Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
marmavibhāgādanantaraṁ vikr̥tivijñānīyaṁ śārīramārabhyatē| yatō marmavibhāgē marmaśabda upāttaḥ, maraṇakāritvānmarmētyucyatē, vikr̥tēranantaraṁ ca maraṇaṁ dr̥śyatē, ityayamucyatē-
Adhikarana vikr̥ti vijñānīyō'dhyāyaḥ (2) · Śloka 2
athātō vikr̥tivijñānīyaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē|2|
अथातो विकृतिविज्ञानीयं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
prakr̥tiḥ-svabhāvaḥ, prakr̥tēḥ-svabhāvāt, pracyutiḥ-vikr̥tiḥ, tasyā vijñānaṁ-avabōdhaḥ, sa vidyatē yasminniti "matōu chaḥ sūktasāmnōḥ" iti chaḥ, "adhyāyānuvākayōrluk" iti tasya pākṣikatvānna luk, vikr̥tivijñānīyaḥ, taṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ| śēṣaṁ pūrvavat| vikr̥tiḥ punaratra riṣṭamēva vijñēyam|
Adhikarana riṣṭaṁ mr̥tyōrliṅgam (1-3) · Śloka 3
ata ēvāha puṣpaṁ phalasya dhūmō'gnērvarṣasya jaladōdayaḥ| yathā bhaviṣyatō liṅgaṁ riṣṭaṁ mr̥tyōstathā dhruvam||1|| (āyuṣmati kriyāḥ sarvāḥ saphalāḥ samprayōjitāḥ| bhavanti bhiṣajāṁ bhūtyai kr̥tajña iva bhūbhuji||1|| kṣīṇāyuṣi kr̥taṁ karma vyarthaṁ kr̥tamivādhamē| ayaśō dēhasandēhaṁ svārthahāniṁ ca yacchati|2| tarhīdānīṁ gatāsūnāṁ lakṣaṇaṁ sampracakṣatē| vikr̥tiḥ prakr̥tēḥ prājñaiḥ pradiṣṭā riṣṭasaṁjñayā)||3||
अत एवाह पुष्पं फलस्य धूमोऽग्नेर्वर्षस्य जलदोदयः| यथा भविष्यतो लिङ्गं रिष्टं मृत्योस्तथा ध्रुवम्||१|| (आयुष्मति क्रियाः सर्वाः सफलाः सम्प्रयोजिताः| भवन्ति भिषजां भूत्यै कृतज्ञ इव भूभुजि||१|| क्षीणायुषि कृतं कर्म व्यर्थं कृतमिवाधमे| अयशो देहसन्देहं स्वार्थहानिं च यच्छति|२| तर्हीदानीं गतासूनां लक्षणं सम्प्रचक्षते| विकृतिः प्रकृतेः प्राज्ञैः प्रदिष्टा रिष्टसंज्ञया)||३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yathā phalasya bhāvinō-bhaviṣyataḥ puṣpam, agnērbhāvinō dhūmaḥ, varṣasya bhāvinō jaladōdayaḥ, tathā-tēnaiva dr̥ṣṭāntēna, mr̥tyōrbhaviṣyatō riṣṭaṁ liṅgaṁ-gamakaṁ, dhruvaṁ-niścitam| druvaśabdanirdēśādidaṁ dyōtayati,-riṣṭacchāyānukāri tadābhāsarūpaṁ mr̥tyōrna liṅgamiti|
Adhikarana riṣṭābhāvē maraṇābhāvaḥ , dr̥ṣṭariṣṭē jīvitābhāvaḥ (2) · Śloka 2
ata ēvāha ariṣṭaṁ nāsti maraṇaṁ dr̥ṣṭariṣṭaṁ ca jīvitam| |2|
अत एवाह अरिष्टं नास्ति मरणं दृष्टरिष्टं च जीवितम्| |२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
na vidyatē pūrvaṁ riṣṭaṁ yasya maraṇasya tadariṣṭaṁ tathāvidhaṁ maraṇaṁ nāsti| tathā, dr̥ṣṭaṁ riṣṭaṁ yasya jīvitasya tadēvaṁbhūtaṁ jīvitamapi nāsti| yattu puṣpādarśanē'pi vaṭavr̥kṣādau phalasadbhāvō dr̥śyatē, tattu kvachidēva na sarvatra, iti nāyaṁ dōṣō'tra cintyaḥ|
Adhikarana ābhāsē maraṇaṁ na (2) · Śloka 2
nanu, "dr̥ṣṭariṣṭaṁ jīvitaṁ nāsti" ityayuktamētat, vyabhicārāt| tathā ca vakṣyati (ślō. 128)- "yaṁ naraṁ sahasā rōgō durbalaṁ parimuñcati| saṁśayaprāptamātrēyō jīvitaṁ tasya manyatē| " ityāha | ariṣṭē riṣṭavijñānaṁ na ca riṣṭē'pyanaipuṇāt||2||
ननु, "दृष्टरिष्टं जीवितं नास्ति" इत्ययुक्तमेतत्, व्यभिचारात्| तथा च वक्ष्यति (श्लो. १२८)- "यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति| संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते| " इत्याह | अरिष्टे रिष्टविज्ञानं न च रिष्टेऽप्यनैपुणात्||२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
paramārthēna yadriṣṭatvēna na ca niścayīkr̥taṁ, tasminnariṣṭē riṣṭavijñānaṁ-riṣṭatvāvagamaḥ| na ca riṣṭē'pi riṣṭavijñānaṁ kēṣāñcidbhavati| kutō hētōḥ ? ityāha-anaipuṇāt| nipuṇasya bhāvō naipuṇam| "hāyanāntayuvādibhyō'ṇ" ityaṇ| na naipuṇamanaipuṇaṁ tasmāt-mithyājñānādityarthaḥ| tadēvaṁ yadabhrāntariṣṭaṁ tadavyabhicāritvānmaraṇaṁ niścitaṁ sūcayati| yadanyadriṣṭacchāyānukāri "yaṁ naraṁ sahasā rōgō" ityādilakṣaṇaṁ tadbhrāntamēva| yathā-adhūmē bāṣpādau dhūma iti jñānam| na ca tasmānmithyājñānādagnyupalabdhirniścitā bhavati| tasmādyuktamuktaṁ "ariṣṭaṁ nāsti maraṇaṁ" ityādi| munirapyāha (?) (saṅgrahē'pyuktam, śā. a.10)_"ariṣṭaṁ nāsti maraṇaṁ dr̥ṣṭariṣṭaṁ ca jīvitam| ariṣṭēriṣṭavijñānaṁ na ca riṣṭē'pyanaipuṇāt|| iti| suśrutastu paṭhati (sū. a. 28/5)-"dhruvaṁ hi riṣṭē maraṇaṁ brāhmaṇaistatkilāmalaiḥ| rasāyanatapōdānatatparairvā nivāryatē|| iti|
Adhikarana kr̥ṣṇātrēyamatē riṣṭabhēdanirdēśaḥ (3) · Śloka 3
kr̥ṣṇātrēyastu dvidhā riṣṭamicchatīti tanmatamāviṣkurvannāha kēcittu taddvidhētyāhuḥ sthāyyasthāyivibhēdataḥ| |3|
कृष्णात्रेयस्तु द्विधा रिष्टमिच्छतीति तन्मतमाविष्कुर्वन्नाह केचित्तु तद्द्विधेत्याहुः स्थाय्यस्थायिविभेदतः| |३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
kēcidācāryāstat-riṣṭaṁ, dvidhā vadanti| katham ? ityāha-sthāyītyādi| tr̥tīyārthē tasiḥ| sthāyyasthāyibhēdēna dviprakāram|
Adhikarana asthāyiriṣṭabhēdanirdēśaḥ (3-4) · Śloka 4
tatrāsthāyiriṣṭabhēdaṁ darśayannāha | dōṣāṇāmapi bāhulyādgiṣṭābhāsaḥ samudbhavēt||3|| sa dōṣāṇāṁ śamē śāmyētsthāyyavaśyaṁ tu mr̥tyavē| |4|
तत्रास्थायिरिष्टभेदं दर्शयन्नाह | दोषाणामपि बाहुल्याद्गिष्टाभासः समुद्भवेत्||३|| स दोषाणां शमे शाम्येत्स्थाय्यवश्यं तु मृत्यवे| |४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
apiśabdaḥ samuccayē bhinnakramaḥ| riṣṭābhāsaśca dōṣāṇāṁ bāhulyātsamudbhavēt| dōṣāṇāṁ śamē-dōṣāṇāṁ śāntau satyāṁ, saḥ-riṣṭābhāsaḥ, śāmyēt-na tu maraṇāya sampadyatē| sthāyi tu riṣṭamavaśyaṁ mr̥tyavē-maraṇāya, jāyatē| nanu, "ariṣṭaṁ nāsti maraṇaṁ' ityayuktamivābhāti| riṣṭamantarēṇāpyakālamr̥tyō rājacaurāgnyudakādibhirdarśanāt| atra sañcakṣmahē| kālamr̥tyōrēva riṣṭapūrvakatvāt| tathā cha vakṣyati (ślō.14)-sarvē tē kālachōditāḥ|" tathā ca (ślō.61)-vaśagāḥ samavartinaḥ|" iti| samavartī hi kālamr̥tyurēva|
Adhikarana riṣṭa lakṣaṇam (4-5) · Śloka 5
kiṁ tadriṣṭam ? ityāha | rūpēndriyasvaracchāyāpraticchāyākriyādiṣu||4|| anyēṣvapi ca bhāvēṣu prākr̥tēṣvanimittataḥ| vikr̥tiryā samāsēna riṣṭaṁ taditi lakṣayēt||5||
किं तद्रिष्टम् ? इत्याह | रूपेन्द्रियस्वरच्छायाप्रतिच्छायाक्रियादिषु||४|| अन्येष्वपि च भावेषु प्राकृतेष्वनिमित्ततः| विकृतिर्या समासेन रिष्टं तदिति लक्षयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
rūpaṁ-gaurādivarṇaviśēṣaḥ, gauraḥ śyāmaḥ kr̥ṣṇō gauraśyāmaḥ kr̥ṣṇaśyāma iti dēhaprakr̥tivarṇāḥ| tadbhēdāstu padmagaurādayaḥ| "nīlaśyāmatāmrahāridraśuklādayastu vikr̥tayaḥ" (saṁ.śā. a.9)- tathā, cakṣuṣā yadgrāhyaṁ vastujātaṁ saṁsthānādi tadapi rūpam| indriyāṇi-cakṣurādīni| svaraḥ-śabdaḥ, pratipuruṣaṁ viśiṣṭō ravaḥ| chāyā-varṇaprabhāśrayā vakṣyamāṇalakṣaṇā| praticchāyā pratibimbam| kriyā-dēhavāṅmānōvyāpāraḥ| tatra dhāvanaplavanādyanēkarūpō vyāyāmō nr̥tyasthānakādiḥ-kāyikō vyāpāraḥ| gītādhyayanādiḥ-vācikō vyāpāraḥ| rāgadvēṣabhayērṣyādiḥ-mānasaḥ| ādiśabdō'nyēṣāmapi śarīragatānāṁ bhāvānāṁ grahaṇārtham| rūpaṁ cēndriyāṇi ca svaraśca cchāyā ca praticchāyā ca kriyādayaśca, tēṣu rupādiṣu bhāvēṣu, tathā'nyēṣvapi prākr̥tēṣu bhāvēṣu, animittataḥ-akasmānnimittamantarēṇaiva, yā vikr̥tiḥ sā (tat) samāsēna riṣṭamiti lakṣyēt-jānīyāt| prakr̥tau bhavāḥ_-prākr̥tāḥ| yathā vātaprakr̥tau caladhr̥tismr̥tyādayaḥ| tadēvaṁ rūpādiṣu bhāvēṣu kriyādiparyantēṣvanyēṣu ca prākr̥tēṣu bhāvēṣu yā vikr̥tiḥ-svabhāvapracyutiḥ, sā (tat) saṅkṣēpēṇa riṣṭam| vistaratastvanēkadhā vakṣyamāṇam|
Adhikarana kēśarōmṇāṁ riṣṭam (6) · Śloka 6
kēśarōma nirabhyaṅgaṁ yasyābhyaktamivēkṣyatē| |6|
केशरोम निरभ्यङ्गं यस्याभ्यक्तमिवेक्ष्यते| |६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
kēśāśca rōmāṇi ca tat kēśarōma, yasya nirabhyaṅgaṁ-abhyaṅgarahitaṁ, abhyaktamivēkṣyatē-dr̥śyatē, sa kālacōdita iti vachanavipariṇāmēna sambandhaḥ| ēvamuttaratrāpi| ētadrūpavikr̥tērudāharaṇam|
Adhikarana nētrayōḥ riṣṭam (6-8) · Śloka 8
indriyāṇāmadhiṣṭhānasya vikr̥tiḥ-indriyavikr̥tiḥ, ityāha | yasyātyarthaṁ calē nētrē stabdhāntargatanirgatē||6|| jihmē vistr̥tasaṅkṣiptē saṅkṣiptavinatabhruṇī| udbhrāntadarśanē hīnadarśanē nakulōpamē||7|| kapōtābhē alātābhē srutē lulitapakṣmaṇī| |8|
इन्द्रियाणामधिष्ठानस्य विकृतिः-इन्द्रियविकृतिः, इत्याह | यस्यात्यर्थं चले नेत्रे स्तब्धान्तर्गतनिर्गते||६|| जिह्मे विस्तृतसङ्क्षिप्ते सङ्क्षिप्तविनतभ्रुणी| उद्भ्रान्तदर्शने हीनदर्शने नकुलोपमे||७|| कपोताभे अलाताभे स्रुते लुलितपक्ष्मणी| |८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
nētraśabdēna nētrādhiṣṭhānamiṣṭam, nēndriyam| yasya calē lōcanē'tyarthaṁ-atiśayēnētaścētaśca paribhramataḥ| tathā, yasya nētrē stabdhē-niśclē| tathā, yasyāntargatē-antaḥpraviṣṭē| tathā, yasya nirgatē-bahiryātē| tathā, yasya jihmē-kuṭilē| tathā, yasya vistr̥tē-vistāraṁ gatē| tathā, yasya nētrē saṅkṣiptē-saṅkucitē| tathā, saṅkṣiptē viśēṣēṇa natē bhruvau yayōstē saṅkṣiptavinatabhruṇī| tathā, udbhrāntadarśanē-vibhrāntadr̥ṣṭinī| tathā, hīnadarśanē-alpadarśanē naṣṭadr̥ṣṭinī vā| tathā, nakulōpamē-nakulalōcanābhē| samudāyēṣu hi pravr̥ttāḥ śabdā avayavēṣvapi vartanta iti nakulaśabdō'tra nakulalōcanaviṣayō vēdyaḥ| yathā ca nāgānandanāṭakē (aṁ.1/17)-"cakṣustāmarasānukāri hariṇā vakṣaḥsthalaṁ spardhatē" iti| atra hi harivakṣasā vakṣaḥ spardhatē ityayamarthō vēdyaḥ| athavā nakulalōcanē upamā yayōstē nakulōpamē, ityatra uttarapadalōpī samāsaḥ| ēvaṁ kapōtābhē| tathā, alātābhē-ulmukasadr̥śē| tathā,srutē-nirnimittamaśru parisravataḥ| tathā, lulitē-vātōddhata iva pakṣmaṇī yayōstē lulitapakṣmaṇī|
Adhikarana nāsikāyāḥ riṣṭam (8-9) · Śloka 9
| nāsikā'tyarthavivr̥tā saṁvr̥tā piṭikācitā||8|| ucchūnā sphuṭitā mlānā| |9|
| नासिकाऽत्यर्थविवृता संवृता पिटिकाचिता||८|| उच्छूना स्फुटिता म्लाना| |९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tathā, yasya nāsikā nirnimittamatyarthaṁ-atiśayēna, vivr̥tā| athavā, saṁvr̥tā-saṅkucitā| tathā, piṭikācitā-piṭikābhirvyāptā| tathā, ucchūnā-ūrdhvaṁ śvayathunā''krāntā| tathā, sphuṭitā mlānā ca|
Adhikarana ōṣṭhayōḥ riṣṭam (9) · Śloka 9
yasyauṣṭhō yātyadhō'dharaḥ| ūrdhvaṁ dvitīyaḥ syātāṁ vā pakvajambūnibhāvubhau||9||
यस्यौष्ठो यात्यधोऽधरः| ऊर्ध्वं द्वितीयः स्यातां वा पक्वजम्बूनिभावुभौ||९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasyauṣṭhō-dantacchadaḥ, adharaḥ-anuttaraḥ, adhō yāti| dvitīyaḥ-upariṣṭādbhavō yō dantacchadaḥ, sa ūrdhvaṁ yāti| tathā, yasya ca pakvajambūphalanīlau dvāvōṣṭhau bhavataḥ|
Adhikarana dantānāṁ riṣṭam (10) · Śloka 10
dantāḥ saśarkarāḥ śyāvāstāmrāḥ puṣpitapaṅkitāḥ| sahasaiva patēyurvā|10|
दन्ताः सशर्कराः श्यावास्ताम्राः पुष्पितपङ्किताः| सहसैव पतेयुर्वा|१०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tathā, yasya dantāḥ saśarkarāḥ-śarkarābhirācitāḥ, tathā śyāvāstathā tāmrāśca varṇataḥ, tathā puṣpitāḥ-sañjātapuṣpāḥ, tathā paṅkitāḥ-sañjātapaṅkāḥ kardamōpaliptā iva, tathā sahasaivajhagityēva, yasya vā dvijāḥ patēyuḥ-bhraṁśēyuḥ|
Adhikarana jihvāyāḥ riṣṭam (10-11) · Śloka 11
| jihvā jihyā visarpiṇī||10|| śūnā śuṣkā guruḥ śyāvā liptā suptā sakaṇṭakā| |11|
| जिह्वा जिह्या विसर्पिणी||१०|| शूना शुष्का गुरुः श्यावा लिप्ता सुप्ता सकण्टका| |११|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tathā, yasya jihvā-jihvēndriyādhiṣṭhānaṁ, jihmā-kuṭilā, tathā visarpiṇī-kāraṇaṁ vinā viśēṣēṇa sarpati tacchilā, tathā śūnā-nimittaṁ vinā'pi [śvayathuyuktā], tathā śuṣkā guruśca, tathā śyāvā, tathāliptā, tathā suptā-suptavatsuptā rasājñānādvicētanētyarthaḥ, tathā sakaṇṭakā-kaṇṭakācitēva|
Adhikarana śirōdharāyāḥ riṣṭam, pr̥ṣṭhasya riṣṭam, hanvōḥ riṣṭam (11-12) · Śloka 12
| śiraḥ śirōdharā vōḍhuṁ pr̥ṣṭhaṁ vā bhāramātmanaḥ||11|| hanū vā piṇḍāmāsyasthaṁ śaknuvanti na yasya ca| |12|
| शिरः शिरोधरा वोढुं पृष्ठं वा भारमात्मनः||११|| हनू वा पिण्डामास्यस्थं शक्नुवन्ति न यस्य च| |१२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasya puṁsaḥ śirōdharā-grīvā, śirō vōḍhuṁ na śaknōti| tathā, yasya pr̥ṣṭhaṁ vā ātmanō bhāraṁ-pr̥ṣṭhasya vōḍhr̥tvēnōparyārūḍhaṁ grīvādikaṁ dhārayituṁ, na śaknōti| yasya vā puṁsō hanū bhaktapiṇḍaṁ-kavalaṁ, āsyasthaṁ vōḍhuṁ na śaknutaḥ| ēvaṁ śirōdharādīni trīṇyaṅgāni svamātmīyaṁ kāyaṁ yasya vōḍuṁ na śaknuvanti, sa kālacōdita iti yōjyam|
Adhikarana aṅgānāṁ riṣṭam (12) · Śloka 12
| yasyānimittamaṅgāni gurūṇyati laghūni vā||12||
| यस्यानिमित्तमङ्गानि गुरूण्यति लघूनि वा||१२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasyānimittaṁ-kāraṇaṁ vinā, aṅgānyatigurūṇi kadācidatilaghūni vā bhavanti|
Adhikarana randhrāṇāṁ riṣṭam (13) · Śloka 13
viṣadōṣādvinā yasya khēbhyō raktaṁ pravartatē| |13|
विषदोषाद्विना यस्य खेभ्यो रक्तं प्रवर्तते| |१३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tathā, yasya viṣadōṣamantarēṇa khēbhyaḥ-chidrēbhyō, raktaṁ pravartatē-āyāti|
Adhikarana mēhanasya riṣṭam, vr̥ṣaṇayōḥ riṣṭam (13-14) · Śloka 14
| utsiktaṁ mēhanaṁ yasya vr̥ṣaṇāvatiniḥsr̥tau||13|| atō'nyathā vā yasya syāt sarvē tē kālacōditāḥ| |14|
| उत्सिक्तं मेहनं यस्य वृषणावतिनिःसृतौ||१३|| अतोऽन्यथा वा यस्य स्यात् सर्वे ते कालचोदिताः| |१४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasya mēhanaṁ-liṅgaṁ, utsiktaṁ-ūrdhvaṁ gatam| tathā, vr̥ṣaṇāvatiniḥsr̥tau-pralambau| atō'nyathā vā-uktaprakārādviparītaḥ prakārō yaḥ sō'nyathā, yathā-vr̥ṣaṇāvutsiktāvatiniḥsr̥taṁ mēhanamiti| "kēśarōma nirabhyaṅgaṁ" (ślō.6) ityārabhya yāvat "atō'nyathā vā" ityētatparyantagranthōktaṁ lakṣaṇaṁ yēṣāṁ jātaṁ tē puruṣāḥ sarvē kālēna-mr̥tyunā, cōditāḥ-antakēnātmasākr̥tā ityarthaḥ| nanu, atra kālaniyamō na kr̥taḥ kiyatā kālēna mr̥tyurbhavati māsēnārdhamāsēna vā ? iti sandēhānna yuktamētat| atra brūmaḥ| anirdiṣṭakālānāṁ saṁvatsarō'vadhiriti vyavasthā vēdyā| tathā cāha (ślō.24)-"varṣāntaṁ tasya jīvitam" tathā (ślō.25)-"sō'pi varṣaṁ na jīvati" ityādivacanānnāsti varṣādūrdhvaṁ jātariṣṭasya jīvitamiti niścayaḥ|
Adhikarana lalāṭasya riṣṭam, bastiśīrṣasya riṣṭam (14-15) · Śloka 15
| yasyāpūrvāḥ sirālēkhā bālēndvākr̥tayō'pi vā||14|| lalāṭē bastiśīrṣē vā ṣaṇmāsānna sa jīvati| |15|
| यस्यापूर्वाः सिरालेखा बालेन्द्वाकृतयोऽपि वा||१४|| ललाटे बस्तिशीर्षे वा षण्मासान्न स जीवति| |१५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasya-puṁsaḥ svasthasya nirnimittamēva, lalāṭē bastērvā śirasi, apūrvāḥ-abhinavā na tu prāgavasthitāḥ, sirālēkhāḥ-sirārājayō, dr̥śyantē| athavā bālēndvākr̥tayō-vakrāḥ, sa pumān ṣaṇmāsānna jīvati|
Adhikarana plavamānasya riṣṭam (15-16) · Śloka 16
| padminīpatravattōyaṁ śarīrē yasya dēhinaḥ||15|| plavatē plavamānasya ṣaṇmāsāstasya jīvitam| |16|
| पद्मिनीपत्रवत्तोयं शरीरे यस्य देहिनः||१५|| प्लवते प्लवमानस्य षण्मासास्तस्य जीवितम्| |१६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tathā, yasya puṁsaḥ plavamānasya-jalē snānaṁ kurvataḥ, śarīrē padminīpatravat-padminīpatrasthitatōyavat, tōyaṁ plavatē-anavasthitasthiti bhavati, tasyāpi ṣaṇmāsā na jīvitam| padminīpatravaditi saptamyarthē vatirna ṣaṣṭhyarthē, śarīra iti saptamyā nirdiṣṭatvāt| tathā cōktaṁ bhāṣyakr̥tā-"upamānē yaḥ saṁśayaḥ sa upamēyādvyāvartatē|" iti|
Adhikarana sirāṇāṁ riṣṭam, rōmakūpānāṁ riṣṭam (16-17) · Śloka 17
| haritābhāḥ sirā yasya rōmakūpāśca saṁvr̥tāḥ||16|| sō'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnutē| |17|
| हरिताभाः सिरा यस्य रोमकूपाश्च संवृताः||१६|| सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते| |१७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasya sirā haritābhā rōmakūpāśca saṁvr̥tāḥ syuḥ, sa narō'mlābhilāṣī san pittēna mr̥tyuṁ prāpnōti|
Adhikarana mūrdhnaḥ riṣṭam, mukhasya riṣṭam (17-18) · Śloka 18
| yasya gōmayacūrṇābhaṁ cūrṇaṁ mūrdhni mukhē'pi vā||17|| sasnēhaṁ, mūrdhni dhūmō vā, māsāntaṁ tasya jīvitam| |18|
| यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्ध्नि मुख़ेऽपि वा||१७|| सस्नेहं, मूर्ध्नि धूमो वा, मासान्तं तस्य जीवितम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasya puruṣasya gōmayacūrṇasadr̥śaṁ cūrṇaṁ sasnēhaṁ mūrdhni mukhē vā bhavēt, tathā mūrdhni dhūmō yasya vā bhavati, tasya māsāntaṁ jīvitaṁ syāt|
Adhikarana mūrdhnaḥ bhruvōśca riṣṭam (18-19) · Śloka 19
| mūrdhni bhruvōrvā kurvanti sīmantāvartakā navāḥ||18|| mr̥tyuṁ svasthasya ṣaḍrātrāttrirātrādāturasya tu| |19|
| मूर्ध्नि भ्रुवोर्वा कुर्वन्ति सीमन्तावर्तका नवाः||१८|| मृत्युं स्वस्थस्य षड्रात्रात्त्रिरात्रादातुरस्य तु| |१९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sīmantānāmāvartakāḥ-maṇḍalāni,-sīmantāvartakāḥ, śirasi bhruvōrvā navāḥ-apūrvāḥ, svasthasya ṣaḍrātrānmr̥tyuṁ kurvanti| āturasya punastrirātrāt kurvanti| anēkārthatvāddhātūnāṁ sūcayantītyarthaḥ, na tu viṣavanmāraṇē tēṣāṁ kartr̥tvam| tarhi sūcayantītyētadēva kasmānna kr̥tam ? brūmaḥ| yadōtpadyantē sīmantāvartakāstadā niścitaṁ sthāyi riṣṭaṁ samutpannamityavagantavyamiti pratipādanārthaṁ kurvantītyuktam|
Adhikarana jihvāmukhākṣimūrdhnāṁ riṣṭam (19-20) · Śloka 20
| jihvā śyāvā mukhaṁ pūti savyamakṣi nimajjati||19|| khagā vā mūrdhni līyantē yasya taṁ parivarjayēt| |20|
| जिह्वा श्यावा मुख़ं पूति सव्यमक्षि निमज्जति||१९|| ख़गा वा मूर्ध्नि लीयन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्| |२०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tathā, yasya jihvā śyāvā bhavati, tathā mukhaṁ pūti-durgandhi, tathā savyaṁ-vāmamakṣi, nimajjati-antaḥpraviśati, tathā yasya khagāḥ-pakṣiṇaśca, mūrdhni līyantē-śliṣyanti, taṁ parivarjayēt| vaidya iti śēṣaḥ|
Adhikarana snātānuliptasya riṣṭam (20-21) · Śloka 21
| yasya snātānuliptasya pūrvaṁ śuṣyatyurō bhr̥śam||20|| ārdrēṣu sarvagātrēṣu sō'rdhamāsaṁ na jīvati| |21|
| यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्युरो भृशम्||२०|| आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सोऽर्धमासं न जीवति| |२१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasya snātānuliptasya-pūrvaṁ snātaḥ paścādanuliptastasya, ārdrēṣu sarvagātrēṣu pūrvaṁ-ādau, bhr̥śamuraḥ śuṣyati-atiśayēna vakṣaḥśōṣamāyāti, sō'rdhamāsaṁ-pakṣaṁ, na jīvati| nanu,, "ārdrēṣu sarvagātrēṣu" iti na vaktavyam, punaruktatvāt| tathā hi-"pūrvaṁśuṣyatyurō bhr̥śam" ityuktē "ārdrēṣu sarvagātrēṣu" ityarthādgamyata ēva| anyathā pūrvagrahaṇamanarthakaṁ syāt| maivam| atra hi bhr̥śagrahaṇāt pūrvamurō bhr̥śaṁ śuṣyati, na punaranyānyapi gātrāṇi na śuṣyantītyāyāti| na caitadiṣṭaṁ śāstrakr̥taḥ| ata ēva "ārdrēṣu" ityāha| tadayamarthō'trābhiprētaḥ-yathaivōrasō bhr̥śaṁśōṣaḥ, tathaiva śēṣāṇāmaṅgānāṁ bhr̥śārdratā syāditi, ētacca pratipādayituṁ "ārdrēṣu" ityuktam| sarvagātrēṣvādrēṣu satsu pūrvamurō bhr̥śaṁ śuṣyatītyaitadāścaryam| āścaryatvādriṣṭam|
Adhikarana śarīravarṇasya riṣṭam, upacayādīnāṁ riṣṭam (21-22) · Śloka 22
| akasmādyugapadgātrē varṇau prākr̥tavaikr̥tau||21|| tathaivōpacayaglāniraukṣyasnēhādi mr̥tyavē| |22|
| अकस्माद्युगपद्गात्रे वर्णौ प्राकृतवैकृतौ||२१|| तथैवोपचयग्लानिरौक्ष्यस्नेहादि मृत्यवे| |२२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tatra prākr̥tō varṇō-gaurādiḥ, prāguktaḥ, vaikutastu varṇō-nīlādiḥ, tau prākr̥tavaikr̥tau varṇau yasya nimittamantarēṇāpi tulyakālaṁ dēhē bhavataḥ, tau mr̥tyavē| tathaivōpacayaglānyādayaḥ parasparaṁ pratipakṣabhūtā yugapadyasyōtpadyantē tasya mr̥tyavē| ādiśabdēna śaityauṣṇyādīni gr̥hyantē|
Adhikarana aṅgulīnāṁ riṣṭam, kṣavakāsādidhvanēḥ riṣṭam ,ucchvāsasya riṣṭam (22-23) · Śloka 23
| yasya sphuṭēyuraṅgulyō nākr̥ṣṭā na sa jīvati||22|| kṣavakāsādiṣu tathā yasyāpūrvō dhvanirbhavēt| hrasvō dīrghō'ti vōcchvāsaḥ pūtiḥ surabhirēva vā||23||
| यस्य स्फुटेयुरङ्गुल्यो नाकृष्टा न स जीवति||२२|| क्षवकासादिषु तथा यस्यापूर्वो ध्वनिर्भवेत्| ह्रस्वो दीर्घोऽति वोच्छ्वासः पूतिः सुरभिरेव वा||२३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasya ākr̥ṣṭā aṅgulyō na sphuṭēyuḥ-na truṭēyuḥ, sa na jīvati| yasya kṣavādiṣvapūrvō dhvaniḥ-alaukikaḥ śabdaḥ, syāt sa na jīvati| yasyōcchvāsō'tihrasvō'tidīrghō vā bhavēt, athavōcchvāsaḥ pūtigandhiḥ surabhirvā yasya, sa na jīvati|
Adhikarana śarīragandhasya riṣṭam, malavastravraṇādigandhasya riṣṭam (24) · Śloka 24
āplutānāplutē kāyē yasya gandhō'timānuṣaḥ| malavastravraṇādau vā varṣāntaṁ tasya jīvitam||24||
आप्लुतानाप्लुते काये यस्य गन्धोऽतिमानुषः| मलवस्त्रव्रणादौ वा वर्षान्तं तस्य जीवितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tathā, āplutānāplatē-snātāsnātē, kāyē yasya mānuṣamatikrāntaḥ-atimānuṣaḥ, gandhaḥ-surabhirasurabhirvā, bhavati| yasya malavastravraṇādau vā'timānuṣō gandhaḥ syāt, varṣāntaṁ tasya jīvitaṁ-tatkṣaṇādārabhya tāvadasāvavasthitajīvitō yāvadvarṣam| tadantē-vatsarāntē, mr̥tyubhāk jāyata ityarthaḥ|
Adhikarana aṅgātisaurasyasya riṣṭam, aṅgātivairasyasya riṣṭam (25) · Śloka 25
bhajantē'yaṅgasaurasyādyaṁ yūkāmakṣikādayaḥ| tyajanti vā'tivairasyātsō'pi varṣaṁ na jīvati||25||
भजन्तेऽयङ्गसौरस्याद्यं यूकामक्षिकादयः| त्यजन्ति वाऽतिवैरस्यात्सोऽपि वर्षं न जीवति||२५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
śōbhanasya rasasya bhāvaḥ saurasyam, aṅgasya saurasyamaṅgasaurasyam, atiśayēnāṅgasaurasyāddhētōryūkāmakṣikādayō yaṁ bhajantē, athavā yamatirairasyattyajanti, sō'pi varṣaṁ na jīvati|
Adhikarana ūṣmagātrasya riṣṭam (26) · Śloka 26
satatōṣmasu gātrēṣu śaityaṁ yasyōpalakṣyatē| śītēṣu bhr̥śamauṣṇyaṁ vā svēdaḥ stambhō'pyahētukaḥ||26||
सततोष्मसु गात्रेषु शैत्यं यस्योपलक्ष्यते| शीतेषु भृशमौष्ण्यं वा स्वेदः स्तम्भोऽप्यहेतुकः||२६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tathā, yasya satatōṣmasu-sadōṣṇēṣu, gātrēṣu-avayavēṣu, bhr̥śaṁ śaityamupalakṣayatē-upalabhyatē, śītēṣu vā gātrēṣu bhr̥śamauṣṇyaṁ yasyōpalabhyatē, bhr̥śaśabdasyātra hi viṣayadvayē'pi sambandhaḥ| yasyāhētukaḥ-nirnimittaḥ, aṅgēṣvatisvēdaḥ, tathā svēdaviṣayō yaḥ stambhaḥ, sō'pi yasya syāt, sō'pi varṣaṁ na jīvatīti yōjyam|
Adhikarana śītagātrasya riṣṭam, śītapiṭikasya śītāṅgasya ca riṣṭam, śītārtasya riṣṭam (27) · Śloka 27
yō jātaśītapiṭikaḥ śītāṅgō vā vidahyatē| uṣṇadvēṣī ca śītārtaḥ sa prētādhipagōcaraḥ||27||
यो जातशीतपिटिकः शीताङ्गो वा विदह्यते| उष्णद्वेषी च शीतार्तः स प्रेताधिपगोचरः||२७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
jātāḥ śītāḥ piṭikā yasya sa jātaśītapiṭikaḥ,-kaphōdbhūtapiṭikākrāntadēhō, yō vidahyatē-vidāhamanubhavati, śītāṅgaḥ san yō vā vidahyatē, tathōṣṇaṁ dvēṣṭi yaḥ puruṣaḥ śītārtaḥ san, sa prētādhipagōcaraḥ-sa mr̥tyunā''tmasātkriyata ityarthaḥ|
Adhikarana urasyūṣmādi riṣṭam (28) · Śloka 28
urasyūṣmā bhavēdyasya jaṭharē cātiśītatā| bhinnaṁ purīṣaṁ tr̥ṣṇā ca yathā prētastathaiva saḥ||28||
उरस्यूष्मा भवेद्यस्य जठरे चातिशीतता| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च यथा प्रेतस्तथैव सः||२८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
urasi-yasyōṣmā-auṣṇyaṁ, bhavēt, jaṭharē--udarē cātiśaityam, purīṣaṁ bhinnaṁ tr̥ṣṇā ca bhavati, sa prētatulyaḥ, prāptamaraṇatvāditi bhāvaḥ|
Adhikarana mūtrapurīṣādikasya riṣṭam (29) · Śloka 29
mūtraṁ purīṣaṁ niṣṭhyūtaṁ śukraṁ vā'psu nimajjati| niṣṭhyūtaṁ bahuvarṇaṁ vā yasya māsātsa naśyati||29||
मूत्रं पुरीषं निष्ठ्यूतं शुक्रं वाऽप्सु निमज्जति| निष्ठ्यूतं बहुवर्णं वा यस्य मासात्स नश्यति||२९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasya mūtraṁ purīṣaṁ niṣṭhyūtaṁ śukraṁ vā apsu nimajjati-bruḍati, yasya vā niṣṭhyūtaṁ-niṣṭhīvanaṁ, anēkavarṇaṁ bhavati, asau māsēna naśyati|
Adhikarana rūpasya riṣṭam (30-33) · Śloka 33
ghanībhūtamivākāśamākāśamiva yō ghanam| amūrtamiva mūrtaṁ ca mūrtaṁ cāmūrtavatsthitam||30|| tējasvyatējastadvacca śuklaṁ kr̥ṣṇamasacca sat| anētrarōgaścandraṁ ca bahurūpamalāñchanam||31|| jāgradrakṣāṁsi gandharvān prētananyāṁśca tadvidhān| rūpaṁ vyākr̥ti tattacca yaḥ paśyati sa naśyati||32|| saptarṣīṇāṁ samīpasthāṁ yō na paśyatyarūndhatīm| dhruvamākāśagaṅgāṁ vā sa na paśyati tāṁ samām||33||
ग़नीभूतमिवाकाशमाकाशमिव यो ग़नम्| अमूर्तमिव मूर्तं च मूर्तं चामूर्तवत्स्थितम्||३०|| तेजस्व्यतेजस्तद्वच्च शुक्लं कृष्णमसच्च सत्| अनेत्ररोगश्चन्द्रं च बहुरूपमलाञ्छनम्||३१|| जाग्रद्रक्षांसि गन्धर्वान् प्रेतनन्यांश्च तद्विधान्| रूपं व्याकृति तत्तच्च यः पश्यति स नश्यति||३२|| सप्तर्षीणां समीपस्थां यो न पश्यत्यरून्धतीम्| ध्रुवमाकाशगङ्गां वा स न पश्यति तां समाम्||३३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
maraṇābhimukhaḥ puruṣō viparyāsakāribhirdōṣairaghanādi ghanādirūpaṁ manyatē, ghanādi vā'ghanādi manyatē, tadviparyayēṇa| ata ēvōpamārthamivaśabdaṁ prāyuṅkta| aghanō ghanaḥ sampannō ghanībhūtaḥ| cvipratyayāntasyāsya "cvau" itītvam| ghanībhūtamivāntarikṣamantarikṣamiva ghanaṁ mēdinīdharmamantarikṣamūrdhvasthaṁ yattadadhaḥsthaṁ pātālasthamiva paśyati, sa naśyatīti vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| caśabdō bhinnakrama ivaśabdaśca| amūrtaṁ ca vātādikaṁ mūrtamiva-rūpavantamiva, paśyati| mūrtaṁ ca vahnyādikamamūrtamiva sthitaṁ yaḥ paśyati sa naśyati| bhēḍō'pyadhītē (iṁ.a.7)- "yasya darśanamāyāti vāyurambaragōcaraḥ| vahnirnāyāti dīptō'pi tasyā yuḥkṣayamādiśēt||" iti| tathā, tējasvi-yadvastvagnyādikaṁ bhāsvaraṁ, tadatējō-nistējō, yaḥ paśyati| tējasvīti "asmāyāmēdhā" ityādināviniḥ| tadvaccēti tējasvyatējōdarśanēna tulyaṁ-tadvat, śuklaṁ kr̥ṣṇaṁ yaḥ paśyati, asacca yadvastu tatsat yaḥ paśyati sa naśyati| nētrēṣu rōgō nētrarōgaḥ sa vidyatē yasya naiva sō'nētrarōgī, timirādikamantarēṇa bahurūpaṁ candraṁ paśyati-bahūn śaśāṅkānā- lōkayata ityarthaḥ| yō vā alāñchanaṁ-akalaṅkaṁ, candraṁ paśyati sa naśyati| ēṣu ca ghanībhūtamityādiṣu viśiṣṭēṣu vastuviparyāsadarśanamātralakṣaṇasyaikasminnēvōdāharaṇatvēna riṣṭē darśayituṁ yuktē yadanēkariṣṭapradarśanaṁ tatprapañcārthaṁ vēdyam| āsannamaraṇō narō jāgradēva yathāsvarūpāṇi rakṣaḥpiśācādīni yaḥ paśyati, na viparyayavasturūpāṇi| yatastadānīṁ tairēva sa upāsyatē| tathā ca vakṣyati (ślō.130)-"yamadūtapiśācādyairyatparāsurupāsyatē|" iti| rakṣāṁsīti bahuvacananirdēśō bahurākṣasadarśanē sutarāmasya riṣṭasya paripūrṇatvamiti dyōtayitum| ēkasminnapi hi rākṣasē dr̥ṣṭē riṣṭaṁ bhavatyēva| jātau vā bahuvacanam| anyāṁśca tadvidhān-rākṣasādiprakārān, yaḥ paśyati| tathā, vikr̥tā-draṣṭuṁ duḥśakyā, ākr̥tiryasya-rūpasya, tadrūpaṁ vyākr̥ti, rakṣaḥpiśācādivyatiriktaṁ tattat-anēkaṁ, yaḥ paśyati sa naśyati| yō narō'rundhatīṁ saptarṣīṇāṁ samīpasthāṁ na paśyati, sa tāṁ samāṁ na paśyati-sa tasya saṁvatsarasyāntarē mriyata ityarthaḥ| saptarṣīṇāṁ samīpasthāmityarundhatyā viśēṣaṇaṁ saptarṣisamīpē'rundhatyāḥ sthitirbhavatīti vēdayati| tathā cānyaiḥ sāmānyēnaivōktam| yathā "arundhatīṁ dhruvaṁ caiva sōmacchāyāṁ mahāpatham| yō na paśyēnna paśyētsa naraḥ saṁvatsarātparam||" iti| tathā, yō dhruvaṁ na paśyati, tathā ākāśagaṅgāṁ yō na paśyati, sa tāṁ samāṁ na paśyati|
Adhikarana śabdasya riṣṭam, gandhasya riṣṭam, rasasya riṣṭam, sparśasya riṣṭam, manasaḥ riṣṭam (34-38) · Śloka 38
