Adhikarana અધ્યાયોપક્રમઃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
મર્મવિભાગાદનન્તરં વિકૃતિવિજ્ઞાનીયં શારીરમારભ્યતે| યતો મર્મવિભાગે મર્મશબ્દ ઉપાત્તઃ, મરણકારિત્વાન્મર્મેત્યુચ્યતે, વિકૃતેરનન્તરં ચ મરણં દૃશ્યતે, ઇત્યયમુચ્યતે-
Adhikarana વિકૃતિ વિજ્ઞાનીયોઽધ્યાયઃ (૨) · Śloka ૨
અથાતો વિકૃતિવિજ્ઞાનીયં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨|
अथातो विकृतिविज्ञानीयं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
પ્રકૃતિઃ-સ્વભાવઃ, પ્રકૃતેઃ-સ્વભાવાત્, પ્રચ્યુતિઃ-વિકૃતિઃ, તસ્યા વિજ્ઞાનં-અવબોધઃ, સ વિદ્યતે યસ્મિન્નિતિ "મતોઉ છઃ સૂક્તસામ્નોઃ" ઇતિ છઃ, "અધ્યાયાનુવાકયોર્લુક્" ઇતિ તસ્ય પાક્ષિકત્વાન્ન લુક્, વિકૃતિવિજ્ઞાનીયઃ, તં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| શેષં પૂર્વવત્| વિકૃતિઃ પુનરત્ર રિષ્ટમેવ વિજ્ઞેયમ્|
Adhikarana રિષ્ટં મૃત્યોર્લિઙ્ગમ્ (૧-૩) · Śloka ૩
અત એવાહ પુષ્પં ફલસ્ય ધૂમોઽગ્નેર્વર્ષસ્ય જલદોદયઃ| યથા ભવિષ્યતો લિઙ્ગં રિષ્ટં મૃત્યોસ્તથા ધ્રુવમ્||૧|| (આયુષ્મતિ ક્રિયાઃ સર્વાઃ સફલાઃ સમ્પ્રયોજિતાઃ| ભવન્તિ ભિષજાં ભૂત્યૈ કૃતજ્ઞ ઇવ ભૂભુજિ||૧|| ક્ષીણાયુષિ કૃતં કર્મ વ્યર્થં કૃતમિવાધમે| અયશો દેહસન્દેહં સ્વાર્થહાનિં ચ યચ્છતિ|૨| તર્હીદાનીં ગતાસૂનાં લક્ષણં સમ્પ્રચક્ષતે| વિકૃતિઃ પ્રકૃતેઃ પ્રાજ્ઞૈઃ પ્રદિષ્ટા રિષ્ટસંજ્ઞયા)||૩||
अत एवाह पुष्पं फलस्य धूमोऽग्नेर्वर्षस्य जलदोदयः| यथा भविष्यतो लिङ्गं रिष्टं मृत्योस्तथा ध्रुवम्||१|| (आयुष्मति क्रियाः सर्वाः सफलाः सम्प्रयोजिताः| भवन्ति भिषजां भूत्यै कृतज्ञ इव भूभुजि||१|| क्षीणायुषि कृतं कर्म व्यर्थं कृतमिवाधमे| अयशो देहसन्देहं स्वार्थहानिं च यच्छति|२| तर्हीदानीं गतासूनां लक्षणं सम्प्रचक्षते| विकृतिः प्रकृतेः प्राज्ञैः प्रदिष्टा रिष्टसंज्ञया)||३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યથા ફલસ્ય ભાવિનો-ભવિષ્યતઃ પુષ્પમ્, અગ્નેર્ભાવિનો ધૂમઃ, વર્ષસ્ય ભાવિનો જલદોદયઃ, તથા-તેનૈવ દૃષ્ટાન્તેન, મૃત્યોર્ભવિષ્યતો રિષ્ટં લિઙ્ગં-ગમકં, ધ્રુવં-નિશ્ચિતમ્| દ્રુવશબ્દનિર્દેશાદિદં દ્યોતયતિ,-રિષ્ટચ્છાયાનુકારિ તદાભાસરૂપં મૃત્યોર્ન લિઙ્ગમિતિ|
