாசித் ஸ்கலதி-நாபராதீ ஸ்யாத்| தோஷோ-வாதாதிஃ, ஔஷதஂ-ஹரீதக்யாதி, தயோர்நிரூபணஂ-பர்யாலோசநம், தஸ்மிந் தோஷௌஷதநிரூபணே| தூஷ்யாதீநாஂ ஸமஸ்தாநாமுபாதாநஂ ஸர்வேஷாமேவாவகமே சிகித்ஸாகரணஂ ப்ரதி யத்நாதிஶயத்யோதநார்தம், ந புநரேஷாஂ த்வௌ வா த்ரீந் வா சதுரோ வா பஞ்ச வா ஸமீக்ஷ்ய| கிஂ தார்ஹி ? ஸர்வாநேதாந் ஸமீக்ஷ்ய,-ஸம்யகவபுத்யேதி| அத தூஷ்யாதீநேவ ஸமீக்ஷ்ய ? நேத்யாஹ- அவஸ்தாஶ்ச பதக்விதாஃ| ஏஷாமேவ தூஷ்யாதீநாமவஸ்தாஃ ஸூக்ஷ்மஸூக்ஷ்மாஃ-அதிஶயேந ஸூக்ஷ்மாஃ, தாஶ்ச ஸமீக்ஷ்ய-யதாவத்புத்த்வேதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தூஷ்யாத்யேகாதஶஜ்ஞாநே ஸத்யவ்யபிசார்யுபக்ரம இத்யாஹ-தூஷ்யதி| தூஷ்யோ-தாதுர்மலஶ்ச| தேஶோ-பூமிர்தேஹஶ்ச| பலஂ-ஸாமர்த்தம்| தேஶோ- பூமிர்தேஹஶ்ச| பலஂ-ஸாமர்த்தம் | காலஃ-பூர்வாஹ்ணதிஃ| அநலோ-விஷமாதிஃ| ப்ரகதிஃ-வாதப்ரகத்யாதிஃ|வயோ-பல்யாதி| ஸத்வஂ-மநஃ| ஸாத்ம்யஂ-தேஶஸாத்ம்யாதி|ஆஹாரோ-மதுராதிஃ| அவஸ்தாஃ-ரூபேஷ்வவாந்தரஂ ரூபம்| ஸூக்ஷ்மஸூக்ஷ்மாஃ-அதிஸூக்ஷ்மாஃ| ஏஷாஂ-ரோகாணாம்| தோஷௌஷதநிரூபணே-தோஷஸ்யௌஷதஸ்ய ச விசாரணே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-குருஶ்சால்பஶ்ச குர்வல்பௌ, குர்வல்பௌ ச தௌ வ்யாதீ ச குர்வல்பவ்யாதீ, தயோஃ ஸஂஸ்தாநஂ-ஆகதிஃ| அபிஶப்தோ பிந்நக்ரமே| தத்குர்வல்பவ்யாதிஸஂஸ்தாநமந்யதாகாரமபி தஶ்யதே-விபரீதமிதி லக்ஷ்யதே| அபிஶப்தாத்க்வசித் குர்வல்பவ்யாதிஸஂஸ்தாநஂ யதாதத்த்வஂ தஶ்யதே க்வசிந்நேதி வ்யாதிலக்ஷணஸ்ய கமகத்வாபாவஃ ப்ரஸஜ்யேத| ததஶ்ச "ரோகஂ நிதாநப்ராக்ரூபலக்ஷணோபஶயாப்திபிஃ|" (ஹ. ஸூ. அ. ௧|௨௨) இதி தூஷ்யேத| தஸ்மாதபிஶப்தோऽத்ர குர்வல்பஸஂஸ்தாநஸ்ய யதாதத்த்வ தர்ஶநஂ க்வசித்பவத்யேவேதி ஸூசநார்தஃ கதஃ| குதோ ஹேதோஃ ? இத்யாஹ-ஸத்த்வேத்யாதி| ஸத்த்வஂ-தைர்யம்| தேஹோ-மஹதல்பஸ்தூலகஶாதிஃ| ஸத்த்வஂ ச தேஹஶ்ச ஸத்த்வதேஹௌ| பலஂ சாபலஂ ச பலாபலே| தஸ்மாத்ஸத்த்வதேஹபலாபலாத்தேதோர்குர்வல்பவ்யாதிஸஂஸ்தாநேऽவஹிதோ பவேத்| அதிகஸத்த்வே ததோத்கஷ்டதேஹபலே ச குருஃ-மஹாநபி வ்யாதிருத்பந்நோऽல்பஸஂஸ்தாநோ-ஹீநபல இவ லக்ஷ்யதே, ஸத்த்வதேஹபலயோருத்கஷ்டத்வாத்| ததா, ஹீநஸத்வே ஹீநதேஹபலே சோத்பந்நோ லகுரபி மஹாநிவ லக்ஷ்யதே, ஹீநஸத்த்வதேஹபலத்வாத்| தஸ்மாத(த்த)ஸ்மிந்-வ்யாதிஸஂஸ்தாநேऽர்தே, தத்தாவதாநேந பாவ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தத்ராபி ஸத்வதேஹயோர்பலஂ தாத்பர்யேண