idaniim śrōtrēndriyasya vikrutimaacikhyaasuraaha mēghatōyaughanirghōṣavīṇāpaṇavavēṇujān| śr̥ṇōtyanyāṁśca yaḥ śabdānasatō na satō'pi vā||34|| niṣpīḍya karṇau śr̥ṇuyānna yō dhukadhukāsvanam| tadvadgandharasasparśān manyatē yō viparyayāt||35|| sarvaśō vā na yō, yaśca dīpagandhaṁ na jighrati| vidhinā yasya dōṣāya svāsthyāyāvidhinā rasāḥ||36|| yaḥ pāṁsunēva kīrṇāṅgō yō'ṅgē ghātaṁ na vētti vā| antarēṇa tapastīvraṁ yōgaṁ vā vidhipūrvakam||37|| jānātyatīndriyaṁ yaśca tēṣāṁ maraṇamādiśēt| |38|
इदनीम् श्रोत्रेन्द्रियस्य विक्रुतिमाचिख्यासुराह मेघतोयौघनिर्घोषवीणापणववेणुजान्| शृणोत्यन्यांश्च यः शब्दानसतो न सतोऽपि वा||३४|| निष्पीड्य कर्णौ शृणुयान्न यो धुकधुकास्वनम्| तद्वद्गन्धरसस्पर्शान् मन्यते यो विपर्ययात्||३५|| सर्वशो वा न यो, यश्च दीपगन्धं न जिघ्रति| विधिना यस्य दोषाय स्वास्थ्यायाविधिना रसाः||३६|| यः पांसुनेव कीर्णाङ्गो योऽङ्गे घातं न वेत्ति वा| अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम्||३७|| जानात्यतीन्द्रियं यश्च तेषां मरणमादिशेत्| |३८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
mēghādijān vēṇuparyantān śabdāṁstathā'nyāṁśca śabdāṁstathā rūpānmahatō yaḥ puruṣō'sataḥ-parairanupalabhyamānān, śr̥ṇōti, tathā mēghādijāṁstathā'nyāṁśca yaḥ śabdān satō-vidyamānān, na śr̥ṇōti, tēṣāṁ maraṇamādiśēditi vakṣyamāṇasya vacanavipariṇāmēnātra sambandhaḥ kāryaḥ| yō dhukadhukāśabdaṁ karṇāvaṅgulībhirniṣpīḍya na śr̥ṇuyāt| tairmēghādijaiḥ śabdaistulyaṁ-tadvat| yathā-mēghādijān śabdānyō'sataḥ śr̥ṇōti sataśca na śr̥ṇōti, tadvadyō gandharasasparśān viparyayāt-vaiparītyēna manyatē, na yathāvastu- bali| tatra gandhaviparyayō yathā-sugandhi durgandhaṁ manyatē| rasaviparyayō yathā-madhuramamlamamlaṁ madhuramityādi| sparśaviparyayō yathā mr̥dusparśaṁ kharasparśaṁ manyatē| sarvasarvikayā gandhādīn vā yō'pi na manyatē, sō'pi naśyati| tatkālanirvāṇasya dīpasya yō gandhaṁ na jighrati-ghrāṇēndriyēṇa nānubhavati| vidhinā-śāstraprayuktēna, prayuktā rasā yasya dōṣāya-rōgāya, avidhinā-śāstraviśivyatikramēṇa, prayuktāḥ svāsthyāya syuḥ| tathā, yaḥ pāṁsunā-rajasēva, kīrṇāṅgō-dhūlidhūsaritaśarīraḥ| yaścāṅgē ghātaṁ-hatiṁ, na vētti| tapastīvramantarēṇa-ugraṁ tapō vinā, yaḥ puruṣō'tīndriyaṁ-indriyēbhyō'tikrāntaṁ vētti, indriyāṇāmagōcaraṁ svargādi vētti, tathā yōgaṁ vā vidhipūrvakamantarēṇa yō'tīndriyaṁ jānāti| tēṣāṁ-pūrvōktānāṁ sarvēṣāṁ, maraṇamādiśēt| yōgaḥ-cittavr̥ttinirōdhaḥ, vidhipūrvakō yathāśāstraṁ samyagupadēśaḥ| tathā, anyō'pi yōgō-rasāyanādiḥ| yujyata iti yōgō-vidhiviśēṣaḥ| śāstrōddiṣṭarasāyanāñjanādinā'pi hyatīndriyaṁ dr̥ṣyatē dūravyavahitādi|
Adhikarana svarasya riṣṭam (38-39) · Śloka 39
adhunaa kharavikr̥timaaha | hīnō dīnaḥ svarō'vyaktō yasya syādgadgadō'pi vā||38|| sahasā yō vimuhyōdvā vivakṣurna sa jīvati| |39|
अधुना खरविकृतिमाह | हीनो दीनः स्वरोऽव्यक्तो यस्य स्याद्गद्गदोऽपि वा||३८|| सहसा यो विमुह्योद्वा विवक्षुर्न स जीवति| |३९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasya puruṣasya svaraḥ-śabdō, nimittamantarēṇa hinō'thavā dīnō-dainyayuktō, bhavati| avyaktaḥ-asphuṭō, yasya syāt| gadgadō-ghargharō, vā yasya bhavati| yō vā vivakṣuḥ-vaktumicchan, kāraṇamantarēṇa vimuhyēt-vaktuṁ na śaknōti, sa na jīvati|
Adhikarana svarabalavarṇarōgavr̥ddhīnāṁ riṣṭam (39-40) · Śloka 40
| svarasya durbalībhāvaṁ hāniṁ ca balavarṇayōḥ||39|| rōgavr̥ddhimayuktyā ca dr̥ṣṭvā maraṇamādiśēt| |40|
| स्वरस्य दुर्बलीभावं हानिं च बलवर्णयोः||३९|| रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्| |४०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
svarasya-śabdasya, daurbalyaṁ dr̥ṣṭvā balavarṇayōśca hānimayuktyā dr̥ṣṭvā maraṇamādiśēt| caśabdaḥ samuccayē| rōgavr̥ddhimayuktyā ca dr̥ṣṭvā narasya maraṇamādiśēt| ayuktyā-nirnimittamēvētyarthaḥ|
Adhikarana bhāṣamāṇasya riṣṭam, śrōtuḥ riṣṭam (40-41) · Śloka 41
| apasvaraṁ bhāṣamāṇaṁ prāptaṁ maraṇamātmanaḥ||40|| śrōtāraṁ cāsya śabdasya dūrataḥ parivarjayēt| |41|
| अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः||४०|| श्रोतारं चास्य शब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्| |४१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
svabhāvasvarādapagataṁ bhraṣṭaṁ-apasvaraṁ,-hīnasvaraṁ kr̥tvā, yō narō'haṁ mariṣyāmi mariṣyāmītyēvamātmanō maraṇaṁ bhāṣatē parasya, taṁ tathābhūtaṁ dūrādēva varjayēt-vaidyō na cikitsēt| tathā, asya śabdasya-ahaṁ mariṣyāmītyēvaṁbhūtasya yōnaraḥ śrōtā, tamapi vaidyō dūratō varjayēt|
Adhikarana chāyāyāḥ riṣṭam (41-42) · Śloka 42
svarāśraya riṣṭamuktvā chāyāśrayaṁ riṣṭamabhīdhitsurāha | saṁsthānēna pramāṇēna varṇēna prabhayā'pi vā||41|| chāyā vivartatē yasya svapnē'pi prēta ēva saḥ| |42|
स्वराश्रय रिष्टमुक्त्वा छायाश्रयं रिष्टमभीधित्सुराह | संस्थानेन प्रमाणेन वर्णेन प्रभयाऽपि वा||४१|| छाया विवर्तते यस्य स्वप्नेऽपि प्रेत एव सः| |४२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
saṁsthānaṁ-pratipuruṣaṁ vilakṣaṇaṁ samaviṣamaṁ rūpam, ākr̥tirityarthaḥ| tatra yadi śarīrasya samaṁ saṁsthānaṁ bhavati, chāyā tvasya viṣamā dr̥śyatē, tadā riṣṭam| tathā, yadi śarīrasya viṣamaṁ saṁsthānaṁ chāyā tu samā bhavati, tadā riṣṭam| tathā, yadi dīrghapramāṇasya satō hrasvā chāyā bhavati hrasvapramāṇasya vā dīrghā bhavati, tadapi riṣṭam| ēvaṁ saṁsthānēna pramāṇēna ca chāyāvivr̥ttirvēdyā| tathā, yasya nābhasī chāyā āgnēyyā chāyā yā varṇatō dr̥śyatē sā varṇavivr̥ttiḥ| ēvaṁ pr̥thivyādimayīṣu chāyāsu varṇavivr̥ttiryōjyā| tathā, yasya yathābhūtā prabhā sā'nyathābhūtā bhavati sā prabhāvivr̥ttiḥ| ēvaṁ saṁsthānādyanyatamēna yasya chāyā vivartatē-anyathābhūtā'nyathā| sampadyatē, svapnē'pi sa pumān prēta ēva, kiṁ punarjāgradavasthāyāṁ na prētaḥ ? iti ēvakārēṇa riṣṭasyāsyāvyabhicāritvaṁ sūcayati| utpannaścēnnarasya chāyāyā anyathābhāvaḥ, tadānīṁ puruṣō yamasātsampannō mantavya ityarthaḥ|
Adhikarana chāyāyā dvairūpyam (42-43) · Śloka 43
asyāśca chāyāyā dvairūpyaṁ darśayitumāha | ātapādarśatōyādau yā saṁsthānapramāṇataḥ||42|| chāyā'ṅgātsambhavatyuktā praticchāyēti sā punaḥ| varṇaprabhāśrayā yā tu sā chāyaiva śarīragā||43||
अस्याश्च छायाया द्वैरूप्यं दर्शयितुमाह | आतपादर्शतोयादौ या संस्थानप्रमाणतः||४२|| छायाऽङ्गात्सम्भवत्युक्ता प्रतिच्छायेति सा पुनः| वर्णप्रभाश्रया या तु सा छायैव शरीरगा||४३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yā śarīrādātapādarśatōyaghr̥tādau śarīrasaṁsthānapramāṇānurūpā sambhavati pratibimbakarūpā, sā praticchāyētyucyatē| tasyā hi na varṇaprabhē āśrayaḥ| yasyāḥ punarvarṇaprabhē āśrayaścchāyāyāḥ, sā śarīragaiva-śarīrasthaiva, chāyā| na praticchāyāvaccharīrādanyatrātapādarśatōyādau kutracidapayāti pratibimbakarūpatayā|
Adhikarana praticchāyāyā riṣṭam (44-45) · Śloka 45
bhavēdyasya praticchāyā chinnā bhinnā'dhikā''kulā| viśirā dviśirā jihmā vikr̥tā yadi vā'nyathā||44|| taṁ samāptāyuṣaṁ vidyānna cēllakṣyanimittajā| praticchāyāmayī yasya na cākṣṇīkṣyēta kanyakā||45||
भवेद्यस्य प्रतिच्छाया छिन्ना भिन्नाऽधिकाऽऽकुला| विशिरा द्विशिरा जिह्मा विकृता यदि वाऽन्यथा||४४|| तं समाप्तायुषं विद्यान्न चेल्लक्ष्यनिमित्तजा| प्रतिच्छायामयी यस्य न चाक्ष्णीक्ष्येत कन्यका||४५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasya puṁsaḥ praticchāyā chinnā-dvidhā, dr̥śyatē| athavā bhinnākiñcitsaccidrēva yasya dr̥śyatē| tathā, yasyādhikā dr̥śyatē-na yathā pramāṇā| yasya vā ākulā-calasvarūpā aniścitapratibimbā, bhavati| tathā, yasya viśirā-śirōrahitā| tathā, yasya dviśirā| tathā, yasya jihmā-kuṭilā| vikr̥tēti uktaprakārādanyathā anyēna prakārēṇa, yasya vikr̥tā dr̥śyatē ātāpādarśatōyādau, taṁ pūrvōktaṁ ca sarvamēva, samāptāyuṣaṁ-kṣīṇajīvitaṁ, vidyāt| na cēdityādi| lakṣayituṁ pratyakṣādibhiḥ pramāṇaiḥ śakyaṁ-lakṣyam| śakyārthē kr̥tyaḥ| lakṣyaṁ ca tannimittaṁ ca, tasmāttathāvidhānnimittādvikr̥tājjātā [prati] cchāyā yadi na bhavati tadā riṣṭam, nānyathā| praticchāyāmayī kanyakā-pratibimbakumārikēti yā lōkē prasiddhā, sā'kṣṇi-nētrē, yasya nēkṣyēta-nōpalabhyēta, taṁ samāptāyuṣaṁ vidyāt|
Adhikarana khādīnāṁ mahābhūtānāṁ pañca chāyāḥ ,nābhasī chāyā ,vāyavī chāyā ,āgnēyī chāyā ,āmbhasī chāyā, pārthivī chāyā (46-48) · Śloka 48
idānīṁ yasya mahābhūtasya yādr̥śī chāyā syāt, tāṁ kathayitumāha khādīnāṁ pañca pañcānāṁ chāyā vividhalakṣaṇāḥ| nābhasī nirmalā''nīlā sasnēhā saprabhēva ca||46|| vātādrajō'ruṇā śyāvā bhasmarūkṣā hataprabhā| viśuddharaktā tvāgnēyī dīptābhā darśanapriyā||47|| śuddhavaidūryavimalā susnigdhā tōyajā sukhā| sthirāsnigdhā ghanā śuddhā śyāmā śvētā ca pārthivī||48||
इदानीं यस्य महाभूतस्य यादृशी छाया स्यात्, तां कथयितुमाह खादीनां पञ्च पञ्चानां छाया विविधलक्षणाः| नाभसी निर्मलाऽऽनीला सस्नेहा सप्रभेव च||४६|| वाताद्रजोऽरुणा श्यावा भस्मरूक्षा हतप्रभा| विशुद्धरक्ता त्वाग्नेयी दीप्ताभा दर्शनप्रिया||४७|| शुद्धवैदूर्यविमला सुस्निग्धा तोयजा सुखा| स्थिरास्निग्धा घना शुद्धा श्यामा श्वेता च पार्थिवी||४८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
khādīnāṁ mahābhūtānāṁ pañcānāṁ pañca chāyā bhavanti| nanu, khādīnāṁ pañcatvācchāyānāṁ pañcatvamarthāllabdhamēva| tatkiṁ pañcagrahaṇēna ? astvēvaitat| kintu yathā khādibhyaḥ pañcabhyō dravyamēkaṁ bhūtōtkarṣāpakarṣabhēdāccāsaṅkhyēyaṁ dravyam, tathā chāyānāmapyēkatvaṁ bhūtōtkarṣāpakarṣabhēdāccāsaṅkhyēyatvamāśaṅkyēta, tadāśaṅkānivr̥ttyarthaṁ pañcagrahaṇam| pañcaiva chāyā bhavanti, nōnādhikā iti| kimbhūtāścchāyāḥ ? vividhalakṣaṇāḥ,-vividhaṁ lakṣaṇaṁ vakṣyamāṇaṁ yāsāṁ tā ēvam| ākāśajā chāyā nirmalā-śuddhā| tathā, ānīlā-īṣannīlā, ityākārapraślēṣō'tra vēdyaḥ| "śuddhavaidūryavimalā" hi "tōyajā" (ślō.48) iti vakṣyati| tathā, kiñcitsnigdhā| saprabhētyanēna śōbhanatvamuktam| ētadēva sphuṭayitumivaśabdaṁ tantrakr̥tprāyuṅkta| anyathā chāyāprabhayōrbhinnaviṣayatvādanupapannamētadvākyaṁ syāt| bhēdaścānayōradhunaiva vakṣyati (ślō.51)|vātādrajōruṇādiyuktā chāyā bhavati| āgnēyī viśuddharaktavarṇā, dīptābhā, tathā darśanaṁ priyaṁ yasyāḥ saivaṁvidhā, bhavati| tōyajā chāyā nirmalavaidūryavimalā, suṣṭhu snigdhā, sukhā-sukhāvahā| pārthivī chāyā sthirādiguṇayuktā| nanu, ca, agnijalabhuvāṁ svayaṁ varṇādiyōgādāgnēyyādikānāṁ tadvarṇakatvamupapannam| nabhōmārutayōstu svayaṁ varṇādyayōgātkathaṁ tacchāyānāṁ varṇādiyōgō yujyēta ? iti kēcit| tān brūmahē| acintyatvāddhētuphalasyādōṣaḥ| tathā hi,-madhurādayō rasāḥ kālādamūrtādbhavantō dr̥śyantē yathā, tathā tacchāyē apyētē bhaviṣyataḥ| tatra yasya narasya karmādisahāyaṁ nabhaścchāyāmutpādayati tasya nābhasīti yujyata ēva| ēvaṁ vāyavyāmapi vācyam|
Adhikarana vāyavīnāmanyāsāṁcaguṇāḥ (49) · Śloka 49
idānīmāsāṁ chāyānāṁ guṇanirdēśamāha vāyavī rōgamaraṇaklēśāyānyāḥ sukhōdayāḥ| |49|
इदानीमासां छायानां गुणनिर्देशमाह वायवी रोगमरणक्लेशायान्याः सुखोदयाः| |४९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
vāyavī chāyā rōgādyarthaṁ jāyatē| anyāḥ-śēṣāścatasraḥ, chāyāḥ sukhōdayāḥ-sukhāvahāḥ|
Adhikarana prabhāyāḥ saptavidhatvam (49-50) · Śloka 50
| prabhōktā taijasī sarvā, sā tu saptavidhā smr̥tā||49|| raktā pītā sitā śyāvā haritā pāṇḍurā'sitā| |50|
| प्रभोक्ता तैजसी सर्वा, सा तु सप्तविधा स्मृता||४९|| रक्ता पीता सिता श्यावा हरिता पाण्डुराऽसिता| |५०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
prabhā sarvā-saptaprakārā'pi, taijasī-āgnēyī, uktā-tantrakr̥dbhiḥ smr̥tā| tadēva saptavidhatvamāha-raktētyādi|
Adhikarana prabhāṇāṁ śubhāśubhatvam (50-51) · Śloka 51
| tāsāṁ yāḥ syurvikāsinyaḥ snigdhāśca vimalāśca yāḥ||50|| tāḥ śubhā, malinā rūkṣāḥ saṅkṣiptāścāśubhōdayāḥ| |51|
| तासां याः स्युर्विकासिन्यः स्निग्धाश्च विमलाश्च याः||५०|| ताः शुभा, मलिना रूक्षाः सङ्क्षिप्ताश्चाशुभोदयाः| |५१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tāsāṁ-pūrvōktānāṁ prabhāṇāṁ madhyāt, yāḥ prabhā vikāsinyaḥ-prasr̥tā iva, tathā snigdhā vimalāśca syuḥ, tāḥ śubhāḥ-kalyāṇakāriṇyaḥ| yāśca malinādiguṇayuktāstā aśubhōdayāḥ-amāṅgalyakāriṇyaḥ|
Adhikarana chāyāprabhayōrlakṣaṇam (51) · Śloka 51
chāyāprabhayōranyatvaṁ pradarśayituṁ lakṣaṇamāha | varṇamākrāmati chāyā prabhā varṇaprakāśinī||51||
छायाप्रभयोरन्यत्वं प्रदर्शयितुं लक्षणमाह | वर्णमाक्रामति छाया प्रभा वर्णप्रकाशिनी||५१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
chāyā raktādivarṇamākrāmati-paribhūyāvatiṣṭhatē| prabhā tu varṇaprakāśinī-varṇaṁ prakāśayituṁ śīlamasyāḥ sā varṇaprakāśinī|
Adhikarana chāyāprabhayōrvyāptiḥ (52-53) · Śloka 53
tathēdamapi chāyāprabhayōranyatvē lakṣaṇamāha āsannē lakṣyatē chāyā vikr̥ṣṭē bhā prakāśatē| nācchāyō nāprabhaḥ kaścidviśēṣāścihnayanti tu||52|| nr̥ṇāṁ śubhāśubhōtpattiṁ kālē chāyāsamāśrayāḥ| |53|
तथेदमपि छायाप्रभयोरन्यत्वे लक्षणमाह आसन्ने लक्ष्यते छाया विकृष्टे भा प्रकाशते| नाच्छायो नाप्रभः कश्चिद्विशेषाश्चिह्नयन्ति तु||५२|| नृणां शुभाशुभोत्पत्तिं काले छायासमाश्रयाः| |५३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
nikaṭē chāyā lakṣyatē| prabhā punarvikr̥ṣṭē-dūrapradēśē, prakāśatē-dūrādavabhāsata ityarthaḥ| yathā-pāṣāṇādiparipūrṇānāmapi parvatādipradēśānāṁ dūrādvilakṣaṇaiva kāntiḥ prakāśatē| ēvaṁ chāyāprabhayōranyatvaṁ pradarśya tayōrēva vyāpti pradarśayati- kaścidapi puruṣaścchāyārahitaḥ prabhāhīnaśca nāsti| viśēṣāstu nr̥ṇāṁ śubhāśubhōtpattiṁ kālē viśiṣṭē cihnayanti-vyañjayantītyarthaḥ| kimbhūtā viśēṣāḥ ? chāyāsamāśrayāḥ-chāyāśritāḥ|
Adhikarana caṅkramatō riṣṭam, hitamaśnataḥ riṣṭam, alpāśinaḥ riṣṭam, bahvāśinaḥ riṣṭam, kaphārtasya riṣṭam, śvāsōcchvāsavataḥ riṣṭam, śirōvikṣēpavataḥ riṣṭam, srutasvēdasya riṣṭam, utthāpyamānasya riṣṭam, uttānaśayānasya riṣṭam, jighr̥kṣāvataḥ riṣṭam, ahāsyahāsinaḥ riṣṭam, uttarauṣṭhalihataḥ riṣṭam, chāyābhidravavataḥ riṣṭam, bhiṣagādidvēṣavataḥ riṣṭam (53-61) · Śloka 61
| nikaṣanniva yaḥ pādau cyutāṁsaḥ parisarpati||53|| hīyatē balataḥ śaśvadyō'nnamaśnan hitaṁ bahu| yō'lpāśī bahuviṇmūtrō bahvāśī cālpamūtraviṭ||54|| yō vā'lpāśī kaphēnārtō dīrghaṁ śvasiti cēṣṭatē| dīrghamucchvasya yō hrasvaṁ niḥśvasya paritāmyati||55|| hrasvaṁ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṁ spandatē bhr̥śam| śirō vikṣipatē kr̥cchrādyō'ñcayitvā prapāṇikau||56|| yō lalāṭātsrutasvēdaḥ ślathasandhānabandhanaḥ| utthāpyamānaḥ sammuhyēdyō balī durbalō'pi vā||57|| uttāna ēva svapiti yaḥ pādau vikarōti ca| śayanāsanakuḍyādēryō'sadēva jighr̥kṣati||58|| āhāsyahāsī sammuhyan yō lēḍhi daśanacchadau| uttarauṣṭhaṁ parilihan phūtkārāṁśca karōti yaḥ||59|| yamabhidravati cchāyā kr̥ṣṇā pītā'ruṇā'pi vā| bhiṣagbhēṣajapānānnagurumitradviṣaśca yē||60|| vaśagāḥ sarva ēvaitē vijñēyāḥ samavartinaḥ| |61|
| निकषन्निव यः पादौ च्युतांसः परिसर्पति||५३|| हीयते बलतः शश्वद्योऽन्नमश्नन् हितं बहु| योऽल्पाशी बहुविण्मूत्रो बह्वाशी चाल्पमूत्रविट्||५४|| यो वाऽल्पाशी कफेनार्तो दीर्ग़ं श्वसिति चेष्टते| दीर्ग़मुच्छ्वस्य यो ह्रस्वं निःश्वस्य परिताम्यति||५५|| ह्रस्वं च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते भृशम्| शिरो विक्षिपते कृच्छ्राद्योऽञ्चयित्वा प्रपाणिकौ||५६|| यो ललाटात्स्रुतस्वेदः श्लथसन्धानबन्धनः| उत्थाप्यमानः सम्मुह्येद्यो बली दुर्बलोऽपि वा||५७|| उत्तान एव स्वपिति यः पादौ विकरोति च| शयनासनकुड्यादेर्योऽसदेव जिग़ृक्षति||५८|| आहास्यहासी सम्मुह्यन् यो लेढि दशनच्छदौ| उत्तरौष्ठं परिलिहन् फूत्कारांश्च करोति यः||५९|| यमभिद्रवति च्छाया कृष्णा पीताऽरुणाऽपि वा| भिषग्भेषजपानान्नगुरुमित्रद्विषश्च ये||६०|| वशगाः सर्व एवैते विज्ञेयाः समवर्तिनः| |६१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
nikaṣan-gharṣayanniva, yaḥ pādau cyutāṁsaḥ-srastāṁsaḥ san, bhūmau parisarpati| tathā, yē vakṣyamāṇāśca tē sarvē samavartinō vaśagā iti yōjyam; antadīpakālaṅkāratvādasya| tathā, yō'nnamaśnan-bhaktaṁ bhakṣayan, balānnityaṁ hīyatē| kimbhūtamannam ? hitaṁ-pathyam| bahu-bhūri| yō'lpāśī bahuviṇmūtrō yaśca bahvāśī-bahvaśnāti, nityamalpaviṇmūtraśca| yaścā(yō vā')lpāśī kaphēnārtaḥ-pīḍitō, dīrghaṁ śvasiti-bahuśvāsaṁ muñcati| tathā, cēṣṭatē-pariluṭhati| tathā, yō dīrghamucchvasya-bahūrdhvaṁ śvāsaṁ muktvā, anantaraṁ hrasvaṁ niḥśvasya-alpaṁ śvāsaṁ pratyāvr̥tyāntaḥkr̥tvā, paritāmyati-duḥkhāyatē| yaśca hrasvaṁ praśvasiti| vyāviddhaṁ-viṣamaṁ kr̥tvā, nāḍībhiḥ spandatē bhr̥śaṁ-atiśayēna sphurati| yaḥ prapāṇikau-pāṇyōḥ paścādbhāgasthitāvava yavaviśēṣau, añcayitvā-saṅkōcya, kr̥cchrēṇa śirō-mūrdhānaṁ vikṣipatē| yō lalāṭāt-alikāt, srutasvēdaḥ san śithilasandhibandhō bhavati| ya utthāpyamānō balī durbalō vā sammuhyēt-mōhamupaiti| ya uttāna ēva-jātucitpārśvē na, svapiti| yaśca pādau vikarōti-vikr̥ti nayati| yaḥ śayanādērasat-avidyamānamēva vastu, grahītumicchati| yaḥ ahāsyē-hāsyaviṣayābhāvē'pi, abhīkṣṇaṁ hasan sammuhyan daśanacchadau lēḍhijihvayā parimr̥śati| yaścōttarauṣṭhaṁ parilihan phūtkārān-nānāvidhān śabdān, karōti| yaṁ-naraṁ, chāyā'bhidravati-abhibhavati| kīdr̥śī ? kr̥ṣṇā pītā'ruṇā'pi vā| yē ca bhiṣagādidviṣaḥ| ētē sarvē samavartinō vaśagā vijñēyāḥ| samaṁvartatē rāgadvēṣau hitvā samavartī,-yamaḥ| sarva ēvētyētat "nikaṣanniva yaḥ pādau" ityata ārabhya yāvat "bhiṣagbhēṣajapānānnagurumitradviṣaśca yē|" ityētatparyantasya granthasya sambandhārtham|
Adhikarana grīvādisvēdavataḥ riṣṭam (61-1) · Śloka 1
(grīvālalāṭahr̥dayaṁ yasya svidyati śītalam||61|| uṣṇō'paraḥ pradēśaśca śaraṇaṁ tasya dēvatāḥ| ) |pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvarādiṣvatimātrayā| yaṁ viśaṁti viśatyēnaṁ mr̥tyurjvarapuraḥsaraḥ]||1||
(ग्रीवाललाटहृदयं यस्य स्विद्यति शीतलम्||६१|| उष्णोऽपरः प्रदेशश्च शरणं तस्य देवताः| ) |पूर्वरूपाणि सर्वाणि ज्वरादिष्वतिमात्रया| यं विशंति विशत्येनं मृत्युर्ज्वरपुरःसरः]||१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
(yasya grīvādikaṁ śītalaṁ sat svidyati-svēdayuktaṁ bhavati, aparaḥ pradēśaścōṣṇaḥ, tasya śaraṇaṁ-rakṣaṇaṁ, dēvatā nānyat|)
Adhikarana aṇujyōtyādēḥ riṣṭam, mēdhādiprāptavataḥ riṣṭam (62-64) · Śloka 64
| yō'ṇujyōtiranēkāgrō duḥcchāyō durmanāḥsadā||62|| bali balibhr̥tō yasya praṇītaṁ nōpabhuñjatē| nirnimittaṁ ca yō mēdhāṁ śōbhāmupacayaṁ śriyam||63|| prāpnōtyatō vā vibhraṁśaṁ sa prāpnōti yamakṣayam| |64|
| योऽणुज्योतिरनेकाग्रो दुःच्छायो दुर्मनाःसदा||६२|| बलि बलिभृतो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते| निर्निमित्तं च यो मेधां शोभामुपचयं श्रियम्||६३|| प्राप्नोत्यतो वा विभ्रंशं स प्राप्नोति यमक्षयम्| |६४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yaḥ pumānaṇujyōtiḥ-stōkadr̥k, kēcittvalpatējā ityāhuḥ| tathā, anēkāgrō-vyākulacētāḥ| duḥcchāyō-vivarṇacchāyō ninditakāntirvā| durmanāḥ sadā-satatamēva śōkākrāntamānasaḥ| tathā, yasya puṁsō baliṁ praṇītaṁ-tannāmōddiśya pradattaṁ, balibhr̥tō-balibhujō vāyasādayō, nōpabhuñjatē-na khādanti, sa yamakṣayaṁ prāpnōtīti sambandhaḥ| balibhr̥ta ityatiśayārtham| kilakākā api nādanti kiṁ punaranyē ? ityarthaḥ| tathā, yō narō nirnimittaṁ mēdhādijananarasāyanādikāraṇamantarēṇa mēdhādīn prāpnōti| atō vā-mēdhādibhyō, bhraśaṁ prāpnōti| sō'ntakagr̥haṁ prāpnōti| śrīratra ghanaṁ rājyaṁ vā| upacayaḥ-śarīrapuṣṭiḥ|
Adhikarana guṇadōṣamayaprakr̥tēḥ riṣṭam (64-65) · Śloka 65
| guṇadōṣamayī yasya svasthasya vyādhitasya vā||64|| yātyanyathātvaṁ prakr̥tiḥ paṇmāsānna sa jīvati| |65|
| गुणदोषमयी यस्य स्वस्थस्य व्याधितस्य वा||६४|| यात्यन्यथात्वं प्रकृतिः पण्मासान्न स जीवति| |६५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasya narasya guṇamayī-satvādimayī, prakr̥tirdōṣamayī-vātādimayī, svasthasyāturasya vā'nyathātvaṁ yāti-svabhāvaṁ hitvā, saṣaṇmāsānna jīvati|
Adhikarana bhaktyādinivartanavataḥ riṣṭam (65-66) · Śloka 66
| bhaktiḥ śīlaṁ smr̥tistyāgō buddhirbalamahētukam||65|| ṣaḍētāni nivartantē ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ| |66|
| भक्तिः शीलं स्मृतिस्त्यागो बुद्धिर्बलमहेतुकम्||६५|| षडेतानि निवर्तन्ते षड्भिर्मासैर्मरिष्यतः| |६६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ṣaḍbhirmāsairmariṣyatō narasya bhaktyādīni ṣaṭ ahētukaṁ-kāraṇamantarēṇa, nirvartantē| ahētukamiti nivartanakriyāviśēṣaṇam| ṣaḍiti niyamārtham| yadā ṣaḍapi nivartantē naikaikaṁ, tadā riṣṭamityarthaḥ|
Adhikarana mattavadgattyādēḥ riṣṭam (66) · Śloka 66
| mattavadgativākkampamōhā māsānmariṣyataḥ||66||
| मत्तवद्गतिवाक्कम्पमोहा मासान्मरिष्यतः||६६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
māsēna mariṣyatō mattavat-mattasyēva, gativākkampamōhā bhavanti|
Adhikarana kēśōtpāṭanapīḍājñānavataḥ riṣṭam, kaṇṭhasya riṣṭam (67) · Śloka 67
naśyatyajānan ṣaḍahātkēśaluñcanavēdanām| na yāti yasya cāhāraḥ kaṇṭhaṁ kaṇṭhāmayādr̥tē||67||
नश्यत्यजानन् षडहात्केशलुञ्चनवेदनाम्| न याति यस्य चाहारः कण्ठं कण्ठामयादृते||६७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
kacōtpāṭanapīḍāmavindan ṣaḍahānnaśyati| yasyāhāraḥ kaṇṭhāmayaṁ vinā kaṇṭhaṁ na yāti, sa ca ṣaḍahāntarē mriyatē|
Adhikarana prēṣyāṇāṁ riṣṭam ,prētākr̥tēḥ riṣṭam nidrāyāḥ riṣṭam (68) · Śloka 68
prēṣyāḥ pratīpatāṁ yānti prētākr̥tirudīryatē| yasya nidrā bhavēnnityā naiva vā na sa jīvati||68||
प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्यते| यस्य निद्रा भवेन्नित्या नैव वा न स जीवति||६८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
prēṣyāḥ-bhr̥tyāḥ, yasya pratīpatāṁ-vaiparītyaṁ, yānti, sa naśyati| yaśca prētākāra upalakṣyatē sō'pi na jīvati| yasya narasya nityaṁ-satataṁ, nidrā bhavati, yasya naiva vā-na kadācinnidrā bhavati, sō'pi na jīvati|
Adhikarana vaktracaraṇacakṣuṣāṁ riṣṭam (69) · Śloka 69
vaktramāpūryatē'śrūṇāṁ svidyataśvaraṇau bhr̥śam| cakṣuścākulatāṁ yāti yamarājyaṁ gamiṣyataḥ||69||
वक्त्रमापूर्यतेऽश्रूणां स्विद्यतश्वरणौ भृशम्| चक्षुश्चाकुलतां याति यमराज्यं गमिष्यतः||६९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasya narasyāśrūṇāṁ-aśrusrōtasāṁ, mukhaṁ (vakraṁ)- dvāraṁ, āpūryatē sa na jīvati| yasya caraṇau-bhr̥śaṁ-atyarthaṁ, nirnnimittaṁ svidyataḥ sa na jīvati| cakṣurityādi| yamarājyaṁ yāsyatō nayanamākulatvaṁ yāti|
Adhikarana bhāvānāṁ riṣṭam (70) · Śloka 70
yaiḥ purā ramatē bhāvairaratistairna jīvati| |70|
यैः पुरा रमते भावैररतिस्तैर्न जीवति| |७०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yairbhāvaiḥ-padārthaiḥ, purā-pūrvaṁ, ramatē-sukhāyatē, taiḥ padārthairna ratirbhavati yasya, sa na jīvati|
Adhikarana sahasā vikārasya riṣṭam (70-71) · Śloka 71
| sahasā jāyati yasya vikāraḥ sarvalakṣaṇaḥ||70|| nivartatē vā sahasā, sahasā sa vinaśyati| |71|
| सहसा जायति यस्य विकारः सर्वलक्षणः||७०|| निवर्तते वा सहसा, सहसा स विनश्यति| |७१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasya puṁsō vikārō-jvarādiḥ, sahasā-kāraṇaṁ vinā, sarvalakṣaṇaḥ-sakalaliṅgōpētō, jāyatē| athavā tādr̥śō vikāraḥ sahasā-śīghramēva, nivartatē-naśyati| saḥ-puruṣaḥ, sahasā acirādēva, vinaśyati|
Adhikarana jvarasya riṣṭam (71-73) · Śloka 73
adhunā pratirōgaṁ riṣṭaṁ vaktuṁ sarvavyādhipradhānasya jvarasyaiva tāvadvikr̥tiṁ lilakṣayiṣurāha | jvarō nihanti balavān gambhīrō dairgharātrikaḥ||71|| sapralāpabhramaśvāsaḥ kṣīṇaṁ śūnaṁ hatānalam| akṣāmaṁ saktavacanaṁ raktākṣaṁ hr̥di śūlinam||72|| saśuṣkakāsaḥ pūrvāhṇē yō'parāhṇē'pi vā bhavēt| balamāṁsavihīnasya ślēṣmakāsasamanvitaḥ||73||
अधुना प्रतिरोगं रिष्टं वक्तुं सर्वव्याधिप्रधानस्य ज्वरस्यैव तावद्विकृतिं लिलक्षयिषुराह | ज्वरो निहन्ति बलवान् गम्भीरो दैर्घरात्रिकः||७१|| सप्रलापभ्रमश्वासः क्षीणं शूनं हतानलम्| अक्षामं सक्तवचनं रक्ताक्षं हृदि शूलिनम्||७२|| सशुष्ककासः पूर्वाह्णे योऽपराह्णेऽपि वा भवेत्| बलमांसविहीनस्य श्लेष्मकाससमन्वितः||७३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
jvarō balavānityādilakṣaṇaḥ kṣīṇādilakṣaṇaṁ puruṣaṁ hanti| balavān-hētvādibhirbalavadbhiryutaḥ| gambhīraḥ-aśēṣadhātvantargataḥ| dairgharātrikō-dīrghakālānubandhī, anyē tu rātrijāgarakārītyāhuḥ| dīrghā hi jāgratō rātriḥ| tathā cōktam-"dīrghaśrāntasya yōjanam|" iti| tathā, pralāpādiyuktaḥ| kīdr̥śamāturam ? kṣīṇaṁ-dhātukṣayayuktam| tathā, akṣāmaṁ-sabalam, glānō na bhavatyatha ca saktavacanaḥ, tamakṣāmaṁ saktavacanam| tathā, raktanētraṁ hr̥dayaśūlānvitam hantīti yōjyam| yaśca jvaraḥ saśūṣkakāsaḥ pūrvāhṇē'thavā'parāhṇē bhavētsa dvividhō'pi hanti| tathā yaḥ ślēṣmakāsasamanvitō jvarō balamāṁsavihīnasya puṁsaḥ syāt, sa taṁ nihanti| iti riṣṭatrayamētat| nanu ca, "hētubhirbalibhiryuktō bahubhirbahulakṣaṇaḥ| jvaraḥ prāṇāntakr̥dyaśca śīghramindriyanāśanaḥ||" (ca. ci. a. 3/49) ityēṣa jvarasya riṣṭaprakāraḥ kasmānnōktaḥ ? ucyatē| uktaprāya ēvāyaṁ balavāniti vacanāt|
Adhikarana raktapittasya riṣṭam (74-76) · Śloka 76
raktapittavikr̥tilakṣaṇaṁ riṣṭamadhikr̥tyāha raktapittaṁ bhr̥śaṁ raktaṁ kr̥ṣṇamindradhanuṣprabham| tāmrahāridraharitaṁ rūpaṁ raktaṁ pradarśayēt||74|| rōmakūpapravisr̥taṁ kaṇṭhāsyahr̥dayē sajat| vāsasō'rañjanaṁ pūti vēgavaccāti bhūri ca||75|| vr̥ddhaṁ pāṇḍujvaraccardikāsaśōphātisāriṇam| |76|
रक्तपित्तविकृतिलक्षणं रिष्टमधिकृत्याह रक्तपित्तं भृशं रक्तं कृष्णमिन्द्रधनुष्प्रभम्| ताम्रहारिद्रहरितं रूपं रक्तं प्रदर्शयेत्||७४|| रोमकूपप्रविसृतं कण्ठास्यहृदये सजत्| वाससोऽरञ्जनं पूति वेगवच्चाति भूरि च||७५|| वृद्धं पाण्डुज्वरच्चर्दिकासशोफातिसारिणम्| |७६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
raktapittamīdr̥grūpaṁ kartr̥bhūtaṁ naraṁ hanti| kīdr̥k ? bhr̥śaṁ-atyarthaṁ, raktaṁ-lōhitam| tathā, atikr̥ṣṇam| bhr̥śaśabdō hi dvayōrapi yujyatē| tathā, indradhanuṣaprabhaṁ-nānāvarṇamityarthaḥ| kilēdr̥śē raktapittē rasamēdōmajjādimiśrasya raktasya sravaṇānnānāvarṇatvaṁ sampadyatē| yacca raktapittaṁ kartr̥bhūtaṁ tāmrahāridraharitaṁ raktaṁ ca rūpaṁ dr̥śyamākāśaṁ vā pradarśayēt, tannihanti| yacca raktapittaṁ vinā'pi varṇai rōmakūpēbhyaḥ samastēbhyaḥ prakarṣēṇa visr̥taṁ-yātaṁ pravr̥ttam, tacca nihanti| tathā, kaṇṭhē mukhē hr̥dayē ca tulyakālaṁ sajat-saṁśliṣyat sānuṣaṅgam, tacca hanti| vāsasō'rañjanamiti vāsasaḥ arañjanamityakārapraślēṣō'tra bōdhyaḥ| vastrasya hi jīvaśōṇitaṁ śuddhaśōṇitarūpatvānna rañjakam| atastēna raktaṁ vastraṁ samanantaraṁ prakṣālitaṁ śuddhaṁ sampadyatē, na rāgayuktam| tathā hyasmin vyādhau raktapitābhyāṁ parasparamavibhāgāpannatvādvastrasya rañjanaṁ prāptam| raktēna hi pittasahitēna vastraṁ rajyatē, na ca taddhautaṁ śuddhaṁ sampadyatē| tathā cōktam (hr̥. ka. a. 3/34)- "śuklaṁvā bhāvitaṁ vastramāvānaṁ kōṣṇavāriṇā| prakṣālitaṁ vivarṇa syātpittē, śuddhaṁ tu śōṇitē||" iti| tathā, pūti-durgandhi, taddhi dhātūnupaklēdayati, upaklinnānāṁ dhātūnāmatyarthaṁ duṣṭatā, iti nihantyēva| tathā, [ati] vēgavat-vēgēna nirgatya ruddhaṁ punarvēgēna pravartata iti| tathā, bhūri-prabhūtam| ēvaṁvidhaṁ ca raktapittaṁ nihanti| vr̥ddhaṁ-udriktaṁ raktapittaṁ sat, pāṇḍvādiyutaṁ naraṁ hanti|