Adhikarana રિષ્ટાભાવે મરણાભાવઃ , દૃષ્ટરિષ્ટે જીવિતાભાવઃ (૨) · Śloka ૨
અત એવાહ અરિષ્ટં નાસ્તિ મરણં દૃષ્ટરિષ્ટં ચ જીવિતમ્| |૨|
अत एवाह अरिष्टं नास्ति मरणं दृष्टरिष्टं च जीवितम्| |२|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ન વિદ્યતે પૂર્વં રિષ્ટં યસ્ય મરણસ્ય તદરિષ્ટં તથાવિધં મરણં નાસ્તિ| તથા, દૃષ્ટં રિષ્ટં યસ્ય જીવિતસ્ય તદેવંભૂતં જીવિતમપિ નાસ્તિ| યત્તુ પુષ્પાદર્શનેઽપિ વટવૃક્ષાદૌ ફલસદ્ભાવો દૃશ્યતે, તત્તુ ક્વછિદેવ ન સર્વત્ર, ઇતિ નાયં દોષોઽત્ર ચિન્ત્યઃ|
Adhikarana આભાસે મરણં ન (૨) · Śloka ૨
નનુ, "દૃષ્ટરિષ્ટં જીવિતં નાસ્તિ" ઇત્યયુક્તમેતત્, વ્યભિચારાત્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૧૨૮)- "યં નરં સહસા રોગો દુર્બલં પરિમુઞ્ચતિ| સંશયપ્રાપ્તમાત્રેયો જીવિતં તસ્ય મન્યતે| " ઇત્યાહ | અરિષ્ટે રિષ્ટવિજ્ઞાનં ન ચ રિષ્ટેઽપ્યનૈપુણાત્||૨||
ननु, "दृष्टरिष्टं जीवितं नास्ति" इत्ययुक्तमेतत्, व्यभिचारात्| तथा च वक्ष्यति (श्लो. १२८)- "यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति| संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते| " इत्याह | अरिष्टे रिष्टविज्ञानं न च रिष्टेऽप्यनैपुणात्||२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
પરમાર્થેન યદ્રિષ્ટત્વેન ન ચ નિશ્ચયીકૃતં, તસ્મિન્નરિષ્ટે રિષ્ટવિજ્ઞાનં-રિષ્ટત્વાવગમઃ| ન ચ રિષ્ટેઽપિ રિષ્ટવિજ્ઞાનં કેષાઞ્ચિદ્ભવતિ| કુતો હેતોઃ ? ઇત્યાહ-અનૈપુણાત્| નિપુણસ્ય ભાવો નૈપુણમ્| "હાયનાન્તયુવાદિભ્યોઽણ્" ઇત્યણ્| ન નૈપુણમનૈપુણં તસ્માત્-મિથ્યાજ્ઞાનાદિત્યર્થઃ| તદેવં યદભ્રાન્તરિષ્ટં તદવ્યભિચારિત્વાન્મરણં નિશ્ચિતં સૂચયતિ| યદન્યદ્રિષ્ટચ્છાયાનુકારિ "યં નરં સહસા રોગો" ઇત્યાદિલક્ષણં તદ્ભ્રાન્તમેવ| યથા-અધૂમે બાષ્પાદૌ ધૂમ ઇતિ જ્ઞાનમ્| ન ચ તસ્માન્મિથ્યાજ્ઞાનાદગ્ન્યુપલબ્ધિર્નિશ્ચિતા ભવતિ| તસ્માદ્યુક્તમુક્તં "અરિષ્ટં નાસ્તિ મરણં" ઇત્યાદિ| મુનિરપ્યાહ (?) (સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્, શા. અ.