பரீக்ஷ்யமித்யாஹ-குர்வல்பவ்யாதிஸஂஸ்தாநமிதி| ஸஂஸ்தாநஂ-லக்ஷணம்|அந்யதாகாரஂ-குரோரல்பத்வம், அல்பஸ்யாபி குருத்வம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-குருஂ லகுமித்யாதி| யஶ்ச பிஷக்ப்ருவஃ-குத்ஸிதோ வைத்யஃ, ஸ வ்யாதிஸஂஸ்தாநமாத்ராவலோகநாத் குருஂ வ்யாதிஂ லகுமிதி கல்பயந்-நிஶ்சிந்வந், அல்பதோஷாகலநயா-ஹீநமாத்ரதோஷநிஶ்சயேந, பத்யே விப்ரதிபத்யதே-சிகித்ஸிதே மோஹஂ கச்சதி, குருவ்யாதாவல்பவ்யாதியோக்யஂ பேஷஜஂ ததாதி| ஏவஂ லகுவ்யாதிஂ குருமிதி கல்பயந் பஹுதோஷாகலநயா பத்யே விப்ரதிபத்யதே, பிஷக்ப்ருவத்த்வாத்| அந்யத்ராபி ப்ருவாந்தஸ்ய குத்ஸிதத்வமேவ ப்ரஸித்தம்| யதாऽऽஹ மநுஃ (அ. ௮|௨௦) -"ஜாதிமாத்ரோபஜீவீ வா காமஂ ஸ்யாத்ப்ராஹ்மணப்ருவஃ| தர்மப்ரவக்தா நபதேர்ந து ஶூத்ரஃ கதஞ்சந||" இதி| கேசித் "பிஷக்த்ருவம்" இதி பேடுஃ| பிஷக்-வைத்யோ, குருஂ லகுமிதி வ்யாதிஂ கல்பயந் த்ருவஂ-நிஶ்சிதஂ பத்யே விப்ரதிபத்யத இதி ச வ்யாசக்ஷதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அநவஹிதத்வே தோஷமாஹ-குருஂ லகுமிதி|அல்போऽயஂ தோஷ இத்யகணநயா விப்ரதிபத்யதே-விபரீதஂ ஜாநாதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததோऽல்பஂ-அல்பமாத்ரம், அல்பவீர்யஂ வா-அநுத்கஷ்டஶக்திகஂ வா, பேஷஜஂ குருவ்யாதௌ ப்ரயோஜிதஂ-தத்தஂ, ஸஂஶோதநஂ ரோகாநுதீரயேத்தராஂ-அதிஶயேநோத்க்லேஶயேத்| குதஃ ? அயோகதஃ,,-ஹீநயோகாத்| அயோகோ ஹி ஹீநயோக உச்யதே| யதா,-புத்ரகார்யாகரணாதபுத்ர இத்யுச்யதே| விபர்யயே ச-லகுவ்யாதௌ, விபரீதஂ ஶோதநஂ து ப்ரயோஜிதம், கஸ்மாத்விபரீதம் ? அல்பவீர்யாத்ஸஂஶோதநாத், அதிமாத்ரமுத்கஷ்டவீர்யஂ ச பஹுதோஷாகலநயா, அதியோகேந ப்ரயோஜிதஂ ந கேவலஂ மலாந் க்ஷிணுயாத்-க்ஷபயேத், யாவத்வபுரஸ்யதி-ஶரீரமபி ஹிஂஸ்யாத்| அத்ர ச ஸஂஶோதநஂ யத் தஷ்டாந்தத்வேநோபந்யஸ்தஂ ததயோகாதியோகாப்யாஂ ரோகோத்க்லேஶஂ ஶரீரக்ஷபணஂ [ச] ஜடிதி நிர்வர்தயதீதி| கரநாதேநாப்யுக்தஂ ச-"அல்பமுத்க்லேஶயேத்தோஷஂ பஹு ப்ராணாந்நிஹந்தி ச| தஸ்மாந்நிரூப்ய பிஷஜா தேயஂ யுக்தஂ விரேசநம்||" இதி| ததா, ஜ்வரகுல்மாதீநாஂ ச தத்ப்ரதீகாரார்தஂ யத்தீயதே பேஷஜஂ தத்ராபி மஹாரம்பேऽல்பமல்பவீர்யஂ சௌஷதஂ ந தேயம், இத்யஸ்மாதேவ தஷ்டாந்தீபூதாதர்தாதவகந்தவ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- விபர்யயஜ்ஞாநே தோஷமாஹ-ததோऽல்பமிதி| அயோகதஃ-ஹீநயோகேந| விபரீதஂ-அதிமாத்ரமதிவீர்யஂ வா|விபர்யயே-லகுவ்யாதௌ| வபுரப்யதிஶயேந க்ஷயஂ நயேத், ந