Adhikarana kāsaśvāsayōḥ riṣṭam (76) · Śloka 76
| kāsaśvāsau jvaraccharditr̥ṣṇātīsāraśōphinam||76||
| कासश्वासौ ज्वरच्छर्दितृष्णातीसारशोफिनम्||७६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
kāsaśvāsau jvarādipañcavidhōpadravōpētaṁ nihata iti vacanavipariṇāmēna sambandhaḥ|
Adhikarana rājayakṣmaṇaḥ riṣṭam (77) · Śloka 77
yakṣmā pārśvarujānāharaktacchardyaṁsatāpinam| |77|
यक्ष्मा पार्श्वरुजानाहरक्तच्छर्द्यंसतापिनम्| |७७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yakṣmā-rājayakṣmā, pārśvarujādiyutaṁ naraṁ hanti|
Adhikarana chardēḥ riṣṭam (77-78) · Śloka 78
| chardirvēgavatī mūtraśakr̥dgandhiḥ sacandrikā||77|| sāsraviṭpūyarukkāsaśvāsavatyanuṣaṅgiṇī| |78|
| छर्दिर्वेगवती मूत्रशकृद्गन्धिः सचन्द्रिका||७७|| सास्रविट्पूयरुक्कासश्वासवत्यनुषङ्गिणी| |७८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
chardirhanti,| kīdr̥k ? vēgavatī,-mahatā vēgēna pravartamānā| tathā, mūtraśakr̥tōriva gandhō yasyāḥ sā, "upamānācca" iti gandhasyēdādēśaḥ| tathā, sacandrikā-jalatailabindusaṁsthānā candrikōcyatē| tathā, sahāsrēṇa vartatē viṭ sāsraviṭ| sāsraviṭ ca pūyaśca ruk ca kāsaśca śvāsaśca, tē vidyantē yasyāṁ saivam| tathā, ānuṣaṅgiṇī-dīrghakālānuvartinī|
Adhikarana tr̥ṣṇāyāḥ riṣṭam (78) · Śloka 78
| tr̥ṣṇā'nyārōgakṣapitaṁ bahirjihvaṁ vicētanam||78||
| तृष्णाऽन्यारोगक्षपितं बहिर्जिह्वं विचेतनम्||७८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tr̥ṣṇēdr̥śaṁ naraṁ hanti| kīdr̥śam ? apararōgēṇa kṣapitaṁ-karṣitam| bahirjihvaṁ-bāhyatō jihvāṁ niḥsārayantam| tathā, vicētanam| ētatsamuditaṁ riṣṭalakṣaṇam|
Adhikarana madātyayasya riṣṭam (79) · Śloka 79
madātyayō'tiśītārtaṁ kṣīṇaṁ tailaprabhānanam| |79|
मदात्ययोऽतिशीतार्तं क्षीणं तैलप्रभाननम्| |७९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
madātyayō'tiśayēna śītapīḍitaṁ kṣīṇaṁ tailaprabhamukhaṁ ca naraṁ hanti|
Adhikarana arśasāṁ riṣṭam (79-80) · Śloka 80
| arśāṁsi pāṇipannābhigudamuṣkāsyaśōphinam||79|| hr̥tpārśvāṅgarujāchardipāyupākajvarāturam| |80|
| अर्शांसि पाणिपन्नाभिगुदमुष्कास्यशोफिनम्||७९|| हृत्पार्श्वाङ्गरुजाछर्दिपायुपाकज्वरातुरम्| |८०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
arśāṁsi pāṇyādiśōphayutaṁ hr̥drujādyāturaṁ naraṁ ghnanti, iti vacanavipiriṇāmēva sambandhaḥ| hr̥dādīnāṁ rujā sambandhaḥ| hr̥tpārśvāṅgarujā ca chardiśca pāyupākaśca jvaraśca tairāturaṁ-pīḍitam|
Adhikarana atīsārasya riṣṭam (80-84) · Śloka 84
atīsāravikr̥timāha | atīsārō yakr̥tpiṇḍamāṁsadhāvanamēcakaiḥ||80|| tulyastailaghr̥takṣīradadhimajjavasāsavaiḥ| mastuluṅgamaṣīpūyavēsavārāmbumākṣikaiḥ||81|| atiraktāsitasnigdhapūtyacchaghanavēdanaḥ| karburaḥ prasravan dhātūn niṣpurīṣō'thavā'tiviṭ||82|| tantumān makṣikākrāntō rājīmāṁścandrakairyutaḥ| śīrṇapāyuvaliṁ muktanālaṁ parvāsthiśūlinam||83|| srastapāyuṁ balakṣīṇamannamēvōpavēśayan| satr̥ṭśvāsajvaraccardidāhānāhapravāhikaḥ||84||
अतीसारविकृतिमाह | अतीसारो यकृत्पिण्डमांसधावनमेचकैः||८०|| तुल्यस्तैलघृतक्षीरदधिमज्जवसासवैः| मस्तुलुङ्गमषीपूयवेसवाराम्बुमाक्षिकैः||८१|| अतिरक्तासितस्निग्धपूत्यच्छघनवेदनः| कर्बुरः प्रस्रवन् धातून् निष्पुरीषोऽथवाऽतिविट्||८२|| तन्तुमान् मक्षिकाक्रान्तो राजीमांश्चन्द्रकैर्युतः| शीर्णपायुवलिं मुक्तनालं पर्वास्थिशूलिनम्||८३|| स्रस्तपायुं बलक्षीणमन्नमेवोपवेशयन्| सतृट्श्वासज्वरच्चर्दिदाहानाहप्रवाहिकः||८४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
atīsārō yakr̥tpiṇḍādibhirmākṣikāntaistulyō hanti| mēcakō-nīlavarṇaḥ| atiraktāsitasnigdhapūtyacchaścāsau ghanavēdanaśca, iti karmadhārayaḥ| karburō-nānāvarṇaḥ| kasmātpunaranēkavarṇaḥ ? yasmāddhātūn-raktamāṁsādīn sravati, ata ēvāha-dhātun prasravan| lakṣaṇē'tra śatr̥pratyayaḥ, dhātuprasravaṇēna hi hētunā nānāvarṇatvaṁ lakṣyatē| tathā, niṣpurīṣaḥ-purīṣarahitaḥ| athavā, ativiṭ-bahupurīṣaḥ| tathā, tantumān makṣikākrāntō rājīmāṁścandrakairyutaśca| īdr̥śō'tīsārō vakṣyamāṇaṁ naraṁ hanti| śīrṇā gudavalayō yasya tam| [tathā,] muktō nālō-nālaka iva, yasya taṁ muktanālaṁ,-muktabandhanamityarthaḥ| tathā, parvāsthiśūlō vidyatē yasya tam| tathā, srastapāyuṁ-sthānāccyutagudam| tathā, balēna kṣīṇam| punaḥ prakr̥tatvādatīsārō viśiṣyatē| annamēvāpakvamupavēśyan saha tr̥ḍādibhiḥ saptabhirupadravairyuktaḥ pūrvōktaviśēṣaṇamāturaṁ hanti|
Adhikarana aśmaryāḥ riṣṭam (85) · Śloka 85
aśmarī śūnavr̥ṣaṇaṁ baddhamūtraṁ rūjārditam| |85|
अश्मरी शूनवृषणं बद्धमूत्रं रूजार्दितम्| |८५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
aśmarī śūnavr̥ṣaṇādiyuktaṁ naraṁ hanti|
Adhikarana pramēhasya riṣṭam (85) · Śloka 85
| mēhastr̥ḍdāhapiṭikāmāṁsakōthātisāriṇam||85||
| मेहस्तृड्दाहपिटिकामांसकोथातिसारिणम्||८५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
mēhaḥ-pramēhaḥ, tr̥ḍādyupadravayuktaṁ naraṁ hanti|
Adhikarana piṭikāyāḥ riṣṭam (86-87) · Śloka 87
piṭikā marmahr̥tpr̥ṣṭhastanāṁsagudamūrddhagāḥ| parvapādakarasthā vā mandōtsāhaṁ pramēhiṇam||86|| sarvaṁ ca māṁsasaṅkōthadāhatr̥ṣṇāmadajvaraiḥ| visarpamarmasaṁrōdhahidhmāśvāsabhramaklamaiḥ||87||
पिटिका मर्महृत्पृष्ठस्तनांसगुदमूर्द्धगाः| पर्वपादकरस्था वा मन्दोत्साहं प्रमेहिणम्||८६|| सर्वं च मांससङ्कोथदाहतृष्णामदज्वरैः| विसर्पमर्मसंरोधहिध्माश्वासभ्रमक्लमैः||८७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
piṭikā marmādigā athavā parvādisthā mandōtsāhaṁ pramēhāturaṁ ghnanti| sarvaṁ ca naraṁ māṁsasaṅkōthādibhiḥ klamāntairyuktaṁ piṭikā ghnanti|
Adhikarana gulmasya riṣṭam (88-89) · Śloka 89
gulmaḥ pr̥thuparīṇāhō ghanaḥ kūrma ivōnnataḥ| sirānaddhō jvaracchardihidhmādhmānarujānvitaḥ||88|| kāsapīnasahr̥llāsaśvāsātīsāraśōphavān| |89|
गुल्मः पृथुपरीणाहो घनः कूर्म इवोन्नतः| सिरानद्धो ज्वरच्छर्दिहिध्माध्मानरुजान्वितः||८८|| कासपीनसहृल्लासश्वासातीसारशोफवान्| |८९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
gulmaḥ pr̥thuparīṇāhō yāvacchōphavān hanti naram|
Adhikarana udarasya riṣṭam (89-91) · Śloka 91
idānīmudaravyādhinimittaṁ riṣṭamāha | viṇmūtrasaṅgrahaśvāsaśōphahidhmājvarabhramaiḥ||89|| mūrccāccardyatisāraiśca jaṭharaṁ hanti durbalam| śūnākṣaṁ kuṭilōpasthamupaklinnatanutvacam||90|| virēcanahr̥tānāhamānahyantaṁ punaḥ punaḥ| |91|
इदानीमुदरव्याधिनिमित्तं रिष्टमाह | विण्मूत्रसङ्ग्रहश्वासशोफहिध्माज्वरभ्रमैः||८९|| मूर्च्चाच्चर्द्यतिसारैश्च जठरं हन्ति दुर्बलम्| शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम्||९०|| विरेचनहृतानाहमानह्यन्तं पुनः पुनः| |९१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
viṇmūtrādibhiratīsārāntairupadravairhētubhūtairjaṭharaṁ ca kartr̥bhūtamāturaṁ hanti| kīdr̥śam ? durbalaṁ-hīnabalam| tathā, śūnē akṣiṇī yasya tam| "bahuvrīhau sakthyakṣṇōḥ" iti ṣac| [ tathā ] kuṭila upasthō-bastimēḍhravr̥ṣaṇādirūpō, yasya tam| tathā, upaklinnē dēhatvacau yasya tam| [ tathā, ] virēcanēna hr̥ta ānāhō yasya tamapi muhurmuhurānahyantam|
Adhikarana pāṇḍurōgasya riṣṭam (91) · Śloka 91
pāṇḍurōgariṣṭamāha | pāṇḍurōgaḥ śvayathumān pītākṣinakhadarśanam||91||
पाण्डुरोगरिष्टमाह | पाण्डुरोगः श्वयथुमान् पीताक्षिनखदर्शनम्||९१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
pāṇḍurōgaḥ śvayathuyutaḥ pītākṣinakhadarśanamāturaṁ hanti|
Adhikarana śōphasya riṣṭam (92-93) · Śloka 93
śōphariṣṭaṁ brūtē tandrādāhārucicchardimūrcchādhmānāti sāravān| anēkōpadravayutaḥ pādābhyāṁ prasr̥tō naram||92|| nārīṁ śōphō mukhāddhanti kukṣiguhyādubhāvapi| rājīcitaḥ sravaṁśchardi jvaraśvāsāti sāriṇam||93||
शोफरिष्टं ब्रूते तन्द्रादाहारुचिच्छर्दिमूर्च्छाध्मानाति सारवान्| अनेकोपद्रवयुतः पादाभ्यां प्रसृतो नरम्||९२|| नारीं शोफो मुखाद्धन्ति कुक्षिगुह्यादुभावपि| राजीचितः स्रवंश्छर्दि ज्वरश्वासाति सारिणम्||९३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tandrādiyuktaḥ śōphō'nēkairupadravaiḥ- jvaraśvāsādibhiḥ yutaḥ pādataḥ prasr̥tō naraṁ hanti| mukhātpasr̥taḥ śōphaḥ pūrvōktaviśēṣaṇayuktō nārīṁ hanti| kukṣiguhyātprasr̥ta ubhavapi strīpuṁsau, hanti| tathā rājīcitō-yathāsvaṁ dōṣavarṇābhī rēkhābhirvyāptaḥ, tathā sravan- yathādōṣaṁ srutiṁ kurvan , chardyādiyutaṁ puruṣaṁ hanti|
Adhikarana jvarātīsārayōḥ riṣṭam (94-96) · Śloka 96
jvarātisārau śōphāntē śvayathurvā tayōḥ kṣayē| durbalasya viśēṣēṇa jāyantē'ntāya dēhinaḥ||94|| śvayathuryasya pādasthaḥ parisrastē ca piṇḍikē| sīdataḥ sakthinī caiva taṁ bhiṣak parivarjayēt||95|| ānanaṁ hastapādaṁ ca viśēṣādyasya śuṣyataḥ| śūyētē vā vinā dēhātsa māsādyāti pañcatām||96||
ज्वरातिसारौ शोफान्ते श्वयथुर्वा तयोः क्षये| दुर्बलस्य विशेषेण जायन्तेऽन्ताय देहिनः||९४|| श्वयथुर्यस्य पादस्थः परिस्रस्ते च पिण्डिके| सीदतः सक्थिनी चैव तं भिषक् परिवर्जयेत्||९५|| आननं हस्तपादं च विशेषाद्यस्य शुष्यतः| शूयेते वा विना देहात्स मासाद्याति पञ्चताम्||९६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
jvarātisārau svatantrasya śōphasyāntē- avasānē, jāyētē| athavā śvayathustayōḥ- jvarātisārayōḥ , kṣayē jāyatē| ēvaṁ jvarātisāraśōphā yasya śarīriṇō jāyantē tasya tē'ntāya- mr̥tyavē, jāyantē| durbalasya viśēṣēṇantāya, śīghrakāritvāt| śvayathuḥ pādasthō yasya piṇḍikē ca parisrastē- sthānāccyutē ,sakthinī ca sīdataḥ- sādaṁ gacchataḥ , taṁ- tādr̥śaṁ naraṁ , vaidyō varjayēt| mukhaṁ hastacaraṇaṁ ca yasyaitē viśēṣēṇa śuṣyataḥ , dēhaṁ vinā vā yasya śūyētē, sa āturō māsēna pañcatāṁ- pañcamahābhūtasamatvaṁ , yāti|
Adhikarana visarpasya riṣṭam (97) · Śloka 97
visarpaḥ kāsavaivarṇyajvaramūrchāṅgabhaṅgavān| bhramāsyaśōphahr̥llāsadēhasādātisāravān||97||
विसर्पः कासवैवर्ण्यज्वरमूर्छाङ्गभङ्गवान्| भ्रमास्यशोफहृल्लासदेहसादातिसारवान्||९७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
visarpaḥ kāsādimān hanti|
Adhikarana kuṣṭasya riṣṭam (98) · Śloka 98
kuṣṭaṁ viśīryamāṇāṅgaṁ raktanētraṁ hatasvaram| mandāgniṁ jantubhirjuṣṭaṁ hanti tr̥ṣṇātisāriṇam||98||
कुष्टं विशीर्यमाणाङ्गं रक्तनेत्रं हतस्वरम्| मन्दाग्निं जन्तुभिर्जुष्टं हन्ति तृष्णातिसारिणम्||९८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
kuṣṭaṁ ca kartr̥ viśīryamāṇāṅgādiyuktaṁ naraṁ hanti| viśīryamāṇāṅgaṁ- kōthavaccharīram|
Adhikarana vātavyādēḥ riṣṭam (99) · Śloka 99
vāyuḥ suptatvacaṁ bhugnaṁ kampaśōpharujāturam| |99|
वायुः सुप्तत्वचं भुग्नं कम्पशोफरुजातुरम्| |९९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
vāyuḥ suptatvagādiyuktaṁ naraṁ hanti|
Adhikarana vātaraktasya riṣṭam (99-100) · Śloka 100
| vātāsraṁ mōhamūrcchāyamadāsvapnajvarānvitam||99|| śirōgrahāruciśvāsasaṅkōcasphōṭakōthavat| |100|
| वातास्रं मोहमूर्च्छायमदास्वप्नज्वरान्वितम्||९९|| शिरोग्रहारुचिश्वाससङ्कोचस्फोटकोथवत्| |१००|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
vātāsraṁ- vātaraktaṁ mōhādiyutaṁ hanti|
Adhikarana sarvāmayānāṁ riṣṭam (100-101) · Śloka 101
| śirōrōgāruciśvāsamōhaviḍbhēdatr̥ḍbhramaiḥ||100|| ghnanti sarvāmayāḥ kṣīṇasvaradhātubalānalam| |101|
| शिरोरोगारुचिश्वासमोहविड्भेदतृड्भ्रमैः||१००|| घ्नन्ति सर्वामयाः क्षीणस्वरधातुबलानलम्| |१०१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
śirōrōgēti| sarvē ca tē āmayāśca tē (śīrōrōgadibhiḥ) kṣīṇasvarādikaṁ naraṁ ghnanti|
Adhikarana alpasyāpirōgasya riṣṭam (101-102) · Śloka 102
| vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī raktyudarī kṣayī||101|| gulmī mēhī ca tān kṣīṇān vikārē'lpē'pi varjayēt| |102|
| वातव्याधिरपस्मारी कुष्ठी रक्त्युदरी क्षयी||१०१|| गुल्मी मेही च तान् क्षीणान् विकारेऽल्पेऽपि वर्जयेत्| |१०२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
vātākhyō vyādiryasya sa naraḥ tathā'pasmāravān kuṣṭhavān raktapittī jaṭharī kṣayavān gulmavān pramēhī ca, tān- ētān puruṣān , kṣīṇān satō'lpē'pi vikārē sati varjayēt||
Adhikarana āturasya riṣṭam (102-103) · Śloka 103
| balamāṁsakṣayastīvrō rōgavr̥ddhirarōcakaḥ||102|| yasyaturasya lakṣyantē trīn pakṣanna sa jīvati| |103|
| बलमांसक्षयस्तीव्रो रोगवृद्धिररोचकः||१०२|| यस्यतुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन् पक्षन्न स जीवति| |१०३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
balamāṁsayōratyantaṁ kṣayaḥ rōgasya vr̥ddhiḥ tathā'rōcakaḥ ētē yasyāturasya lakṣyantē- upalabhyantē, sa trīn pakṣān- sārdhaṁ māsaṁ , na jīvati|
Adhikarana vātāṣṭhīlāyāḥ riṣṭam (103-104) · Śloka 104
| vātāṣṭhīlā'tisaṁvr̥ddhā tiṣṭantī dāruṇā hr̥di||103|| tr̥̄ṣṇayā nu parītasya sadyō muṣṇāti jīvitam| |104|
| वाताष्ठीलाऽतिसंवृद्धा तिष्टन्ती दारुणा हृदि||१०३|| तॄष्णया नु परीतस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्| |१०४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
vātāṣṭhīlā'tyantaṁ pravr̥ddhā hr̥di tiṣṭhantī dāruṇā- atirukvarī , tr̥ṣāyuktasya puṁsaḥ śīghramēva jīvitahāriṇī bhavati|
Adhikarana vāyōḥ riṣṭam (104-108) · Śloka 108
| śaithilyaṁ piṇḍikē vāyurnītvā nāsāṁ ca jihmatām||104|| kṣīṇātyāyamya manyē vā sadyō muṣṇāti jīvitam| nābhīgudāntaraṁ gatvā vaṅkṣṇau vā samāśrayan||105|| gr̥hītvā pāyuhr̥dayē kṣīṇadēhasya vā balī| malān bastiśirō nābhiṁ vibaddhya janayan rujam||106|| kurvan vaṅkṣṇayōḥ śūlaṁ tr̥ṇāṁ bhinnapurīṣatām| śvāsaṁ vā janayan vāyurgr̥hītvā gudavaṅkṣṇam||107|| vitatya parśukāgrāṇi gr̥hītvōraśca mārutaḥ| stimitasyātatākṣasya sadyō muṣṇāti jīvitam||108||
| शैथिल्यं पिण्डिके वायुर्नीत्वा नासां च जिह्मताम्||१०४|| क्षीणात्यायम्य मन्ये वा सद्यो मुष्णाति जीवितम्| नाभीगुदान्तरं गत्वा वङ्क्ष्णौ वा समाश्रयन्||१०५|| गृहीत्वा पायुहृदये क्षीणदेहस्य वा बली| मलान् बस्तिशिरो नाभिं विबद्ध्य जनयन् रुजम्||१०६|| कुर्वन् वङ्क्ष्णयोः शूलं तृणां भिन्नपुरीषताम्| श्वासं वा जनयन् वायुर्गृहीत्वा गुदवङ्क्ष्णम्||१०७|| वितत्य पर्शुकाग्राणि गृहीत्वोरश्च मारुतः| स्तिमितस्यातताक्षस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्||१०८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
vāyuh piṇḍikē śaithilyaṁ nītvā tathā nāsāṁ jihmatāṁ- kuṭilatāṁ nītvā tathā kṣīṇasya narasya manyē vā āyamya āyāmayitvā drāg jīvitaṁ muṣṇāti||vāyurnābhīgudayōranantaraṁ- madhyaṁ gatvā vaṅkṣṇau vā samāśrayan jīvitaṁ muṣṇāti| balī vā pavanaḥ pāyuṁ hr̥dayaṁ ca gr̥hītvā avaṣṭabhyaḥ , kṣīṇadēhasya puṁsaḥ sadyō muṣṇāti jīvitam| vāyurmalān vibadhdya- sannirudhdya , bastiśirōnābhiṁ ca vibadhdya rujaṁ janayan sadyō muṣṇāti jīvitam| vāyurvaṅkṣaṇayōḥ śūlaṁ tathā tr̥ṣṇāṁ kurvan bhinnapuRrīṣatāṁ ca vidadhathavā śvāsaṁ janayan gudaṁ vaṅkṣaṇau ca gr̥hītvā sadyō muṣṇāti jīvitam| mārutaḥ parśukānāṁ- pārśvasthnāṁ , agrāṇi- prāntāni , vitatyaprastārya , tathōraḥ- vakṣō , gr̥hītvā stimitasya- ārdratāṁ gatasya sakhēdasya niścalasya vā , tathā ātatākṣasya- prasāritanētrasya , sadyō muṣṇāti jīvitam|
Adhikarana mumūrṣōḥ riṣṭam (109) · Śloka 109
sahasā jvarasantāpastr̥ṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ| viślēṣaṇaṁ casandhīnāṁ mumūrṣōrupajāyatē||109||
सहसा ज्वरसन्तापस्तृष्णा मूर्च्छा बलक्षयः| विश्लेषणं चसन्धीनां मुमूर्षोरुपजायते||१०९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sahasā- jhaṭityēva , jvarasantāpaḥ , tathā tr̥ṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ sandhiviślēṣaśca , ityētanmumūrṣōḥ- sadyō mariṣyatō jāyatē|
Adhikarana ślēṣmajvarōpataptasya riṣṭam (110) · Śloka 110
gōsargē vadanādyasya svēdaḥ pracyavatē bhr̥śam| lēpajvarōpataptasya durlabhaṁ tasya jīvitam||110||
गोसर्गे वदनाद्यस्य स्वेदः प्रच्यवते भृशम्| लेपज्वरोपतप्तस्य दुर्लभं तस्य जीवितम्||११०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
gōsargē- gavāṁ mōkṣakālē pratyūṣasi , lēpajvarēṇa- ślēṣmajvarēṇōpataptasya yasyavadanāt svēdaḥ pracyavatē , tasya durlabhaṁ jīvitam| durlabhamiti '' īṣadduḥsuṣu" ityādinā khal| " na sundurbhyāṁ '' iti numniṣēdhaḥ| nanu ,riṣṭānāṁ niścitānāmihābhidhānaprastāvāt kimidamaniścitamuktaṁ durlabhamiti? maivam| ēkāntika ēvārthō'yaṁ hi durlabhaśabdaḥ| tathā ca vālmīkinā jagadē- " putra vīkṣasva pitaraṁ suhr̥ṣṭaṁ ca kuru priyaṁ| dirlabhaṁ jīvitaṁ hyasya punaḥ putrō bhaviṣyati||" iti| tasmāddurlabhaśabdasya nāsti jīvitamityēṣa niścita ēvārthaḥ prasidhdaḥ|
Adhikarana masūrikāyāḥ riṣṭam (111) · Śloka 111
pravālagulikābhāsā yasya gātrē masūrikāḥ| utpadyāśu vinaśyanti na cirātsa vinaśyati||111||
प्रवालगुलिकाभासा यस्य गात्रे मसूरिकाः| उत्पद्याशु विनश्यन्ति न चिरात्स विनश्यति||१११||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
masūrikāḥ- masūrasaṁsthānāḥ piṭikāḥ pravālaguṭikāsadr̥śā yasya śarīra utpadya śīghraṁ vinaśyanti , sa narō drāgēva vinaśyati|
Adhikarana visphōṭānāṁ riṣṭam (112) · Śloka 112
masūravidalaprakhyāstathā vidr̥masannibhāḥ| antarvakrāḥ kiṇābhāśca visphōṭā dēhanāśanāḥ||112||
मसूरविदलप्रख्यास्तथा विदृमसन्निभाः| अन्तर्वक्राः किणाभाश्च विस्फोटा देहनाशनाः||११२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
masūravidalākārāḥ , tathā pravālasadRr̥śāḥ , tathā'ntaḥ- madhyē , vakraṁ- mukhaṁ , yēṣāṁ tē , tathā kiṇābhāḥ , ētē catuṣprakārā api visphōṭā dēhasya nāśanāḥ|
Adhikarana kāmalāyāḥ riṣṭam (113) · Śloka 113
kāmalā'kṣṇōrmukhaṁ pūrṇaṁ śaṅkhayōrmuktamāṁsatā| santrāsaścōṣṇatā'ṅgē ca yasya taṁ parivarjayēt||113||
कामलाऽक्ष्णोर्मुखं पूर्णं शङ्खयोर्मुक्तमांसता| सन्त्रासश्चोष्णताऽङ्गे च यस्य तं परिवर्जयेत्||११३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasyākṣṇōḥ kāmalā- pītābhāsatvaṁ bhavati , mukhaṁ pūrṇaṁ- svābhāvikam, śaṅkhayōrmuktamāṁsatvam , santrāsaḥ , uṣṇatā cāṅgē bhavati , tamāturaṁ varjayēt- ayaśaḥ parihr̥tayē na cikitsēt|
Adhikarana vighr̥ṣṭasya riṣṭam (114) · Śloka 114
akasmādanudhāvacca vighr̥ṣṭaṁ tvaksamāśrayam| ||114||
अकस्मादनुधावच्च विघृष्टं त्वक्समाश्रयम्| ||११४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
akasmāt- kāraṇaṁ vinā , tvaksamāśrayaṁ vighr̥ṣṭaṁ yasyānudhāvacca lakṣyatēn tamapi vaidyō varjayēt|
Adhikarana vraṇānāṁ riṣṭam (1-116) · Śloka 116
(candanōśīramadirākuṇapadhvāṅkṣagandhayaḥ| śaivālakukkuṭaśikhākuṅkumālamaṣīprabhāḥ||1|| antardāhā nirūṣmāṇaḥ prāṇanāśakarā vraṇāḥ| ) yō vātajō na śūlāya marmajaśca rujē na yaḥ| acūrṇaścūrṇakīrṇābhō yatrākasmācca dr̥śyatē||115|| rūpaṁ śaktidhvajādīnāṁ sarvāṁstānvarjayēdvraṇān| |116|
(चन्दनोशीरमदिराकुणपध्वाङ्क्षगन्धयः| शैवालकुक्कुटशिखाकुङ्कुमालमषीप्रभाः||१|| अन्तर्दाहा निरूष्माणः प्राणनाशकरा व्रणाः| ) यो वातजो न शूलाय मर्मजश्च रुजे न यः| अचूर्णश्चूर्णकीर्णाभो यत्राकस्माच्च दृश्यते||११५|| रूपं शक्तिध्वजादीनां सर्वांस्तान्वर्जयेद्व्रणान्| |११६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yō vraṇō vātajō liṅgānumitaḥ śūlāya na bhavati , pittajō na dāhāya , kaphajaśca na pūyāya , marmajaśca na pīḍāyai| tathā , yasmin vraṇē'cūrṇaścūrṇēnākīrṇābhaḥ- cūrṇavyāpta iva dr̥śyatē| tathā yasmin vraṇē kāraṇaṁ vinā- akasmāt , rūpaṁ śaktidhvajādīnāṁ dr̥śyatē| ādiśabdēna śalyatōmarādiparigraḥ| tān sarvān vraṇān varjayēt|
Adhikarana bhagandarasya riṣṭam (116) · Śloka 116
| viṇmūtramārutavahaṁ kr̥miṇaṁ ca bhagandaram||116||
| विण्मूत्रमारुतवहं कृमिणं च भगन्दरम्||११६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
viṇmūtramārutā yēna niḥsaranti kr̥mijuṣṭaśca yaḥ taṁ ca bhagandaraṁ varjayēt| kr̥miṇamiti "pamaditvāt"(`lōmādipāmādipicchādibhyaḥ śanēlacaḥ|') napratyayaḥ|
Adhikarana jānughaṭṭanādi riṣṭam (117) · Śloka 117
ghaṭṭayan jānunā jānu pādāvudyamya pātayan| yō'pāsyati muhurvakramāturō na sa jīvati||117||
घट्टयन् जानुना जानु पादावुद्यम्य पातयन्| योऽपास्यति मुहुर्वक्रमातुरो न स जीवति||११७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yaścāturō jānunā jānu ghaṭṭayan tathā pādāvudyamya-utkṣipya, pātayan- saṅkṣipan , muhurmuhurātmīyaṁ vakraṁ- mukhaṁ, apāsyati-kāraṇaṁ vinā'nyatra nayati, sa na jīvati|
Adhikarana āturasya lakṣaṇaviśēṣādi (118-120) · Śloka 120
dantaiśchindannakhāgrāṇi taiśca kēśāṁstr̥ṇāni ca| bhūmiṁ kāṣṭhēna vilikhan lōṣṭaṁ lōṣṭēna tāḍayan||118|| hr̥ṣṭarōmā sāndramūtraḥ śuṣkakāsī jvarī ca yaḥ| muhurhasan muhuḥkṣvēḍan śayyāṁ pādēna hanti yaḥ||119|| muhuśchidrāṇi visr̥śannāturō na sa jīvati| |120|
दन्तैश्छिन्दन्नखाग्राणि तैश्च केशांस्तृणानि च| भूमिं काष्ठेन विलिखन् लोष्टं लोष्टेन ताडयन्||११८|| हृष्टरोमा सान्द्रमूत्रः शुष्ककासी ज्वरी च यः| मुहुर्हसन् मुहुःक्ष्वेडन् शय्यां पादेन हन्ति यः||११९|| मुहुश्छिद्राणि विसृशन्नातुरो न स जीवति| |१२०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yaścāturō hr̥ṣṭarōmā sāndramūtraḥ tathā śuṣkakāsī tathā jvarī , sa idamidaṁ kurvanna jīvati| kiṁ tat ? ityāha- dantaiśchindanakhāgrāṇi, tathā tairēva- dantaiḥ , kēśāṁśchindan, tathā- tr̥ṇāni chindan , tathā bhuvaṁ kāṣṭhēna vilikhan , lōṣṭamaparalōṣṭēna taḍayan, muhuḥ punaḥpunarhasan ,tathā muhuḥ kṣvēḍan- śabdaṁ kurvan , muhuḥ śayyāṁ pādēna yō hanti , tathā chidrāṇi- aparādhān vimr̥śan- ghōṣayan| kēcidvyācakṣatē,- chidrāṇi-nāsikādīni, vimr̥śan- saṁspr̥śan, iti|
Adhikarana mukhē tilakādi lakṣaṇaviśēṣādi (120-121) · Śloka 121
| mr̥tyavē sahasā''rtasya tilakavyaṅgaviplavaḥ||120|| mukhē, dantanakhē puṣpaṁ, jaṭharē vividhāḥ sirāḥ| |121|
| मृत्यवे सहसाऽऽर्तस्य तिलकव्यङ्गविप्लवः||१२०|| मुखे, दन्तनखे पुष्पं, जठरे विविधाः सिराः| |१२१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
artasya-āturasya, sahasā jātō mukhē-vadanē, tilakavyaṅgaviplavō mr̥tyavē-maraṇāya| tathā, dantāśca nakhāśca dantanakhaṁ, tasmin dantanakhē, sahasā puṣpaṁ jātamāturasya mr̥tyavē| tathā, jaṭharē sahasā vividhāḥ-nānāvidhā varṇēna saṁsthānēna ca, sirā jātā ārtasya mr̥tyavē-maraṇaṁ sūcayantītyarthaḥ|
Adhikarana urdhvaśvāsādi lakṣaṇaviśēṣādi (121-122) · Śloka 122
| ūrdhvaśvāsaṁ gatōṣmāṇaṁ śūlōpahatavaṅkṣaṇam||121|| śarma cānadhigacchantaṁ buddhimān parivarjayēt| |122|
| ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्||१२१|| शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्| |१२२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ūrdhvaśvāsādimantamāturaṁ sumativarjayēt-na cikitsēt|
Adhikarana vikāravardhanādi lakṣaṇaviśēṣādi (122-123) · Śloka 123
| vikārā yasya vardhantē prakr̥tiḥ parihīyatē||122|| sahasā sahasā tasya mr̥tyurharati jīvitam| |123|
| विकारा यस्य वर्धन्ते प्रकृतिः परिहीयते||१२२|| सहसा सहसा तस्य मृत्युर्हरति जीवितम्| |१२३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
vikārāḥ-jvarādayaḥ, yasyāturasyākasmādvardhantē| prakr̥tiḥ-svabhāvaḥ, parihīyatē| yathā, śūraḥ kātaraḥ syāt, dātā vā tr̥ṣṇāvān, ityādi| athavā, prakr̥tiḥ-vātādiḥ, tēna vātaprakr̥tiḥ pittaprakr̥tirbhavēt, ityādi| tasya sahasā-śīghramēva, jīvitaṁ mr̥tyurharati|
Adhikarana auṣadhasaṁpādanāśakyatvaṁ (123-124) · Śloka 124
| yamuddiśyāturaṁ vaidyaḥ sampādayitumauṣadham||123|| yatamānō na śaknōti durlabhaṁ tasya jīvitam| |124|
| यमुद्दिश्यातुरं वैद्यः सम्पादयितुमौषधम्||१२३|| यतमानो न शक्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्| |१२४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yamāturamuddiśya bhiṣagyatamāna auṣadhaṁ sampādayituṁ na śaknōti, tasya durlabhaṁ jīvitam|
Adhikarana yōgyauṣadhasidhyabhāvē aśakyatvaṁ (124-125) · Śloka 125
| vijñātaṁ bahuśaḥ siddhaṁ vidhivaccāvacāritam||124|| na sidhyatyauṣadhaṁ yasya nāsti tasya cikitsitam| |125|
| विज्ञातं बहुशः सिद्धं विधिवच्चावचारितम्||१२४|| न सिध्यत्यौषधं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्| |१२५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasyāturasyauṣadhaṁ vijñātaṁ bahuśaḥ siddhaṁ vidhānēna cōpayuktaṁ na sidhyati, tasya cikitsitaṁ nāsti|
Adhikarana auṣadhādivarṇādērviparyayē aśakyatvaṁ (125-126) · Śloka 126
| bhavēdyasyauṣadhē'nnē vā kalpyamānē viparyayaḥ||125|| akasmādvarṇagandhādēḥ svasthō'pi na sa jīvati| |126|
| भवेद्यस्यौषधेऽन्ने वा कल्प्यमाने विपर्ययः||१२५|| अकस्माद्वर्णगन्धादेः स्वस्थोऽपि न स जीवति| |१२६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasyauṣadhē-kaṣāyaghr̥talēhādau, tathā'nnē-bhaktasūpādikē, vā kalpyamānē viparyayaḥ-anyathāsampattirvarṇagandharūpādēḥ, akasmāt-nimittaṁ vinā'pi bhavēt, sa svasthō'pi na jīvati|
Adhikarana nivātē sēndhanajyōtyupaśamanē aśakyatvaṁ ,atimātrabhājanapatanē aśakyatvaṁ (126-127) · Śloka 127
| nivātē sēndhanaṁ yasya jyōtiścāpyupaśāmyati||126|| āturasya gr̥hē yasya bhidyantē vā patanti vā| atimātramamatrāṇi durlabhaṁ tasya jīvitam||127||
| निवाते सेन्धनं यस्य ज्योतिश्चाप्युपशाम्यति||१२६|| आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा| अतिमात्रममत्राणि दुर्लभं तस्य जीवितम्||१२७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yasya cāturasya gr̥hē nivāta indhanasahitaṁ jyōtiḥ-agnyādirūpaṁ śāmyati, tasya durlabhaṁ jīvitam| yasya cāturasya gr̥hē'matrāṇi-bhājanāni, atimātraṁ-atyantaṁ bhidyantē, athavā patanti, tasya durlabhaṁ jīvitam|
Adhikarana sahasā rōgamuktau aśakyatvaṁ (128) · Śloka 128
yaṁ naraṁ sahasā rōgō durbalaṁ parimuñcati| saṁśayaprāptamātrēyō jīvitaṁ tasya manyatē||128||
यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति| संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते||१२८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yaṁ naraṁ durbalaṁ saṁśayaprāptaṁ santaṁ sahasā-jhaṭityēva, rōgō muñcati tasya narasyātrēyō jīvitaṁ saṁśayaprāptaṁ manyatē-pratipadyatē|
Adhikarana pr̥ṣṭē'pi maraṇakathananiṣēdhaḥ (129) · Śloka 129
kathayēnna ca pr̥ṣṭō'pi duḥśravaṁ maraṇaṁ bhiṣak| gatāsōrbandhumitrāṇāṁ na cēccēttaṁ cikitsitum||129||
कथयेन्न च पृष्टोऽपि दुःश्रवं मरणं भिषक्| गतासोर्बन्धुमित्राणां न चेच्चेत्तं चिकित्सितुम्||१२९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
gatāsōrbandhumitrāṇi tēṣām, prakr̥tatvādgatāsusambandhi maraṇaṁ duḥśravaṁ pr̥ṣṭō'pi vaidyō na kathayēt, kimutāpr̥ṣṭaḥ ? tathā hi vaidyōktādduḥśravamaraṇaśabdaśravaṇāt santāpa utpadyatē tatsuhr̥dām| ēvaṁ ca bhiṣajaḥ parōpatāpakaraṇāt pāpēna yōgaḥ syāt| na ca taṁ-gatāsuṁ, cikitsituṁ vaidya iccēt| tathāvidhāturacikitsanāddhi vaidyasyāyaśaḥsaṁyōgaḥ syāt| gatāsōriti bhāvinibhūtavadupacārādbhaviṣyati ktō vaidyaḥ| yathā-"vr̥ṣṭō dēvaḥ sampannāḥ śālayaḥ" iti|
Adhikarana yamadūtādibhirauṣadhavīryanāśaḥ (130) · Śloka 130
cikitsānaiṣphalyācca taṁ nōpakramēditi pratipādayannāha yamadūtapiśācādyaiyatparāsurupāsyatē| ghnadbhirauṣadhavīryāṇi tasmāttaṁ parivarjayēt||130||
चिकित्सानैष्फल्याच्च तं नोपक्रमेदिति प्रतिपादयन्नाह यमदूतपिशाचाद्यैयत्परासुरुपास्यते| घ्नद्भिरौषधवीर्याणि तस्मात्तं परिवर्जयेत्||१३०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yamadūtapiśācarakṣaḥprabhr̥tibhiḥ, yat-yasmāt, parāsuḥ gatāsuḥ, upāsyatē-sēvyatē| kimbhūtaiḥ ? auṣadhānāṁ-rasāyanādīnāṁ, vīryāṇi-śaktiḥ, ghnadbhiḥ-yathāyathaṁ vyādhipraśamanasāmarthyamanyathā kurvadbhiḥ| tasmāttaṁ parivarjayēt|
Adhikarana riṣṭajñānāvaśyakatā (131) · Śloka 131