૧૦)_"અરિષ્ટં નાસ્તિ મરણં દૃષ્ટરિષ્ટં ચ જીવિતમ્| અરિષ્ટેરિષ્ટવિજ્ઞાનં ન ચ રિષ્ટેઽપ્યનૈપુણાત્|| ઇતિ| સુશ્રુતસ્તુ પઠતિ (સૂ. અ. ૨૮/૫)-"ધ્રુવં હિ રિષ્ટે મરણં બ્રાહ્મણૈસ્તત્કિલામલૈઃ| રસાયનતપોદાનતત્પરૈર્વા નિવાર્યતે|| ઇતિ|
Adhikarana કૃષ્ણાત્રેયમતે રિષ્ટભેદનિર્દેશઃ (૩) · Śloka ૩
કૃષ્ણાત્રેયસ્તુ દ્વિધા રિષ્ટમિચ્છતીતિ તન્મતમાવિષ્કુર્વન્નાહ કેચિત્તુ તદ્દ્વિધેત્યાહુઃ સ્થાય્યસ્થાયિવિભેદતઃ| |૩|
कृष्णात्रेयस्तु द्विधा रिष्टमिच्छतीति तन्मतमाविष्कुर्वन्नाह केचित्तु तद्द्विधेत्याहुः स्थाय्यस्थायिविभेदतः| |३|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
કેચિદાચાર્યાસ્તત્-રિષ્ટં, દ્વિધા વદન્તિ| કથમ્ ? ઇત્યાહ-સ્થાયીત્યાદિ| તૃતીયાર્થે તસિઃ| સ્થાય્યસ્થાયિભેદેન દ્વિપ્રકારમ્|
Adhikarana અસ્થાયિરિષ્ટભેદનિર્દેશઃ (૩-૪) · Śloka ૪
તત્રાસ્થાયિરિષ્ટભેદં દર્શયન્નાહ | દોષાણામપિ બાહુલ્યાદ્ગિષ્ટાભાસઃ સમુદ્ભવેત્||૩|| સ દોષાણાં શમે શામ્યેત્સ્થાય્યવશ્યં તુ મૃત્યવે| |૪|
तत्रास्थायिरिष्टभेदं दर्शयन्नाह | दोषाणामपि बाहुल्याद्गिष्टाभासः समुद्भवेत्||३|| स दोषाणां शमे शाम्येत्स्थाय्यवश्यं तु मृत्यवे| |४|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અપિશબ્દઃ સમુચ્ચયે ભિન્નક્રમઃ| રિષ્ટાભાસશ્ચ દોષાણાં બાહુલ્યાત્સમુદ્ભવેત્| દોષાણાં શમે-દોષાણાં શાન્તૌ સત્યાં, સઃ-રિષ્ટાભાસઃ, શામ્યેત્-ન તુ મરણાય સમ્પદ્યતે| સ્થાયિ તુ રિષ્ટમવશ્યં મૃત્યવે-મરણાય, જાયતે| નનુ, "અરિષ્ટં નાસ્તિ મરણં' ઇત્યયુક્તમિવાભાતિ| રિષ્ટમન્તરેણાપ્યકાલમૃત્યો રાજચૌરાગ્ન્યુદકાદિભિર્દર્શનાત્| અત્ર સઞ્ચક્ષ્મહે| કાલમૃત્યોરેવ રિષ્ટપૂર્વકત્વાત્| તથા છ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૧૪)-સર્વે તે કાલછોદિતાઃ|" તથા ચ (શ્લો.૬૧)-વશગાઃ સમવર્તિનઃ|" ઇતિ| સમવર્તી હિ કાલમૃત્યુરેવ|
Adhikarana રિષ્ટ લક્ષણમ્ (૪-૫) · Śloka ૫
કિં તદ્રિષ્ટમ્ ? ઇત્યાહ | રૂપેન્દ્રિયસ્વરચ્છાયાપ્રતિચ્છાયાક્રિયાદિષુ||૪|| અન્યેષ્વપિ ચ ભાવેષુ પ્રાકૃતેષ્વનિમિત્તતઃ| વિકૃતિર્યા સમાસેન રિષ્ટં તદિતિ લક્ષયેત્||૫||
किं तद्रिष्टम् ? इत्याह | रूपेन्द्रियस्वरच्छायाप्रतिच्छायाक्रियादिषु||४|| अन्येष्वपि च भावेषु प्राकृतेष्वनिमित्ततः| विकृतिर्या समासेन रिष्टं तदिति लक्षयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
રૂપં-ગૌરાદિવર્ણવિશેષઃ, ગૌરઃ શ્યામઃ કૃષ્ણો ગૌરશ્યામઃ કૃષ્ણશ્યામ ઇતિ દેહપ્રકૃતિવર્ણાઃ| તદ્ભેદાસ્તુ પદ્મગૌરાદયઃ| "નીલશ્યામતામ્રહારિદ્રશુક્લાદયસ્તુ વિકૃતયઃ" (સં.શા. અ.૯)- તથા, ચક્ષુષા યદ્ગ્રાહ્યં વસ્તુજાતં સંસ્થાનાદિ તદપિ રૂપમ્| ઇન્દ્રિયાણિ-ચક્ષુરાદીનિ| સ્વરઃ-શબ્દઃ, પ્રતિપુરુષં વિશિષ્ટો રવઃ| છાયા-વર્ણપ્રભાશ્રયા વક્ષ્યમાણલક્ષણા| પ્રતિચ્છાયા પ્રતિબિમ્બમ્| ક્રિયા-દેહવાઙ્માનોવ્યાપારઃ| તત્ર ધાવનપ્લવનાદ્યનેકરૂપો વ્યાયામો નૃત્યસ્થાનકાદિઃ-કાયિકો વ્યાપારઃ| ગીતાધ્યયનાદિઃ-વાચિકો વ્યાપારઃ| રાગદ્વેષભયેર્ષ્યાદિઃ-માનસઃ| આદિશબ્દોઽન્યેષામપિ શરીરગતાનાં ભાવાનાં ગ્રહણાર્થમ્| રૂપં ચેન્દ્રિયાણિ ચ સ્વરશ્ચ ચ્છાયા ચ પ્રતિચ્છાયા ચ ક્રિયાદયશ્ચ, તેષુ રુપાદિષુ ભાવેષુ, તથાઽન્યેષ્વપિ પ્રાકૃતેષુ ભાવેષુ, અનિમિત્તતઃ-અકસ્માન્નિમિત્તમન્તરેણૈવ, યા વિકૃતિઃ સા (તત્) સમાસેન રિષ્ટમિતિ લક્ષ્યેત્-જાનીયાત્| પ્રકૃતૌ ભવાઃ_-પ્રાકૃતાઃ| યથા વાતપ્રકૃતૌ ચલધૃતિસ્મૃત્યાદયઃ| તદેવં રૂપાદિષુ ભાવેષુ ક્રિયાદિપર્યન્તેષ્વન્યેષુ ચ પ્રાકૃતેષુ ભાવેષુ યા વિકૃતિઃ-સ્વભાવપ્રચ્યુતિઃ, સા (તત્) સઙ્ક્ષેપેણ રિષ્ટમ્| વિસ્તરતસ્ત્વનેકધા વક્ષ્યમાણમ્|
Adhikarana કેશરોમ્ણાં રિષ્ટમ્ (૬) · Śloka ૬
કેશરોમ નિરભ્યઙ્ગં યસ્યાભ્યક્તમિવેક્ષ્યતે| |૬|
केशरोम निरभ्यङ्गं यस्याभ्यक्तमिवेक्ष्यते| |६|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
કેશાશ્ચ રોમાણિ ચ તત્ કેશરોમ, યસ્ય નિરભ્યઙ્ગં-અભ્યઙ્ગરહિતં, અભ્યક્તમિવેક્ષ્યતે-દૃશ્યતે, સ કાલચોદિત ઇતિ વછનવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ| એવમુત્તરત્રાપિ| એતદ્રૂપવિકૃતેરુદાહરણમ્|
Adhikarana નેત્રયોઃ રિષ્ટમ્ (૬-૮) · Śloka ૮