தோஷாநேவ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யஸ்மாச்சைவஂ ரோகாணாஂ துர்விஜ்ஞேயா கதிஃ, அதஃ-அஸ்மாத்தேதோஃ, ஸததமபியுக்தஃ-ஸதாऽऽயுர்வேதபாடாவபோதாநுஷ்டாநபரோ வைத்யஃ, ஸர்வஂ-தூஷ்யாதிவஸ்துஜாதம், ஆலோச்ய ஸர்வதா-ஸர்வேண ப்ரகாரேணாऽऽயுர்வேதாநுஸாரிண்யா ஸ்வபுத்த்யா தத்வித்யஸம்பாஷாஸம்பவயா ச ததா கர்மாப்யாஸதோऽபி நிபுணஂ நிரூப்ய, ததா-தேந ப்ரகாரேண தோஷதூஷ்யதேஶாத்யநுகுணேந, பைஷஜ்யஂ யுஞ்ஜீத-பேஷஜஂ யுஞ்ஜ்யாத்| யதாऽऽரோக்யாய த்ருவஂ-யேந ப்ரகாரேணாऽऽரோக்யார்தமவஶ்யஂ ஸ்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அஶேஷவிஶேஷேஶபரீக்ஷாயாமத்யாதரஃ கார்ய இத்யாஹாதோऽபியுக்த இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வத்திஶ்ச க்ஷயஶ்ச வத்திக்ஷயௌ, வத்திக்ஷயயோர்விபேதோ வத்திக்ஷயவிபேதஃ, விவிதோ விஶிஷ்டோ பேதோ-விபேதஃ, தஸ்மாத்வத்திக்ஷயவிபேததஃ| அதஃபரஂ-அதோऽநந்தரம், தோஷாஃ-வாதாதயோ, வக்ஷ்யந்தே-பணிஷ்யந்தே| ஸ௦-பதக்-வ்யஸ்தாந் ஸ்வப்ரமாணாதிகாந், த்ரீந் தோஷாந் ரோகஹேதூந், வித்தி-அவேஹி| வாதோ வத்தஃ| ௧| பித்தஂ வத்தம்| ௨| ஶ்லேஷ்மா வத்தஃ| ௩| ஏவஂ த்ரயோ தோஷாஃ| ஸ௦-ஸஂஸர்கஸ்த்ரிதா-த்ரிப்ரகாரஃ| தத்ர-ஸஂஸர்கே, நவ தோஷபேதாந் ஸ்வப்ரமாணாதிகாந், "வித்தி" இத்யேததநுவத்திகதேந ஸம்பந்தேந ஸர்வத்ர யோஜ்யம்| ஸ௦-ஸமயா வத்த்யா-துல்யயா வத்த்யா, த்ரீநேவ-அந்யூநாதிகாந், ஸஂஸர்கதோஷபேதாந் வித்தி| ஏகோ வாதபித்தாப்யாமதிகாப்யாம், த்விதீயோ வாதகபாப்யாமதிகாப்யாம், ததீயஃ பித்தஶ்லேஷ்மப்யாமதிகாப்யாம், இதி| ஸஂஸர்கஸ்தயோர்தோஷயோரேகஸ்ய தோஷஸ்யாதிஶாயநே-அதிகதரயா வத்த்யா, ஷட் ஸஂஸர்கதோஷபேதாந் வித்தி| அதிஶயோ-அதிஶாயநம்| அதிஶாயநே "தமபிஷ்டநௌ" இதி நிபாதநாத்தீர்கஃ| தோஷத்வயவத்தேஶ்சிந்த்யமாநத்வாதபரதோஷசிந்தாநாஸ்த்யத்ர| வாதோ வத்தஃ பித்தஂ வத்ததரம்||௧|| பித்தஂ வத்தஂ வாதோ வத்ததரஃ||௨|| கபோ வத்தஃ பித்தஂ வத்ததரம்||௩|| பித்தஂ வத்தஂ கபோ வத்ததரஃ||௪|| கபோ வத்தோ, வாதோ வத்ததரஃ||௫|| வாதோ வத்தஃ கபோ வத்ததரஃ||௬|| ஏவஂ ஷட் ஸஂஸர்கதோஷபேதாந் வித்தி| ஸ௦-ஸமஸ்தேஷு-ஸந்நிபதிதேஷு த்ரிஷ்வபி தோஷேஷு வத்தேஷு, த்ரயோதஶ தோஷபேதாந் வித்தி| ஸ௦-த்வௌ சைகஶ்ச த்வ்யேகே, தேஷாஂ த்வ்யேகேஷாமதிஶயோ-அதிகத்வம், தேந த்வ்யேகாதிஶயேந| ததோ த்வயாதிஶயேந த்ரயோ பேதாஃ, ததா தோஷைகஸ்யாதிஶயேந த்ரயஃ, இதி ஷட் பேதாஃ| யதா,-கபோ வத்தோ வாதபித்தேऽதிகஂ வத்தே| ௧| பித்தஂ வத்தஂ வாதகபாவதிவத்தௌ| ௨| வாதோ வத்தஃ பித்தகபாவதிவத்தௌ| ௩| பித்தகபௌ வத்தௌ வாதோऽதிவத்தஃ| ௪| வாதகபௌ வத்தௌ பித்தமதிவத்தம்| ௫| வாதபித்தே வத்தே கபோऽதிவத்தஃ| ௬| இதி ஷட்பேதாந் த்வ்யேகாதிஶயேந ஸந்நிபாதே வித்தி| ஸ௦-துல்யஂ கத்வா-ஸமஂ கத்வா, வத்தைர்தோஷைரேகஂ ஸந்நிபாததோஷபேதஂ வித்தி| ஸ௦-தரதமயோர்பாவஸ்தாரதம்யம்| கஸ்ய தாரதம்யம் ? ப்ரகதத்வாத்ஸந்நிபாதஸ்ததோஷாணாம்| தாரதம்யஸ்ய விகல்பநஂ-பேதஃ, தாரதம்யவிகல்பநம், தஸ்மாத்| ஸந்நிபாதஸ்ததோஷாணாஂ வத்திரூபாணாஂ ஷட்பேதாந் வித்தி| யதா,-வாதோ வத்தஃ பித்தஂ வத்ததரஂ கபோ வத்ததமஃ| ௧| வாதோ வத்தஃ கபோ வத்ததரஃ பித்தஂ வத்ததமம்| ௨| பித்தஂ வத்தஂ கபோ வத்ததரோ வாதோ வத்ததமஃ| ௩| பித்தஂ வத்தஂ வாதோ வத்ததரஃ கபோ வத்ததமஃ| ௪| கபோ வத்தோ வாதோ வத்ததரஃ பித்தஂ வத்ததமம்| ௫| கபோ வத்தஃ பித்தஂ வத்ததரஂ வாதோ வத்ததமஃ| ௬| ஏதேஷாஂ ச லக்ஷணஂ முநிரத்யகீஷ்ட| ததா ச தத்க்ரந்தஃ (ச. சி. அ. ௩|௮௮)- "ஸந்நிபாதஜ்வரஸ்யோர்த்வஂ த்ரயோதஶவிதஸ்ய ஹி| ப்ராக் ஸூத்ரிதஸ்ய வக்ஷ்யாமி லக்ஷணஂ வை பதக் பதக்|| ப்ரமஃ பிபாஸா தாஹஶ்ச கௌரவஂ ஶிரஸோऽதிருக்| வாதபித்தோல்பணே வித்யால்லிங்கஂ மந்தகபே ஜ்வரே|| ஶைத்யஂ காஸோऽருசிஸ்தந்த்ரா பிபாஸா தாஹருக்வ்யதாஃ| வாதஶ்லேஷ்மோல்பணே வ்யாதௌ லிங்கஂ பித்தாவரே விதுஃ|| சர்திஃ ஶைத்யஂ முஹுர்தாஹஸ்தஷ்ணா மோஹோऽஸ்திவேதநா| மந்தவாதே வ்யவஸ்யந்தி லிங்கஂ பித்தகபோல்பணே|| ஸந்த்யஸ்திஶிரஸஃ ஶூலஂ ப்ரலாபோ கௌரவஂ ப்ரமஃ| வாதோல்பணே ஸ்யாத் ஹ்யநுகே தஷ்ணா கண்டாஸ்யஶுஷ்கதா|| ரக்தவிண்மூத்ரதா தாஹஃ ஸ்வேதஸ்தட்பலஸங்க்ஷயஃ| மூர்ச்சா சேதி த்ரிதோஷே ஸ்யால்லிங்கஂ பித்தகரீயஸி|| ஆலஸ்யாருசிஹல்லாஸதாஹவம்யரதிப்ரமைஃ| கபோல்பணஂ ஸந்நிபாதஂ தந்த்ராகாஸேந சாதிஶேத்|| ஸமஂ தோஷைஸ்த்ரிபிர்வத்தைஃ ஸந்நிபாதஸ்ய லக்ஷணம்| முஹுர்தாஹோ முஹுஃ ஶீதஂ கர்ணக்ஷ்வேடநபார்ஶ்வருக்|| மோஹஃ ச்சர்திர்திவா நித்ரா ராத்ரௌ ஜாகரணஂ ததா| ப்ரதிஶ்யா சர்திராலஸ்யாஂ தந்த்ராருச்யக்நிமார்தவம்|| ஹீநவாதே பித்தமத்யே சிஹ்நஂ ஶ்லேஷ்மாதிகே மதம்| ஹாரித்ரமூத்ரநேத்ரத்வக்தாஹஸ்தஷ்ணா ப்ரமோऽருசிஃ|| ஹீநவாதே மத்யகபே லிங்கஂ பித்தாதிகே மதம்| ஶிரோருக்வேபதுஃ ஶ்வாஸஃ ப்ரலாபஃ ச்சர்த்யரோசகௌ|| ஹீநபித்தே மத்யகபே லிங்கஂ வாதாதிகே மதம்| ஶீதகஂ கௌரவஂ தந்த்ரா ப்ரலாபோऽஸ்திஶிரோதிருக்|| ஹீநபித்தே வாதமத்யே லிங்கஂ ஶ்லேஷ்மாதிகே விதுஃ| வர்சோபேதோऽக்நிதௌர்பல்யஂ தஷ்ணா தாஹோऽருசிர்ப்ரமஃ|| கபஹீநே