āyurvēdaphalaṁ kr̥tsnaṁ yadāyurjñē pratiṣṭhitam| riṣṭajñānādr̥tastasmātsarvadaiva bhavēdbhiṣak||131||
आयुर्वेदफलं कृत्स्नं यदायुर्ज्ञे प्रतिष्ठितम्| रिष्टज्ञानादृतस्तस्मात्सर्वदैव भवेद्भिषक्||१३१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yat-yasmāt, āyurjñē-āyurvēdavidi vaidyē, āyurvēdaphalaṁ sakalaṁ pratiṣṭhitam| tasmādriṣṭājñānādr̥tō bhiṣagbhavēt| āyurvēdasya hyētatphalam,-yadāyuṣaḥ parijñānaṁ paripālanaṁ ca| taccōbhayaṁ riṣṭajñānājjāyatē, tasmādatrādaraḥ kāryaḥ|
Adhikarana viṣamaparihāriṇāṁ maraṇam (5) · Śloka 5
maraṇaṁ prāṇināṁ dr̥ṣṭamāyuḥpuṇyōbhakṣayāt| tayōrapyakṣayāddr̥ṣṭaṁ viṣamāparihāriṇām||132|| iti śrī vaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadbāgbhāṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ dvitīyē śārīrasthānē vikr̥tivijñānīyō nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||
मरणं प्राणिनां दृष्टमायुःपुण्योभक्षयात्| तयोरप्यक्षयाद्दृष्टं विषमापरिहारिणाम्||१३२|| इति श्री वैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्बाग्भाटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां द्वितीये शारीरस्थाने विकृतिविज्ञानीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
āyuśca puṇyaṁ cōbhayaṁ ca, prakr̥tatvādāyuḥpuṇyayōrubhayōstēṣāmāyuḥpuṇyōbhayānāṁ kṣaya āyuḥpuṇyōbhayakṣayaḥ, tasmādāyuḥpuṇyōbhakṣayāt maraṇaṁ prāṇināṁ-śarīriṇāṁ, dr̥ṣṭaṁ-upalabdhaṁ, munīndraiḥ| tatra sarvōpakaraṇasampannāmapi samyagvāhyamānarathavadupabhōgavaśēna yathōcitapramāṇāyuḥkṣayādyanmaraṇaṁ jāyatē, tadāyuḥkakṣayāditi bōdhyam| jyōtiḥśāstravidbhirjātakaparikalpitaniyatāyuṣāmanyēṣāṁ ca yadāhārādyabhāvēna maraṇaṁ, tatpuṇyakṣayādbōdhyam| yatrāyuḥkṣayō yathāvallakṣitō dr̥śyatē, tathaiva ca puṇyakṣayaḥ, tadubhayakṣayānmaraṇaṁ bōdhyam| na caitadēva hētutrayamāyuḥpuṇyōbhayakṣayalakṣaṇaṁ śarīriṇāṁ maraṇē kāraṇam| kintarhi ? anyadapi vidyata ityāha-tayōrityādi| nanu, āyuḥpuṇyōbhayakṣayātmakaṁ lakṣaṇatritayaṁ prakr̥tam| tataśca tēṣāmiti nirdēśaḥ prāptaḥ| naitadēvam| iha hyāyuḥpuṇyayōrēva parāmarśaḥ sarvanāmnāyuktō na tu tr̥tīyasya hētōḥ, tadātmakatvādubhayasya| ataḥ 'tayōrapyakṣayāt' iti yuktō dvayōrnidēśaḥ| tayōḥ-āyuḥpuṇyayōḥ, ahānitō'pi maraṇaṁ dr̥ṣṭam| yasmāddīrghāyuṣōpētānāṁ tathā puṇyavattvalakṣaṇaṁ yatsarvōpakaraṇatvaṁ tatsampannānāmasēvyōdbhūtam| viṣamaṁcaṇḍamātaṅguturaṅgagōmahiṣadurgandhavēgaśvabhraprapātakēsarīsarīsr̥pādisēvanaṁ, na tatpariharantyēvaṁ śīlaṁ yēṣāṁ tē viṣamāparihāriṇaḥ, tēṣāṁ yanmaraṇaṁ tadviṣamāpariharaṇādbhavati| yadyapyāyuḥkṣayādēva sarvaṁ maraṇam, tathā'pi puṇyakṣayaviṣamāpariharaṇābhyāmāyuḥkṣayasyaiva kāraṇabhūtatvādēvamuktam| tadēvaṁ vidyamānāyuṣṭvē tathā sarvōpakaraṇasampannatvē viṣamamapariharatāṁ yanmaraṇaṁ tadviṣamāparihāriṇāṁ bōdhyam| bāhyavāhakadōṣādikāraṇarathavināśasadr̥śamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭī- kāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ dvitīyē śārīrasthānē vikr̥tivijñānīyō nāma pañcamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||
Adhikarana athāṅgavibhāgō nāma pañcamō'dhyāyaḥ---pratijñā (1) · Śloka 1
athātō'ṅgavibhāgaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातोऽङ्गविभागं शारीरं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
samprasūtē garbhē'ṅgāsthisirāmarmaparijñānārthamadhyāyārambhaḥ| tatrāśrayatvādaṅgavibhāgaḥ prathamamucyatē kāraṇōpacārādadhyāyasya nāma|| 1||
Adhikarana aṅga-pratyaṅgāni (2) · Śloka 2
sakalamapi śarīramaṅgamityucyatē| tatra punaḥ ṣaḍaṅgam| śirē'ntarādhirdvau bāhū sakthinī ca| nētranābhipāṇipādā- dīni tvasya pratyaṅgāni||2||
सकलमपि शरीरमङ्गमित्युच्यते| तत्र पुनः षडङ्गम्| शिरेऽन्तराधिर्द्वौ बाहू सक्थिनी च| नेत्रनाभिपाणिपादा- दीनि त्वस्य प्रत्यङ्गानि||२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
aṅgaṁ śarīram| tasya ṣaṭ śiraḥprabhr̥tīnyaṅgānyavayavāḥ| antarādhiḥ ājatrōrākaṭēḥ| pratyaṅgamavayavasyāpyavayavaḥ| nētrakarṇādīni śirasaḥ| nābhihr̥dayādīnyantarādhēḥ| prāṇiskandhādīni bāhvōḥ| pādajaṅghādīni sakthnōḥ|| 2||
Adhikarana mahābhūtēbhyō'ṅganirvr̥ttiḥ (3) · Śloka 3
mahāguṇamayēbhyaśca khapavanatējōjalabhūmyākhyēbhyō mahābhūtēbhyaścētanādhiṣṭhitēbhyō'bhinirvr̥ttiraṅgasya||3||
महागुणमयेभ्यश्च ख़पवनतेजोजलभूम्याख़्येभ्यो महाभूतेभ्यश्चेतनाधिष्ठितेभ्योऽभिनिर्वृत्तिरङ्गस्य||३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tasya cāṅgasya khādibhyō mahābhūtēbhyō'bhinirvr̥ttiḥ| kimbhūtēbhyaścētanēnātmanā'dhiṣṭhitēbhyaḥ| tāni ca kimbhūtāni? mahāguṇamayāni| sattvādaya ēva bhūtabhāvēna pariṇatā ātmādhiṣṭhitāśca|| 3|| tasya cāṅgasya khādibhyō mahābhūtēbhyō'bhinirvr̥ttiḥ| kimbhūtēbhyaścētanēnātmanā'dhiṣṭhitēbhyaḥ| tāni ca kimbhūtāni? mahāguṇamayāni| sattvādaya ēva bhūtabhāvēna pariṇatā ātmādhiṣṭhitāśca|| 3||
Adhikarana prāṇināṁ sārupyāsārūpya- tvasya kāraṇam (4) · Śloka 4
bhūtānāmēva ca dr̥ṣṭādr̥ṣṭavividhakarmavaśādanēkarūpāt sannivēśaṣadākr̥tipramāṇasnēhadīptisvarādīnāṁ sārupyamasārūpyaṁ vā sūkṣmasthūlatāratamyabhēdabhinnamatibahuprakāraṁ niṣpadyatē||4||
भूतानामेव च दृष्टादृष्टविविधकर्मवशादनेकरूपात् सन्निवेशषदाकृतिप्रमाणस्नेहदीप्तिस्वरादीनां सारुप्यमसारूप्यं वा सूक्ष्मस्थूलतारतम्यभेदभिन्नमतिबहुप्रकारं निष्पद्यते||४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tatra śarīrē tathā tēṣāmēva mahābhūtānāṁ sannivēśaviśēṣāt prakr̥tipramāṇādīnāṁ sādruśyamasādr̥śyaṁ ca bahuprakāraṁ niṣpadyatē| kimbhūtāt sannivēśaviśēṣāt ? dr̥ṣṭādr̥ṣṭanānāvidhakarmavaśēnānēkarūpāt| dr̥ṣṭaṁ karma mātr̥pitr̥bhyāṁ snēhakr̥tamāhārādi| adr̥ṣṭamanyajanmakr̥tam| śarīrāṇāṁ kimbhūtaṁ sārūpyamasārūpyañcāha-sūkṣmāditāratamyabhēdabhinnamata ēva ca bahuprakāram|| 4||
Adhikarana ākāśalakṣaṇam (5) · Śloka 5
tatra sattbahulamākaśam||5||
तत्र सत्त्बहुलमाकशम्||५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tatrētyādinā pratyēkamapi mahābhūtasya triguṇatvē viśēṣakathanam|
Adhikarana vāyōrlakṣaṇam (1) · Śloka 1
rajōbahulō vāyuḥ|1|
रजोबहुलो वायुः|१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
agnilakṣaṇam
Adhikarana jalalakṣaṇam (1) · Śloka 1
sattvatamōbahulamambu|1|
सत्त्वतमोबहुलमम्बु|१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
pr̥thivyā lakṣaṇam
Adhikarana pr̥thivyā lakṣaṇam (1) · Śloka 1
tamōbahulā bhūḥ||1||
तमोबहुला भूः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ākāśādīnāṁ liṅgāni (6) · Śloka 6
tēṣāmapratighātaścalatvamauṣṇyaṁ dravatā kāṭhinyamiti kramā- lliṅgāni||6||
तेषामप्रतिग़ातश्चलत्वमौष्ण्यं द्रवता काठिन्यमिति क्रमा- ल्लिङ्गानि||६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tēṣāṁ mahābhūtānāṁ pañcānāṁ sadbhāvē apratighātādikramēṇa liṅgam|
Adhikarana ākāśādīnāṁ viśēṣādhiṣṭhānam (7) · Śloka 7
viśēṣataśca śrōtrādiṣvindriyēṣvavasthānam||7||
विशेषतश्च श्रोत्रादिष्विन्द्रियेष्ववस्थानम्||७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tēṣāṁ ca mahābhūtānāṁ śabdādibhirguṇaiḥ kramēṇaiva ēkaikapravr̥ddhairanvayaḥ| tēna śabdaguṇamākāśam| śabdasparśaguṇaḥ pavanaḥ| śabdasparśarupaguṇaṁ tējaḥ| śabdasparśarūparasaguṇaṁ jalam| śabdādipañcaguṇā pr̥thivī|| 7||
Adhikarana ākāśādīnāṁ guṇāḥ (8) · Śloka 8
śabdasparśarūparasagandhairēkaikapravr̥ddhairanvayaḥ||8||
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैरेकैकप्रवृद्धैरन्वयः||८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tēṣāṁ ca mahābhūtānāṁ śabdādibhirguṇaiḥ kramēṇaiva ēkaikapravr̥ddhairanvayaḥ| tēna śabdaguṇamākāśam| śabdasparśaguṇaḥ pavanaḥ| śabdasparśarūpaguṇaṁ tējaḥ| śabdasparśarūparasaguṇaṁ jalam| śabdādipañcaguṇā pr̥thivī|| 8|
Adhikarana ākāśajā bhāvāḥ (9) · Śloka 9
tatrā''kāśajāni śrōtraṁ śabdaḥ sarvastrōtāṁsi viviktatā||9||
तत्राऽऽकाशजानि श्रोत्रं शब्दः सर्वस्त्रोतांसि विविक्तता||९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tatra śarīra ākāśajāni śrōtrādīni| śrōtramindriyam| tathā śabdaḥ| ākāśabhāvācchabdabhāvaḥ| viviktatā śārīrāṇāṁ bhāvānāṁ vibhāgaḥ|| 9||
Adhikarana vāyavīyā bhāvāḥ (10) · Śloka 10
vāyavīyāni sparśanaṁ sparśaḥ praśvāsōcchvāsādiparispandanāni lāghavaṁ ca||10||
वायवीयानि स्पर्शनं स्पर्शः प्रश्वासोच्छ्वासादिपरिस्पन्दनानि लाग़वं च||१०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
vāyavīyāni sparśanādīni| sparśanamindriyam| sparśō'nyasparśanaviṣayaḥ| ēvaṁ rūpādīnāmapi vācyam|| 10||
Adhikarana āgnēyā bhāvāḥ (11) · Śloka 11
āgnēyāni darśanaṁ rūpaṁ pittamūṣmā paktiḥ santāpō mēdhā varṇō bhāstējaḥ śauryyañca||11||
आग्नेयानि दर्शनं रूपं पित्तमूष्मा पक्तिः सन्तापो मेधा वर्णो भास्तेजः शौर्य्यञ्च||११||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
āgnēyāni darśanādīni| darśanaṁ cakṣurindriyam| pittaṁ dōṣaḥ| uṣmā agniḥ| paktistatkriyā| bhā kāntiḥ| tējaḥ prasiddham|
Adhikarana āmbhasā bhāvāḥ (12) · Śloka 12
āmbhasāni rasanaṁ rasaḥ svēdaklēdavasā'sr̥kaśukramūtrādidravasamūhaḥ śaityaṁ snēhaśca||12||
आम्भसानि रसनं रसः स्वेदक्लेदवसाऽसृकशुक्रमूत्रादिद्रवसमूहः शैत्यं स्नेहश्च||१२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
āmbhasāni dēhē rasanādayaḥ| ēkō rasaśabdō rasaviṣayatvajñāpanārthaḥ| dvitīyō dhātuviśēṣagrahaṇārthaḥ|| 12||
Adhikarana pārthīvā bhāvāḥ (13) · Śloka 13
pārthīvāni ghrāṇaṁ gandhaḥ kēśanakhāsthyādimūrtasamūhō dhairyyasthairyyañca||13||
पार्थीवानि ग़्राणं गन्धः केशनख़ास्थ्यादिमूर्तसमूहो धैर्य्यस्थैर्य्यञ्च||१३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
pārthivāni ghrāṇādīni| iti dēhē pañcamahābhūtakāryē cētanaścāpyāyātyavahitamanasāpi parīkṣyamāṇō na kiñcillabhyatē|| 13||
Adhikarana mātr̥jāḥ bhāvāḥ (14) · Śloka 14
tēśu mātr̥jāni mr̥dūni tvagraktamāṁsamēdōmajjanābhihr̥dayāmāśayagarbhāśayayakr̥tplīhāklōmāntragudādīni||14||
तेशु मातृजानि मृदूनि त्वग्रक्तमांसमेदोमज्जनाभिहृदयामाशयगर्भाशययकृत्प्लीहाक्लोमान्त्रगुदादीनि||१४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
mātr̥jānīti tēṣu ca mahābhūtakāryēṣu madhyē kiñcidgarbhasya mātr̥jam| kiñcit pitr̥jam| kiñciccētanajam| cētana ātmā| tataḥ saṁkrāntamityarthaḥ| tvagādīnyanyāni mr̥dūni garbhasya mātr̥jāni vidyāt| garbhāśayaḥ strīgarbhasyaiva|| 14||
Adhikarana pitr̥jāḥ bhāvāḥ (15) · Śloka 15
pitr̥jāni sthirāṇi kēśanakhāsthiśukrasirāsnāyvādīni||15||
पितृजानि स्थिराणि केशनख़ास्थिशुक्रसिरास्नाय्वादीनि||१५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
kēśādīnyanyāni ca sthirāṇi pitr̥jāni|| 15||
Adhikarana ātmajāḥ bhāvāḥ (16) · Śloka 16
ātmajāni nānāyōniṣūtpittirmanaścētanēndriyāṇi prāṇāpānau dhāraṇamākr̥tisvaravarṇaviśēṣāḥ kāmakrōdhalōbhabhayaharṣadharmaśīlatāsmr̥tibuddhīcchādvēṣaprayatnāhaṅkārasukhaduḥkhāyurātmajñānāni ca||16||
आत्मजानि नानायोनिषूत्पित्तिर्मनश्चेतनेन्द्रियाणि प्राणापानौ धारणमाकृतिस्वरवर्णविशेषाः कामक्रोधलोभभयहर्षधर्मशीलतास्मृतिबुद्धीच्छाद्वेषप्रयत्नाहङ्कारसुख़दुःख़ायुरात्मज्ञानानि च||१६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ātmajāni punarnānāvidhayōnyutpatyādīni| ātmanā hyavadātānavadātakarmakāraṇabhūtēna yōniṣu mr̥gasarīsr̥pādiṣūtpadyatē; ataḥ saṁskārēṇa niḥśrēyasāya| tathā manaḥ ātmajam| taddhi na kutaścidāgacchatyātmanā nityasambandhitvāt| indriyāṇi tvātmakr̥tānyēva| cētanēndriyāṇi pañca buddhīndriyāṇi śrōtrādīni| prāṇāpānau cātmajau| tābhyāmēva hyātmakāraṇābhyāṁ jīvyatē| sādhāraṇamavayavānāṁ dhāraṇamutsāhēna dēhāvaṣṭambhaḥ| ākr̥tyādīnāṁ nānāvidhā viśēṣāḥ ākr̥tiḥ saṁsthānam| tasyāṁ hi bhūtāni samavāyikāraṇam| ātmā tvasamavāyikāraṇam| kāmādayaḥ sarva ēva vijñānadharmā ātmabhavāḥ| tathā sukhādayō'pyātmanaḥ karmaphalatvāt|| 16||
Adhikarana sātmyajā bhāvāḥ (17) · Śloka 17
sātmyajānyāyurārōgyamanālāsyalōlupatvamindriyaprasādasvaravarṇaujaḥ sampatpraśastatā praharṣabhūyastvaṁ mēdhābalaṁ ca||17||
सात्म्यजान्यायुरारोग्यमनालास्यलोलुपत्वमिन्द्रियप्रसादस्वरवर्णौजः सम्पत्प्रशस्तता प्रहर्षभूयस्त्वं मेधाबलं च||१७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sātmyajāni yāni dēhinō garbhāt prabhr̥ti sātmyasēvina ēva bhavanti| svarādīnāṁ sampatparipūrṇatvam| praśastatā praśasyatvam|| 17||
Adhikarana rasajā bhāvāḥ (18) · Śloka 18
rasajāni kr̥tsnasya dēhasya sambhavō vr̥ttirvr̥ddhistr̥ptiralaulyaṁ puṣṭirutsāhaśca||18||
रसजानि कृत्स्नस्य देहस्य सम्भवो वृत्तिर्वृद्धिस्तृप्तिरलौल्यं पुष्टिरुत्साहश्च||१८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
rasajāni yāni rasēbhyaḥ pariṇatēbhyaḥ sampadyantē| dēhasya sambhavō mātr̥jaṭharē| vr̥ttirvr̥ddhistatraiva| jātasya ca|| 18||
Adhikarana śuddhasattvajā bhāvāḥ (19) · Śloka 19
śuddhasattvajāni śaucamāstikatvaṁ, kr̥tajñatā, dākṣiṇyaṁ, vyavasāyaḥ, śauryyaṁ, gāmbhiryaṁ buddhirmēdhā, smr̥tiḥ śuklavartmarucirbhaktirabhiṣaṅgābhāvastamōguṇō viparyayaśca||19||
शुद्धसत्त्वजानि शौचमास्तिकत्वं, कृतज्ञता, दाक्षिण्यं, व्यवसायः, शौर्य्यं, गाम्भिर्यं बुद्धिर्मेधा, स्मृतिः शुक्लवर्त्मरुचिर्भक्तिरभिषङ्गाभावस्तमोगुणो विपर्ययश्च||१९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
śuddhasattvajāni yāni ca vastūni rajastamōbhyāmanapahatēna śuddhēna sattvēna bhavanti| asti paralōka iti vijñānaṁ yasyā'sāvāstikastasya bhāvaḥ āstikatvam| buddhirgrahaṇaśaktiḥ| mēdhā prajñā| bhaktirdēvatādi viṣayē| abhiṣaṅgaḥ samparityāgāśaktatā tasyā'bhāvaḥ krōdhādyanabhibhava iti yāvat| tamōguṇānāṁ vakṣyamāṇānāmajñānaviṣādādīnāṁ vaiparītyamiti sattvajāni|| 19||
Adhikarana rājasā bhāvāḥ (20) · Śloka 20
rājasāni durupacāratā'nāryaṁ śauryyaṁ mātsaryamamita- bhāṣitvamahaṅkārō lōlupatvaṁ dambhō mānaḥ krōdhō harṣaḥ kāmaśca||20||
राजसानि दुरुपचारताऽनार्यं शौर्य्यं मात्सर्यममित- भाषित्वमहङ्कारो लोलुपत्वं दम्भो मानः क्रोधो हर्षः कामश्च||२०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
rājasāni tāmasāni ca rajastamōbhyāmupahatēna sattvēnaiva bhavanti| durupacāraḥ yasya paricārakādibhirduḥkhēna cittaṁ grahītuṁ pāryyatē tasya bhāvaḥ| anāryaṁ śauryaṁ viṣayakālādinā anucitam| ucitaṁ śauryyaṁ sāttvikatvamēva| lōlupō viṣayakautukī tasya bhāvaḥ|
Adhikarana tāmasā bhāvāḥ (21) · Śloka 21
tāmasānyajñānaṁ viṣādaḥ pramādō nidrā''lasyaṁ kṣuttr̥ṣṇā śōkō mātsaryaṁ vipratipattiḥ parātisandhānaṁ sattvaguṇa vaiparītyaṁ ca||21||
तामसान्यज्ञानं विषादः प्रमादो निद्राऽऽलस्यं क्षुत्तृष्णा शोको मात्सर्यं विप्रतिपत्तिः परातिसन्धानं सत्त्वगुण वैपरीत्यं च||२१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ajñānādīni tāmasāni| ajñānaṁ mithyājñānam| vipratipattirvirōdhō'nyēna| parātisandhānaṁ parapakṣapratibandhaḥ| sattvajānāṁ śaucāstikatvādīnāṁ vaiparītyam|| 21||
Adhikarana manasaḥ upaplavau dēhasya bhūtātmakatābhisandhiśca (22) · Śloka 22
tatra sattvaṁ manastasyōpaplavō rajastamaśca ityēvambhūtātmakaṁ dēhamāhuḥ||22||
तत्र सत्त्वं मनस्तस्योपप्लवो रजस्तमश्च इत्येवम्भूतात्मकं देहमाहुः||२२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sattvaṁ kimucyata ityāha-tatrētyādi| sattvaṁ manaḥ iti paryyāyau| tasya sattvasya rajastamaścōpaplavau| ityanēna prakārēṇa pr̥thivyādivikārasamudāyātmakaṁ dēhamāhurācāryyāḥ| tēnaitat sthitamasmin darśanē-ātmā nityaḥ avikāraḥ na jāyatē na ca vinaśyati| sattvādisaṁyōgāttu jātādivyapadēśaṁ labhatē| saṁyōgaśca tasyāvidyāsvabhāvakr̥taḥ| avidyākṣayādhyavalīnē saṁyōgē śuddhaḥ san mukta ityucyatē| ēkēna hyanvayinā kartrā vinā bālatvādīnāṁ smr̥tyādinā phalābhisandhānēna kāryyā'pravr̥ttērdēhādikāryyasya ca sambhavaḥ| sa ca svatantrō'pyātmanaiva tatkarma karōti| yasya bandhō vā mōkṣō vā phalamaśnutē, tasya ca svakarmaṇa ēva karaṇāt kāraṇāt saṁyōgastadvināśau bandhamōkṣau| na hyātmanā kartrā vinā śarīrasya sambhavaḥ| tathā ca bhagavān carakaḥ:- mr̥ddaṇḍacakraiśca kr̥taṁ kumbhakārādr̥tē ghaṭam| kr̥taṁ mr̥ttr̥ṇakāṣṭhaiśca gr̥hakārādvinā gr̥ham| yō vadētsa vadēddēhaṁ sambhūyakaraṇaiḥ kr̥tam| iti| tasmādātmā cētanaḥ kāraṇaṁ nityaḥ| acētanāni tu mahābhūtāni anityāni pratikṣaṇapradhvaṁsīni| tēṣāṁ hi nityatvē bhāvānāṁ vr̥ddhyādyasambhavaḥ| na hi tadēkaṁ vastu tathā cānyathā ca bhavitumarhati| dr̥śyatē ca| tasmādanityāni bhūtāni| tadadhiṣṭhitāni puruṣākhyāṁ labhantē| ēvamātmanō'nādiḥ saṁyōgaḥ puruṣasaṁyōgibhiranyōnyasāpēkṣairbhavati| tasmāt sthitamēvambhūtātmakaṁ dēhamāhuriti|
Adhikarana dēhasya pravibhāgaḥ (23) · Śloka 23
tasya punaḥ pravibhāgaḥ-tvacaḥ kalā dōṣā dhātavō malā buddhīndriyāṇi tadadhiṣṭhitāni karmēndriyāṇyatīndriyamāśayāḥ prāṇāyatanāni kaṇḍarājālāni kūrcārajjvassīvanyō'sthisaṅghātāḥ sīmantā asthīnyasthisandhayaḥ snāyūni pēśyaḥ sirā dhamanyaḥ srōtāṁsyūṣmāṇō marmaṇi kēśaśmaśrulōmāni prakr̥tivikr̥tibhēdāśca||23||
तस्य पुनः प्रविभागः-त्वचः कला दोषा धातवो मला बुद्धीन्द्रियाणि तदधिष्ठितानि कर्मेन्द्रियाण्यतीन्द्रियमाशयाः प्राणायतनानि कण्डराजालानि कूर्चारज्ज्वस्सीवन्योऽस्थिसङ्घाताः सीमन्ता अस्थीन्यस्थिसन्धयः स्नायूनि पेश्यः सिरा धमन्यः स्रोतांस्यूष्माणो मर्मणि केशश्मश्रुलोमानि प्रकृतिविकृतिभेदाश्च||२३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa ca dēhastvagādibhirapōddhārēṇa pravibhajyatē| subōdham|| 23||
Adhikarana tvacōlakṣaṇaṁ saṅkhyā ca (24) · Śloka 24
tatrā'sr̥jaḥ pacyamānasya kṣīrasyēva santānikāḥ ṣaṭ tvacō bhavanti||24||
तत्राऽसृजः पच्यमानस्य क्षीरस्येव सन्तानिकाः षट् त्वचो भवन्ति||२४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tatra dēhē ṣaṭ tvacō raktāt svōṣmaṇā pacyamānātkṣīrajālikāvat bhavanti| tāstu kadalīdalavadantarē kramēṇa vartantē| tāsāṁ tvacāṁ prasādādraktasya prasādaḥ| tvacō hi raktasya prasannatāṁ janayanti| ghanībhāvasyālpībhāvāpādanācca|| 24||
Adhikarana tvakprasādaphalam (25) · Śloka 25
tvakprasādādraktasya prasādaḥ| udakadharā tvak tāsāmudakadharā cādyā||25||
त्वक्प्रसादाद्रक्तस्य प्रसादः| उदकधरा त्वक् तासामुदकधरा चाद्या||२५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tāsāṁ prathamā dēha udakaṁ vibharti yēna bahirārdratvābhāvaḥ|| 25||
Adhikarana asr̥gdharā tvak (26) · Śloka 26
dvitīyā'sr̥gdharā||26||
द्वितीयाऽसृग्धरा||२६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
dvitīyayā ruddhantvasram| tēna raktaṁ na bahiḥ syandatē| sā'sr̥gdharā nāma ityādi subōdham|| 26||
Adhikarana sidhmakilāsādhiṣṭhānā tvak (27) · Śloka 27
tr̥tīyā sidhmakilāsādhiṣṭhānā||27||
तृतीया सिध्मकिलासाधिष्ठाना||२७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yadāśritya yasya bhāvastasya tadadhiṣṭhānam| sidhma kuṣṭhaviśēṣaḥ| kilāsaṁ śvitram|| 27||
Adhikarana sarvakuṣṭhādhiṣṭhānā tvak (28) · Śloka 28
pañcamī punaralajīvidradhyadhiṣṭhānā| prāṇadharā tvak ṣaṣṭhī tu prāṇadhara| yasyāṁ chinnāyāṁ tāmyatyandhamiva ca tamaḥ praviśati yāṁ cādhiṣṭhāyārūṁṣi jāyantē| parvasu kr̥ṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni||28||
पञ्चमी पुनरलजीविद्रध्यधिष्ठाना| प्राणधरा त्वक् षष्ठी तु प्राणधर| यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्धमिव च तमः प्रविशति यां चाधिष्ठायारूंषि जायन्ते| पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि||२८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ṣaṣṭhī sarvasāmantarmāṁsalagnā| sā prāṇānantaravaruddhyā'vatatyāvatiṣṭhati| tadadhiṣṭhānāni hi viśēṣēṇa kr̥ṣṇaraktānyarūṁṣi|
Adhikarana matāntarēṇa tvacāṁ saptavidhatvam (29) · Śloka 29
anyē sapta tvacō vadanti| bhāsinī tvak tatra prathamā bhāsinī nāma yā varṇānāmavabhāsinī khādīnāṁ ca pañcānāṁ chāyānāṁ sā vrīhēraṣṭādaśabhāgapramāṇā||29||
अन्ये सप्त त्वचो वदन्ति| भासिनी त्वक् तत्र प्रथमा भासिनी नाम या वर्णानामवभासिनी ख़ादीनां च पञ्चानां छायानां सा व्रीहेरष्टादशभागप्रमाणा||२९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
anyē tvācāryyā bhāsinyādibhēdēna saptasaṁjñāstvacō vadanti| subōdham| pañca chāyā vakṣyamāṇāḥ|| 29||
Adhikarana lōhinī tvak (1) · Śloka 1
dvitīyā lōhinī nāma ṣōḍaśabhāgapramāṇā|1|
द्वितीया लोहिनी नाम षोडशभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana śvētā tvak (1) · Śloka 1
tr̥tīyā śvētā nāma dvādaśabhāgapramāṇā|1|
तृतीया श्वेता नाम द्वादशभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tāmrā tvak (1) · Śloka 1
caturthī tāmrā nāmā'ṣṭabhāgapramāṇā|1|
चतुर्थी ताम्रा नामाऽष्टभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vēdinī tvak (1) · Śloka 1
pañcamī vēdinī nāma pāñcabhāgapramāṇā|1|
पञ्चमी वेदिनी नाम पाञ्चभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rōhiṇī tvak (1) · Śloka 1
ṣaṣṭhī rōhiṇī nāma vrīhipramāṇā|1|
षष्ठी रोहिणी नाम व्रीहिप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana māṁsadharā tvak (1) · Śloka 1
saptamī māṁsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā||1||
सप्तमी मांसधरा नाम व्रीहिद्वयप्रमाणा||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalālakṣaṇam (30) · Śloka 30
yastu dhātvāśayāntarēṣu klēdō'vatiṣṭhatē sa yathā svamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuślēṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sārō dhātusāraśēṣō rasaśēṣōlpatvāt kalāsaṁjñaḥ|30|
यस्तु धात्वाशयान्तरेषु क्लेदोऽवतिष्ठते स यथा स्वमूष्मभिर्विपक्वः स्नायुश्लेष्मजरायुच्छन्नः काष्ठ इव सारो धातुसारशेषो रसशेषोल्पत्वात् कलासंज्ञः|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalālakṣaṇam (30) · Śloka 30
yastu dhātvāśayāntarēṣu klēdō'vatiṣṭhatē sa yathā svamūṣmabhirvipakvaḥ snāyuślēṣmajarāyucchannaḥ kāṣṭha iva sārō dhātusāraśēṣō rasaśēṣōlpatvāt kalāsaṁjñaḥ||30||
यस्तु धात्वाशयान्तरेषु क्लेदोऽवतिष्ठते स यथा स्वमूष्मभिर्विपक्वः स्नायुश्लेष्मजरायुच्छन्नः काष्ठ इव सारो धातुसारशेषो रसशेषोल्पत्वात् कलासंज्ञः||३०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
uktāstvacaḥ kalā ucyantē-yastvityādi| dhātūnāṁ raktādīnāmāśayā yāni srōtāṁsi tēśāṁ dvayōrdhātvāśayayōrmadhyē yaḥ klēdaḥ sa svēna-svēna dhātūṣmaṇā pakvaḥ ślēṣmādichannaḥ san kalākhyā labhatē| kāṣṭhasāravat yathā kāṣṭhē'ntaḥsārō vibhajyatē, tathā śarīrē kalāḥ| tāśca svasthānamajahatyaḥ śarīraṁ vyāpnuvanti| sa tu klēdō dhātusāraśēṣō na pūrvadhātutāṁ nāpyuttaradhātutāṁ prāpnōtyataḥ svalpatvāt kalāsaṁjñaḥ, āsāṁ tu kramō dhātukramasambhavaviśēṣāt| viśiṣṭakāryatā tu svabhāvāt|| 30||
Adhikarana saptakalāḥ (1) · Śloka 1
tā dhātvāśayantaramaryādāḥ sapta kalāḥ||1||
ता धात्वाशयन्तरमर्यादाः सप्त कलाः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana māṁsadhara kalā (31) · Śloka 31
tāsāṁ prathamā māṁsadharā nāma| yasyāṁ māṁsē sirāsnāyudhamanīsrōtasāṁ bhūmāviva paṅkōdakēna bisamr̥ṇālānāṁ pratānāni bhavanti||31||
तासां प्रथमा मांसधरा नाम| यस्यां मांसे सिरास्नायुधमनीस्रोतसां भूमाविव पङ्कोदकेन बिसमृणालानां प्रतानानि भवन्ति||३१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tathāhi-prathamā rasaviśēṣajā'pi māṁsadhara| yasyāṁ bhūmyāmivādhiṣṭhāya māṁsē kardamasadr̥śē sirādīnāṁ pratānāni mr̥ṇālaprakhyāni bhavanti|| 31||
Adhikarana raktadharā kalā (32) · Śloka 32
dvitīyā raktadhara nāma māṁsasyābhyantaratastasyāṁ śōṇitaṁ viśēṣataśca sirāplīhayakr̥tsu bhavati| māṁsācca kṣatāt kṣatajaṁ vr̥kṣādiva kṣīriṇaḥ kṣīraṁ pravarttatē||32||
द्वितीया रक्तधर नाम मांसस्याभ्यन्तरतस्तस्यां शोणितं विशेषतश्च सिराप्लीहयकृत्सु भवति| मांसाच्च क्षतात् क्षतजं वृक्षादिव क्षीरिणः क्षीरं प्रवर्त्तते||३२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
dvitīyāyāṁ śōṇitaṁ bhavati| viśēṣatō yakr̥dādiṣvēva tasyāṁ kalāyāṁ śōṇitaṁ bhavati prabhāvācca māṁsāt kṣatāt bahiḥ śōṇitaṁ pravarttatē| na hi tayā vinā māṁsē raktaṁ bhavati| dr̥ṣṭāntaḥ sphuṭapratipattyarthaḥ|| 32||
Adhikarana mēdōdharā kalā (33) · Śloka 3
tr̥tīyā mēdōdharā nāma| mēdō hi tasyāmudarē'ṇvasthiṣu ca saraktaṁ bhavati| tadēva ca śirasi kapālapraticchannaṁ mastiṣkākhyaṁ mastuluṅgākhyaṁ ca sthūlāsthiṣu ca majjā||3||
तृतीया मेदोधरा नाम| मेदो हि तस्यामुदरेऽण्वस्थिषु च सरक्तं भवति| तदेव च शिरसि कपालप्रतिच्छन्नं मस्तिष्काख़्यं मस्तुलुङ्गाख़्यं च स्थूलास्थिषु च मज्जा||३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tr̥tīyāyāṁ mēdaḥkartr̥ saraktaṁ bhavatyudarē'ṇvasthiṣu| tāmēvā ''śritya mēdō mastuluṅgatvaṁ yāti majjatvaṁ ca yāti|| 33||
Adhikarana ślēṣmadhara kalā (34) · Śloka 34
caturthī ślēṣmadharā nāma| tatsthēna hi ślēṣmaṇā ślēṣitāḥ sarvasandhayō dr̥ḍhā bhavanti sōpāṅgā sābhyaṅgā||34||
चतुर्थी श्लेष्मधरा नाम| तत्स्थेन हि श्लेष्मणा श्लेषिताः सर्वसन्धयो दृढा भवन्ति सोपाङ्गा साभ्यङ्गा||३४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
subōdham| akṣāścakranābhayaḥ| sōpāṅgaḥ sābhyaṅgāḥ|| 34||
Adhikarana purīṣadhara kalā (35) · Śloka 35
pañcamī purīṣadharā nāma| sā hyantrāmapakvāśayāśritā kōṣṭhāntaruṇḍukasthaṁ malaṁ vibhajati||35||
पञ्चमी पुरीषधरा नाम| सा ह्यन्त्रामपक्वाशयाश्रिता कोष्ठान्तरुण्डुकस्थं मलं विभजति||३५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
uṇḍukaṁ purīṣādhāraḥ|| 35||
Adhikarana pittadharā kalā (grahaṇī) (36) · Śloka 36
ṣaṣṭhī pittadhara nāma pakvāmāśamadhyasthā| sā hyantaragnēradhiṣṭhānatayā''māśayāt pakvāśayōnmukhamannaṁ balēna vidhārya pittatējasa śōṣayati pacati pakvañca vimuñcati| dōṣādhiṣṭhitā tu daurbalyādāmamēvātatō'sāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsaṁjñā| balaṁ ca tasyāḥ pittamēvāgnyabhidhānamataḥ sā'gnistabdhōpabr̥ṁhitaikayōgakṣēmā śarīraṁ vartayati||36||
षष्ठी पित्तधर नाम पक्वामाशमध्यस्था| सा ह्यन्तरग्नेरधिष्ठानतयाऽऽमाशयात् पक्वाशयोन्मुख़मन्नं बलेन विधार्य पित्ततेजस शोषयति पचति पक्वञ्च विमुञ्चति| दोषाधिष्ठिता तु दौर्बल्यादाममेवाततोऽसावन्नस्य ग्रहणात् पुनर्ग्रहणीसंज्ञा| बलं च तस्याः पित्तमेवाग्न्यभिधानमतः साऽग्निस्तब्धोपबृंहितैकयोगक्षेमा शरीरं वर्तयति||३६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ṣaṣṭhī pakvāmāśayayōrmadhyē sthitā āmāśayāt pakvāśayōnmukhamannaṁ balēna vidhāryya pacati| pittatējasā karaṇabhūtēna| saiva vātādidōṣādhiṣṭhānēna daurbalyādāmamēva vimuñcati yadēvāgnērdhāraṇaṁ tadēva tasyā upastambhanam| yadēvāgnērupabr̥ṁhaṇaṁ tadēvāsyā upabr̥ḥhaṇamityēkayōgakṣēmā|| 36||
Adhikarana śukradhara kalā (37) · Śloka 37
saptamī śukradharā nāma dvyaṅgulē dakṣiṇē pārśvē bastidvārasyādhō mūtramārgamāśritā sakalaśarīravyāpinī śukraṁ pravartayati||37||
सप्तमी शुक्रधरा नाम द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे बस्तिद्वारस्याधो मूत्रमार्गमाश्रिता सकलशरीरव्यापिनी शुक्रं प्रवर्तयति||३७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
saptamī bastidvārasya dvyaṅgulamatikramya dakṣiṇē pārśvē mūtramārgamāśritya varttatē|| 37||
Adhikarana dōṣadhātumalātidēśaḥ (38) · Śloka 38
dōṣā dhātavō malāśca prāguditāḥ||38||
दोषा धातवो मलाश्च प्रागुदिताः||३८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
dōṣādayaḥ prāk sūtrasthāna uktāḥ|| 38||
Adhikarana buddhīndriyāṇi (39) · Śloka 39