ઇન્દ્રિયાણામધિષ્ઠાનસ્ય વિકૃતિઃ-ઇન્દ્રિયવિકૃતિઃ, ઇત્યાહ | યસ્યાત્યર્થં ચલે નેત્રે સ્તબ્ધાન્તર્ગતનિર્ગતે||૬|| જિહ્મે વિસ્તૃતસઙ્ક્ષિપ્તે સઙ્ક્ષિપ્તવિનતભ્રુણી| ઉદ્ભ્રાન્તદર્શને હીનદર્શને નકુલોપમે||૭|| કપોતાભે અલાતાભે સ્રુતે લુલિતપક્ષ્મણી| |૮|
इन्द्रियाणामधिष्ठानस्य विकृतिः-इन्द्रियविकृतिः, इत्याह | यस्यात्यर्थं चले नेत्रे स्तब्धान्तर्गतनिर्गते||६|| जिह्मे विस्तृतसङ्क्षिप्ते सङ्क्षिप्तविनतभ्रुणी| उद्भ्रान्तदर्शने हीनदर्शने नकुलोपमे||७|| कपोताभे अलाताभे स्रुते लुलितपक्ष्मणी| |८|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
નેત્રશબ્દેન નેત્રાધિષ્ઠાનમિષ્ટમ્, નેન્દ્રિયમ્| યસ્ય ચલે લોચનેઽત્યર્થં-અતિશયેનેતશ્ચેતશ્ચ પરિભ્રમતઃ| તથા, યસ્ય નેત્રે સ્તબ્ધે-નિશ્ચ્લે| તથા, યસ્યાન્તર્ગતે-અન્તઃપ્રવિષ્ટે| તથા, યસ્ય નિર્ગતે-બહિર્યાતે| તથા, યસ્ય જિહ્મે-કુટિલે| તથા, યસ્ય વિસ્તૃતે-વિસ્તારં ગતે| તથા, યસ્ય નેત્રે સઙ્ક્ષિપ્તે-સઙ્કુચિતે| તથા, સઙ્ક્ષિપ્તે વિશેષેણ નતે ભ્રુવૌ યયોસ્તે સઙ્ક્ષિપ્તવિનતભ્રુણી| તથા, ઉદ્ભ્રાન્તદર્શને-વિભ્રાન્તદૃષ્ટિની| તથા, હીનદર્શને-અલ્પદર્શને નષ્ટદૃષ્ટિની વા| તથા, નકુલોપમે-નકુલલોચનાભે| સમુદાયેષુ હિ પ્રવૃત્તાઃ શબ્દા અવયવેષ્વપિ વર્તન્ત ઇતિ નકુલશબ્દોઽત્ર નકુલલોચનવિષયો વેદ્યઃ| યથા ચ નાગાનન્દનાટકે (અં.૧/૧૭)-"ચક્ષુસ્તામરસાનુકારિ હરિણા વક્ષઃસ્થલં સ્પર્ધતે" ઇતિ| અત્ર હિ હરિવક્ષસા વક્ષઃ સ્પર્ધતે ઇત્યયમર્થો વેદ્યઃ| અથવા નકુલલોચને ઉપમા યયોસ્તે નકુલોપમે, ઇત્યત્ર ઉત્તરપદલોપી સમાસઃ| એવં કપોતાભે| તથા, અલાતાભે-ઉલ્મુકસદૃશે| તથા,સ્રુતે-નિર્નિમિત્તમશ્રુ પરિસ્રવતઃ| તથા, લુલિતે-વાતોદ્ધત ઇવ પક્ષ્મણી યયોસ્તે લુલિતપક્ષ્મણી|
Adhikarana નાસિકાયાઃ રિષ્ટમ્ (૮-૯) · Śloka ૯
| નાસિકાઽત્યર્થવિવૃતા સંવૃતા પિટિકાચિતા||૮|| ઉચ્છૂના સ્ફુટિતા મ્લાના| |૯|
| नासिकाऽत्यर्थविवृता संवृता पिटिकाचिता||८|| उच्छूना स्फुटिता म्लाना| |९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તથા, યસ્ય નાસિકા નિર્નિમિત્તમત્યર્થં-અતિશયેન, વિવૃતા| અથવા, સંવૃતા-સઙ્કુચિતા| તથા, પિટિકાચિતા-પિટિકાભિર્વ્યાપ્તા| તથા, ઉચ્છૂના-ઊર્ધ્વં શ્વયથુનાઽઽક્રાન્તા| તથા, સ્ફુટિતા મ્લાના ચ|
Adhikarana ઓષ્ઠયોઃ રિષ્ટમ્ (૯) · Śloka ૯
યસ્યૌષ્ઠો યાત્યધોઽધરઃ| ઊર્ધ્વં દ્વિતીયઃ સ્યાતાં વા પક્વજમ્બૂનિભાવુભૌ||૯||
यस्यौष्ठो यात्यधोऽधरः| ऊर्ध्वं द्वितीयः स्यातां वा पक्वजम्बूनिभावुभौ||९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્યૌષ્ઠો-દન્તચ્છદઃ, અધરઃ-અનુત્તરઃ, અધો યાતિ| દ્વિતીયઃ-ઉપરિષ્ટાદ્ભવો યો દન્તચ્છદઃ, સ ઊર્ધ્વં યાતિ| તથા, યસ્ય ચ પક્વજમ્બૂફલનીલૌ દ્વાવોષ્ઠૌ ભવતઃ|
Adhikarana દન્તાનાં રિષ્ટમ્ (૧૦) · Śloka ૧૦
દન્તાઃ સશર્કરાઃ શ્યાવાસ્તામ્રાઃ પુષ્પિતપઙ્કિતાઃ| સહસૈવ પતેયુર્વા|૧૦|
दन्ताः सशर्कराः श्यावास्ताम्राः पुष्पितपङ्किताः| सहसैव पतेयुर्वा|१०|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તથા, યસ્ય દન્તાઃ સશર્કરાઃ-શર્કરાભિરાચિતાઃ, તથા શ્યાવાસ્તથા તામ્રાશ્ચ વર્ણતઃ, તથા પુષ્પિતાઃ-સઞ્જાતપુષ્પાઃ, તથા પઙ્કિતાઃ-સઞ્જાતપઙ્કાઃ કર્દમોપલિપ્તા ઇવ, તથા સહસૈવઝગિત્યેવ, યસ્ય વા દ્વિજાઃ પતેયુઃ-ભ્રંશેયુઃ|
Adhikarana જિહ્વાયાઃ રિષ્ટમ્ (૧૦-૧૧) · Śloka ૧૧
| જિહ્વા જિહ્યા વિસર્પિણી||૧૦|| શૂના શુષ્કા ગુરુઃ શ્યાવા લિપ્તા સુપ્તા સકણ્ટકા| |૧૧|
| जिह्वा जिह्या विसर्पिणी||१०|| शूना शुष्का गुरुः श्यावा लिप्ता सुप्ता सकण्टका| |११|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તથા, યસ્ય જિહ્વા-જિહ્વેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનં, જિહ્મા-કુટિલા, તથા વિસર્પિણી-કારણં વિના વિશેષેણ સર્પતિ તચ્છિલા, તથા શૂના-નિમિત્તં વિનાઽપિ [શ્વયથુયુક્તા], તથા શુષ્કા ગુરુશ્ચ, તથા શ્યાવા, તથાલિપ્તા, તથા સુપ્તા-સુપ્તવત્સુપ્તા રસાજ્ઞાનાદ્વિચેતનેત્યર્થઃ, તથા સકણ્ટકા-કણ્ટકાચિતેવ|
Adhikarana શિરોધરાયાઃ રિષ્ટમ્, પૃષ્ઠસ્ય રિષ્ટમ્, હન્વોઃ રિષ્ટમ્ (૧૧-૧૨) · Śloka ૧૨
| શિરઃ શિરોધરા વોઢું પૃષ્ઠં વા ભારમાત્મનઃ||૧૧|| હનૂ વા પિણ્ડામાસ્યસ્થં શક્નુવન્તિ ન યસ્ય ચ| |૧૨|
| शिरः शिरोधरा वोढुं पृष्ठं वा भारमात्मनः||११|| हनू वा पिण्डामास्यस्थं शक्नुवन्ति न यस्य च| |१२|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્ય પુંસઃ શિરોધરા-ગ્રીવા, શિરો વોઢું ન શક્નોતિ| તથા, યસ્ય પૃષ્ઠં વા આત્મનો ભારં-પૃષ્ઠસ્ય વોઢૃત્વેનોપર્યારૂઢં ગ્રીવાદિકં ધારયિતું, ન શક્નોતિ| યસ્ય વા પુંસો હનૂ ભક્તપિણ્ડં-કવલં, આસ્યસ્થં વોઢું ન શક્નુતઃ| એવં શિરોધરાદીનિ ત્રીણ્યઙ્ગાનિ સ્વમાત્મીયં કાયં યસ્ય વોડું ન શક્નુવન્તિ, સ કાલચોદિત ઇતિ યોજ્યમ્|
Adhikarana અઙ્ગાનાં રિષ્ટમ્ (૧૨) · Śloka ૧૨
| યસ્યાનિમિત્તમઙ્ગાનિ ગુરૂણ્યતિ લઘૂનિ વા||૧૨||
| यस्यानिमित्तमङ्गानि गुरूण्यति लघूनि वा||१२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્યાનિમિત્તં-કારણં વિના, અઙ્ગાન્યતિગુરૂણિ કદાચિદતિલઘૂનિ વા ભવન્તિ|
Adhikarana રન્ધ્રાણાં રિષ્ટમ્ (૧૩) · Śloka ૧૩
વિષદોષાદ્વિના યસ્ય ખેભ્યો રક્તં પ્રવર્તતે| |૧૩|
विषदोषाद्विना यस्य खेभ्यो रक्तं प्रवर्तते| |१३|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તથા, યસ્ય વિષદોષમન્તરેણ ખેભ્યઃ-છિદ્રેભ્યો, રક્તં પ્રવર્તતે-આયાતિ|
Adhikarana મેહનસ્ય રિષ્ટમ્, વૃષણયોઃ રિષ્ટમ્ (૧૩-૧૪) · Śloka ૧૪
| ઉત્સિક્તં મેહનં યસ્ય વૃષણાવતિનિઃસૃતૌ||૧૩|| અતોઽન્યથા વા યસ્ય સ્યાત્ સર્વે તે કાલચોદિતાઃ| |૧૪|
| उत्सिक्तं मेहनं यस्य वृषणावतिनिःसृतौ||१३|| अतोऽन्यथा वा यस्य स्यात् सर्वे ते कालचोदिताः| |१४|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્ય મેહનં-લિઙ્ગં, ઉત્સિક્તં-ઊર્ધ્વં ગતમ્| તથા, વૃષણાવતિનિઃસૃતૌ-પ્રલમ્બૌ| અતોઽન્યથા વા-ઉક્તપ્રકારાદ્વિપરીતઃ પ્રકારો યઃ સોઽન્યથા, યથા-વૃષણાવુત્સિક્તાવતિનિઃસૃતં મેહનમિતિ| "કેશરોમ નિરભ્યઙ્ગં" (શ્લો.૬) ઇત્યારભ્ય યાવત્ "અતોઽન્યથા વા" ઇત્યેતત્પર્યન્તગ્રન્થોક્તં લક્ષણં યેષાં જાતં તે પુરુષાઃ સર્વે કાલેન-મૃત્યુના, ચોદિતાઃ-અન્તકેનાત્મસાકૃતા ઇત્યર્થઃ| નનુ, અત્ર કાલનિયમો ન કૃતઃ કિયતા કાલેન મૃત્યુર્ભવતિ માસેનાર્ધમાસેન વા ? ઇતિ સન્દેહાન્ન યુક્તમેતત્| અત્ર બ્રૂમઃ| અનિર્દિષ્ટકાલાનાં સંવત્સરોઽવધિરિતિ વ્યવસ્થા વેદ્યા| તથા ચાહ (શ્લો.૨૪)-"વર્ષાન્તં તસ્ય જીવિતમ્" તથા (શ્લો.૨૫)-"સોઽપિ વર્ષં ન જીવતિ" ઇત્યાદિવચનાન્નાસ્તિ વર્ષાદૂર્ધ્વં જાતરિષ્ટસ્ય જીવિતમિતિ નિશ્ચયઃ|