வாதமத்யே லிங்கஂ பித்தாதிகே மதம்| ஶ்வாஸஃ காஸஃ ப்ரதிஶ்யாயோ முகஶோஷோऽதிபார்ஶ்வருக்|| கபஹீநே பித்தமத்யே லிங்கஂ வாதாதிகே ஸ்மதம்|" இதி| ஸ௦-ஏவஂ-பூர்வோக்தேந ப்ரகாரேண, பஞ்சவிஂஶதிஸங்க்யாபரிமாணாந் வத்தாந் தோஷபேதாந் வத்தைர்தோஷைர்வித்தி| ஸ௦-க்ஷீணைஃ-க்ஷயாவஸ்தைர்தோஷைஃ, தாவதஃ-தத்பரிமாணாந் பஞ்சவிஂஶதிஸங்க்யாகாந் தோஷபேதாந் வித்தி| யதா,-வத்தைஃ பதக் த்ரீந் தோஷபேதாந், ததா க்ஷீணைஃ| "பதக் த்ரீந்" இத்யாதிக்ரந்தே வத்திஶப்தஸ்தாநே க்ஷீணஶப்தே நிபாத்யஃ| தத்யதா,-வாதஃ க்ஷீணஃ| ௧| பித்தஂ க்ஷீணம்| ௨| கபஃ க்ஷீணஃ| ௩| ததேவஂ ஸஂஸர்கே நவதோஷபேதாந் வித்தி| கதம் ? த்ரீநேவ ஸமக்ஷீணத்வேந,-க்ஷீணவாதபித்தஸஂஸர்கஃ| ௧| க்ஷீணபித்தகபஸஂஸர்கஃ| ௨| க்ஷீணவாதகபஸஂஸர்கஃ| ௩| ஷடேகஸ்யாதிஶாயநே| அதிஶாயநே-அந்யதோஷாபேக்ஷயா க்ஷீணத்வாதிரேகே,-வாதஃ க்ஷீணஃ பித்தஂ க்ஷீணதரம்| ௧| பித்தஂ க்ஷீணஂ வாதஃ க்ஷீணதரஃ| ௨| வாதஃ க்ஷீணஃ கபஃ க்ஷீணதரஃ| ௩| கபஃ க்ஷீணோ வாதஃ க்ஷீணதரஃ| ௪| கபஃ க்ஷீணஃ பித்தஂ க்ஷீணதரம்| ௫| பித்தஂ க்ஷீணஂ கபஃ க்ஷீணதரஃ| ௬| ஏவஂ ஷட் தோஷபேதாந் வித்தி| த்ரயோதஶ ஸமஸ்தேஷு-ஸந்நிபதிதேஷு க்ஷீணேஷு தோஷேஷு தோஷபேதாஂஸ்த்ரயோதஶ வித்தி| கதம் ? ஷட் த்வ்யேகாதிஶயேந து| தோஷத்வயஸ்யாதிஶயேந-அதிக்ஷீணத்வேந, ததா தோஷைகஶயேந து| ததா தோஷைகஸ்யாதிக்ஷீணத்வேந, பர்யாயதஃ ஷட் க்ஷீணஸந்நிபாததோஷபேதாந் வித்தி| யதா,-வாதஃ க்ஷீணஃ பித்தகபாவதிக்ஷீணௌ| ௧| பித்தஂ க்ஷீணஂ வாதகபாவதிக்ஷீணௌ| ௨| கபஃ க்ஷீணஃ பித்தவாதாவதிக்ஷீணௌ| ௩| வாதபித்தே க்ஷீணே கபோऽதிக்ஷீணஃ| ௪| பித்தகபௌ க்ஷீணௌ வாதோऽதிக்ஷீணஃ| ௫| வாதகபௌ க்ஷீணௌ பித்தமதிக்ஷீணம்| ௬| ஏகஂ துல்யக்ஷீணைர்பேதஂ வித்தி| ௧| ஷட் ச தாரதம்யவிகல்பநாத்,-கபஃ க்ஷீணஃ பித்தஂ க்ஷீணதரஂ வாதஃ க்ஷீணதமஃ| ௧| வாதஃ க்ஷீணஃ கபஃ க்ஷீணதரஃ பித்தஂ க்ஷீணதமம்| ௨| பித்தஂ க்ஷீணஂ கபஃ க்ஷீணதரோ வாதஃ க்ஷீணதமஃ| ௩| கபஃ க்ஷீணோ வாதஃ க்ஷீணதரஃ பித்தஂ க்ஷீணதமம்| ௪| வாதஃ க்ஷீணஃ பித்தஂ க்ஷீணதரஂ கபஃ க்ஷீணதமஃ| ௫| பித்தஂ க்ஷீணஂ வாதஃ க்ஷீணதரஃ கபஃ க்ஷீணதமஃ| ௬| ஏவஂ பஞ்சவிஂஶதிதோஷபேதாந் க்ஷீணைர்தோஷைர்வித்தி| ஸ௦-தே-ஸந்நிபாதஸ்ததோஷாஸ்த்ரயஃ, ஷோடா பவந்தி| கதம் ? இத்யாஹ-ஏகைகேத்யாதி| வத்திஶ்ச ஸமதா ச க்ஷயஶ்ச வத்திஸமதாக்ஷயாஃ| ஏகைகஸ்ய-வாதாத்யந்யதமஸ்ய, வத்திஸமதாக்ஷயா ஏகைகவத்திஸமதாக்ஷயாஃ, தைரேகைகவத்திஸமதாக்ஷயைஃ ஷட்| யதா,-வாதோ வத்தஃ பித்தஂ ஸமஂ கபஃ க்ஷீணஃ| ௧| பித்தஂ வத்தஂ வாதஃ ஸமஃ கபஃ க்ஷீணஃ| ௨| கபோ வத்தஃ பித்தஂ ஸமஂ வாதஃ க்ஷீணஃ| ௩| கபோ வத்தோ வாதஃ ஸமஃ பித்தஂ க்ஷீணம்| ௪| வாதோ வத்தஃ கபஃ ஸமஃ பித்தஂ க்ஷீணம்| ௫| பித்தஂ வத்தஂ கபஃ ஸமோ வாதஃ க்ஷீணஃ| ௬| ஏவமேகைகவத்திஸமதாக்ஷயைஃ ஷட்| ஸ௦-ஏகஸ்ய க்ஷய ஏகக்ஷயஃ, த்வந்த்வஸ்ய வத்திர்த்வந்த்வவத்திஃ, ஏகக்ஷயஸஹிதா த்வந்த்வவத்திரேகக்ஷயத்வந்த்வவத்திஃ, தயா| கிம்பூதயா ? ஸவிபர்யயயா,-ஸஹ விபர்யயேண-வைபரீத்யேந வர்ததே யா ஸைவம், தயா| ஏகக்ஷயத்வந்த்வவத்த்யா புநரேவ ஷட் தோஷபேதாஃ| வாதஃ க்ஷீணஃ பித்தகபௌ வத்தௌ| ௧| பித்தஂ க்ஷீணஂ வாதகபௌ வத்தௌ| ௨| கபஃ க்ஷீணோ வாதபித்தே வத்தே| ௩| ஏவமேகக்ஷயத்வந்த்வவத்த்யா த்ரயோ பேதாஃ| ஸவிபர்யயயா ச வத்த்யா த்ரயோ தோஷபேதாஃ| த்வந்த்வக்ஷயைகதோஷவத்த்யா-த்வந்த்வக்ஷயஸஹிதைகதோஷவத்திஃ, தயா| யதா,-வாதபித்தக்ஷீணே ஶ்லேஷ்மா வத்தஃ| ௧| வாதகபௌ க்ஷீணௌ பித்தஂ வத்தம்| ௨| பித்தகபௌ க்ஷீணௌ வாதோ வத்தஃ| ௩| இதி ஸவிபர்யயயா வத்த்யா த்ரயோ தோஷபேதாஃ| ஏவஂ ஸந்நிபாதபேதா த்விரூபயா வத்த்யா ஷடேதே ஜ்ஞேயாஃ| ஸ௦-ஏவஂ பேதகணநயா தோஷாணாஂ பேதா த்விஷஷ்டிர்நிர்திஷ்டாஃ-உக்தாஃ| ஸ௦-த்ரிஷஷ்டீநாஂ பூரணோ யோ தோஷபேதஃ, ஸ ஸ்வாஸ்த்யகாரணஂ-ஆரோக்யஹேதுஃ, தாதுஸாம்யாத்| அத்ர ஹி ஸ்வப்ரமாணஸ்தா வாதபித்தகபாஃ| யே ச தோஷபேதா த்விஷஷ்டிஃ, தே ச ரோககாரணமித்யர்தாதுக்தஂ பவதி| அத்ர ச ரோகஹேதுத்வே தோஷவைஷம்யஂ காரணம்| த்ரிஷஷ்ட இதி " தஸ்ய பூரணே டட்" இதி டட்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அத ஸஂயோகஃ| தஸ்ய த்ரிஷஷ்டிபேதாஃ| தாநாஹவக்ஷ்யந்தேऽதஃபரமிதி| தோஷாஃ-தோஷபேதாஃ| விமேதஃ-தாரதம்யம், தத்ஸாம்யே நாஸ்தி வத்தௌ க்ஷயே சாஸ்தி, வத்திக்ஷயவத்தாரதம்யஂ சபேதே காரணம்| ஆ௦ ர௦- தத்ர வத்திஸாம்யாப்யாஂ த்வாதஶ| தத்ர பதக் த்ரீந் வித்தி| பதக்-ப்ரத்யேகஂ வத்தயா, "பஞ்சவிஂஶதிரித்யேவஂ வத்தைஃ" இத்யுபஸஂஹாராத்| பாரிஶேஷ்யாத் த்விஶஃ ஸாம்யேந| யதா,- வாயுர்வத்தஃ பித்தகபௌ ஸமௌ|௧| பித்தஂ வத்தஂ வாயுகபௌ ஸமௌ|௨| கபோ வத்தோ வாயுபித்தே ஸமே|௩| ஆ௦ ர௦- ஸஂஸர்கஂ த்ரிதா வித்தி, வாயுபித்தே வாயுகபௌ பித்தகபௌ இதி| தத்ர தாந்-ஸஂயோகாந், நவ வித்தி| ஆ௦ ர௦- தத்ர த்ரீந் ஸமயா வத்த்யா| யதா,- வாயுபித்தே வத்தே கபஃ ஸமஃ|௧| வாயுகபௌ வத்தௌ பித்தஂ ஸமம்|௨|பித்தகபௌ வத்தௌ வாயுஃ ஸமஃ |௩| ஏகஸ்யாதிஶயநே ஷட்| யதா,-வாயோஃ பித்தஂ வத்தஂ கபஃ ஸமஃ|௧| பித்தாத்வாயுர்வத்தஃ கபஃ ஸமஃ|௨| கபாத்வாயுர்வத்தஃ பித்தஂ ஸமம்|௩| வாயோஃ கபோ வத்தஃ பித்தஂ ஸமம்|௪| பித்தாத்கபோ வத்தோ வாயுஃ ஸமஃ|௫| கபாத்பித்தஂ வத்தஂ வாயுஃ ஸமஃ|௬| ஏவஂ த்வாதஶ| ஆ௦ ர௦- வத்தேஷ்வேவ ஸமஸ்தேஷு த்ரயோதஶ ஸஂயோயோகாந் வித்தி| ஆ௦ ர௦- தத்ரைகஸ்மாத் த்வயோர்வத்தயோஸ்த்ரீந்| யதா,-வாயோஃ பித்தகபௌ வத்தௌ|௧| பித்தாத்கபவாயூ|௨| கபாத்வாயுபித்தே|௩| த்வாப்யாமேகஸ்மிந் வத்தே த்ரீந்| யதா,- வாயுபித்தாப்யாஂ கபோ வத்தஃ|௧| வாயுகபாப்யாஂ பித்தஂ வத்தம்|௨| பித்தகபாப்யாஂ வாயுர்வத்தஃ|௩| ஆ௦ ர௦- துல்யாதிகைரேகம்|யதா,-வாயுபித்தகபா வத்தாஃ|௧| ஆ௦ ர௦-தாரதம்யவிகல்பநாத் ஷட்| யதா,-வாயுபித்தகபா வத்தா வத்ததரா வத்த்தமாஃ||௧|| ஏவஂ வாயுகபபித்தாநி|௨| பித்தகபவாயவஃ|௩| பித்தவாயுகபாஃ|௪| கபவாயுபித்தாநி|௫| கபபித்தவாயவஃ|௬| ஏவஂ த்ரயோதஶ| ஆ௦ ர௦- ஏவஂ வத்தௌ பஞ்சவிஂஶதிஂ வித்தி| ஆ௦ ர௦- க்ஷீணைஶ்ச தாவதோ வித்தி| வத்தஶப்தஸ்தாநே க்ஷீணஶப்தபயோகாத்தே ஜ்ஞேயாஃ| ஆ௦ ர௦- வத்திக்ஷயஸாம்யைஃ (வத்திஸாம்யக்ஷயைஃ) ஷட்| வத்தவத்ததரவத்ததமஸ்தாநே வத்தக்ஷீணஸம(வத்தஸமக்ஷீண) ப்ரயோகாத்தே ஜ்ஞேயாஃ| தேஷாஂ லக்ஷண்முக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௨௦)-"ரோகாவஸ்தாஸு யுகத்வத்திஸாம்யக்ஷயநுகம்| ஷட்கஂ ஹி துர்போததரஂ விகாரைரிதி த்தஶ்யதே|| ப்ரகதிஸ்தஂ யதா பித்தஂ வத்தோ வாயுஃ கபக்ஷயே| ஸ்தாநாதாதாய காத்ரேஷு யத்ர விஸர்பதி|| ததாபேதஸ்ச தாஹஶ்ச தத்ர தத்ராநவஸ்திதௌ| காத்ரதேஶே ததா ஸ்யாதாஂ பலஹாநி பரிஶ்ரமௌ|| ப்ரகதிஸ்தஂ கபஂ க்ஷீணே பித்தே வாயுர்யதா பலீ| கர்ஷேத் குர்யாத்தத ஶூலஂ ஸஶைத்யஸ்தம்பகௌரவம்|| ப்ரகதிஸ்தஂ யதா வாதஂ பித்தஂ வத்தஂ கபக்ஷயே| ஸருணத்தி ததா தாஹஃ ஶூலஂ சாஷோபஜாத்யதே|| ப்ரகதிஸ்தஂ கபஂ வதஂ பித்தஂ வாயுக்ஷயே யதா| ஸந்நிருத்யாத்ததா குர்யாத்ஸதந்த்ராகௌரவஂ ஜ்வரம்|| ப்ரகதிஸ்தஂ யதா வாயுஂ க்ஷீணே பித்தே கபோऽதிகஃ| ஸந்நிருத்யாத்ததா குர்யாச்சீதகஂ கௌரவஂ ருஜம்|| ஶீதகஂ-ஶீதபூர்வஜ்வரம்| ப்ரகதிஸ்தஂ யதாபித்தவத்தஃ ஶ்லேஷ்மாऽநிலக்ஷயே| ஸந்நிருத்யாத்ததா குர்யாந்மந்தாக்நித்வஂ ஶிரோக்ரஹம்|| நித்ராதந்த்ரோபலேபாஂஶ்ச ஹத்ரோகஂ காத்ரகௌரவஂ| ஷ்டீவநஂ பித்தகபயோர்நகாதீநாஂ ச பீததாம்|| யே தோஷவத்திக்ஷயயோர்விகாரஃ கீர்திதாஃ பதக்| ஶேஷேஷ்வபி து தாநேவ கல்பயேத்தத்யதாயதம்||" இதி| ஆ௦ ர௦- ஏகக்ஷயத்வந்த்வவத்திப்யாஂ த்ரயஃ|யதா,-வாயுஃ க்ஷீணஃ பித்தகபௌ வத்தௌ|௧| பித்தஂ க்ஷீணஂ கபவாயூ வத்தௌ|௨| கபஃ க்ஷீணோ வாயுபித்தே வத்தே|௩| த்விக்ஷயைகவத்திப்யாஂ த்ரயஃ| யதா,-வாயுபித்தே க்ஷீணே கபோ வத்தஃ|௧| பித்தகபௌ க்ஷீணௌ வாயுர்வுத்தஃ|௨| கபவாயூ க்ஷீணௌ பித்தஂ வத்தம்|௩| ஆ௦ ர௦- ஏவஂ த்விஷஷ்டிர்பேதாஃ| ஆ௦ ர௦- வாயுபித்தகபாஃ ஸமா இதித்ரிஷஷ்டோ பேதஃஸ்வாஸ்த்யகாரணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ந கேவலஂ த்விஷஷ்டிபேதபிந்நாந் தோஷாந் ஜாநீயாத்| ஆநந்த்யஂ ச கதாந் வித்யாத்| கதமாநந்த்யம் ? இத்யாஹ-ஏஷாஂ தோஷபேதாநாஂ, யதாஸ்வஂ-ரஸரக்தாதிபிர்தாதுபிஃ ஸஂயோகாத், ததைஷாமேவ க்ஷயாதிபேதைஸ்தரதமயோகாச்சாநந்த்யஂ கதாந் வித்யாத்| தத்ர திங்மாத்ரஂ ஶிஷ்யவ்யுத்பத்தயே ப்ரதர்ஶயதே| தத்ர ரஸே வாதபித்தகபாநாஂ பதக் த்ரயோ பேதா பவந்தி, "பதக் த்ரீந் வித்தி" இத்யநுஸாரேண| ஸஂஸர்கஸ்த்ரிதா| "தத்ர து தாந்" ரஸமேவாதிகத்ய நவ வித்தி| கதம் ? பூர்வவத் "த்ரீநேவ ஸமயா வத்த்யா ஷடேகஸ்யாதிஶாயேநே|" ஏவஂ பூர்வோக்தந்யாயேந ரஸமதிகத்ய ஸஂஸர்கஂ யோஜயித்வா ஸந்நிபாதோ யோஜநீயஃ| யதா,-த்ரயோதஶ ஸமஸ்தேஷு| கதம் ? "ஷட்த்வ்யேகாதிஶயேந து| ஏகஂ துல்யாதிகைஃ ஷட் ச தாரதம்யவிகல்பநாத்||" இதி ஸமாநஂ பூர்வேண, ரஸாக்யஂ ஸ்தாநஂ கேவலமதிகம்| "பஞ்சவிஂஶதிமித்யேவஂ வத்தைஃ க்ஷீணைஶ்ச தாவதஃ|" ரஸமதிகத்ய பேதாந் வித்தி| இத்யேவஂ ருதிரமாஂஸாதிபிர்யோஜ்யம்| ஏகைகோபக்ரமேணேத்யேவஂ த்விஷஷ்டிபேதபிந்நாநாஂ தோஷாணாஂ ரஸாதிபிஃ ஸப்தபிஃ ஸஂயோகாத் சத்வாரி ஶதாந்யேகசத்வாரிஂஶததிகாநி ஸ்யுஃ| ஶகதாதிஸஂஸர்காத் க்ஷீணதரக்ஷீணதமாதிபேதைர்வத்ததரவத்ததமாதிபேதைஶ்ச சிந்த்யமாநா தோஷா ஆநந்த்யஂ யாந்தீதி| ரஸபேதே தோஷபேதே சாவகதே வைத்யஸ்ய ஹேதுலக்ஷணோபக்ரமேஷு மோஹோ ந பவதி| ததா ச முநிஃ (ச. ஸூ. அ. ௨௬|௨௫)- "யஃ ஸ்யாத்ரஸவிகல்பஜ்ஞஃ ஸ்யாச்ச தோஷவிகல்பவித்| ந ஸ முஹ்யேத்விகாராணாஂ ஹேதுலிங்கோபபத்திஷு||" இதி| ம்நௌஜ்ரௌகஸ்த்ரிதஶபவாப்ரஹர்ஷிணீ ஸ்யாத்| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே தோஷபேதீயாத்யாயோ த்வாதஶஃ ஸமாப்தஃ|| ௧௨||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஏதே பேதா ரஸாதிபிர்தூஷ்யைஃ ப்ரத்யேகஂ ஸஂஸர்காத்வஹவோ பவந்தி| ததா, ஏஷாஂ-தூஷ்யாணாஂ க்ஷயாதிபேதைஃ ஸஂஸர்காத்ததோऽபி பஹவஃ| ஏவமாநந்த்யஂ யாதாந் தோஷாநவஹிதமாநஸோ ஜாநீயாத்| யதாஸ்வஂ-ஸ்வேந லக்ஷ்ணேந| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| தோஷபேதப்ரகரணஂ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதம்|| ௧௨||