pañca buddhīndriyāṇi-śrōtraṁ sparśanaṁ darśanaṁ rasanaṁ ghrāṇañca| śrōtrādīni pañca buddhīndriyāṇi||39||
पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि-श्रोत्रं स्पर्शनं दर्शनं रसनं ग़्राणञ्च| श्रोत्रादीनि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana buddhīndriyāṇāṁ viṣayāḥ (40) · Śloka 1
tēṣāṁ sabhāgatayā kramādviṣayaḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ||1||
तेषां सभागतया क्रमाद्विषयः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः||१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tēṣāmindriyāṇāṁ sabhāgatayā indriyasya viśēṣēṇaikabhūtādhikyakāraṇatvēna sādr̥śyāt| yathā cakṣustaijasaṁ taijasamēva rūpaṁ gr̥hṇāti| śrōtraṁ nābhasaṁ śabdō'pi nābhasaḥ|| 40||
Adhikarana buddhīndriyāṇāmadhiṣṭhānāni (41) · Śloka 41
pañca buddhīndriyādhiṣṭhānāni-karṇau tvagakṣiṇī jihvā nāsikē ca||41||
पञ्च बुद्धीन्द्रियाधिष्ठानानि-कर्णौ त्वगक्षिणी जिह्वा नासिके च||४१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
indriyādhiṣṭhānāni śarīrāvayavāḥ|| 41||
Adhikarana karmēndriyāṇi tēṣāṁ karmāṇi ca (42) · Śloka 1
pañca karmēndriyāṇi-vākpāyūpasthapāṇipādasaṁjñakāni||1||
पञ्च कर्मेन्द्रियाणि-वाक्पायूपस्थपाणिपादसंज्ञकानि||१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
karmēndriyāṇi pañca-vāgēkaṁ, dvitīyaṁ gudaṁ, tr̥tīyaṁ mēḍhram, caturthaṁ pāṇī, pañcamaṁ pādau|| 42||
Adhikarana karmēndriyāṇāṁ karmāṇi (43) · Śloka 43
tānyapi ca vacanōtsargaharṣādānagamanārthāni||43||
तान्यपि च वचनोत्सर्गहर्षादानगमनार्थानि||४३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
vāgādīnāṁ kramēṇa vacanādi karma| harṣagrahaṇamupalakṣaṇam| tathā cōpasthaṁ yathā harṣārthaṁ tathā mūtrōtsargārthamapi| harṣaśabdēna śukraṁ lakṣyatē|| 43||
Adhikarana manasaḥ atīndriyatvam (44) · Śloka 44
atīndriyantu manaḥ sarvārthairanvayāt tadyōgēna pañcēndriyā- ṇāmarthapravr̥ttēḥ| buddhikarmēndriyōbhayātmakatvācca||44||
अतीन्द्रियन्तु मनः सर्वार्थैरन्वयात् तद्योगेन पञ्चेन्द्रिया- णामर्थप्रवृत्तेः| बुद्धिकर्मेन्द्रियोभयात्मकत्वाच्च||४४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
atīndriyatvamatikrāntēndriyasvarūpatvam| hētutrayēṇātīndriyatvē upapattiḥ| sarvārthaiḥ sarvairviṣayairanugataṁ manaḥ na tathēndriyam| indriyāṇi viśēṣagrahaṇārthamiti tadapēkṣantē, na tvindriyāntaram| tathā tadubhayātmakaṁ tacchaktyanvayāt| tathā ca yathā manaḥ paśyati tathā kriyāḥ pravarttantē|| 44||
Adhikarana sapta āśayāḥ strīṇāmaṣṭamaśca (45) · Śloka 45
saptāśayāḥ kramādasr̥kkaphāmapittapakvavāyumūtrādhārāḥ| strīṇāṁ pittapakvāśayayōrmadhyē garbhāśayō'ṣṭamaḥ||45||
सप्ताशयाः क्रमादसृक्कफामपित्तपक्ववायुमूत्राधाराः| स्त्रीणां पित्तपक्वाशययोर्मध्ये गर्भाशयोऽष्टमः||४५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
asr̥gādyāśayāḥ kaṇṭhādayaḥ kramēṇa mahāsrōtasi varttantē sapta| aṣṭamaḥ strīṇāmēva| sa ca pittāśayapakvāśayayōrmadhyē bhavati|| 45||
Adhikarana āśayōṣvantarbhūtā avayavāḥ (46) · Śloka 46
tēṣu saptasu pratibaddhāni kōṣṭhāṅgāni hr̥dayakr̥tplīhaphupphusōṇḍukavr̥kkāntrādīni||46||
तेषु सप्तसु प्रतिबद्धानि कोष्ठाङ्गानि हृदयकृत्प्लीहफुप्फुसोण्डुकवृक्कान्त्रादीनि||४६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tēṣu cāśayēṣu pratibaddhāni hr̥dayādīni kōṣṭhāṅgāni| ādigrahaṇādanyāni nābhyādīni sūkṣmāṇi gr̥hyantē| tāni mr̥taśarīrē dr̥ṣṭvā kāryyakāraṇabhāvādvikalpanīyāni| subōdhamanyat|| 46||
Adhikarana yakr̥tplīhayōrupattiḥ (1) · Śloka 1
tatra samānēnādhmāyamānasya dēhōṣmaṇā pacyamāmānasya śōṇitasyācchatō jāyatē yakr̥t plīhā ca|1|
तत्र समानेनाध्मायमानस्य देहोष्मणा पच्यमामानस्य शोणितस्याच्छतो जायते यकृत् प्लीहा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana phupphusasyōtpattiḥ (1) · Śloka 1
raktaphēnāt phupphusam|1|
रक्तफेनात् फुप्फुसम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uṇḍukasyōtpattiḥ (1) · Śloka 1
raktakiṭṭāduṇḍukaḥ|1|
रक्तकिट्टादुण्डुकः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vr̥kkayōrutpattiḥ (1) · Śloka 1
raktamēdaḥ prasādād vr̥kkau|1|
रक्तमेदः प्रसादाद् वृक्कौ|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antrāṇāmutpattiḥ (1) · Śloka 1
raktamāṁsaprasādādāpramāṇaṁ||1||
रक्तमांसप्रसादादाप्रमाणं||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana strīpuṁsayōrāntrapramāṇamatāni (2) · Śloka 2
sārdhatrivyāmāni puṁsām| trivyāmāni strīṇām||2||
सार्धत्रिव्यामानि पुंसाम्| त्रिव्यामानि स्त्रीणाम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kālīyasyōtpattiḥ (1) · Śloka 1
raktasyānilayōgāt kālīyam||1||
रक्तस्यानिलयोगात् कालीयम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hr̥dayasyōtpattiḥ svarūpañca (47) · Śloka 47
hr̥dayaṁ punaḥ ślēṣmaraktaprasādāt sambhavati padmakōśasaṅkāśaṁ suṣiramadhōmukham| tadviśēṣēṇa cētanāyāḥ sthānaṁ sarvabhāvānāṁ ca cētanānugatānām| tasya vāmapārśvē plīhā phupphusaśc| dakṣiṇatō yakr̥t klōma ca||47||
हृदयं पुनः श्लेष्मरक्तप्रसादात् सम्भवति पद्मकोशसङ्काशं सुषिरमधोमुख़म्| तद्विशेषेण चेतनायाः स्थानं सर्वभावानां च चेतनानुगतानाम्| तस्य वामपार्श्वे प्लीहा फुप्फुसश्च्| दक्षिणतो यकृत् क्लोम च||४७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
cētanānugatā bhāvāḥ smr̥tyādayaḥ| yatra cētanō'nvayī saktaḥ|
Adhikarana indriyasāmānyōtpattiḥ (48) · Śloka 48
tathā kapharaktavāhināṁ srōtasāṁ mahābhūtānāṁ ca prasādādindriyāṇi||48||
तथा कफरक्तवाहिनां स्रोतसां महाभूतानां च प्रसादादिन्द्रियाणि||४८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
avayavaviśēṣa indriyam| kaphādivahāni yāni srōtāṁsi tēṣāṁ mahābhūtānāṁ cātmīyāgninā pākapariṇāmātprasādāccakṣurādīndriyāṇi bhavanti| indriyādhiṣṭhānānīndriyāṇītyucyantē|| 48||
Adhikarana nētrōtpattistatsvarūpañca (49) · Śloka 49
tēṣvapi ca nētrē ślēṣmaṇaḥ prasādācchuklamaṇḍalaṁ tat pitr̥jam| asr̥jaḥ kr̥ṣṇamaṇḍalaṁ tanmātr̥jam| madhyē dr̥ṣṭimaṇḍalaṁ tadubhayātmakam||49||
तेष्वपि च नेत्रे श्लेष्मणः प्रसादाच्छुक्लमण्डलं तत् पितृजम्| असृजः कृष्णमण्डलं तन्मातृजम्| मध्ये दृष्टिमण्डलं तदुभयात्मकम्||४९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tēṣvapīndriyēṣu madhyē nētrē yacchuklamaṇḍalaṁ tacchlēṣmaṇaḥ prasādādbhavati| tacca paitr̥kaṁ bhavati| subōdham|| 49||
Adhikarana nētramaṇḍalāni paṭalāni ca (50) · Śloka 50
pakṣmavartmaśuklakr̥ṣṇadr̥ṣṭyākhyāni pañca maṇḍalāni| tatsandhayaścatvāraḥ| dvau cāpāṅgakanīnayōḥ iti tē ṣaṭ| ṣaṭ ca paṭalāni| dvē vartmanī| bāhyaṁ cāśritamagnyambhasī| dvitīyaṁ māṁsaṁ tr̥tīyaṁ mēdaścaturthamasthi| tēśāṁ bahalata dr̥ṣṭēḥ pañcamāṁśēna||50||
पक्ष्मवर्त्मशुक्लकृष्णदृष्ट्याख़्यानि पञ्च मण्डलानि| तत्सन्धयश्चत्वारः| द्वौ चापाङ्गकनीनयोः इति ते षट्| षट् च पटलानि| द्वे वर्त्मनी| बाह्यं चाश्रितमग्न्यम्भसी| द्वितीयं मांसं तृतीयं मेदश्चतुर्थमस्थि| तेशां बहलत दृष्टेः पञ्चमांशेन||५०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
pañca nētrē cakravadāntarataḥ maṇḍalāni| tēṣāṁ sandhayaḥ ṣaṭ| ēkaḥ pakṣmavartmanōḥ| dvitīyō vartmaśuklayōḥ| tr̥tīyaḥ śuklakr̥ṣṇayōḥ| caturthaḥ kr̥ṣṇadr̥ṣṭyākhyayōḥ| pañcamō nētrāpāṅgayōḥ| ṣaṣṭhō nētrakanīnikayōḥ| apāṅgaḥ karṇadiśi| kanīnikaṁ nāsādiśi| ṣaṭ ca nētrapaṭalāni bhavanti| bāhyamityādinā paṭalānāṁ kramaḥ| tatra ca yadbāhyaṁ paṭalaṁ tadūrdhvādhōbhēdēna dvē vartmanī agnyambhasī cāśritam| tābhyāṁ tadāpyāyitam| ēvaṁ sarvatra vācyam| dr̥ṣṭimaṇḍalasya yāvatī vistīrṇatā tasyāḥ pañcamēna bhāgēna paṭalānāṁ ghanatvam|
Adhikarana catasrō bandhanarajjavaḥ (51) · Śloka 1
bandhanaguṇāstu catvāraḥ sirākaṇḍarāmēdaḥkaphātmakāḥ|1|
बन्धनगुणास्तु चत्वारः सिराकण्डरामेदःकफात्मकाः|१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sirādimayāścatvārō dēhabandhanarajjavaḥ| yābhirmahāsandhayō badhyantē| tēṣāṁ sirādyananyatamatvānnādhikanirdēśaḥ subōdham|| 51||
Adhikarana ślēṣmaṇaḥ sarvasandhibandhana- tvātidēśaḥ (1) · Śloka 1
ślēṣmā tu paraṁ sarvasandhibandhanamityuktaṁ prāk||1||
श्लेष्मा तु परं सर्वसन्धिबन्धनमित्युक्तं प्राक्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nētratējasaḥ karmaṇyata upaghātē ca hētuḥ (2) · Śloka 2
nētrāśritaṁ tu tējō bāhyatējasā svayōninā yōgācchasramivāśmanā karmaṇyaṁ bhavati| atiyōgādupahanyatē||2||
नेत्राश्रितं तु तेजो बाह्यतेजसा स्वयोनिना योगाच्छस्रमिवाश्मना कर्मण्यं भवति| अतियोगादुपहन्यते||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ambhōmadhyagasyāpi nētratējasaḥ na tējastvahāniḥ (1) · Śloka 1
tacca vaidyutavadbaḍavāmukhavaccāmbhōmadhyagamapi vīryyōtkarṣāttējastvaṁ na jahāti|1|
तच्च वैद्युतवद्बडवामुख़वच्चाम्भोमध्यगमपि वीर्य्योत्कर्षात्तेजस्त्वं न जहाति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jihvōtpattiḥ (1) · Śloka 1
māṁsāsr̥kkaphaprasādāttu jihvā jāyatē||1||
मांसासृक्कफप्रसादात्तु जिह्वा जायते||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vr̥ṣaṇōtpattiḥ (52) · Śloka 52
māṁsāsr̥kkaphamēdaḥprasādād vr̥ṣaṇāviti||52||
मांसासृक्कफमेदःप्रसादाद् वृषणाविति||५२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
jihvāvr̥ṣaṇayōrindriyādhārēṣvanupadēśaḥ|| 52||
Adhikarana daśa prāṇāyatanāni mahāmarmasaṁjñā ca (53) · Śloka 53
daśa prāṇāyatanāni mūrdhā jihvābandhanaṁ kaṇṭhō hr̥dayaṁ nābhirbastirgudaḥ śukramōjō raktañca| tēṣāmādyāni sapta punarmahāmarmasaṁjñāni||53||
दश प्राणायतनानि मूर्धा जिह्वाबन्धनं कण्ठो हृदयं नाभिर्बस्तिर्गुदः शुक्रमोजो रक्तञ्च| तेषामाद्यानि सप्त पुनर्महामर्मसंज्ञानि||५३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
prāṇānāmāyatanāni sthānāni mūrdhādīni ādyāni sapta gudāntāni mahāmarmākhyāni| kaṇṭhō jihvābandhanasyādhaḥ| subōdham|| 53||
Adhikarana ṣōḍaśa kaṇḍarāḥ tēśāṁ sthānāni ca (54) · Śloka 54
ṣōḍaśa kaṇḍarāḥ| tāsāṁ dvē dvē karacaraṇēṣucatasraḥ pr̥thaggrīvāpr̥ṣṭhayōḥ||54||
षोडश कण्डराः| तासां द्वे द्वे करचरणेषुचतस्रः पृथग्ग्रीवापृष्ठयोः||५४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ṣōḍaśētyādi dvē-dvē iti caturṣu karacaraṇēṣvaṣṭau| pr̥thagiti grīvāyāṁ catasraḥ| pr̥ṣṭhavaṁśē catasra iti pūrvābhiḥ ṣōḍaśa kaṇḍara māṁsarajjuprāyāḥ|| 54||
Adhikarana ṣōḍaśa jālakāni tēṣāṁ sthānāni ca (55) · Śloka 55
ṣōḍaśa jālāni, tēṣāṁ māṁsasirāsnāyvasthijāni catvāryyaikaikatra gulphē maṇibandhē ca parasparagavākṣitāni tāni sthitāni||55||
षोडश जालानि, तेषां मांससिरास्नाय्वस्थिजानि चत्वार्य्यैकैकत्र गुल्फे मणिबन्धे च परस्परगवाक्षितानि तानि स्थितानि||५५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ēkaikatrēti pratyēkaṁ caturṣu gulphamaṇibandhanēṣu catvāri māṁsādikāni jālakādīni ṣōḍaśa|| 55||
Adhikarana ṣaṭ kūrcāstēṣāṁ sthānāni ca (56) · Śloka 56
ṣaṭ kūrcāḥ hastapādagrīvāmēḍhrēṣu||56||
षट् कूर्चाः हस्तपादग्रीवामेढ्रेषु||५६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
catvārō hastapādē pratyēkamēkō grīvāyāmēkō mēḍhrē cēti ṣaṭ kūrcāḥ| kūrcākr̥tayaḥ snāyvādiviśēṣāḥ|| 56||
Adhikarana catasrō māṁsarajjavaḥ tēṣāṁ sthānāni ca (57) · Śloka 57
catasrō māṁsarajjavaḥ pr̥ṣṭhavaṁśamubhayataḥ pēśīnibandhanārthaṁ tāsāṁ dvē bāhyē| dvē cābhyantarasthitē||57||
चतस्रो मांसरज्जवः पृष्ठवंशमुभयतः पेशीनिबन्धनार्थं तासां द्वे बाह्ये| द्वे चाभ्यन्तरस्थिते||५७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
pr̥ṣṭhavaṁśasyaikasmin pārśvē tvagbhāga ēkā, tadvad dvitīyē pārśvē, dvē cābhyantara iti catasrō māṁsarajjavaḥ|| 57||
Adhikarana sapta sīvanyastēṣāṁ sthānāni ca (58) · Śloka 58
sapta sīvanyaḥ| tāḥ pañca śirasi jihvāmēhanayōrēkaikā| parihāryāśca śastrēṇa||58||
सप्त सीवन्यः| ताः पञ्च शिरसि जिह्वामेहनयोरेकैका| परिहार्याश्च शस्त्रेण||५८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
śirasi dvē śaṅkhāvaśritya pravr̥ttē dvē kr̥kāṭikē ēkā uparir̥jvī iti pañca| dvē jihvāmēḍhrayōriti sapta sīvanyaḥ śastrēṇa parihāryāḥ|| 58||
Adhikarana caturdaśāsthisaṅghātāḥ (59) · Śloka 59
caturdaśāsthisaṅghātāḥ| tēṣāmēkaikō gulphajānuvaṅkṣaṇamaṇibandhakarpūrakakṣyāsu trikaśirasōśca||59||
चतुर्दशास्थिसङ्ग़ाताः| तेषामेकैको गुल्फजानुवङ्क्षणमणिबन्धकर्पूरकक्ष्यासु त्रिकशिरसोश्च||५९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
gulphādimaṇibandhāditrayabhēdēna pratyēkaṁ śākhāyāṁ traya iti dvādaśa| trikē śirasi caikaika ityasthisaṅghātāścaturdaśa|| 59||
Adhikarana aṣṭādaśa sīmantāḥ (60) · Śloka 60
tadvatsīmantāḥ, tē tu pañca śirasītyaṣṭādaśa||60||
तद्वत्सीमन्ताः, ते तु पञ्च शिरसीत्यष्टादश||६०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tadvadasthisaṅghātavat gulphādiṣu trikē caikaikaḥ| pañca śirasītyaṣṭādaśa sīmantāḥ| sīmantāḥ sīvanyaśca bahistvacaḥ śirasi na dr̥śyantē|| 60||
Adhikarana asthīni tēṣāṁ sthānāni ca (61) · Śloka 61
trīṇi ṣaṣṭya'dhikānyasthiśatāni| tēṣāṁ ca catvāriṁśacchataṁ śākhāsu| saviṁśaṁ śatamantarādhau| śatamurdhvamiti||61||
त्रीणि षष्ट्यऽधिकान्यस्थिशतानि| तेषां च चत्वारिंशच्छतं शाख़ासु| सविंशं शतमन्तराधौ| शतमुर्ध्वमिति||६१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
asthnāṁ śatani trīṇi ṣaṣṭyā'dhikāni|| 61||
Adhikarana śākhāsthīni (62) · Śloka 5
tatraikaikasmin sakthni pañca pādanakhāḥ pratyēkamaṅgulyāṁ trīṇyasthīni tāni pañcadaśa| pañca pādaśalākāḥ| tatpratibandhakamēkam| dvē dvē kūrcagulphajaṅghāsvēkaikaṁ pārṣṇajānruṣu| sarvāṇi ca nakhāsthyādīni sakthivad bāhvōśca||5||
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पञ्च पादनख़ाः प्रत्येकमङ्गुल्यां त्रीण्यस्थीनि तानि पञ्चदश| पञ्च पादशलाकाः| तत्प्रतिबन्धकमेकम्| द्वे द्वे कूर्चगुल्फजङ्ग़ास्वेकैकं पार्ष्णजान्रुषु| सर्वाणि च नख़ास्थ्यादीनि सक्थिवद् बाह्वोश्च||५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tēṣāṁ pratyēkaṁ śākhānāṁ pañca nakhāḥ| pañcadaśāṅgulyasthīni| pañcāṅgulilagnaśalākāḥ| ēkaṁ śalākāpratibandhanam| kūrcē dvē| gulphē dvē| jaṅghāyāṁ dvē| ēkaṁ pārṣṇau| ēkaṁ jānuni| ēkamūrāviti pañcatriṁśat| śākhānāṁ catuṣṭvāccaturguṇāni catvāriṁśacchatamasthnāṁ śākhāsu|| 62||
Adhikarana antarādhyasthīni (63) · Śloka 63
caturviṁśatiḥ paraśukāḥ| tāvantyēva sthālakānyarbudāni ca| triṁśat pr̥ṣṭhē| aṣṭāvurasi ēkaikaṁ bhāgē trikē| nitambayōśca dvē| tadvadakṣakāṁsāṁsaphalakēṣu||63||
चतुर्विंशतिः परशुकाः| तावन्त्येव स्थालकान्यर्बुदानि च| त्रिंशत् पृष्ठे| अष्टावुरसि एकैकं भागे त्रिके| नितम्बयोश्च द्वे| तद्वदक्षकांसांसफलकेषु||६३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
pārśvakāsthālakārbudāni dvisaptatirasthīni| triṁśadaṣṭāvēkamēkaṁ nitambayōrdvitvād dvē| akṣakādīnāmapi trayāṇāṁ dvitvād dvē dvē| ityantarādhau viṁśakaṁ śatamasthnām| pārśvakā dīrghāvakrāntā yatra pr̥ṣṭhatō badhyantē| yāni sthālakāni tānyapi| ēṣu yāni pr̥ṣṭhavaṁśārambha-kāsthiṣu sambadhyantē tānyaburdāni|| 63||
Adhikarana mūrddhāsthīni (64) · Śloka 64
tathā gaṇḍakarṇaśaṅkhēṣu jatrutālunōśca| trayōdaśa grīvāyām| catvāri kaṇṭhanāḍyām| dvē hanubandhanē| dvātriṁśaddantāḥ| tadvadulūkhalāni ca| trīṇi nāsāyām| ṣaṭ śirasi||64||
तथा गण्डकर्णशङ्ख़ेषु जत्रुतालुनोश्च| त्रयोदश ग्रीवायाम्| चत्वारि कण्ठनाड्याम्| द्वे हनुबन्धने| द्वात्रिंशद्दन्ताः| तद्वदुलूख़लानि च| त्रीणि नासायाम्| षट् शिरसि||६४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tathētyēkaikam| tatra gaṇḍādīnāṁ trayāṇāṁ dvitvād dvē dvē dvē| ēkamēkam| trayōdaśa| catvāri| dvē dvayōḥ| dvātriṁśat dvātriṁśat| trīṇi| ṣaḍiti śataṁ śirasi| nāsāgrē pārśvayōrdvayōrmadhya ēkam| śirasyagrē kapālamēkam| pr̥ṣṭhat ēkam| pārśvayōrdvayōrdvāviti ṣaṭ kapālāni śirasi|| 64||
Adhikarana pañcavidhānyasthīni (65) · Śloka 7
tāni jānunitambāṁsagaṇḍatāluśaṅkhavaṅkṣaṇamadhyaśirassu kapālasaṁjñāni| daśanāstu rucakāḥ| ghrāṇakarṇagrīvākṣikōśēṣu taruṇāni| pāṇipādapārśvapr̥ṣṭhēṣu balayāni| śēṣāṇi nalakānīti| nāmānugatākr̥tīni pañcavidhānyasthīni| tēṣu hi sirābhiḥ snāyubhiśca nibaddhāni māṁsāni||7||
तानि जानुनितम्बांसगण्डतालुशङ्ख़वङ्क्षणमध्यशिरस्सु कपालसंज्ञानि| दशनास्तु रुचकाः| ग़्राणकर्णग्रीवाक्षिकोशेषु तरुणानि| पाणिपादपार्श्वपृष्ठेषु बलयानि| शेषाणि नलकानीति| नामानुगताकृतीनि पञ्चविधान्यस्थीनि| तेषु हि सिराभिः स्नायुभिश्च निबद्धानि मांसानि||७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
kapālādināmāni pañcānvarthākr̥tīni| taruṇāni mr̥dūni| tēṣu pañcavidhēṣvasthiṣu sirāsnāyvabhirmāṁsāni nibaddhāni māṁsāni|| 65||
Adhikarana sandhyastāsāṁ sthānāni ca (66) · Śloka 66
daśōttaraṁ śatadvayamasthisandhīnām| tēśāmaṣṭaṣaṣṭiḥ śākhāsu| ēkōnaṣaṣṭirantarādhau| tryaśītirurdhvam||66||
दशोत्तरं शतद्वयमस्थिसन्धीनाम्| तेशामष्टषष्टिः शाख़ासु| एकोनषष्टिरन्तराधौ| त्र्यशीतिरुर्ध्वम्||६६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
asthisandhīnyāha|| 66||
Adhikarana śākhāgatāḥ sandhayaḥ (67) · Śloka 67
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulau pratyēkaṁ trayaḥ| dvāvaṅguṣṭhē| tē caturdaśa| ēkaikō gulphajānuvaṅkṣaṇēṣu||67||
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुलौ प्रत्येकं त्रयः| द्वावङ्गुष्ठे| ते चतुर्दश| एकैको गुल्फजानुवङ्क्षणेषु||६७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tēṣāṁ pratyēkaṁ traya aṅgulīṣu| dvādaśa| triṣvasthiṣu aṅgulyāḥ dvē| śalākāyāḥ tr̥tīyaḥ| aṅguṣṭhamadhya ēkaḥ| śalākāyāṁ dvitīya iti caturdaśa karē| gulphādiṣvēkaikaḥ| ēvaṁ śākhāṣvaṣṭaṣaṣṭiḥ sandhayaḥ||67||
Adhikarana antarādhigatāḥ sandhayaḥ (68) · Śloka 68
trayaḥ kaṭikapālēṣu| caturviṁśatiḥ pr̥ṣṭhavaṁśē| tadvat pārśvayōḥ| aṣṭāvurasi||68||
त्रयः कटिकपालेषु| चतुर्विंशतिः पृष्ठवंशे| तद्वत् पार्श्वयोः| अष्टावुरसि||६८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
trayaścaturviṁśatidvayaṁ aṣṭāvityēkōnaṣaṣṭirantarādhau| tadvaditi pr̥ṣṭhavaṁśavat| pārśva ēkasmin dvādaśānyasmin dvādaśaparaśukāśrayatvāt sandhīnām|| 68||
Adhikarana mūrddhagatāḥ sandhayaḥ (69) · Śloka 69
aṣṭau grīvāyām| trayaḥ kaṇṭhanāḍyām| aṣṭādaśa kaṇṭhanāḍīnibaddhā hr̥dayayakr̥tklōmanāḍīṣu| dvātriṁśaddantamūlēṣu| ēkaikaḥ kākalanāsāmūrddhasu| dvau dvau gaṇḍakarṇaśaṅkhavartmanētrahanusandhiṣu| dvāvupariṣṭāt bhruvōḥ| pañca śiraḥkapālēṣu||69||
अष्टौ ग्रीवायाम्| त्रयः कण्ठनाड्याम्| अष्टादश कण्ठनाडीनिबद्धा हृदययकृत्क्लोमनाडीषु| द्वात्रिंशद्दन्तमूलेषु| एकैकः काकलनासामूर्द्धसु| द्वौ द्वौ गण्डकर्णशङ्ख़वर्त्मनेत्रहनुसन्धिषु| द्वावुपरिष्टात् भ्रुवोः| पञ्च शिरःकपालेषु||६९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
aṣṭau trayaḥ aṣṭādaśadvātriṁśadēkaḥ ēkaḥ ēkaḥ gaṇḍādiṣu dvau dvau ṣaṭsvēvaṁ dvādaśa dvau pañca iti tryaśītirurdhvam| tisr̥ṣu hr̥dayādināḍīṣvaṣṭādaśasandhayaḥ| tē ca kaṇṭhanāḍyāṁ nibaddhāḥ ataēva śirasi gaṇitāḥ| hanvōḥ sandhirhanusandhiḥ| dvau dvau gaṇḍādīnāmityēkaikasmin gaṇḍādāvēkaikaḥ sandhirjñēyaḥ| upariṣṭāddvāviti bhruvōrurdhvē| śirōvartulatayā śiraḥkapālēṣu pañca| dvau lalāṭapārśvayōḥ| dvau kr̥kāṭikāpārśvayōḥ| ēka r̥juḥ|| 69||
Adhikarana sandhīnāmaṣṭavidhatvam (70) · Śloka 70
tē'ṅguligulphalajānumaṇibandhakūrparēṣu kōrasaṁjñāḥ| kakṣāvaṅkṣaṇadantamūlēṣūlūkhasaṁjñāḥ| aṁsapīṭhagudabhaganitambēṣu sāmudgāḥ| gīvāpr̥ṣṭhavaṁśayōḥ pratarāḥ| śiraḥkaṭīkapālēṣu tunnasēvanīsaṁjñāḥ| hanūbhayatō vāyasatuṇḍāḥ| kaṇṭhanētrahr̥dayayakr̥tplīhaklōmanāḍīṣu maṇḍalasaṁjñāḥ| śrōtraśr̥ṅgāṭakēṣu śaṅkhāvartāḥ| ityasthisandhayō'ṣṭavidhāḥ||70||
तेऽङ्गुलिगुल्फलजानुमणिबन्धकूर्परेषु कोरसंज्ञाः| कक्षावङ्क्षणदन्तमूलेषूलूख़संज्ञाः| अंसपीठगुदभगनितम्बेषु सामुद्गाः| गीवापृष्ठवंशयोः प्रतराः| शिरःकटीकपालेषु तुन्नसेवनीसंज्ञाः| हनूभयतो वायसतुण्डाः| कण्ठनेत्रहृदययकृत्प्लीहक्लोमनाडीषु मण्डलसंज्ञाः| श्रोत्रशृङ्गाटकेषु शङ्ख़ावर्ताः| इत्यस्थिसन्धयोऽष्टविधाः||७०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tēṣāṁ sandhīnāṁ sthānaviśēṣēṇa saṁjñāṣṭakamanugatārtham| śrōtraśr̥ṅgāṭakaṁ bhruva upari karṇanikaṭē| ityasthyāśritānāṁ sandhīnāṁ daśōttaraṁ śatadvayamuktam|| 70||
Adhikarana snāyupēśīsirāśritāḥ sandhayaḥ (71) · Śloka 71
snāyupēśīsirāśritaistu sahasradvayaṁ na punaḥ śastrapraṇidhānē tēṣu vācyamastīti pr̥thaṅnōcyatē||71||
स्नायुपेशीसिराश्रितैस्तु सहस्रद्वयं न पुनः शस्त्रप्रणिधाने तेषु वाच्यमस्तीति पृथङ्नोच्यते||७१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
snāyvādyaiḥ sandhibhiḥ sahasradvayaṁ bhavati tacchasrakarmānupayōgānnōktam| sūkṣmāḥ sirāḥ snāyavaḥ| pēśyaḥ punaḥ snāyvākr̥tayō māṁsamayyaḥ|| 71||
Adhikarana snāyavastēṣāṁ sthānāni ca (72) · Śloka 72
nava snāyuśatāni| tēṣāṁ ṣaṭ śatāni śākhāsu| triṁśacchatadvayamantarādhau| ūrdhvaṁ saptatiḥ||72||
नव स्नायुशतानि| तेषां षट् शतानि शाख़ासु| त्रिंशच्छतद्वयमन्तराधौ| ऊर्ध्वं सप्ततिः||७२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
atha snāyvānāṁ vibhāga ucyatē| pratyēkaṁ śākhāyāṁ sārddhaśataṁ snāyvānāmēvaṁ śākhāsu ṣaṭśatāni|| 72||
Adhikarana śākhāgatāḥ snāyavaḥ (73) · Śloka 73
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṁ pratyēkaṁ ṣaṭṣaṭ| tāni triṁśat| daśa daśa pādatalakūrcagulphēṣu triṁśajjaṅghāyām| daśa jānuni| catvāriṁdūrau| daśa vaṅkṣaṇē||73||
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुल्यां प्रत्येकं षट्षट्| तानि त्रिंशत्| दश दश पादतलकूर्चगुल्फेषु त्रिंशज्जङ्ग़ायाम्| दश जानुनि| चत्वारिंदूरौ| दश वङ्क्षणे||७३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tathā caikasmin sakthni pañca pādāṅgulīṣu pratyēkaṁ ṣaṭ| ēvamaṅgulīṣu triṁśat| pādatalādiṣu triṣu daśa-daśa| ēvaṁ triṁśadēkīkr̥tya ṣaṣṭiḥ| triṁśaddaśa catvāriṁśaddaśa iti sārdhaśatam| bāhāvaṅgulīkaratalakūrcamaṇibandhanaprakōṣṭhakūrparaprakāṇḍakakṣyāsu kramēṇōktāvayavādvijñēyam|| 73||
Adhikarana antarādhigatāḥ snāyavaḥ (74) · Śloka 74
catvāriṁśat kaṭyām| viṁśatirmuṣkamēḍhrabastyantrēṣu| aśītiḥ pr̥ṣṭhē| ṣaṣṭiḥ pārśvayōḥ| aṣṭādaśōrasi| catvāryakṣakayōḥ| aṣṭāvaṁsayōḥ||74||
चत्वारिंशत् कट्याम्| विंशतिर्मुष्कमेढ्रबस्त्यन्त्रेषु| अशीतिः पृष्ठे| षष्टिः पार्श्वयोः| अष्टादशोरसि| चत्वार्यक्षकयोः| अष्टावंसयोः||७४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
antarādhau catvāriṁśadviṁśatiraśītiḥ ṣaṣṭyāṣṭādaśa catvāryyaṣṭāviti triṁśadadhikānyaṣṭau śatāni bhavanti| muṣkādiṣu caturṣu ca viṁśatiḥ sādhāraṇāni| akṣakayōrdvē dvē| asaṁyōścatvāricatvāri|| 74||
Adhikarana mūrddhagatāḥ snāyavaḥ (75) · Śloka 75
dvē dvē manyāvaṭunētrauṣṭhatāluṣu| triṁśad grīvāyām| trīṇi jatruṇi| catvāri hanvōḥ| pañca jihvāyām| dvādaśōttarādharēśu dantamāṁsēṣu| ṣaṇmūrdhani||75||
द्वे द्वे मन्यावटुनेत्रौष्ठतालुषु| त्रिंशद् ग्रीवायाम्| त्रीणि जत्रुणि| चत्वारि हन्वोः| पञ्च जिह्वायाम्| द्वादशोत्तराधरेशु दन्तमांसेषु| षण्मूर्धनि||७५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
śirasyucyatē-dvē manyayōḥ| avaṭau dvē| nētrayōrdvē| tāluni dvē-iti daśa| triṁśattrīṇi catvāri pañca dvādaśa ṣaḍiti mūrdhani| akṣakasandhirjatruḥ hanvōrdvē dvē| uttarādharēṣu dantamāṁsēṣu ṣaṭṣaḍiti snāyvānāṁ navaśatāni| avaṭuḥ kr̥kāṭikā|| 75||
Adhikarana snāyūnāṁ prakāśaviśēṣāḥ (76) · Śloka 76
tatra śākhāsu sandhiṣu ca pratānavanti| mahāsnāyvāni tu vr̥ttāni tāni kaṇḍarāsaṁjñāni| bastyāmapakvāśayāntrēṣu suṣirāṇi| pārśvapr̥ṣṭhōraśiśarastu pr̥thūni||76||
तत्र शाख़ासु सन्धिषु च प्रतानवन्ति| महास्नाय्वानि तु वृत्तानि तानि कण्डरासंज्ञानि| बस्त्यामपक्वाशयान्त्रेषु सुषिराणि| पार्श्वपृष्ठोरशिशरस्तु पृथूनि||७६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tatrētyādinā tēṣāṁ dēśaviśēṣēṇākāraviśēṣā ucyantē| pratānavantyanēkaprakārāṇi| tēṣāmēva snāyvānāṁ vr̥ttānāṁ mahatāṁ ca kaṇḍarāsaṁjñā| subōdham|| 76||
Adhikarana snāyūnāṁ rakṣaṇam (77) · Śloka 77
snāyubandhanairhi sandhiṣu subaddhā tanurnauriva samyagīhatē| tasmādasthisirādibhyō'pi tāni yatnatō rakṣēt||77||
स्नायुबन्धनैर्हि सन्धिषु सुबद्धा तनुर्नौरिव सम्यगीहते| तस्मादस्थिसिरादिभ्योऽपि तानि यत्नतो रक्षेत्||७७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ētairhi snāyunibandhanaistanuḥ sandhipradēśēṣvavabaddhā satī samyagīhatē sādhu kr̥tvā cēṣṭatē| yathā nauḥ sandhiṣu pratibaddhā satī samyagīhatē| tatō hētōstāni snāyvāni yatnatō rakṣēdasthyādibhyō'pi|| 77||
Adhikarana gūḍhaśalyōddharaṇē snāyūnāṁ samya- gjñānasyāvanivāryatvam (78) · Śloka 78
yaśca snāyvāni bāhyānyabhyantarāṇi ca samyag jānāti sa gūḍhamapi śalyamāhartuṁ samarthō bhavati||78||
यश्च स्नाय्वानि बाह्यान्यभ्यन्तराणि च सम्यग् जानाति स गूढमपि शल्यमाहर्तुं समर्थो भवति||७८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
subōdham| snāyvajñānē cātraivōpayōgō vakṣyatē|| 78||
Adhikarana pēśyastāsāṁ sthānāni ca (79) · Śloka 79
pañca pēśīśatāni| tāsāṁ catvāri śatāni śākhāsu ṣaṣṭirantarādhau| catvāriṁśadūrdhvam||79||
पञ्च पेशीशतानि| तासां चत्वारि शतानि शाख़ासु षष्टिरन्तराधौ| चत्वारिंशदूर्ध्वम्||७९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
atha pēśyaḥ|| 79||
Adhikarana śākhāgatāḥ pēśyaḥ (80) · Śloka 80
tatraikaikasmin sakthni pādāṅgulyāṁ pratyēkaṁ tisraḥ| tāḥ pañcadaśa| daśa daśa prapadē pādatalē gulphē ca, tathā pādasyōpari kūrcē sanniviṣṭāḥ| viṁśatirjaṅghāyām| pañca jānuni viṁśatirūrau||80||
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुल्यां प्रत्येकं तिस्रः| ताः पञ्चदश| दश दश प्रपदे पादतले गुल्फे च, तथा पादस्योपरि कूर्चे सन्निविष्टाः| विंशतिर्जङ्ग़ायाम्| पञ्च जानुनि विंशतिरूरौ||८०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
aṅgulīṣu pañcadaśa| prapadē pādatalasyāgrabhāgē daśa| tathā pādatalē daśa| gulphē daśa| pādasyōpari daśa| tāśca kūrcanāmni marmaṇi sanniviṣṭāḥ| viṁśatirjaṅghāyām| jānuni pañca| ūrau viṁśatiriti śataṁ sakthni| tadvattisr̥ṣu śēṣāsu śākhāsu|| 80||
Adhikarana antarādhigatāḥ pēśyaḥ (81) · Śloka 81
ēkaikā mēḍhrasēvanyōḥ| dvē vr̥ṣaṇayōḥ| daśa sphijōḥ| tisrō gudē, tāstu valīsaṁjñāḥ| dvē bastiśirasi| catasra udarē| nābhyāmēkā| hr̥dyāmāśayē ca| ṣaṭ yakr̥tplīhōṇḍukēṣu| pr̥ṣṭhē pañcōrdhvasanniviṣṭāḥ| daśa dīrghāḥ pāRśvayōḥ| daśa vakṣasi| tisrōṁ'sākṣakōparitaḥ||81||
एकैका मेढ्रसेवन्योः| द्वे वृषणयोः| दश स्फिजोः| तिस्रो गुदे, तास्तु वलीसंज्ञाः| द्वे बस्तिशिरसि| चतस्र उदरे| नाभ्यामेका| हृद्यामाशये च| षट् यकृत्प्लीहोण्डुकेषु| पृष्ठे पञ्चोर्ध्वसन्निविष्टाः| दश दीर्ग़ाः पाऱ्श्वयोः| दश वक्षसि| तिस्रोंऽसाक्षकोपरितः||८१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
antarādhau tu ēkā mēḍhrē| ēkā sēvanyām| dvē| daśa| gudē tisrō valīsaṁjñāḥ| dvē| catasraḥ| ēkā| dvē hr̥dyāmāśayē ca sādhāraṇam| yakr̥dādiṣu triṣu ṣaṭ| pr̥ṣṭhē pañca| tāstu ūrdhvaṁ śirasaḥ sanniviṣṭāḥ| daśa| daśa| aṁsākṣakōparitastisra ityantarādhau ṣaṣṭiḥ| pūrvaiḥ saha ṣaṣṭyadhikāni catvāri śatāni bhavanti|
Adhikarana mūrddhagatāḥ pēśyaḥ (82) · Śloka 82
daśa grīvāyām| aṣṭau gaṇḍayōḥ| aṣṭau hanvōḥ| ēkaikā galakākalajihvāmūrdhasu| dvē dvē tālulalāṭayōḥ| nāsauṣṭhakarṇēṣu ca||82||
दश ग्रीवायाम्| अष्टौ गण्डयोः| अष्टौ हन्वोः| एकैका गलकाकलजिह्वामूर्धसु| द्वे द्वे तालुललाटयोः| नासौष्ठकर्णेषु च||८२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ūrdhvāṅga ucyatē-daśāṣṭavaṣṭāvēkaikaikaikā dvē-dvē-dvē-dvē-dvē iti catvāriṁśat| kākalaṁ kaṇṭhamadhyam| kākalasyādhō nālam| mūrdhā śiraḥ| nāsāyāṁ dvē| ōṣṭhayōḥ karṇayōśca pratyēkamēkā| iti puṁਪੁਂ<ਸਮ੍< ਦਿਵ੍=""><ਸ੍ਪਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਯ੍ਲੇ="ਵ੍ਹਿਤੇ-ਸ੍ਪਚੇ:ਪ੍ਰੇ-ਲਿਨੇ; ਫ਼ੋਨ੍ਤ੍-ਸਿੇ: ੧੩ਪ੍ਤ੍; ਫ਼ੋਨ੍ਤ੍-ਵੇਇਘ੍ਤ੍:ਬੋਲ਼੍; ਚੋਲੋਰ੍: #੦੦੯; ਬਚ੍ਕ੍ਗ੍ਰੋਉਨ੍ਦ੍: ਯੇਲ੍ਲੋਵ੍; ਤੇਕ੍ਸ੍ਤ੍-ਅਲਿਗ੍ਨ੍:ਚੇਨ੍ਤੇਰ੍;" ਇਦ੍="ਵ੍ਯ_ਤ੍ਰਨ੍ਸ੍_੩੫">পুং&ਲ੍ਤ੍;সম্&ਲ੍ਤ੍; দিব্=""&ਗ੍ਤ੍;&ਲ੍ਤ੍;স্পন্ স্ত্য্লে="ব্হিতে-স্পচে:প্রে-লিনে; ফোন্ত্-সিলে: ১৩প্ত্; ফোন্ত্-বেইঘ্ত্:বোল্; চোলোর্: #০০৯; বচ্ক্গ্রোউন্দ্: যেল্লোব্; তেক্ষ্ত্-অলিগ্ন্:চেন্তের্;" ইদ্="ব্য_ত্রন্স্_৩৫"&ਗ੍ਤ੍;ಪುಂ&ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ಸಮ್&ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্; ದಿವ್=""&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্;&ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ಸ್ಪನ್ ಸ್ತ್ಯ್ಲೇ="ವ್ಹಿತೇ-ಸ್ಪಚೇ:ಪ್ರೇ-ಲಿನೇ; ಫೋನ್ತ್-ಸಿಳೇ: ೧೩ಪ್ತ್; ಫೋನ್ತ್-ವೇಇಘ್ತ್:ಬೋಳ್; ಚೋಲೋರ್: #೦೦೯; ಬಚ್ಕ್ಗ್ರೋಉನ್ದ್: ಯೇಲ್ಲೋವ್; ತೇಕ್ಷ್ತ್-ಅಲಿಗ್ನ್:ಚೇನ್ತೇರ್;" ಇದ್="ವ್ಯ_ತ್ರನ್ಸ್_೩೫"&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্;પું&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;સમ્&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್; દિવ્=""&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;સ્પન્ સ્ત્ય્લે="વ્હિતે-સ્પચે:પ્રે-લિને; ફોન્ત્-સિળે: ૧૩પ્ત્; ફોન્ત્-વેઇઘ્ત્:બોળ્; ચોલોર્: #૦૦૯; બચ્ક્ગ્રોઉન્દ્: યેલ્લોવ્; તેક્ષ્ત્-અલિગ્ન્:ચેન્તેર્;" ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૫"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್;புஂ&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;ஸம்&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્; திவ்=""&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;ஸ்பந் ஸ்த்ய்லே="வ்ஹிதே-ஸ்பசே:ப்ரே-லிநே; போந்த்-ஸிழே: ௧௩ப்த்; போந்த்-வேஇக்த்:போள்; சோலோர்: #௦௦௯; பச்க்க்ரோஉந்த்: யேல்லோவ்; தேக்ஷ்த்-அலிக்ந்:சேந்தேர்;" இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௫"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્;പും&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;സമ്&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்; ദിവ്=""&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൫"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;పుం&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;సం&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്; దివ్=""&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: ൧൩ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: ൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൫"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पुं&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;सम्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്; दिव्=""&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पुं&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;सम्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్; दिव्=""&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पुṁ&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;सम्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്; दिव्=""&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पñचप्ēśīśअत्āनि||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पञ्चपेशीशतानि|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;८२||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;८२|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;८२||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;८२||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;దివ్ ఇద్="వ్య_త్రన్స్_൩൬" చ్లస్స్="హిద్దేన్"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;పంచపేశీశతాని||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: ൧൩ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: ൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पञ्चपेशीशतानि|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;൮൨||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: ൦൦൯; బచ్క్గ్రౌంద్: యేల్లౌ; తేక్ష్త్-అలిగ్న్:చేంతేర్;" ఇద్="వ్య_త్రన్స్_൩൭"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;८२|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;బ్ర్&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;బ్ర్&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;హ్ర్ చ్లస్స్="దౌబ్లేళినే"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;പഞ്ചപേശീശതാനി||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;పంచపేశీశతాని|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;൮൨||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;൮൨|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;ബ്ര്&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;ബ്ര്&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;ഹ്ര് ച്ലസ്സ്="ദോഉബ്ലേളിനേ"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;திவ் இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௬" ச்லஸ்ஸ்="ஹித்தேந்"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્;பஞ்சபேஶீஶதாநி||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;ஸ்பந் ஸ்த்ய்லே="வ்ஹிதே-ஸ்பசே:ப்ரே-லிநே; போந்த்-ஸிழே: ௧௩ப்த்; போந்த்-வேஇக்த்:போள்; சோலோர்: #௦௦௯; பச்க்க்ரோஉந்த்: யேல்லோவ்; தேக்ஷ்த்-அலிக்ந்:சேந்தேர்;" இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௬"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્;പഞ്ചപേശീശതാനി|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;திவ் இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௭" ச்லஸ்ஸ்="ஹித்தேந்"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્;௮௨||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;ஸ்பந் ஸ்த்ய்லே="வ்ஹிதே-ஸ்பசே:ப்ரே-லிநே; போந்த்-ஸிழே: ௧௩ப்த்; போந்த்-வேஇக்த்:போள்; சோலோர்: #௦௦௯; பச்க்க்ரோஉந்த்: யேல்லோவ்; தேக்ஷ்த்-அலிக்ந்:சேந்தேர்;" இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௭"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્;൮൨|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;ப்ர்&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;ப்ர்&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;ஹ்ர் ச்லஸ்ஸ்="தோஉப்லேளிநே"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;દિવ્ ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૬" ચ્લસ્સ્="હિદ્દેન્"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್;પઞ્ચપેશીશતાનિ||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;સ્પન્ સ્ત્ય્લે="વ્હિતે-સ્પચે:પ્રે-લિને; ફોન્ત્-સિળે: ૧૩પ્ત્; ફોન્ત્-વેઇઘ્ત્:બોળ્; ચોલોર્: #૦૦૯; બચ્ક્ગ્રોઉન્દ્: યેલ્લોવ્; તેક્ષ્ત્-અલિગ્ન્:ચેન્તેર્;" ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૬"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್;பஞ்சபேஶீஶதாநி|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;દિવ્ ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૭" ચ્લસ્સ્="હિદ્દેન્"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್;૮૨||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;સ્પન્ સ્ત્ય્લે="વ્હિતે-સ્પચે:પ્રે-લિને; ફોન્ત્-સિળે: ૧૩પ્ત્; ફોન્ત્-વેઇઘ્ત્:બોળ્; ચોલોર્: #૦૦૯; બચ્ક્ગ્રોઉન્દ્: યેલ્લોવ્; તેક્ષ્ત્-અલિગ્ન્:ચેન્તેર્;" ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૭"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್;௮௨|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;બ્ર્&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;બ્ર્&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;હ્ર્ ચ્લસ્સ્="દોઉબ્લેળિને"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್; &ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ದಿವ್ ಇದ್="ವ್ಯ_ತ್ರನ್ಸ್_೩೬" ಚ್ಲಸ್ಸ್="ಹಿದ್ದೇನ್"&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্;ಪಞ್ಚಪೇಶೀಶತಾನಿ||&ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ಸ್ಪನ್ ಸ್ತ್ಯ್ಲೇ="ವ್ಹಿತೇ-ಸ್ಪಚೇ:ಪ್ರೇ-ಲಿನೇ; ಫೋನ್ತ್-ಸಿಳೇ: ೧೩ಪ್ತ್; ಫೋನ್ತ್-ವೇಇಘ್ತ್:ಬೋಳ್; ಚೋಲೋರ್: #೦೦೯; ಬಚ್ಕ್ಗ್ರೋಉನ್ದ್: ಯೇಲ್ಲೋವ್; ತೇಕ್ಷ್ತ್-ಅಲಿಗ್ನ್:ಚೇನ್ತೇರ್;" ಇದ್="ವ್ಯ_ತ್ರನ್ಸ್_೩೬"&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্;પઞ્ચપેશીશતાનિ|| &ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ದಿವ್ ಇದ್="ವ್ಯ_ತ್ರನ್ಸ್_೩೭" ಚ್ಲಸ್ಸ್="ಹಿದ್ದೇನ್"&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্;೮೨||&ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ಸ್ಪನ್ ಸ್ತ್ಯ್ಲೇ="ವ್ಹಿತೇ-ಸ್ಪಚೇ:ಪ್ರೇ-ಲಿನೇ; ಫೋನ್ತ್-ಸಿಳೇ: ೧೩ಪ್ತ್; ಫೋನ್ತ್-ವೇಇಘ್ತ್:ಬೋಳ್; ಚೋಲೋರ್: #೦೦೯; ಬಚ್ಕ್ಗ್ರೋಉನ್ದ್: ಯೇಲ್ಲೋವ್; ತೇಕ್ಷ್ತ್-ಅಲಿಗ್ನ್:ಚೇನ್ತೇರ್;" ಇದ್="ವ್ಯ_ತ್ರನ್ಸ್_೩೭"&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্;૮૨|| &ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ಬ್ರ್&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্;&ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ಬ್ರ್&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্; &ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ಹ್ರ್ ಚ್ಲಸ್ಸ್="ದೋಉಬ್ಲೇಳಿನೇ"&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্; &ਲ੍ਤ੍;দিব্ ইদ্="ব্য_ত্রন্স্_৩৬" চ্লস্স্="হিদ্দেন্"&ਗ੍ਤ੍;পঞ্চপেশীশতানি||&ਲ੍ਤ੍;স্পন্ স্ত্য্লে="ব্হিতে-স্পচে:প্রে-লিনে; ফোন্ত্-সিলে: ১৩প্ত্; ফোন্ত্-বেইঘ্ত্:বোল্; চোলোর্: #০০৯; বচ্ক্গ্রোউন্দ্: যেল্লোব্; তেক্ষ্ত্-অলিগ্ন্:চেন্তের্;" ইদ্="ব্য_ত্রন্স্_৩৬"&ਗ੍ਤ੍;ಪಞ್ಚಪೇಶೀಶತಾನಿ|| &ਲ੍ਤ੍;দিব্ ইদ্="ব্য_ত্রন্স্_৩৭" চ্লস্স্="হিদ্দেন্"&ਗ੍ਤ੍;৮২||&ਲ੍ਤ੍;স্পন্ স্ত্য্লে="ব্হিতে-স্পচে:প্রে-লিনে; ফোন্ত্-সিলে: ১৩প্ত্; ফোন্ত্-বেইঘ্ত্:বোল্; চোলোর্: #০০৯; বচ্ক্গ্রোউন্দ্: যেল্লোব্; তেক্ষ্ত্-অলিগ্ন্:চেন্তের্;" ইদ্="ব্য_ত্রন্স্_৩৭"&ਗ੍ਤ੍;೮೨|| &ਲ੍ਤ੍;ব্র্&ਗ੍ਤ੍;&ਲ੍ਤ੍;ব্র্&ਗ੍ਤ੍; &ਲ੍ਤ੍;হ্র্ চ্লস্স্="দোউব্লেলিনে"&ਗ੍ਤ੍; <ਦਿਵ੍ ਇਦ੍="ਵ੍ਯ_ਤ੍ਰਨ੍ਸ੍_੩੬" ਚ੍ਲਸ੍ਸ੍="ਹਿਦ੍ਦੇਨ੍">ਪਞ੍ਚਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ||<ਸ੍ਪਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਯ੍ਲੇ="ਵ੍ਹਿਤੇ-ਸ੍ਪਚੇ:ਪ੍ਰੇ-ਲਿਨੇ; ਫ਼ੋਨ੍ਤ੍-ਸਿੇ: ੧੩ਪ੍ਤ੍; ਫ਼ੋਨ੍ਤ੍-ਵੇਇਘ੍ਤ੍:ਬੋਲ਼੍; ਚੋਲੋਰ੍: #੦੦੯; ਬਚ੍ਕ੍ਗ੍ਰੋਉਨ੍ਦ੍: ਯੇਲ੍ਲੋਵ੍; ਤੇਕ੍ਸ੍ਤ੍-ਅਲਿਗ੍ਨ੍:ਚੇਨ੍ਤੇਰ੍;" ਇਦ੍="ਵ੍ਯ_ਤ੍ਰਨ੍ਸ੍_੩੬">পঞ্চপেশীশতানি|| <ਦਿਵ੍ ਇਦ੍="ਵ੍ਯ_ਤ੍ਰਨ੍ਸ੍_੩੭" ਚ੍ਲਸ੍ਸ੍="ਹਿਦ੍ਦੇਨ੍">੮੨||<ਸ੍ਪਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਯ੍ਲੇ="ਵ੍ਹਿਤੇ-ਸ੍ਪਚੇ:ਪ੍ਰੇ-ਲਿਨੇ; ਫ਼ੋਨ੍ਤ੍-ਸਿੇ: ੧੩ਪ੍ਤ੍; ਫ਼ੋਨ੍ਤ੍-ਵੇਇਘ੍ਤ੍:ਬੋਲ਼੍; ਚੋਲੋਰ੍: #੦੦੯; ਬਚ੍ਕ੍ਗ੍ਰੋਉਨ੍ਦ੍: ਯੇਲ੍ਲੋਵ੍; ਤੇਕ੍ਸ੍ਤ੍-ਅਲਿਗ੍ਨ੍:ਚੇਨ੍ਤੇਰ੍;" ਇਦ੍="ਵ੍ਯ_ਤ੍ਰਨ੍ਸ੍_੩੭">৮২|| <ਬ੍ਰ੍><ਬ੍ਰ੍> <ਹ੍ਰ੍ ਚ੍ਲਸ੍ਸ੍="ਦੋਉਬ੍ਲੇਲ਼ਿਨੇ"> pañcapēśīśatāni||pañcapēśīśatāni|| 82||82|| ਪੁਂ<ਸਮ੍< ਦਿਵ੍=""><ਸ੍ਪਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਯ੍ਲੇ="ਵ੍ਹਿਤੇ-ਸ੍ਪਚੇ:ਪ੍ਰੇ-ਲਿਨੇ; ਫ਼ੋਨ੍ਤ੍-ਸਿੇ: ੧੩ਪ੍ਤ੍; ਫ਼ੋਨ੍ਤ੍-ਵੇਇਘ੍ਤ੍:ਬੋਲ਼੍; ਚੋਲੋਰ੍: #੦੦੯; ਬਚ੍ਕ੍ਗ੍ਰੋਉਨ੍ਦ੍: ਯੇਲ੍ਲੋਵ੍; ਤੇਕ੍ਸ੍ਤ੍-ਅਲਿਗ੍ਨ੍:ਚੇਨ੍ਤੇਰ੍;" ਇਦ੍="ਵ੍ਯ_ਤ੍ਰਨ੍ਸ੍_੩੫">পুং&ਲ੍ਤ੍;সম্&ਲ੍ਤ੍; দিব্=""&ਗ੍ਤ੍;&ਲ੍ਤ੍;স্পন্ স্ত্য্লে="ব্হিতে-স্পচে:প্রে-লিনে; ফোন্ত্-সিলে: ১৩প্ত্; ফোন্ত্-বেইঘ্ত্:বোল্; চোলোর্: #০০৯; বচ্ক্গ্রোউন্দ্: যেল্লোব্; তেক্ষ্ত্-অলিগ্ন্:চেন্তের্;" ইদ্="ব্য_ত্রন্স্_৩৫"&ਗ੍ਤ੍;ಪುಂ&ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ಸಮ್&ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্; ದಿವ್=""&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্;&ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ಸ್ಪನ್ ಸ್ತ್ಯ್ಲೇ="ವ್ಹಿತೇ-ಸ್ಪಚೇ:ಪ್ರೇ-ಲಿನೇ; ಫೋನ್ತ್-ಸಿಳೇ: ೧೩ಪ್ತ್; ಫೋನ್ತ್-ವೇಇಘ್ತ್:ಬೋಳ್; ಚೋಲೋರ್: #೦೦೯; ಬಚ್ಕ್ಗ್ರೋಉನ್ದ್: ಯೇಲ್ಲೋವ್; ತೇಕ್ಷ್ತ್-ಅಲಿಗ್ನ್:ಚೇನ್ತೇರ್;" ಇದ್="ವ್ಯ_ತ್ರನ್ಸ್_೩೫"&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্;પું&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;સમ્&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್; દિવ્=""&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;સ્પન્ સ્ત્ય્લે="વ્હિતે-સ્પચે:પ્રે-લિને; ફોન્ત્-સિળે: ૧૩પ્ત્; ફોન્ત્-વેઇઘ્ત્:બોળ્; ચોલોર્: #૦૦૯; બચ્ક્ગ્રોઉન્દ્: યેલ્લોવ્; તેક્ષ્ત્-અલિગ્ન્:ચેન્તેર્;" ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૫"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್;புஂ&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;ஸம்&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્; திவ்=""&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;ஸ்பந் ஸ்த்ய்லே="வ்ஹிதே-ஸ்பசே:ப்ரே-லிநே; போந்த்-ஸிழே: ௧௩ப்த்; போந்த்-வேஇக்த்:போள்; சோலோர்: #௦௦௯; பச்க்க்ரோஉந்த்: யேல்லோவ்; தேக்ஷ்த்-அலிக்ந்:சேந்தேர்;" இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௫"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્;പും&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;സമ്&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்; ദിവ്=""&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൫"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;పుం&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;సం&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്; దివ్=""&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: ൧൩ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: ൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൫"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पुं&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;सम्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്; दिव्=""&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पुं&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;सम्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్; दिव्=""&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पुṁ&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;सम्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്; दिव्=""&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पñचप्ēśīśअत्āनि||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पञ्चपेशीशतानि|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;८२||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;८२|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;८२||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;८२||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;దివ్ ఇద్="వ్య_త్రన్స్_൩൬" చ్లస్స్="హిద్దేన్"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;పంచపేశీశతాని||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: ൧൩ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: ൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पञ्चपेशीशतानि|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;൮൨||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: ൦൦൯; బచ్క్గ్రౌంద్: యేల్లౌ; తేక్ష్త్-అలిగ్న్:చేంతేర్;" ఇద్="వ్య_త్రన్స్_൩൭"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;८२|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;బ్ర్&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;బ్ర్&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;హ్ర్ చ్లస్స్="దౌబ్లేళినే"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;പഞ്ചപേശീശതാനി||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;పంచపేశీశతాని|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;൮൨||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;൮൨|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;ബ്ര്&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;ബ്ര്&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;ல்த்;ഹ്ര് ച്ലസ്സ്="ദോഉബ്ലേളിനേ"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;અમ્પ્;க்த்; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;திவ் இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௬" ச்லஸ்ஸ்="ஹித்தேந்"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્;பஞ்சபேஶீஶதாநி||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;ஸ்பந் ஸ்த்ய்லே="வ்ஹிதே-ஸ்பசே:ப்ரே-லிநே; போந்த்-ஸிழே: ௧௩ப்த்; போந்த்-வேஇக்த்:போள்; சோலோர்: #௦௦௯; பச்க்க்ரோஉந்த்: யேல்லோவ்; தேக்ஷ்த்-அலிக்ந்:சேந்தேர்;" இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௬"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્;പഞ്ചപേശീശതാനി|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;திவ் இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௭" ச்லஸ்ஸ்="ஹித்தேந்"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્;௮௨||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;ஸ்பந் ஸ்த்ய்லே="வ்ஹிதே-ஸ்பசே:ப்ரே-லிநே; போந்த்-ஸிழே: ௧௩ப்த்; போந்த்-வேஇக்த்:போள்; சோலோர்: #௦௦௯; பச்க்க்ரோஉந்த்: யேல்லோவ்; தேக்ஷ்த்-அலிக்ந்:சேந்தேர்;" இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௭"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્;൮൨|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;ப்ர்&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;ப்ர்&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;લ્ત્;ஹ்ர் ச்லஸ்ஸ்="தோஉப்லேளிநே"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಅಮ್ಪ್;ગ્ત્; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;દિવ્ ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૬" ચ્લસ્સ્="હિદ્દેન્"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್;પઞ્ચપેશીશતાનિ||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;સ્પન્ સ્ત્ય્લે="વ્હિતે-સ્પચે:પ્રે-લિને; ફોન્ત્-સિળે: ૧૩પ્ત્; ફોન્ત્-વેઇઘ્ત્:બોળ્; ચોલોર્: #૦૦૯; બચ્ક્ગ્રોઉન્દ્: યેલ્લોવ્; તેક્ષ્ત્-અલિગ્ન્:ચેન્તેર્;" ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૬"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್;பஞ்சபேஶீஶதாநி|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;દિવ્ ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૭" ચ્લસ્સ્="હિદ્દેન્"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್;૮૨||&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;સ્પન્ સ્ત્ય્લે="વ્હિતે-સ્પચે:પ્રે-લિને; ફોન્ત્-સિળે: ૧૩પ્ત્; ફોન્ત્-વેઇઘ્ત્:બોળ્; ચોલોર્: #૦૦૯; બચ્ક્ગ્રોઉન્દ્: યેલ્લોવ્; તેક્ષ્ત્-અલિગ્ન્:ચેન્તેર્;" ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૭"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್;௮௨|| &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;બ્ર્&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್;&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;બ્ર્&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್; &ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಲ್ತ್;હ્ર્ ચ્લસ્સ્="દોઉબ્લેળિને"&ਅਮ੍ਪ੍;অম্প্;ಗ್ತ್; &ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ದಿವ್ ಇದ್="ವ್ಯ_ತ್ರನ್ಸ್_೩೬" ಚ್ಲಸ್ಸ್="ಹಿದ್ದೇನ್"&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্;ಪಞ್ಚಪೇಶೀಶತಾನಿ||&ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ಸ್ಪನ್ ಸ್ತ್ಯ್ಲೇ="ವ್ಹಿತೇ-ಸ್ಪಚೇ:ಪ್ರೇ-ಲಿನೇ; ಫೋನ್ತ್-ಸಿಳೇ: ೧೩ಪ್ತ್; ಫೋನ್ತ್-ವೇಇಘ್ತ್:ಬೋಳ್; ಚೋಲೋರ್: #೦೦೯; ಬಚ್ಕ್ಗ್ರೋಉನ್ದ್: ಯೇಲ್ಲೋವ್; ತೇಕ್ಷ್ತ್-ಅಲಿಗ್ನ್:ಚೇನ್ತೇರ್;" ಇದ್="ವ್ಯ_ತ್ರನ್ಸ್_೩೬"&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্;પઞ્ચપેશીશતાનિ|| &ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ದಿವ್ ಇದ್="ವ್ಯ_ತ್ರನ್ಸ್_೩೭" ಚ್ಲಸ್ಸ್="ಹಿದ್ದೇನ್"&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্;೮೨||&ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ಸ್ಪನ್ ಸ್ತ್ಯ್ಲೇ="ವ್ಹಿತೇ-ಸ್ಪಚೇ:ಪ್ರೇ-ಲಿನೇ; ಫೋನ್ತ್-ಸಿಳೇ: ೧೩ಪ್ತ್; ಫೋನ್ತ್-ವೇಇಘ್ತ್:ಬೋಳ್; ಚೋಲೋರ್: #೦೦೯; ಬಚ್ಕ್ಗ್ರೋಉನ್ದ್: ಯೇಲ್ಲೋವ್; ತೇಕ್ಷ್ತ್-ಅಲಿಗ್ನ್:ಚೇನ್ತೇರ್;" ಇದ್="ವ್ಯ_ತ್ರನ್ಸ್_೩೭"&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্;૮૨|| &ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ಬ್ರ್&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্;&ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ಬ್ರ್&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্; &ਅਮ੍ਪ੍;ল্ত্;ಹ್ರ್ ಚ್ಲಸ್ಸ್="ದೋಉಬ್ಲೇಳಿನೇ"&ਅਮ੍ਪ੍;গ্ত্; &ਲ੍ਤ੍;দিব্ ইদ্="ব্য_ত্রন্স্_৩৬" চ্লস্স্="হিদ্দেন্"&ਗ੍ਤ੍;পঞ্চপেশীশতানি||&ਲ੍ਤ੍;স্পন্ স্ত্য্লে="ব্হিতে-স্পচে:প্রে-লিনে; ফোন্ত্-সিলে: ১৩প্ত্; ফোন্ত্-বেইঘ্ত্:বোল্; চোলোর্: #০০৯; বচ্ক্গ্রোউন্দ্: যেল্লোব্; তেক্ষ্ত্-অলিগ্ন্:চেন্তের্;" ইদ্="ব্য_ত্রন্স্_৩৬"&ਗ੍ਤ੍;ಪಞ್ಚಪೇಶೀಶತಾನಿ|| &ਲ੍ਤ੍;দিব্ ইদ্="ব্য_ত্রন্স্_৩৭" চ্লস্স্="হিদ্দেন্"&ਗ੍ਤ੍;৮২||&ਲ੍ਤ੍;স্পন্ স্ত্য্লে="ব্হিতে-স্পচে:প্রে-লিনে; ফোন্ত্-সিলে: ১৩প্ত্; ফোন্ত্-বেইঘ্ত্:বোল্; চোলোর্: #০০৯; বচ্ক্গ্রোউন্দ্: যেল্লোব্; তেক্ষ্ত্-অলিগ্ন্:চেন্তের্;" ইদ্="ব্য_ত্রন্স্_৩৭"&ਗ੍ਤ੍;೮೨|| &ਲ੍ਤ੍;ব্র্&ਗ੍ਤ੍;&ਲ੍ਤ੍;ব্র্&ਗ੍ਤ੍; &ਲ੍ਤ੍;হ্র্ চ্লস্স্="দোউব্লেলিনে"&ਗ੍ਤ੍; <ਦਿਵ੍ ਇਦ੍="ਵ੍ਯ_ਤ੍ਰਨ੍ਸ੍_੩੬" ਚ੍ਲਸ੍ਸ੍="ਹਿਦ੍ਦੇਨ੍">ਪਞ੍ਚਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ||<ਸ੍ਪਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਯ੍ਲੇ="ਵ੍ਹਿਤੇ-ਸ੍ਪਚੇ:ਪ੍ਰੇ-ਲਿਨੇ; ਫ਼ੋਨ੍ਤ੍-ਸਿੇ: ੧੩ਪ੍ਤ੍; ਫ਼ੋਨ੍ਤ੍-ਵੇਇਘ੍ਤ੍:ਬੋਲ਼੍; ਚੋਲੋਰ੍: #੦੦੯; ਬਚ੍ਕ੍ਗ੍ਰੋਉਨ੍ਦ੍: ਯੇਲ੍ਲੋਵ੍; ਤੇਕ੍ਸ੍ਤ੍-ਅਲਿਗ੍ਨ੍:ਚੇਨ੍ਤੇਰ੍;" ਇਦ੍="ਵ੍ਯ_ਤ੍ਰਨ੍ਸ੍_੩੬">পঞ্চপেশীশতানি|| <ਦਿਵ੍ ਇਦ੍="ਵ੍ਯ_ਤ੍ਰਨ੍ਸ੍_੩੭" ਚ੍ਲਸ੍ਸ੍="ਹਿਦ੍ਦੇਨ੍">੮੨||<ਸ੍ਪਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਯ੍ਲੇ="ਵ੍ਹਿਤੇ-ਸ੍ਪਚੇ:ਪ੍ਰੇ-ਲਿਨੇ; ਫ਼ੋਨ੍ਤ੍-ਸਿੇ: ੧੩ਪ੍ਤ੍; ਫ਼ੋਨ੍ਤ੍-ਵੇਇਘ੍ਤ੍:ਬੋਲ਼੍; ਚੋਲੋਰ੍: #੦੦੯; ਬਚ੍ਕ੍ਗ੍ਰੋਉਨ੍ਦ੍: ਯੇਲ੍ਲੋਵ੍; ਤੇਕ੍ਸ੍ਤ੍-ਅਲਿਗ੍ਨ੍:ਚੇਨ੍ਤੇਰ੍;" ਇਦ੍="ਵ੍ਯ_ਤ੍ਰਨ੍ਸ੍_੩੭">৮২|| <ਬ੍ਰ੍><ਬ੍ਰ੍> <ਹ੍ਰ੍ ਚ੍ਲਸ੍ਸ੍="ਦੋਉਬ੍ਲੇਲ਼ਿਨੇ"> pañcapēśīśatāni|| 82|| ਪਞ੍ਚਪੇਸ਼ੀਸ਼ਤਾਨਿ|| ੮੨||
Adhikarana strīṇāmadhikāḥ pēśyastāsāṁ sthānāni ca (83) · Śloka 83
strīṇāṁ tu viṁśatiradhika| tatra daśa stanayōḥ| tāsāṁ yauvanē parivr̥ddhirbhavati| daśa yōnau||83||
स्त्रीणां तु विंशतिरधिक| तत्र दश स्तनयोः| तासां यौवने परिवृद्धिर्भवति| दश योनौ||८३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
strīṇāṁ viṁśatiḥ pēśyō'dhikāḥ| tāsāṁ madhyāddaśa stanayōḥ| tāsāṁ bālabhāvē sadbhāvamātram| yauvanē vr̥ddhiḥ| yōnau daśa|| 83||
Adhikarana yōnigarbhāśayasvarūpaṁ tadgatāḥ pēśyaśca (84) · Śloka 84
tāsāmabhyantarāśritē dvē| mukhāśritē vr̥ttē dvē| tisrō garbhamārgāśrayāḥ| yasyāṁ garbhastiṣṭhati| yōnistu śaṅkhanābhyākr̥tistryāvartā| tasyāstr̥tīya āvartē pittapakvāśayāntarē rōhitamatsyamukhākārā garbhaśayyā| tasyāṁ śukrārttavapradēśinyastisraḥ pēśyaḥ||84||
तासामभ्यन्तराश्रिते द्वे| मुख़ाश्रिते वृत्ते द्वे| तिस्रो गर्भमार्गाश्रयाः| यस्यां गर्भस्तिष्ठति| योनिस्तु शङ्ख़नाभ्याकृतिस्त्र्यावर्ता| तस्यास्तृतीय आवर्ते पित्तपक्वाशयान्तरे रोहितमत्स्यमुख़ाकारा गर्भशय्या| तस्यां शुक्रार्त्तवप्रदेशिन्यस्तिस्रः पेश्यः||८४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tāsāṁ vibhāgaḥ| dvē abhyantarē mahāsrōtasi pravr̥ttē| dvē yōnimukhāśrayē vr̥ttākārē| tisrō garbhamārgamāśritāḥ| tisraśca garbhāśayēśukrārttavapravēśinyō garbhaśayyāyāṁ pratibaddhāḥ| sā ca yōnau śaṅkhanābhyākr̥tyā tr̥tīya āvartē nibaddhā| rōhitamatsyamukhākārā garbhaśayyā|| 84||
Adhikarana pēśīnāṁ svarūpaṁ prayōjanañca (85) · Śloka 85
tābhirhi śarīrē tanubahalasthūlāṇupr̥thuvr̥ttahrasvadīrghasthiramr̥duślakṣṇakarkaśābhiḥ sandhyasthisirāsnāyvani pracchaditāni||85||
ताभिर्हि शरीरे तनुबहलस्थूलाणुपृथुवृत्तह्रस्वदीर्ग़स्थिरमृदुश्लक्ष्णकर्कशाभिः सन्ध्यस्थिसिरास्नाय्वनि प्रच्छदितानि||८५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ityanantarōktābhiḥ pēśībhistanutvādiguṇayuktābhiḥ śarīrē sandhyasthisirāsnāyvani pracchāditāni|| 85||
Adhikarana sirādhamanīmukhānāṁ kēśādī- nāñca saṁkhyānam (86) · Śloka 86
sirādhamanīmukhānāṁ tvaṇuśē vibhajyamānānāmēkōnatriṁśacchatasahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatāni bhavanti| tābhiridaṁ śarīraṁ gavākṣitaṁ pinaddhamātatañca| tāvanti ca kēśaśmaśrulōmāni||86||
सिराधमनीमुख़ानां त्वणुशे विभज्यमानानामेकोनत्रिंशच्छतसहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशतानि भवन्ति| ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं पिनद्धमाततञ्च| तावन्ति च केशश्मश्रुलोमानि||८६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sirāḥ nātisthūlā rajjvākāra antassuṣirā vātādivahāḥ| dhamanyastadviśēṣā ēva vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ| tābhiḥ śarīraṁ gavākṣitaṁ jālavat pinaddhaṁ baddhaṁ yantrarajjuvadātataṁ vistāritaṁ paṭatantuvat| kēśādīni ca tāvantyēva|| 86||
Adhikarana sirādhamanīnāṁ karma (87) · Śloka 87
tāsāṁ hi mukhāni tatpratibaddhānyatastāni tābhirāpyāyyantē| taiśca tāḥ svadēmabhivahanti| tathā'bhyaṅgalēpādivīryyaṁ tvaci vipakvamantarnayanti sparśañca gr̥hṇanti||87||
तासां हि मुख़ानि तत्प्रतिबद्धान्यतस्तानि ताभिराप्याय्यन्ते| तैश्च ताः स्वदेमभिवहन्ति| तथाऽभ्यङ्गलेपादिवीर्य्यं त्वचि विपक्वमन्तर्नयन्ति स्पर्शञ्च गृह्णन्ति||८७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
aṇuśō vibhajyamānānāṁ sūkṣmairbhāgaiḥ kramēṇa vibhāgaṁ gacchantīnāṁ tāsāṁ sirādhamanīnāṁ mukhāni sarvatra prasr̥tāni tatpratibaddhāni kēśādyanubaddhādi| atō hētōstāni kēśādīni tābhiḥ sirādhamanībhirāpyāyyantē| taiśca kēśādyanubaddhairmukhairētāḥ svēdamabhivahantyabhyaṅgādi vīryaṁ tvaci vipakvaṁ sadantarnayanti| sparśaṁ gr̥hṇanti||87||
Adhikarana srōtasāṁ saṅkhyēyatvādi (88) · Śloka 88
srōtāṁsi punarasaṅkhyēyānyēva| tathāpi tu sirādīni yathāsthūlaṁ yathōpayōgaṁ cānyatrōpadēkṣyantē||88||
स्रोतांसि पुनरसङ्ख़्येयान्येव| तथापि तु सिरादीनि यथास्थूलं यथोपयोगं चान्यत्रोपदेक्ष्यन्ते||८८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
srōtāṁsi mārgāḥ yairannasārō dhātutāṁ yāti| saukṣmyāt pratānavattvāccāparisaṅkhyēyāni sirādīni| sirādhamanīsrōtāṁsyasaṅkhyānyapi yathāpradhānaṁ yathōpayōgaṁ ca yāni pradhānāni, yāni cikitsārthamupayujyantē tānyanyatra sirāvibhāgādāvupadēkṣyantē|| 88||
Adhikarana prakaraṇōpasaṁhāraḥ (89) · Śloka 1
ityēvaṁ parisaṅkhyātāḥ śarīrē mūrtimantaḥ sthirā bhāvāḥ||1||
इत्येवं परिसङ्ख़्याताः शरीरे मूर्तिमन्तः स्थिरा भावाः||१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
iti śarīrē mūrttāḥ kaṭhināḥ sparśanēndriyādhigamyā bhāvāstvagādayaḥ parisaṅkhyātā yathōktēna bhēdēna|| 89||
Adhikarana śarīrē udakāṁśāḥ (90) · Śloka 90
dravāstu yattadatiyōgēna cyavamānaṁ purīṣamanubadhnāti| tathā mūtraṁ rudhiramanyāṁśca śarīrē dhātūn| yacca sarvaśarīragataṁ bāhyā tvagvibharti| yacca tvagantarē vraṇagataṁ lasīkāśabdavācyam| yaccōṣmānubaddhaṁ rōmakūpēbhyō'bhiniṣpatatsvēdavācyam| tadudakam||90||
द्रवास्तु यत्तदतियोगेन च्यवमानं पुरीषमनुबध्नाति| तथा मूत्रं रुधिरमन्यांश्च शरीरे धातून्| यच्च सर्वशरीरगतं बाह्या त्वग्विभर्ति| यच्च त्वगन्तरे व्रणगतं लसीकाशब्दवाच्यम्| यच्चोष्मानुबद्धं रोमकूपेभ्योऽभिनिष्पतत्स्वेदवाच्यम्| तदुदकम्||९०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
dravāstu bhavantīti śēṣaḥ| tē cōdakamūtrādayaḥ| tatrōdakaṁ dēhē yat karttr̥karmabhūtamatiyōgēna cyavamānaṁ purīṣamanubadhnāti| tatprasādāddhyatīsārē vēgānāṁ gatasaṅkhyatvam| tathātiyōgēna cyavamānaṁ mūtrapramēhē| raktapittē ca rudhiramiti| anyāṁśca śarīrē dhātūn pittaślēṣmādīnatiyōgēna pravartamānānanubadhnāti| tadudakamiti sambandhaḥ| subōdham|| 90||
Adhikarana svasthaśarīrē rasādīnāṁ mānam (91) · Śloka 1
tasyādyasya cāhārasārasya rasākhyasya raktasya śakr̥taḥ ślēṣmaṇaḥ pittasya mūtrasya vasāyāḥ mēdasō majjñaśca svēna svēnāñjalipramāṇēna yathāpūrvamēkādisaṅkhyāpravr̥ddhiḥ|1|
तस्याद्यस्य चाहारसारस्य रसाख़्यस्य रक्तस्य शकृतः श्लेष्मणः पित्तस्य मूत्रस्य वसायाः मेदसो मज्ज्ञश्च स्वेन स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन यथापूर्वमेकादिसङ्ख़्याप्रवृद्धिः|१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tasyētyudakasya rasākhyasyādyāhārasārasya ca raktādīnāṁ ca majjāntānāmaṣṭānāṁ svēnasvēnāñjalipramāṇēna yathāpūrvamēkādisaṅkhyāpravr̥ddhirvijñēyā| svēnasvēnētyañjalipramāṇēkāntyasyaināñjalitvam| tatpūrvāṇāṁ kramēṇaikaikāñjalivr̥ddhiḥ| majjā ēkō'ñjaliḥ dvyañjalirmēdaḥ| vasā tryañjali| yāvadudakasya daśāñjalayō dēhē|| 91||
Adhikarana śukrasya parimāṇamam (1) · Śloka 1
arddhāñjaliḥ śukrasya||1||
अर्द्धाञ्जलिः शुक्रस्य||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mastiṣkamōjasōḥ parimāṇam (92) · Śloka 92
tāvadēva mastiṣkamōjaśca||92||
तावदेव मस्तिष्कमोजश्च||९२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ōjaśśukramastiṣkāṇi pratyēkaṁ svēnāñjalipramāṇēnārdhāñjalāni| subōdham|| 92||
Adhikarana stanyayōrmānaṁ tatsambhavaśca (93) · Śloka 93
strīṇāṁ rajasō'ñjalayaścatvāraḥ| stanyasya dvau| ubhayamapi caitadrasaprasādātmakamiti| samadhātōḥ parimāṇamidam| atō vr̥ddhikṣayau yathāsvaṁ lakṣaṇairvibhāvayēdaparāṁścāparisaṅkhyātānmūrtōmūrtān bhāvān| tadyathā-māṁsakarṇādimalān vāyubuddhismr̥tyādīṁśca||93||
स्त्रीणां रजसोऽञ्जलयश्चत्वारः| स्तन्यस्य द्वौ| उभयमपि चैतद्रसप्रसादात्मकमिति| समधातोः परिमाणमिदम्| अतो वृद्धिक्षयौ यथास्वं लक्षणैर्विभावयेदपरांश्चापरिसङ्ख़्यातान्मूर्तोमूर्तान् भावान्| तद्यथा-मांसकर्णादिमलान् वायुबुद्धिस्मृत्यादींश्च||९३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ubhayaṁ rajaḥ stanyalakṣaṇaṁ rasasya dhātōḥ prasādāt sambhavati| idaṁ yathōktaṁ parimāṇaṁ samadhātōrnīrujō vijñēyam| anyasya tvētēṣāṁ vr̥ddhikṣayau dōṣabhēdīyapradarśitairyathāsvaṁ lakṣaṇairvibhāvayēt| aparāṁśca mūrttān māṁsakarṇamalādīn amūrttāṁśca vāyubuddhismr̥tyādīn bhāvānyathāsvaṁ lakṣaṇairvibhāvayēditi sambandhaḥ|| 93||
Adhikarana rasādīnāṁ mānaviṣayē dhānvantarī- yāṇāmmatam (94) · Śloka 94
dhānvantarīyāḥ punaḥ paṭhanti| vilakṣaṇāni hi śarīrāṇi nityamēva ca calā dōṣadhātumalāḥ| tasmādudakādīnāmapi samatvaṁ māṁsādivat parimāṇatō nirdēṣṭumaśakyam| kēvalaṁ svāsthyamātrēṇānumānatō lakṣayēt iti||94||
धान्वन्तरीयाः पुनः पठन्ति| विलक्षणानि हि शरीराणि नित्यमेव च चला दोषधातुमलाः| तस्मादुदकादीनामपि समत्वं मांसादिवत् परिमाणतो निर्देष्टुमशक्यम्| केवलं स्वास्थ्यमात्रेणानुमानतो लक्षयेत् इति||९४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
dhānvantarīyāḥ sauśrutāḥ| subōdham| dōṣādīnāmavyavasthitarūpatvād durjñānaṁ pramāṇam| kēvalaṁ svāsthyamātrēṇānumānāt lakṣayēditi|| 94||
Adhikarana sarvāvayavānāṁ paramāṇubhēdē- nāsaṅkhyēyatvam (95) · Śloka 95
sarva ēva tvavayavāḥ paramāṇubhēdēnātisaukṣmyādasaṅkhyēyatāṁ yānti||95||
सर्व एव त्ववयवाः परमाणुभेदेनातिसौक्ष्म्यादसङ्ख़्येयतां यान्ति||९५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
idaṁ ca vijñēyam| sthūlayā dr̥ṣṭyā aṅgapratyaṅgānāṁ saṅkhyādikamuktam| sarva ēvāvayavāḥ paramāṇubhēdēna tvatisaukṣmyāddhētōrasaṅkhyēyatāṁ yānti| tē ca paramāṇavaḥ pratikṣaṇaṁ sajātīyavijātīyasaṁyōgavibhāgābhyāṁ śarīrabhāvēna varttatē| anyathā yō va bāla āsīt sa ēva yuktvaṁ pratipanna ityēkasyāpi nānātvāyōgāt|| 95||
Adhikarana paramāṇūnāṁ saṁyōgavibhāgē vāyuḥ kāraṇam (96) · Śloka 96
tēṣāṁ saṁyōgavibhāgē paramāṇūnāṁ karmaprēritō vāyuḥ kāraṇam||96||
तेषां संयोगविभागे परमाणूनां कर्मप्रेरितो वायुः कारणम्||९६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tēṣāṁ paramāṇūnāṁ saṁyōgavibhāgē daivapauruṣakarmaprēritō vāyuḥ tatkriyatvāt kāraṇam| granthavistarabhayādvātasyōtpattirna darśyatē| kēvalamētāvadvijñēyam| karmacōditavāyuvaśāt saṁyuktāḥ paramāṇavaḥ kāryyadravyamārabhantē dvyaṇukādikramēṇa| vāyukāraṇādēva ca paramāṇūnāṁ vibhāgāt saṁyōgavināśēna kāryadravyaviśēṣaḥ|| 96||
Adhikarana bhēdābhēdābhyāṁ gr̥hītēna śarīrēṇa yathā- kramaṁ bandhamōkṣayōḥ prāptiḥ (97) · Śloka 97
tadētadaṅgamabhēdēna bhēdataśca gr̥hyamāṇaṁ bandhāya mōkṣāya ca bhavatīti||97||
तदेतदङ्गमभेदेन भेदतश्च गृह्यमाणं बन्धाय मोक्षाय च भवतीति||९७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ata upasaṁharati-tadētadanukrāntarūpamaṅgaṁ śarīramabhēdēnaikatvēna grāhyamāṇaṁ rāmaṇīyakādupādēyatvēna bandhāya janmamaraṇapravr̥ttiparamparāpravr̥ttayē bhavati| tadēvānantarōktēna prakārēṇa bhēdēna grāhyāmāṇaṁ nissāraṁ jugupsitavāstusamārabdhatvēna hētunā mōkṣāya rāgādinimittakriyākalāpaparihārādbhavati|| 97||
Adhikarana avayavaśaḥ yathāvaraṁ śarīrajñānaphalam (98) · Śloka 98
bhavati cātra- iti sarvāvayaśō yō jānāti kalēvaram| ahitēṣu sa mōhēna na kadācit pravartatē||98||
भवति चात्र- इति सर्वावयशो यो जानाति कलेवरम्| अहितेषु स मोहेन न कदाचित् प्रवर्तते||९८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ śārīrasthānē'ṅga- vibhāgō nāma pañcamō'dhyāyaḥ bhavati cātrēti ślōkēnōpasaṁhārē tantrarītiḥ| ityanēna prakārēṇa sarvāvayavaśaḥ sarvamavayavaṁ yaḥ puruṣaḥ kalēvaraṁ śarīrē jānāti sō'hitēṣu ubhayalōkaviruddhēṣu mōhānna pravarttatē| gr̥hītavastutattvaḥ- sannihitāni parityajya hitēṣvēva pravarttatē ityarthaḥ|| 98|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ śārīrasthānē pañcamō'dhyāyaḥ
Adhikarana atha sirāvibhāgō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ -- pratijñā (1) · Śloka 1
athātaḥ sirāvibhāgamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः सिराविभागमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
pūrvādhyāyē śarīrāvayavabhēdē svalpavyaktatvāt sirādirnirṇītaśēṣastatrāpi sirāṇāṁ prādhānyānnirṇayārthamadhyāyārambhaḥ|| 1||
Adhikarana daśamūlasirāḥ (2) · Śloka 2
daśamūlasirā hr̥dayapratibaddhāḥ sarvāṅgapratyaṅgēṣvōjō nayanti| tatpratibaddhā hi śarīracēṣṭā||2||
दशमूलसिरा हृदयप्रतिबद्धाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गेष्वोजो नयन्ति| तत्प्रतिबद्धा हि शरीरचेष्टा||२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
daśamūlasirā ityādi| mūlasirāḥ pradhānasirāḥ| tatō hi sarvāḥ sirāḥ bhavanti| tā aṅgēṣu pratyaṅgēṣu caujō nayanti|| 2||
Adhikarana sirāṇāṁ saṅkhyā (3) · Śloka 3
tāstu dvyaṅgulamaṅgulamardhāṅgulaṁ yavaṁ yavārdhañca gatvā drumapatrasēvanīpratāvanadbhidyamānāḥ saptaśatāni bhavanti||3||
तास्तु द्व्यङ्गुलमङ्गुलमर्धाङ्गुलं यवं यवार्धञ्च गत्वा द्रुमपत्रसेवनीप्रतावनद्भिद्यमानाः सप्तशतानि भवन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tāḥ prabhidyamānāḥ drumapatrarēkhāpratānavat saptaśatāni sirāṇāṁ bhavanti| tēnaitaduktaṁ bhavati-tā hr̥dayapratibaddhā daśa sirā hr̥dayādvyaṅgulaṁ gatvā prathamaṁ pratānaṁ muñcanti| tata aṅgulaṁ gatvā dvitīyam| tata ardhamaṅgulaṁ gatvā tr̥tīyam| tatō yavaṁ gatvā caturtham| tatō'pi yavārdhaṁ gatvā pañcamamiti| tatō na bhidyantē| sarvēṣu caivaṁ bhidyamānā iti yōjyaṁ yāvadbhēdō'sti| saptaśatāni pratānānāṁ dīrghāṇāṁ bhavanti|| 3||
Adhikarana śākhāgatāḥ sirāstatra vēdhya- sirāṇāṁ saṅkhyā ca (4) · Śloka 4
tāsāṁ catuḥśatī śākāsu| tatra ṣōḍaśābyadhanīyāḥ||4||
तासां चतुःशती शाकासु| तत्र षोडशाब्यधनीयाः||४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tābhyaścatvāri śatāni catasr̥ṣu śākāsu| tatrēti catuśśatyāṁ ṣōḍaśā vyadhanīyāḥ|| 4||
Adhikarana antarādhigatāḥ sirāstatrāvyadhanīyāśca (5) · Śloka 5
ṣaṭtriṁśaṁ śatamantarādhau| tatra dvātriṁśat||5||
षट्त्रिंशं शतमन्तराधौ| तत्र द्वात्रिंशत्||५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
antarādhau tu ṣaṭtriṁśat śatam| tatra dvātriṁśadavyadhanīyā iti sambandhaḥ|| 5||
Adhikarana mūrddhagatāḥ sirāstatrāvyadhanīyāśca (2) · Śloka 2
catuṣṣaṣṭyadhikaṁ śatamurdhvam| tatrāpi pañcāśat||2||
चतुष्षष्ट्यधिकं शतमुर्ध्वम्| तत्रापि पञ्चाशत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana śākhāsirāvivaraṇam (6) · Śloka 6
tāsāmēkaikasmin sakthni śatam| tatra na vidhyējjālandharām| tisraścābhyantaragatāḥ||6||
तासामेकैकस्मिन् सक्थ्नि शतम्| तत्र न विध्येज्जालन्धराम्| तिस्रश्चाभ्यन्तरगताः||६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tatra ṣōḍaśa śākhāsu catasr̥ṣvavadhanīyā uktāstatraikā pūrvōktajālandharā tisraścābhyantarasamāśrayā avēdhyāḥ|| 6||
Adhikarana tatrāntarādhigatasirāvivaraṇam (2) · Śloka 2
dvātriṁśacchrōṇyā gudamēḍhrāśrayāḥ| tāsāṁ dvē dvē vaṅkṣaṇayōḥ kaṭīkataruṇayōścētyaṣṭau śastratō rakṣēt|2|
द्वात्रिंशच्छ्रोण्या गुदमेढ्राश्रयाः| तासां द्वे द्वे वङ्क्षणयोः कटीकतरुणयोश्चेत्यष्टौ शस्त्रतो रक्षेत्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pr̥ṣṭhagatāḥ sirāḥ (2) · Śloka 2
caturviṁśatiḥ pr̥ṣṭhē| tāsāṁ pr̥ṣṭhavaṁśamubhayatō dvē dvē ūrdhva- gāminyau tāścatasraḥ|2|
चतुर्विंशतिः पृष्ठे| तासां पृष्ठवंशमुभयतो द्वे द्वे ऊर्ध्व- गामिन्यौ ताश्चतस्रः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udaragatāḥ sirāḥ (2) · Śloka 2
caturviṁśatirudarē| tāṁsāṁ mēḍhrasyōpari rōmarājīmubhayatō dvē dvē tā api catasraḥ||2||
चतुर्विंशतिरुदरे| तांसां मेढ्रस्योपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे ता अपि चतस्रः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vakṣōgatāḥ sirāḥ (7) · Śloka 7
catvāriṁśadvakṣasi| tāsāṁ dvē hr̥dayē| dvē ca stanamūlastanarōhitēṣu| ēkaikāpastambhāpālēṣviti| tāścaturdaśa||7||
चत्वारिंशद्वक्षसि| तासां द्वे हृदये| द्वे च स्तनमूलस्तनरोहितेषु| एकैकापस्तम्भापालेष्विति| ताश्चतुर्दश||७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
āgrīvāmulādā''cōrusandhērantarādhiḥ| tatra ṣaṭtriṁśacchataṁ sirāṇām| tadyathā-dvātriṁśat śrōṇyām| pārśvayōrdvayōḥ ṣōḍaśa| pr̥ṣṭhē caturviṁśatiḥ| urasi catvāriṁśat| iti ṣaṭtriṁśacchatamantarādhau sirāṇām| 'tatra dvātriṁśadavyadhanīyāḥ' iti yaduktaṁ tatpradarśyatē-aṣṭau śrōṇyām| vaṅkṣaṇa ubhayatra catasraḥ| kaṭīkataruṇākhyayōrmarmaṇōścatasra ityaṣṭau| pārśvayōrdvau| dvayōḥ pārśvayōrēkaikāmūrdhvagām| pr̥ṣṭhē catasraḥ| pr̥ṣṭhavaṁśasyaikasmin pārśvē ūrdhvagāminyau dvē| aparasmiṁśca dvē iti| jaṭharē catasraḥ rōmarājyāḥ pārśvayōrdvayōrdvē-dvē iti| urasi caturdaśa| tatra dvē hr̥dayē| dvē-dvē dvayōḥ stanamūlayōḥ| iti catasraḥ| stanarōhitayōścatasraḥ| apastambhayōrēkaikā| tathā''pālāpayōrapi| ēvaṁ dvātriṁśadantarādhāvavyadhanīyāḥ|| 7||
Adhikarana mūrdhajatrūrdhvasirāvivaraṇam (4) · Śloka 4
caturviṁśatirgrīvāyām| tāsāṁ catasrō'ṣṭau ca marmasaṁjñāḥ| dvē kr̥kāṭikayōḥ| dvē vidhurayōriti ṣōḍaśa śastrēṇa na spr̥śēt||4||
चतुर्विंशतिर्ग्रीवायाम्| तासां चतस्रोऽष्टौ च मर्मसंज्ञाः| द्वे कृकाटिकयोः| द्वे विधुरयोरिति षोडश शस्त्रेण न स्पृशेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hanugatāḥ sirāḥ (1) · Śloka 1
hanvōḥ ṣōḍaśa tāsāṁ sandhisambandhinyau dvē||1||
हन्वोः षोडश तासां सन्धिसम्बन्धिन्यौ द्वे||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jihvāgatāḥ sirāḥ (4) · Śloka 4
ṣōḍaśa jihvāyām| tāsāmadhō dvē rasavēdinyau| dvē vāvākpravarttinyau| tāścatasraḥ||4||
षोडश जिह्वायाम्| तासामधो द्वे रसवेदिन्यौ| द्वे वावाक्प्रवर्त्तिन्यौ| ताश्चतस्रः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nāsāgatāḥ sirāḥ (7) · Śloka 7
ṣaṭpañcāśannētrayōḥ| tayōrunmēṣanimēṣakriyē dvē-dvē| dvē cāpāṅgayōriti ṣaṭ| nāsānētragatāstu lalāṭē ṣaṣṭiḥ| tāsāṁ kēśāntānugatāścatasraḥ| dvē cā''vartayōḥ| ēkā ca sthapanyāmiti sapta||7||
षट्पञ्चाशन्नेत्रयोः| तयोरुन्मेषनिमेषक्रिये द्वे-द्वे| द्वे चापाङ्गयोरिति षट्| नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः| तासां केशान्तानुगताश्चतस्रः| द्वे चाऽऽवर्तयोः| एका च स्थपन्यामिति सप्त||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karṇagatāḥ sirāḥ (3) · Śloka 3
karṇayōḥ ṣōḍaśa| tāsāṁ śabdavāhinyau dvē| ta ēva ca śaṅkhayōstāsāṁ śaṅkhasandhigatē dvē||3||
कर्णयोः षोडश| तासां शब्दवाहिन्यौ द्वे| त एव च शङ्ख़योस्तासां शङ्ख़सन्धिगते द्वे||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana śirōgatāḥ sirāḥ (8) · Śloka 4
dvādaśa mūrdhani| tāsāmutkṣēpayōrdvē| sīmantēṣvēkaikāmēkāmadhipatāvityaṣṭau śastrēṇa pariharēt| tathākṣudrikāḥ kuṭilāḥ saṅkīrṇāḥ granthitāḥ sandhiṣu cāśastrakr̥tyāḥ||4||
द्वादश मूर्धनि| तासामुत्क्षेपयोर्द्वे| सीमन्तेष्वेकैकामेकामधिपतावित्यष्टौ शस्त्रेण परिहरेत्| तथाक्षुद्रिकाः कुटिलाः सङ्कीर्णाः ग्रन्थिताः सन्धिषु चाशस्त्रकृत्याः||४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
catuṣṣaṭyadhikaṁ śatamurdhvaṁ śirasi sirāṇāmiti yaduktaṁ tadvibhajatē-grīvāyāṁ caturviṁśatiḥ hanvōrdvayōḥ ṣōḍaśa| ṣōḍaśa jihvāyām| nāsāyāṁ caturviṁśatiḥ nētrayōḥ ṣaṭpañcāśat| lalāṭē ṣaṣṭirnāsānētrāśritāstābhyō'nanyā atō na gaṇyantē| karṇayōrdvayōḥ ṣōḍaśa sirāstā ēva śaṅkhāśritā atastatrasthā na gaṇyantē| mūrdhni dvādaśēti catuṣṣaṣṭyadhikaṁ śatam| atra 'pañcāśadavyadhanīyāḥ' iti yaduktaṁ taducyatē-grīvāyāṁ ṣōḍaśa| catasrō marmasaṁjñāḥ| dvē nīlē dvē manyē iti catasraḥ| aṣṭau marmasaṁjñāḥ mātr̥kā iti vakṣyamāṇāḥ| dvē dvayōḥ kr̥kāṭikayōḥ| dvē ca vidhurayōriti ṣōḍaśa| hanvōrdvayōḥ| dvē hanusandhibandhanakarmaṇī| jihvāyāṁ catasraḥ| dvē rasabōdhanē jihvāyā adhastayā dvē vākpravarttinyau iti catasraḥ nāsāyāṁ tisrō yatra dvē gandhavēdinyāvēkā ca tālunīti tisraḥ| nētrayōḥ ṣaṭ| nimēṣē dvē| unmēṣē dvē| apāṅgayōrdvē iti ṣaṭ| lalāṭē sapta| kēśāntagāścatasraḥ| āvarttakākhyayōrmarmaṇōrdvē| ēkā ca bhrūmadhyabhavē sthapanyākhyamarmaṇi iti sapta| karṇayōścatasraḥ| dvē śabdavāhinyau| śaṅkhayōstatsandhigatē dvē iti catasraḥ| kēśāntē'ṣṭau | dvayō rutkṣēpayōrdvē| sīmantēṣu pañca| adhipatau rōmāvarttamarmaṇyēkā ityaṣṭau| ēvaṁ śirasi pañcāśadavēdhyāḥ| kēvalamētā ēvāvēdhyāḥ| yāvat kṣudrikāḥ atisūkṣmāḥ| kuṭilā anr̥jugāminyaḥ| saṅkīrṇāḥ bahubhiranabhivyaktāḥ grathitāḥ saṅkōcēna granthirūpāḥ| tathā sandhiṣu kūrparādiṣvāśritāḥ|| 8||
Adhikarana vātādibhiśca śuddharaktavaha sirāsaṅkhyāvivaraṇam (9) · Śloka 9
tāsāṁ yathāsvaṁ turyāṁśavibhāgēna pañcasaptatyadhikaṁ śatamanilaraktaṁ vahati| ēṣa vibhāgaḥ pittaślēṣmaśuddharaktēṣvapi| sthitā hyēvaṁ dēhamanugr̥hṇanti dōṣāḥ| vyatyayēna tu pīḍayanti||9||
तासां यथास्वं तुर्यांशविभागेन पञ्चसप्तत्यधिकं शतमनिलरक्तं वहति| एष विभागः पित्तश्लेष्मशुद्धरक्तेष्वपि| स्थिता ह्येवं देहमनुगृह्णन्ति दोषाः| व्यत्ययेन तु पीडयन्ति||९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tāsāṁ ca saptānāṁ śatānāṁ yathāsvaṁ śaṅkhādigatasirāṇāṁ caturthēna vibhāgēna pratyēkaṁ pañcasaptatyadhikaṁ vātādimiśraṁ raktaṁ śuddhaṁ ca vahati| tēna pañcasaptatyadhikaṁ śataṁ sirāṇāṁ vātaraktaṁ vahati| tadvat pittaraktam, ślēṣmaraktam, śuddharaktañca| ēvamanēna sirāvahananiyamēna vyavasthitā dōṣāḥ śarīramanugr̥hṇanti| ētadviparyyayē pīḍayanti|| 9||
Adhikarana vātaraktavahasirālakṣaṇam (1) · Śloka 1
tatra śyāvāruṇāḥ praspandinyaḥ sūkṣmāḥ kṣaṇapūrṇariktā vātaraktaṁ vahanti|1|
तत्र श्यावारुणाः प्रस्पन्दिन्यः सूक्ष्माः क्षणपूर्णरिक्ता वातरक्तं वहन्ति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaraktavahasirālakṣaṇam (1) · Śloka 1
nīlapītāsitāḥ sparśōṣṇāḥ kṣiprasrāviṇyaḥ pittaraktam|1|
नीलपीतासिताः स्पर्शोष्णाः क्षिप्रस्राविण्यः पित्तरक्तम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kapharaktavahasirālakṣaṇam (1) · Śloka 1
gauryyaḥ snigdhāḥ sthirāḥ śītaḥ kaṇḍūmatyaḥ kapharaktam|1|
गौर्य्यः स्निग्धाः स्थिराः शीतः कण्डूमत्यः कफरक्तम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saṁsargasannipātavahasirālakṣaṇam (1) · Śloka 1
lakṣaṇasaṅkarē saṁsargasannipātaraktam||1||
लक्षणसङ्करे संसर्गसन्निपातरक्तम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana śuddharaktavahasirālakṣaṇam (10) · Śloka 10
samāgūḍhāḥ snigdhāḥ rōhiṇyaḥ śuddharaktamiti||10||
समागूढाः स्निग्धाः रोहिण्यः शुद्धरक्तमिति||१०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
nanu kathamētad jñāyata imāḥ sirā idaṁ vahantītyāha-tatrētyādi| subōdham| kṣaṇēna pūrṇāḥ ādhmātāḥ kṣaṇēna ca riktāḥ kṣipraṁ śīghramēva vahanti sravanti| saṁsargē kiṁ lakṣaṇamityāha-atra tu yadi dōṣāntarēṇa saṁsr̥ṣṭō bhavati tadā yathāsvaṁ lakṣaṇānāṁ saṅkarō vijñēyaḥ| rōhiṇyō lōhitāḥ| iti sirā uktāḥ|| 10||
Adhikarana dhamanīsaṅkhyā (11) · Śloka 11
dhamanyastu caturviṁśatiḥ||11||
धमन्यस्तु चतुर्विंशतिः||११||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
kramaprāptā dhamanyaḥ ucyantē-dhamanyō viśiṣṭāḥ sirā ēva| tāśca saṅkhyayā caturviṁśatiḥ|
Adhikarana dhamanīnāmupayōgaḥ (1) · Śloka 1
tābhiḥ kāyō'yamārāma iva jalahāriṇībhiḥ kēdāra iva kulyābhirupasnihyati||1||
ताभिः कायोऽयमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव कुल्याभिरुपस्निह्यति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhamanīnāmadhiṣṭhānam (12) · Śloka 12
tābhiśca nābhiścakranābhirārakairivāvr̥tā||12||
ताभिश्च नाभिश्चक्रनाभिरारकैरिवावृता||१२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yathā ārāmō jalahāriṇībhiḥ kēdāraḥ kulyābhirāpyāyyatē tadvattābhirnābhipratibaddhābhiḥ kāya āpyāyyatē| cakrasya nābhirakṣaḥ| ārāstannibaddhāni kāṣṭhāni subōdham|| 12||
Adhikarana nābhyāṁ viśēṣataḥ prāṇānāmavasthānam (13) · Śloka 13
tasyāṁ nābhyāṁ viśēṣēṇa prāṇā vyavasthitāḥ| yataśca sā'ntaragnyadhiṣṭhānam|13|
तस्यां नाभ्यां विशेषेण प्राणा व्यवस्थिताः| यतश्च साऽन्तरग्न्यधिष्ठानम्|१३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yataśca sā nābhirantaragnēradhiṣṭhānamatō'pi tasyā viśēṣēṇa prāṇā vyavasthitāḥ|| 13||
Adhikarana nābhyāṁ viśēṣataḥ prāṇānāmavasthānam (13) · Śloka 13
tasyāṁ nābhyāṁ viśēṣēṇa prāṇā vyavasthitāḥ| yataśca sā'ntaragnyadhiṣṭhānam||13||
तस्यां नाभ्यां विशेषेण प्राणा व्यवस्थिताः| यतश्च साऽन्तरग्न्यधिष्ठानम्||१३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yataśca sā nābhirantaragnēradhiṣṭhānamatō'pi tasyā viśēṣēṇa prāṇā vyavasthitāḥ|| 13||
Adhikarana nābhigatānāṁ dhamanīnāṁ prasaraṇam (14) · Śloka 14
tāsāṁ khalu dhamanīnāṁ daśōrdhvaṁ prasr̥tā daśādhaścatasrastiryyak| tatastābhiryathāsvamaṅgāvayavā dhāryyantē āpayāyyantē ca||14||
तासां ख़लु धमनीनां दशोर्ध्वं प्रसृता दशाधश्चतस्रस्तिर्य्यक्| ततस्ताभिर्यथास्वमङ्गावयवा धार्य्यन्ते आपयाय्यन्ते च||१४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tāsāṁ ca nābhipratibaddhānāṁ madhyāddaśa dhamanyaḥ ūrdhvamupari kāyaṁ gatāḥ| daśādhaḥ prasūtāḥ| tiryyak catasraḥ|
Adhikarana ūrdhvadhamanīnāṁ punarvibhāgastatkāryyañca (15) · Śloka 15
tāsāmūrdhvagā hr̥dayamabhiprapannāḥ pratyēkaṁ tridhā jāyantē| tatastriṁśatō madhyē dvē dvē vātapittakapharaktarasān vahataḥ| aṣṭābhiḥ śabdarūparasagandhā gr̥hyantē| dvābhyāṁ dvābhyāṁ bhāṣatē ghōṣaṁ karōti svapiti pratibudhyatē ca| dvē cāśru vahataḥ| dvē ca stanāśritē| nāryāḥ stanyaṁ narasya śukram||15||
तासामूर्ध्वगा हृदयमभिप्रपन्नाः प्रत्येकं त्रिधा जायन्ते| ततस्त्रिंशतो मध्ये द्वे द्वे वातपित्तकफरक्तरसान् वहतः| अष्टाभिः शब्दरूपरसगन्धा गृह्यन्ते| द्वाभ्यां द्वाभ्यां भाषते ग़ोषं करोति स्वपिति प्रतिबुध्यते च| द्वे चाश्रु वहतः| द्वे च स्तनाश्रिते| नार्याः स्तन्यं नरस्य शुक्रम्||१५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tāśca daśa hr̥dayaṁ prāpya pratyēkaṁ tridhā bhinnāḥ triṁśat sampannāḥ| tasyāśca triṁśatō dvē-dvē vātādīn pañca vahataḥ| ēvaṁ tā daśa| śabdādīṁścaturaḥ| aṣṭābhiḥ puruṣō gr̥hṇītē| tābhirhi cittasthānaṁ śabdādīni yānti| bhāṣaṇādikriyācatuṣṭayaṁ dvābhyāṁ dvābhyāṁ karōti| ēvaṁ tā aṣṭau| ghōṣaḥ śabdō vyaktaḥ| dvē aśruvahataḥ| dvē ca stanāśritē nāryyāḥ stanyaṁ vahataḥ| narasya tu ta ēva śukram| ēvaṁ triṁśat|| 15||
Adhikarana adhōgādhamanīnāṁ punarvibhāgastatkāryyañca (16) · Śloka 16
adhōgamāḥ pakvāśayasthā ēvaṁ tridhā jāyantē| tatra daśādyāḥ pūrvavat| dvē vahatō'nnaṁ mātrāśrayēṇa| dvē tōyam| dvē mūtram| dvē śukram vahatō dvē ca muñcataḥ| ta ēva nārīṇāmārttavam| dvē varcōnirasinyau sthūlāntrapratibaddhē| ēvaṁ dvādaśa| śēṣā- stvaṣṭau dhamanyastiraścīnāḥ svēdamabhitarpayanti||16||
अधोगमाः पक्वाशयस्था एवं त्रिधा जायन्ते| तत्र दशाद्याः पूर्ववत्| द्वे वहतोऽन्नं मात्राश्रयेण| द्वे तोयम्| द्वे मूत्रम्| द्वे शुक्रम् वहतो द्वे च मुञ्चतः| त एव नारीणामार्त्तवम्| द्वे वर्चोनिरसिन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे| एवं द्वादश| शेषा- स्त्वष्टौ धमन्यस्तिरश्चीनाः स्वेदमभितर्पयन्ति||१६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
yāstu nābhēradhōgamā daśa dhamanyastāḥ pakvāśaya ēvaṁ triṁśadbhavanti| tasyāśca triṁśatō daśa purvavat| dvē-dvē pañca vātādīn vahata ityarthaḥ| dvē mātrāśrayēṇānnaṁ vahataḥ| mātrāgrahaṇamādhikyapratiṣēdhapradarśanārtham| dvē tōyaṁ dvē mūtraṁ vahataḥ| dvē puruṣasya śukraṁ dēhē vahataḥ| dvē ca śukraṁ bahirmuñcataḥ| ya ēva puruṣasya śukraṁ ta ēva striyā raktam| iti catasraḥ| dvē ca sthūlāntrapratibaddhē varcōnirasanakarmaṇī| aṣṭau śēṣā yā adhōgamā api manāk tiryyaggatāstāḥ svēdamabhitarpayanti| ēvaṁ nābhēradhastriṁśat|| 16||
Adhikarana tiryyaggā dhamanīnāṁ vivaraṇam (17) · Śloka 17
tiryaggāminyaścatasrō bhidyamānāḥ subahudhā bhavantītyuktaṁ prāk||17||
तिर्यग्गामिन्यश्चतस्रो भिद्यमानाः सुबहुधा भवन्तीत्युक्तं प्राक्||१७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tiryyaggāminyaścatasrō yā nābhēḥ pārśvābhyāṁ dvē-dvē varttantē| tā bhidyamānāḥ satyō bahudhā bhavanti| ētaccōktaṁ prāgaṅgavibhāgē| tābhiridaṁ prakaraṇam| iti dhamanya uktāḥ|| 17||
Adhikarana nava bāhyāni srōtāṁsi (18) · Śloka 18
srōtāṁsi puṁsāṁ nava karṇau nētrē nāsāpuṭau mukhaṁ pāyurmūtrapathaḥ||18||
स्रोतांसि पुंसां नव कर्णौ नेत्रे नासापुटौ मुख़ं पायुर्मूत्रपथः||१८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
kramaprāptāni srōtāṁsyucyantē| srōtāṁsi chidrāṇi puṁsāṁ nava-dvē dvē dvē, ēkamēkamēkamiti ca| iti strī-puṁsayōḥ sādhāraṇāni|| 18||
Adhikarana strīṇāmadhikāni srōtāṁsi (19) · Śloka 19
anyāni ca trīṇi strīṇāṁ stanau raktapathaśca||19||
अन्यानि च त्रीणि स्त्रीणां स्तनौ रक्तपथश्च||१९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
strīṇāṁ tu trīṇyadhikāni dvē stanasrōtasī ēkaṁ ca rajaḥpatha iti bāhyāni srōtāṁsi|| 19||
Adhikarana jīvitāyatanāni srōtāṁsi (20) · Śloka 20
tathā'parāṇyantassrōtāṁsi jīvitāyatanāni trayōdaśa prāṇōdakānnadhātumalānāmayanāni||20||
तथाऽपराण्यन्तस्स्रोतांसि जीवितायतनानि त्रयोदश प्राणोदकान्नधातुमलानामयनानि||२०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
āntarāṇi trayōdaśa jīvigasyāyatanāni sthānāni| prāṇādīnāṁ pañcānāmāyatanāni mārgāḥ|| 20||
Adhikarana prāṇavāhisrōtasāṁ mūlam (21) · Śloka 21
tatra prāṇavāhināṁ hr̥dayaṁ mūlaṁ mahāsrōtaśca||21||
तत्र प्राणवाहिनां हृदयं मूलं महास्रोतश्च||२१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tatrēti nirdhāraṇē| prāṇavāhināṁ hr̥dayaṁ mūlaṁ mahāsrōtaśca|| 21||
Adhikarana prāṇavāhisrōtasāṁ dūṣaṇāni (22) · Śloka 22
tāni dhātukṣayaraukṣyapipāsākṣudvyāyāmavēgadhāraṇādibhirduṣyanti||22||
तानि धातुक्षयरौक्ष्यपिपासाक्षुद्व्यायामवेगधारणादिभिर्दुष्यन्ति||२२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tāni ca dhātukṣayādibhirduṣyanti|| 22||
Adhikarana dūṣitānāṁ prāṇavāhisrōtasāṁ lakṣaṇāni (23) · Śloka 23
tatō'tisr̥ṣṭaṁ pratibaddhamalpālpamabhīkṣṇaṁ vā saśabdaśūlamucchvasanam| tatra śvāsavatsādhanam||23||
ततोऽतिसृष्टं प्रतिबद्धमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूलमुच्छ्वसनम्| तत्र श्वासवत्साधनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tataḥ kāraṇādatisr̥ṣṭaṁ vāti baddhaṁ vōcchvasanaṁ bhavati| śvāsasyaikatvādvisargē dīrghaśca bhavati| alpālpaṁ stōkamucchvasanam| abhīkṣṇaṁ vā'tyartham| tatra duṣṭēṣu prāṇavāhiṣu srōtassu śvāsōktaṁ cikitsitam|| 23||
Adhikarana udakavāhināṁ srōtasāṁ mūlam (1) · Śloka 1
udakavāhināṁ tālu mūlaṁ klōma ca|1|
उदकवाहिनां तालु मूलं क्लोम च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udakavāhisrōtasāṁ dūṣaṇāni (1) · Śloka 1
tānyāmabhayātipānōṣṇaśuṣkānnakaṣāyatr̥ṇanigrahādibhirduṣyanti||1||
तान्यामभयातिपानोष्णशुष्कान्नकषायतृणनिग्रहादिभिर्दुष्यन्ति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dūṣitānāmudakavāhisrōtasāṁ lakṣaṇāni (2) · Śloka 2
tatō'titr̥ṣṇā mukhaśōṣaḥ karṇakṣvēḍanaṁ tamōdarśanañca| duṣṭōdakavahasrōtassu cikitsā||2||
ततोऽतितृष्णा मुख़शोषः कर्णक्ष्वेडनं तमोदर्शनञ्च| दुष्टोदकवहस्रोतस्सु चिकित्सा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana duṣṭōdakavahasrōtassu cikitsā (24) · Śloka 24
tatra tr̥ṣṇōktamauṣadham||24||
तत्र तृष्णोक्तमौषधम्||२४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
udakavāhināṁ srōtasāṁ tāluklōmanī mūlam| tēṣāmāmēna bhayādibhirdūṣaṇam| duṣsṭatvāccātitr̥ṣṇādi utpattiḥ| tatra tr̥ṣṇōktā cikitsā| atipānaṁ madyasya| uṣṇaśuṣkābhyāmannasya sambandhaḥ| tr̥ṇnigrahastr̥ṣṇāvēganirōdhaḥ| ādigrahaṇēnaivaṁ prakāraṇāmanyēṣāmapyācārakōpaśōṣakarāṇāmāhāravihārādīnāṁ grahaṇam| kṣvēlanaṁ nādaḥ| tamasa iva darśanaṁ tamōdarśanamapratipattiḥ|| 24||
Adhikarana annavahasrōtasāṁ mūlam (1) · Śloka 1
annavāhināmāmāśayō mūlaṁ vāmapārśvañca||1||
अन्नवाहिनामामाशयो मूलं वामपार्श्वञ्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annavahasrōtōduṣṭyādi (25) · Śloka 25
tēṣāṁ duṣṭau sarvaṁ mātrāśitīyōktamavagacchēt||25||
तेषां दुष्टौ सर्वं मात्राशितीयोक्तमवगच्छेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
annavāhināṁ srōtasāṁ duṣṭatvē hētuṁ kāryyaṁ pratīkāraṁ ca sarvaṁ jñātuṁ mātrāśitīyamadhyāyamavagacchēt| tēnaitaduktaṁ bhavati-annavāhināmatimātrasamaśanādīni dūṣaṇāni| duṣṭatvē viṣūcikādyutpatti| vamanādikā cikitsā| śēṣaṁ subōdham| mūlamāśrayaḥ| upakārāpakāradvāramityarthaḥ| ēvaṁ prāṇōdakānnasaptadhātumūtraśakr̥t svēdabhēdēna trayōdaśavidhāni srōtāṁsi| tatra prāṇōdakānnavāhināṁ duṣṭau hētulakṣaṇauṣadhānyuktāni|| 25||
Adhikarana rasavāhināṁ srōtasāṁ mūlāni (1) · Śloka 1
rasavāhināṁ hr̥dayaṁ mūlaṁ daśa dhamanyaśca|1|
रसवाहिनां हृदयं मूलं दश धमन्यश्च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktavāhināṁ srōtasāṁ mūlam (1) · Śloka 1
raktavāhināṁ yakr̥t plīhā ca|1|
रक्तवाहिनां यकृत् प्लीहा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana māṁsavāhināṁ srōtasāṁ mūlam (1) · Śloka 1
māṁsavāhināṁ snāyūni tvak ca|1|
मांसवाहिनां स्नायूनि त्वक् च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mēdōvāhināṁ srōtasāṁ mūlam (1) · Śloka 1
mēdōvāhināṁ vr̥kkau māṁsaṁ ca|1|
मेदोवाहिनां वृक्कौ मांसं च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthivāhināṁ srōtasāṁ mūlam (1) · Śloka 1
asthivāhināṁ jaghanaṁ mēdaśca|1|
अस्थिवाहिनां जग़नं मेदश्च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana majjavāhināṁ srōtasāṁ mūlam (1) · Śloka 1
majjavāhināṁ parvāṇyasthīni ca|1|
मज्जवाहिनां पर्वाण्यस्थीनि च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana śukravāhināṁ srōtasāṁ mūlam (1) · Śloka 1
śukravāhināṁ stanau muṣkau majjā ca|1|
शुक्रवाहिनां स्तनौ मुष्कौ मज्जा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mūtravāhināṁ srōtasāṁ mūlam (1) · Śloka 1
mūtravāhināṁ bastirvaṅkṣaiṇā ca|1|
मूत्रवाहिनां बस्तिर्वङ्क्षैणा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana śakr̥dvāhināṁ srōtasāṁ mūlam (1) · Śloka 1
śakr̥dvāhināṁ pakvāśayaḥ sthūlāntraṁ ca|1|
शकृद्वाहिनां पक्वाशयः स्थूलान्त्रं च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svēdavāhināṁ srōtasāṁ mūlam (1) · Śloka 1
svēdavāhināṁ mēdō rōmakūpāśca||1||
स्वेदवाहिनां मेदो रोमकूपाश्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasavahādisrōtasāṁ dūṣaṇādīni (26) · Śloka 26
tēṣāṁ dūṣaṇaṁ vividhamahitāhāravihāramupadravān pr̥thakpr̥thak sādhanaṁ dōṣādivijñānīyādyathāsvaṁ vr̥ddhikṣayalakṣaṇēna lakṣayēt||26||
तेषां दूषणं विविधमहिताहारविहारमुपद्रवान् पृथक्पृथक् साधनं दोषादिविज्ञानीयाद्यथास्वं वृद्धिक्षयलक्षणेन लक्षयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tēṣāṁ rasavāhyādīnāṁ srōtasāṁ nānāprakāramahitāhāravihāraṁ dūṣaṇam| tacca tīkṣṇamatinā parikalpanīyam| duṣṭānāmupadravā vyādhayaḥ taccikitsā ca dōṣādivijñānīyōktēna 'rasō'pi ślēṣmavat' ityādinā vr̥ddhikṣayalakṣaṇēna lakṣayēt| tēnaitaduktaṁ bhavati-āhārādi viśēṣavaśādrasavāhiṣu duṣṭēṣu kadācidrasavr̥ddhijā rōgāstatra yathāsvaṁ cikitsēti| ēvaṁ sarvatrāpi vācyam|| 26||
Adhikarana srōtasāṁ viddhalakṣaṇam (27) · Śloka 27
vyadhē tu srōtasāṁ bhramamōhakampapralāpādhmānaśūlā'rucitr̥ṭchardijvarātirudhirasrutimūtrapurīṣarōdhā maraṇañca||27||
व्यधे तु स्रोतसां भ्रममोहकम्पप्रलापाध्मानशूलाऽरुचितृट्छर्दिज्वरातिरुधिरस्रुतिमूत्रपुरीषरोधा मरणञ्च||२७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
anantarōktānāṁ ca srōtasāṁ vyadhē śastrāditāḍanē jantōrbhramādyudbhavaḥ|| 27||
Adhikarana srōtōviddhaṁ pratyākhyāya -- cikitsēt (28) · Śloka 28
tasmātsrōtōviddhaṁ pratyākhyāyōpacarēt||28||
तस्मात्स्रोतोविद्धं प्रत्याख़्यायोपचरेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tasmādvaidyaḥ srōtōviddhaṁ cikitsāyāṁ pratyākhyānaṁ kr̥tvā asādhyatāmuktvā daivātkiñcidbhavēditi śāstrānugamanēnōpācarēt|| 28||
Adhikarana uddhr̥taśalyasya cikitsānirdēśaḥ (29) · Śloka 29
uddhr̥taśalyaṁ ca sadyōvraṇavidhānēna||29||
उद्धृतशल्यं च सद्योव्रणविधानेन||२९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
antaḥśalyaṁ ca srōtōviddhaṁ śalyamuddhr̥tyōpācarēditi sambandhaḥ| kēnētyāha-vakṣyamāṇēna sadyōvraṇavidhānēna|| 29||
Adhikarana sirādhamanī srōtasāmabhēdaḥ (30) · Śloka 30
tatra srōtasāmēva viśēṣāḥ sirādhamanyaḥ||30||
तत्र स्रोतसामेव विशेषाः सिराधमन्यः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyamatēna sirādīnāṁ bhinnatvam (31) · Śloka 31
anyē tvanyatvamicchanti sirādhamanīsrōtasām| kēvalaṁ parasparasannikarṣāt sadr̥śakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva lakṣyatē||31||
अन्ये त्वन्यत्वमिच्छन्ति सिराधमनीस्रोतसाम्| केवलं परस्परसन्निकर्षात् सदृशकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव लक्ष्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
anyē tvācāryyāḥ sirādīnāṁ pr̥thaktvamicchantyēvaṁ ca bruvatē yat sirādīnāṁ parasparavilakṣaṇānāmavibhāga iva lakṣyatē| tat kēvalaṁ parasparasannikarṣādinā hētutritayēna| sadr̥śaṁ karma vāhakatvaṁ yēṣāṁ tē tathōktāḥ| saukṣmyaṁ sūkṣmatā|| 31||
Adhikarana aparamatēna dhātvavakāśāḥ -- srōtaśśabdādināmāḥ (32) · Śloka 32
aparē punarāhuḥ-srōtāṁsi sirādhamanyō rasavāhinyō nāḍyaḥ panthānō'yanāni mārgāḥ śarīracchidrāṇi saṁvr̥ tāsaṁvr̥tāni sthānānyāśayāḥ kṣayā nikētāścēti śarīrē dhātvavakāśānāṁ lakṣyālakṣyāṇāṁ nāmānīti||32||
अपरे पुनराहुः-स्रोतांसि सिराधमन्यो रसवाहिन्यो नाड्यः पन्थानोऽयनानि मार्गाः शरीरच्छिद्राणि संवृ तासंवृतानि स्थानान्याशयाः क्षया निकेताश्चेति शरीरे धात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानीति||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana srōtōduṣṭyā dhātuduṣṭyādi (3) · Śloka 3
tē cāvakāśāḥ prakupitāḥ sthānasthān mārgasthāṁśca dhātūn prakōpayanti| tē'pi kupitāstāni srōtāṁsi srōtāṁsi ca srōtāṁsi| dhātavaśca dhātūn||3||
ते चावकाशाः प्रकुपिताः स्थानस्थान् मार्गस्थांश्च धातून् प्रकोपयन्ति| तेऽपि कुपितास्तानि स्रोतांसि स्रोतांसि च स्रोतांसि| धातवश्च धातून्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvēṣāmēva dūṣayitārō dōṣāḥ (1) · Śloka 1
tēṣāṁ sarvēṣāmēva dūṣayitārō duṣṭā dōṣāḥ|1|
तेषां सर्वेषामेव दूषयितारो दुष्टा दोषाः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnidōṣāddōṣaduṣṭiḥ (1) · Śloka 1
tē ca prāyaśō duṣyantyagnidōṣāt|1|
ते च प्रायशो दुष्यन्त्यग्निदोषात्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agninimittānyāyurārōgyādīni (1) · Śloka 1
tasmāttannimittānyāyurārōgyabalōpacayavarṇaujāṁsi|1|
तस्मात्तन्निमित्तान्यायुरारोग्यबलोपचयवर्णौजांसि|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhātvagnibhūtāgniprabhr̥tī- nyagnipratibaddhānyēva (1) · Śloka 1
tatpratibaddhānyēva ca rañjakādīni bhūtāgnayō dhātvagnayaśca||1||
तत्प्रतिबद्धान्येव च रञ्जकादीनि भूताग्नयो धात्वग्नयश्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvamannamamr̥taṁ viṣaṁ cāpakvam (33) · Śloka 33
tathā'nnamapi pittēnaiva pakvamamr̥tatāṁ yātyapakvaṁ ca viṣatām||33||
तथाऽन्नमपि पित्तेनैव पक्वममृततां यात्यपक्वं च विषताम्||३३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
srōtōduṣṭyā dhātudūṣaṇaṁ dhātuduṣṭyā srōtōdūṣaṇaṁ cāha-ta ityādinā| prakupitā duṣṭāḥ sthānamāśayastatra tiṣṭhantīti sthānasthāḥ| srōtāṁsi ca srōtāṁsīti yāni srōtāṁsi duṣṭāni bhavanti tānyanyānyapi dūṣayanti| ēvaṁ dhātūnāmapi vācyam| tēṣāṁ sarvēṣāṁ dhātūnāṁ dhātvāśayānāṁ ca duṣṭān vātādīnantarēṇa nānyad duṣṭau kāraṇam | dōṣāṇāṁ duṣṭirapi prāyō'gnidōṣāt| anyat subōdham|| 33||
Adhikarana pācakāgniḥ (34) · Śloka 1
tatra pittaviśēṣaḥ pācakasaṁjñō'gniriti prāgabhihitaḥ||1||
तत्र पित्तविशेषः पाचकसंज्ञोऽग्निरिति प्रागभिहितः||१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tatrētyādinā pācakasaṁjñamagniṁ prastauti| prāgdōṣabhēdīyē pācakasaṁjñaḥ pittabhēdō'nnasya paktāgnirityuktavānasāvācāryyaḥ|| 34||
Adhikarana matāntarēṇāgnisvarūpam (35) · Śloka 35
anyē punarācakṣatē-dōṣadhātumalasannipātajanitō'ntaruṣmā yathānirdiṣṭādhiṣṭhānakarmāgniriti||35||
अन्ये पुनराचक्षते-दोषधातुमलसन्निपातजनितोऽन्तरुष्मा यथानिर्दिष्टाधिष्ठानकर्माग्निरिति||३५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
anyē punarācāryyāḥ pittamagniriti nēcchanti| dōṣādisaṁyōgaviśēṣajanitō'ntaśśarīra uṣmāgrahāṇyadhiṣṭhānaḥ pākarāgādikarmāgnirityāhuḥ| athānantaramasya granthasya tātparyyārtha ucyatē- ihāyurvēdē ubhayēṣāmācāryyāṇāṁ bhinnadarśanam| ēkēṣāmantarāgni pakvānnasārāt kramēṇa dhātuparipōṣō'nyēṣāṁ yaugapadyēnēti|| 35||
Adhikarana annasya sthūlapākakramaḥ (36) · Śloka 36
sa khalu vidhivadabhyavahr̥tamannajātaṁ prāṇēna vāyunā kōṣṭhamākr̥ṣṭaṁ dravairvibhinnasaṅghātaṁ snēhēna mr̥dūkr̥tamabhisandhukṣitaḥ samānēnāmāśayasthaṁ sthālīsthamivāmbutaṇḍulamagnirantaragniḥ pacati||36||
स ख़लु विधिवदभ्यवहृतमन्नजातं प्राणेन वायुना कोष्ठमाकृष्टं द्रवैर्विभिन्नसङ्ग़ातं स्नेहेन मृदूकृतमभिसन्धुक्षितः समानेनामाशयस्थं स्थालीस्थमिवाम्बुतण्डुलमग्निरन्तरग्निः पचति||३६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
atra kramavādinaḥ āhuḥ-puruṣēṇa bhujyamānamannaṁ kaṭhinataradaśanābhighātajarjaritaṁ prayatnēnōdīritēna prāṇākhyēnānilēna kaṇṭhanāḍyā mahāsrōtasi nikṣiptaṁ nābhidēśacāriṇā samānēna nābhipārśvagrahētyākhyapittadharākalāmaryyādē āmāśayē vidhr̥taṁ dravēṇa jalādinā vibhinnasaṅghātaṁ snēhēna ca mārdavamāpāditaṁ pācakēnēva samānēna sandhukṣitaḥ pradīpitaḥ sannantaragniḥ pacati| yathā'gniḥ bāhyastōyataṇḍulaṁ sthālīsthaṁ pacati|| 36||
Adhikarana annasyāṇupākakramaḥ (37) · Śloka 37
tattu sarvarasamapi pacyamānamādau madhurībhūtaṁ kaphaṁ phēnībhūtamudīrayati| tatō vidagdhamamlībhūtamāmāśayāt cyavamānamacchaṁ pittam| prāpya ca pakvāśayaṁ kaṭukībhūtamanilam||37||
तत्तु सर्वरसमपि पच्यमानमादौ मधुरीभूतं कफं फेनीभूतमुदीरयति| ततो विदग्धमम्लीभूतमामाशयात् च्यवमानमच्छं पित्तम्| प्राप्य च पक्वाशयं कटुकीभूतमनिलम्||३७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tatra cāmāśayē tadannaṁ sarvarasamapi pacyamānaṁ sat prathama viklēdamātrāvasthāyāṁ mādhuryamiva prāptaṁ sat kaphamudīrayēt| tacca phēnabhūtaṁ yathā dadhyāditaḥ kṣubhitāt prathamaṁ phēnasambhavaḥ| tataścāmāśayāt pākēna cyavamānamamlībhūtaṁ satsvacchaṁ pittamudīrayēt| tatō'pyāmāśayāt cyutaṁ pakvāśayē'gninā śōṣitakaṭukībhūtaṁ sattadannaṁ mārutamudīrayēt|| 37||
Adhikarana bhaurikāgnipākaḥ (38) · Śloka 38
tataścaivaṁ viklinnaṁ āhārē pañca pañcātmakā mahābhūtāgnayō vāyunā vyastān yathāsvaṁ pañcaiva bhūtaguṇānāhārasthān pacanti| tē pakvāḥ punaryathāsvamēva dēhāśritāṁśca svavikārabhūtān bhūtaguṇānāpyāyayanti||38||
ततश्चैवं विक्लिन्नं आहारे पञ्च पञ्चात्मका महाभूताग्नयो वायुना व्यस्तान् यथास्वं पञ्चैव भूतगुणानाहारस्थान् पचन्ति| ते पक्वाः पुनर्यथास्वमेव देहाश्रितांश्च स्वविकारभूतान् भूतगुणानाप्याययन्ति||३८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
jaṭharāgninā kiñcitpakvaviklinnāhārē pañca mahābhūtāgnayaḥ pārthivādayaḥ pañcāhārasthān yathāsvaṁ mahābhūtaguṇān pārthivādīna āhārabhāgān pacanti| pārthivō'gnisādr̥śyāt pārthivamēvāhārabhāgaṁ pacati| āpya āpyamēva| sarvatra guṇaśabdō'vayavavācī| tē ca pārthivādayaḥ pañca guṇā pārthivādibhiḥ pañcabhiragnibhiḥ pakvāḥ pārthivādīnēkadēhasthān bhūtaguṇānāpyāyayanti| yathāsvamātmīyajātyanatikramēṇa svavikārabhūtānityannavikārā ēvadēhē mahābhūtaguṇāḥ|| 38||
Adhikarana sārakiṭṭavibhajanam (39) · Śloka 39
ēvañca pakvādāhārādvividhauṣadhagarbhādiva snēhādacchaḥ sārabhūtō rasākhyaḥ kiṭṭākhyaśca malō'bhinirvartatē||39||
एवञ्च पक्वादाहाराद्विविधौषधगर्भादिव स्नेहादच्छः सारभूतो रसाख़्यः किट्टाख़्यश्च मलोऽभिनिर्वर्तते||३९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ēvamanantarōktēna prakārēṇa pakvādannāt dvau rāśī bhavataḥ- kiṭṭaṁ sāraśca| yathā nānāprakārauṣadhagarbhād ghr̥tāt snēhaḥ kalkaśca|
Adhikarana sārakiṭṭābhyāṁ srōtaḥpūraṇam (40) · Śloka 40
tābhyāñca sāramalābhyāṁ tadātmakānāmēva śarīraguṇānāṁ dhātvākhyānāṁ yathāsvaṁ srōtāṁsi pāramparyyēṇāvicchinnasantānamāpūryyantē||40||
ताभ्याञ्च सारमलाभ्यां तदात्मकानामेव शरीरगुणानां धात्वाख़्यानां यथास्वं स्रोतांसि पारम्पर्य्येणाविच्छिन्नसन्तानमापूर्य्यन्ते||४०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tābhyāṁ sāramalābhyāṁ tadātmakānāṁ sāramalasvabhāvānāṁ dhātvākhyānāṁ śarīraguṇānāṁ raktādīnāṁ mūtradīnāṁ ca pāramparyyēṇa kramaprāptyāvicchinnapravāhaṁ kr̥tvā srōtāṁsyā''pūryyantē|| 40||
Adhikarana dhātupōṣaṇakramaḥ (41) · Śloka 1
srōtōbhyaśca yathāvibhāgaṁ yathāyathamēva dhātavaḥ puṣyanti||1||
स्रोतोभ्यश्च यथाविभागं यथायथमेव धातवः पुष्यन्ति||१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tēbhyō yathāsvaṁ dhātavaḥ puṣyanti|| 41||
Adhikarana dhātūnāṁ mithaḥ pōṣyapōṣaka- tvē'pi na pūrvēṣāmapacayaḥ (42) · Śloka 42
uttarōttarānupravēśē'pi ca purvēṣāṁ srōtasāṁ yathākālaṁ samyagāhārōpayōgēna pariṇāmavatāpyāyyamānānāṁ nāpacayō bhavati| tataśca dhātvākhyāḥ prasādamalāḥ svaṁ svamēva mānamanuvartantē yathāvayaḥśarīram||42||
उत्तरोत्तरानुप्रवेशेऽपि च पुर्वेषां स्रोतसां यथाकालं सम्यगाहारोपयोगेन परिणामवताप्याय्यमानानां नापचयो भवति| ततश्च धात्वाख़्याः प्रसादमलाः स्वं स्वमेव मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम्||४२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
pūrvasya raktādērdhātōruttarānupravēśē'pi māṁsādibhāvagamanē'pi na pūrvēṣāṁ raktādisrōtasāmapacayō bhavati| kimbhūtānāṁ pūrvadhātusrōtasām ? yathākālaṁ kālavicchēdēna samyagāhārōpayōgēnāpyāyyamānānām| kimbhūtēnāhārōpayōgēnāha-pariṇāmavatā| tēnaitaduktaṁ bhavati-sadaivāvicchēdēna srōtāṁsi pariṇatō'nnasārō yāti| pūrvēbhyaśca pūrvāṇyāpūryyantē| atastēṣāmanapacayaḥ| tathā pariṇāmēna ca dhātvākhyā dēhadhāraṇāḥ prasādāśca malāśca vayaśśarīrānatikramēṇa svaṁ-svaṁ pramāṇamañjalyādiviśēṣēṇōktaṁ nātivarttantē| prasādāḥ sārā raktamāṁsakaṇḍarādīni| malāḥ kiṭṭaṁ kaphalasīkāpittādi| vayō'natikramēṇēti bālasya pravr̥ddhasya cōktāt parimāṇāddhīnatvaṁ nēti jñāpanārtham| yathāśarīramiti mahāśarīrēṣu prasādamalāḥ prabhūtā bhavanti| laghudēhēṣvalpatā iti jñāpayati||
Adhikarana kramadhātupariṇāmādinirdēśaḥ (43) · Śloka 43
tatrā''hārarasō vyānavikṣiptō yathāsvaṁ saptasu dhātvagniṣu kramāt pacyamānaḥ svātmabhāvapracyutisamanantaramēva prāptaraktādidhātusaṁjñakaḥ kālavadaskhalitabalapramāṇō dēhamūrjayitvā dhātūn dhātumalāṁśca puṣṇāti||43||
तत्राऽऽहाररसो व्यानविक्षिप्तो यथास्वं सप्तसु धात्वग्निषु क्रमात् पच्यमानः स्वात्मभावप्रच्युतिसमनन्तरमेव प्राप्तरक्तादिधातुसंज्ञकः कालवदस्ख़लितबलप्रमाणो देहमूर्जयित्वा धातून् धातुमलांश्च पुष्णाति||४३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tatrētyādinā'smin kramadhātupākavādē kramaṁ darśayati| āhārasya pradhānāgninā pakvasya sataḥ yō rasō bhavati sa vyānēna hr̥dayamūlabhavēna vāyunā vikṣiptaḥ prēritaḥ srōtassu viniyuktāḥ san dhātvagniṣu pacyamānaḥ viśiṣṭatatkālavyapadēśayōgyasvarūpapracyutyēkakālaṁ prāptaraktādidhātusaṁjñaḥ kālavadavicchinnavāhī dhātūn raktādīn dhātumalāṁśca kaphādīn puṣṇāti| raktaṁ raktāgnērēva pākēna bhavati| māṁsaṁ māṁsāgnirēvētyēvamādi yathāsvaśabdarthaḥ dēhamūrjayan śarīraṁ prāṇayan|| 43||
Adhikarana mūtrapurīṣōtpattiḥ (44) · Śloka 44
athānnakiṭṭamacchaṁ mūtraṁ ghanaṁ śakr̥t||44||
अथान्नकिट्टमच्छं मूत्रं ग़नं शकृत्||४४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
athētyādinā prasādamalayōrvibhāgaṁ darśayati| yō yasya pākāt prasādaḥ sa tasya sārō, yō malaḥ sa kiṭṭaḥ| subōdham|| 44||
Adhikarana rasasya sārakiṭṭē (1) · Śloka 1
rasasya sārō raktaṁ malaḥ kaphō lasīkā ca||1||
रसस्य सारो रक्तं मलः कफो लसीका च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktasya sārakiṭṭē (2) · Śloka 2
raktasya sārō māṁsaṁ kaṇḍarāḥ sirāśca| malaḥ pittam|2|
रक्तस्य सारो मांसं कण्डराः सिराश्च| मलः पित्तम्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana māṁsasya sārakiṭṭē (2) · Śloka 2
māṁsasya sārō mēdastvacō vasā ca| kiṭṭaṁ karṇākṣināsikāsyarōmakūpaprajananamalāḥ|2|
मांसस्य सारो मेदस्त्वचो वसा च| किट्टं कर्णाक्षिनासिकास्यरोमकूपप्रजननमलाः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mēdasaḥ sārakiṭṭē (2) · Śloka 2
mēdasaḥ sārō'sthisnāyusandhayaḥ| kiṭṭaṁ svēdaḥ|2|
मेदसः सारोऽस्थिस्नायुसन्धयः| किट्टं स्वेदः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthnaḥ sārakiṭṭē (2) · Śloka 2
asthnaḥ sārō majjā| kiṭṭaṁ kēśarōmanakhāḥ||2||
अस्थ्नः सारो मज्जा| किट्टं केशरोमनख़ाः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana majjñaḥ sārakiṭṭē (45) · Śloka 45
majjñastu sāraḥ śukraṁ malō'kṣiviṭtvacāṁ snēhaḥ||45||
मज्ज्ञस्तु सारः शुक्रं मलोऽक्षिविट्त्वचां स्नेहः||४५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
annamalasya ghanācchabhēdēna dvaividhyam| lasīkā jalasadr̥śī| vasā svacchasnēhaḥ| karṇādiṣaṭkasya malaśabdēna sambandhaḥ| karṇādiṣu malō dr̥śyata ēva| prajananaṁ mēhanam| sandhayō'sthibhāgāḥ pūrvamuktāḥ| akṣyādēḥ snēhō malaḥ|| 45||
Adhikarana śukrasya sāraḥ (46) · Śloka 46
śukrasya sāramōjaḥ| atyantaśuddhatayā'sya malābhāvaḥ| anyē punarata ēva tasya nēcchanti pākam| aparē punaḥ śukrasāraṁ garbhamēvāmananti||46||
शुक्रस्य सारमोजः| अत्यन्तशुद्धतयाऽस्य मलाभावः| अन्ये पुनरत एव तस्य नेच्छन्ति पाकम्| अपरे पुनः शुक्रसारं गर्भमेवामनन्ति||४६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
śukrasya tu kramēṇa sārasāratvācchuddhatayā malābhāvaḥ| aparē ācāryyāḥ| ataḥ sārādapi sārataratvāddhētōḥ śukrasya pākaṁ nēcchanti| anyē tvācāryyāḥ śukrasya sārō garbha ityāmanantīti|
Adhikarana pañcātmakasya vāyōrutpattiḥ (47) · Śloka 47
vāyuḥ punaragnērāhārasya ca bahvalpatayā tasmāttasmānmūrcchanāviśēṣādamūrttaḥ śabdavānīṣacchabdaḥ pracurō'lpō vā pañcātmā kōṣṭhē prādurbhavati||47||
वायुः पुनरग्नेराहारस्य च बह्वल्पतया तस्मात्तस्मान्मूर्च्छनाविशेषादमूर्त्तः शब्दवानीषच्छब्दः प्रचुरोऽल्पो वा पञ्चात्मा कोष्ठे प्रादुर्भवति||४७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
ādhyātmikānāṁ bhāvānāṁ sambhavōktiprasaṅgē vāyōrdvitayēna prakārēṇa sambhava ucyatē| vāyuḥ kōṣṭhē prāṇādibhēdēna pañcātmā prādurbhavati| kutō hētōḥ ? ābhyāṁ mūrcchanāviśēṣāt| kathamāha-agnērbahutayā kadācidagnēḥ samatvē'pyāhārasyālpatayā ca| vāyuḥ kutaścinmūrcchanāviśēṣādamūrttō'pi sañchabdavān bhavati| kutō'pīṣacchabdaḥ kutō'pi pracuraḥ| kutō'pyalpa iti| amūrttō'kaṭhinaḥ|| 47||
Adhikarana 'sarvē'nnamayā bhāvāḥ' kramadhātuvāda- siddhāntōpasaṁhāraḥ (48) · Śloka 48
ēvaṁ ca kr̥tvā'nnamayā ēva dēhē sarvē bhāvāḥ| tēnaiva cēdamēvaṁ cirēṇa vyāptamantarbahiḥ śarīrayantramanavaratapravāhēṇa svāsthyabalōpacayayuktaṁ yāvat karmōpādānaṁ yāpyatē| anyathā tvannarasōkṣēpaṇādvibaddhasrōtasā vā yathāvadana- bhisandhīyamānadhātupravāhamantarā vyavacchidyatē| vyādhi bhājanaṁ vā bhavati||48||
एवं च कृत्वाऽन्नमया एव देहे सर्वे भावाः| तेनैव चेदमेवं चिरेण व्याप्तमन्तर्बहिः शरीरयन्त्रमनवरतप्रवाहेण स्वास्थ्यबलोपचययुक्तं यावत् कर्मोपादानं याप्यते| अन्यथा त्वन्नरसोक्षेपणाद्विबद्धस्रोतसा वा यथावदन- भिसन्धीयमानधातुप्रवाहमन्तरा व्यवच्छिद्यते| व्याधि भाजनं वा भवति||४८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tasmāt sarvē śārīrā bhāvā annamayāḥ| tēnaiva cānnēnāvicchinnapravāhēṇa idamanantarōktēna kramēṇa śarīraṁ vipariṇamati| adhyātmētyātmani bahirvahirbhāgē| śarīrayantrakaṁ yāpyata iti sambandhaḥ| kimbhūtamityāha-svāsthyēna balōpacayēna ca yuktam| ētacca yāvatkarmōpādānamāha| taddhētukakarmaparikṣayāt| anyathētyādi subōdham| iti kramadhātuvādaḥ|| 48||
Adhikarana anyamatēna rasādidhātusambhavakramaḥ (49) · Śloka 49
anyē tu varṇayanti-abhyavahr̥tamātrasyāhā''rasya kaṇṭhanāḍīpraluṭhitasya mahānimnamavatīrṇasya yō ya ēvāṁśaḥ kāyāgninā'valīḍhaḥ pākamupanīyatē tasya tasyaiva prasādākhyō rasalēśō'bhinirvr̥ttisamanantaraṁ samaṁ samastadhātuṣu saṁvr̥tāsaṁvr̥taiḥ pravisr̥tō vivr̥tamukhēṣvāsannēṣu srōtassu bhūyān prathamataraṁ cānvēti| paryyāyēṇētarēṣvapi| ēvamannarasa ēva sākṣātsarvadhātūn kēnacidēva kālabhēdēna puṣṇāti na punardhātavō dhātvantaratāṁ svarūpōpamardēna pratipadyanta iti||49||
अन्ये तु वर्णयन्ति-अभ्यवहृतमात्रस्याहाऽऽरस्य कण्ठनाडीप्रलुठितस्य महानिम्नमवतीर्णस्य यो य एवांशः कायाग्निनाऽवलीढः पाकमुपनीयते तस्य तस्यैव प्रसादाख़्यो रसलेशोऽभिनिर्वृत्तिसमनन्तरं समं समस्तधातुषु संवृतासंवृतैः प्रविसृतो विवृतमुख़ेष्वासन्नेषु स्रोतस्सु भूयान् प्रथमतरं चान्वेति| पर्य्यायेणेतरेष्वपि| एवमन्नरस एव साक्षात्सर्वधातून् केनचिदेव कालभेदेन पुष्णाति न पुनर्धातवो धात्वन्तरतां स्वरूपोपमर्देन प्रतिपद्यन्त इति||४९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
anyē punarācāryyāḥ annarasādēva sakaladhātusambhavaṁ varṇayanti| na ca dhātōrdhātvantarādutpattimicchanti| kathamityāha-abhyavahr̥tamātrasyētyādi| ya ēvāhārabhāgaḥ kōṣṭhaprāptisamanantaramagninā sambadhyatē tasyaiva tēna pakvasyayō'nnasāraḥ sa tadaiva sarvadhātusrōtassvanugacchati| kēvalaṁ tvayaṁ viśēṣaḥ| vivr̥tamukhēṣu asaṁvr̥tēṣu srōtassu sārasambhavadēśāsannēṣu ca prathamamanvēti bhūyāṁścānvēti| itarēṣu saṁvr̥ttamukhēṣu dūrēṣu ca viparyyayēṇa| svalpaścirēṇa cētyarthaḥ| ēvamasmin pakṣē kēvala- madhikr̥tasyānnasārasya sakaladhātuparipākatvamuktam| yathōttaraṁ tu dhātusrōtasāṁ saṁvr̥tamukhatvād dūradūrataratvācca kālabhēda aṅgīkr̥ta ēva| tēna dvayōrapi pakṣayōranyatayā na yugapaddhātusambhavaḥ| ēkatra dhātōrdhātvantarōtpādādanyatra saṁvr̥tatvadūratvābhyāmiti| subōdham|| 49||
Adhikarana balabhēdēnāgnēścāturvidhyam (2) · Śloka 2
agnistu balabhēdēna caturvidhō bhavati| samō viṣamastīkṣṇō mandaśca||2||
अग्निस्तु बलभेदेन चतुर्विधो भवति| समो विषमस्तीक्ष्णो मन्दश्च||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samāgnilakṣaṇam (1) · Śloka 1
tatra samō yaḥ samyagēvōpayuktamannaṁ samyak pacati|1|
तत्र समो यः सम्यगेवोपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viṣamāgnilakṣaṇam (1) · Śloka 1
viṣamō'samyagapyapayuktaṁ pacati samyagapi ca na pacati||1||
विषमोऽसम्यगप्यपयुक्तं पचति सम्यगपि च न पचति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tīkṣṇāgnilakṣaṇam (2) · Śloka 2
tīkṣṇō'samyagapyupayuktamāśu pacati| sa ēva vardhamānō 'tyagnirbhavati||2||
तीक्ष्णोऽसम्यगप्युपयुक्तमाशु पचति| स एव वर्धमानो ऽत्यग्निर्भवति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandāgnilakṣaṇam (1) · Śloka 1
mandastu samyagapyupayuktamudaragauravādhmānavibandhāṭōpāntrakūjanamukhaśōṣavāyustambhādīnyāmaliṅgāni darśayitvā cirāt pacati||1||
मन्दस्तु सम्यगप्युपयुक्तमुदरगौरवाध्मानविबन्धाटोपान्त्रकूजनमुख़शोषवायुस्तम्भादीन्यामलिङ्गानि दर्शयित्वा चिरात् पचति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jāṭharāgnēḥ rakṣaṇīyatvaṁ tatra kramaśca (50) · Śloka 50
bāhyēnāpi ca jvālāṅgārātmakēnāgninā naikākāraḥ sarvadā pākō bhavati| kimutāntarāśrayēṇōṣṇātmanā samēnāpi| tasmāt taṁ prayatnatō rakṣēt||50||
बाह्येनापि च ज्वालाङ्गारात्मकेनाग्निना नैकाकारः सर्वदा पाको भवति| किमुतान्तराश्रयेणोष्णात्मना समेनापि| तस्मात् तं प्रयत्नतो रक्षेत्||५०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
agnistviti| balabhēdēnēti agnicātruvidhyakāraṇam| tatrētyādinā'syāgnicatuṣṭayasya lakṣaṇamucyatē| samō nityadharmā iti ca sarvatrānnarakṣāmātrāśītyādyuktaprakārēṇa| udaragauravādīnyāmaliṅgānyādigrahaṇēnānyāni ca| bāhyōnāpītyādinā jāṭharasyāgnēḥ prayatnaparirakṣaṇīyatvaṁ darśayati|| 50||
Adhikarana agnīnāṁ rakṣaṇaṁ vaiṣamyē cikitsā ca (51) · Śloka 51
tatra pravarēṇa sātmyēna samaṁ yathāsvamaparēṇētarān kramaśaḥ sātmyamāpādya pravarēṇa paripālayēddōṣōpakramaṇiyōktēna ca vātādisādhanēna grahaṇīrōgavihitaiścauṣadhavyāyāmamayōgairiti||51||
तत्र प्रवरेण सात्म्येन समं यथास्वमपरेणेतरान् क्रमशः सात्म्यमापाद्य प्रवरेण परिपालयेद्दोषोपक्रमणियोक्तेन च वातादिसाधनेन ग्रहणीरोगविहितैश्चौषधव्यायाममयोगैरिति||५१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
tatrēti nirdhāraṇē| samamutkr̥ṣṭamagnimutkr̥ṣṭēna sātmyēna sarvarasākhyēna rakṣēditarān viṣamādīnagnīnitarēṇa pravarēṇa sātmyēnāsarvarasākhyēna| yathādōṣaṁ sātmyamāpādya pravarēṇaiva paripālayēt| dōṣōpakramaṇīyōktayā vātacikitsayā viṣamam| pittacikitsayā tīkṣṇam| kaphacikitsayā ca mandaṁ cikitsēt| vātādigrahaṇīdōṣōktēna vidhānēna kramēṇa viṣamādīnauṣadhayōgairvyāyāmayōgaiśca|| 51||
Adhikarana srōtasāṁ lakṣaṇam (52) · Śloka 52
bhavati cātra- svadhātusamavarṇāni vr̥ttasthūlānyaṇūni ca| srōtāṁsi dīrghāṇyākr̥tyā pratānasadr̥śāni ca| srōtōdūṣakaḥ āhāraḥ vihāraśca āhāraśca vihāraśca yaḥ syāddōṣaguṇaiḥ samaḥ| dhātubhirviguṇō yaśca srōtasāṁ sa pradūṣakaḥ| srōtōduṣṭilakṣaṇam atipravr̥ttiḥ saṅgō vā sirāṇāṁ granthayō'pi vā| vimārgatō vā gamanaṁ srōtasāṁ duṣṭilakṣaṇam||52||
भवति चात्र- स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्ग़ाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च| स्रोतोदूषकः आहारः विहारश्च आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणो यश्च स्रोतसां स प्रदूषकः| स्रोतोदुष्टिलक्षणम् अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गतो वा गमनं स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||५२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
bhavati cātrēti padyārambhē rītiḥ| srōtāṁsi svasya dhātōrvarṇēna samāni| raktasrōtāṁsi raktavarṇāni| māṁsasrōtāṁsi māṁsavarṇānyēvaṁ sarvatra vācyam| kānicit sthūlāni| kānicidaṇūni sūkṣmāṇi| pratānasadr̥śāni vallīvadanēkabhaṅgīpravāhayuktāni| tēṣāñca srautasāmāhārō vihāraśca pradūṣakaḥ| kimbhūta āha-dōṣasya vātādīnāmanyatamasya guṇaiḥ samaḥ tathāpi yō vātādīnāmanyatamasya samaguṇō'pi dhāturbhirviguṇaḥ| yasya dhātōrya ēvāhārō vihāraśca guṇairviparītaḥ sa ēva tasya srōtasāṁ dūṣakaḥ|| 52||
Adhikarana srōtōdvārāṇāṁ svarūpam (53) · Śloka 53
bisānāmiva sūkṣmāṇi dūraṁ viprasr̥tāni ca| dvārāṇi srōtasāṁ dēhē rasō yairupacīyatē||53||
बिसानामिव सूक्ष्माणि दूरं विप्रसृतानि च| द्वाराणि स्रोतसां देहे रसो यैरुपचीयते||५३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
subōdham|| 53||
Adhikarana annasya śukratvaprāptikālē matabhēdāḥ (54) · Śloka 54
kēcidāhurahōrātrāt ṣaḍahādaparē parē| māsāt prayāti śukratvamannaṁ pākakramādibhiḥ| vr̥vyādīni prabhāvēṇa sadyaḥ śukrādi kurvatē| prāyaḥ karōtyahōrātrāt karmānyadapi bhēṣajam||54||
केचिदाहुरहोरात्रात् षडहादपरे परे| मासात् प्रयाति शुक्रत्वमन्नं पाकक्रमादिभिः| वृव्यादीनि प्रभावेण सद्यः शुक्रादि कुर्वते| प्रायः करोत्यहोरात्रात् कर्मान्यदपि भेषजम्||५४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
athānnasya sāraḥ kiyatā kālēna saptadhātūn abhivyāpnōtītyā''ha-kicidityādinā| matatrayamētat| pākakramādibhirdhātupariṇatēḥ| svalpairdinairasambhavaṁ pradarśayati| nanu caikasmannēvāhni vr̥ṣyādīnāṁ śukrādikarttr̥tvaṁ dr̥ṣṭaṁ tat kathamityāha-vr̥ṣyādīnītyādi| prabhāvaḥ sarvātiśāyinī śaktiḥ| ēkēnādiśabdēna grahaṇam| ēkāhaḥ ṣaḍrātramāsabhēdēna matatrayē sthitē prabhāvādēva vāgbhaṭaḥ sarvaśāstrasiddhāntaṁ darśayati-prāya ityādinā| na kēvalaṁ vr̥ṣyādi, yāvadanyadapi bhēṣajaṁ prāyaḥ ahōrātrādēva karma karōti| ahōrātramatikramya ghr̥talēhādīnāṁ yadyapi mātrābhyāsēna rōgōpaśamākhyakāryyanirvr̥ttistathāpi tēṣāṁ dinānudinaṁ kāryyakarttr̥tvaṁ vidyata ēvēti pradarśanārthaṁ prāyōgrahaṇam|| 54||
Adhikarana dhātumalasaṁgrahaślōkaḥ (55) · Śloka 55
kaphaḥ pittaṁ malaḥ khēṣu prasvēdō nakharōma ca| snēhō'kṣitvagviśāmōjō dhātūnāṁ kramaśō malāḥ||55||
कफः पित्तं मलः ख़ेषु प्रस्वेदो नख़रोम च| स्नेहोऽक्षित्वग्विशामोजो धातूनां क्रमशो मलाः||५५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
purvōktamēva saṁgrahaślōkēnāha-kapha ityādi| kaphādīni rasādīnāṁ kramēṇa malāḥ| rasasya kaphōraktasya pittam| māṁsasya karṇanāsikādisrōtōmalāḥ| mēdasaḥ prasvēdaḥ asthnō nakharōma| majjō nētrādisnēhaḥ| pūrvasyaiva saṁgrahādapunaruktam|| 55||
Adhikarana agnimūlē maraṇajīvanē (57) · Śloka 57
śāntē'gnau mriyatē yuktē ciraṁ jīvatyanāmayaḥ| rōgī syādvikr̥tē tasmāttaṁ prayatnēna pālayēt||57||
शान्तेऽग्नौ म्रियते युक्ते चिरं जीवत्यनामयः| रोगी स्याद्विकृते तस्मात्तं प्रयत्नेन पालयेत्||५७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgraha- saṁhitāyāṁ śārīrasthānē sirāvibhāgōnāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ subōdhamanyat|| 57|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēndurviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgraha- vyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ śārīrasthānē ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