Adhikarana લલાટસ્ય રિષ્ટમ્, બસ્તિશીર્ષસ્ય રિષ્ટમ્ (૧૪-૧૫) · Śloka ૧૫
| યસ્યાપૂર્વાઃ સિરાલેખા બાલેન્દ્વાકૃતયોઽપિ વા||૧૪|| લલાટે બસ્તિશીર્ષે વા ષણ્માસાન્ન સ જીવતિ| |૧૫|
| यस्यापूर्वाः सिरालेखा बालेन्द्वाकृतयोऽपि वा||१४|| ललाटे बस्तिशीर्षे वा षण्मासान्न स जीवति| |१५|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્ય-પુંસઃ સ્વસ્થસ્ય નિર્નિમિત્તમેવ, લલાટે બસ્તેર્વા શિરસિ, અપૂર્વાઃ-અભિનવા ન તુ પ્રાગવસ્થિતાઃ, સિરાલેખાઃ-સિરારાજયો, દૃશ્યન્તે| અથવા બાલેન્દ્વાકૃતયો-વક્રાઃ, સ પુમાન્ ષણ્માસાન્ન જીવતિ|
Adhikarana પ્લવમાનસ્ય રિષ્ટમ્ (૧૫-૧૬) · Śloka ૧૬
| પદ્મિનીપત્રવત્તોયં શરીરે યસ્ય દેહિનઃ||૧૫|| પ્લવતે પ્લવમાનસ્ય ષણ્માસાસ્તસ્ય જીવિતમ્| |૧૬|
| पद्मिनीपत्रवत्तोयं शरीरे यस्य देहिनः||१५|| प्लवते प्लवमानस्य षण्मासास्तस्य जीवितम्| |१६|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તથા, યસ્ય પુંસઃ પ્લવમાનસ્ય-જલે સ્નાનં કુર્વતઃ, શરીરે પદ્મિનીપત્રવત્-પદ્મિનીપત્રસ્થિતતોયવત્, તોયં પ્લવતે-અનવસ્થિતસ્થિતિ ભવતિ, તસ્યાપિ ષણ્માસા ન જીવિતમ્| પદ્મિનીપત્રવદિતિ સપ્તમ્યર્થે વતિર્ન ષષ્ઠ્યર્થે, શરીર ઇતિ સપ્તમ્યા નિર્દિષ્ટત્વાત્| તથા ચોક્તં ભાષ્યકૃતા-"ઉપમાને યઃ સંશયઃ સ ઉપમેયાદ્વ્યાવર્તતે|" ઇતિ|
Adhikarana સિરાણાં રિષ્ટમ્, રોમકૂપાનાં રિષ્ટમ્ (૧૬-૧૭) · Śloka ૧૭
| હરિતાભાઃ સિરા યસ્ય રોમકૂપાશ્ચ સંવૃતાઃ||૧૬|| સોઽમ્લાભિલાષી પુરુષઃ પિત્તાન્મરણમશ્નુતે| |૧૭|
| हरिताभाः सिरा यस्य रोमकूपाश्च संवृताः||१६|| सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते| |१७|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્ય સિરા હરિતાભા રોમકૂપાશ્ચ સંવૃતાઃ સ્યુઃ, સ નરોઽમ્લાભિલાષી સન્ પિત્તેન મૃત્યું પ્રાપ્નોતિ|
Adhikarana મૂર્ધ્નઃ રિષ્ટમ્, મુખસ્ય રિષ્ટમ્ (૧૭-૧૮) · Śloka ૧૮
| યસ્ય ગોમયચૂર્ણાભં ચૂર્ણં મૂર્ધ્નિ મુખેઽપિ વા||૧૭|| સસ્નેહં, મૂર્ધ્નિ ધૂમો વા, માસાન્તં તસ્ય જીવિતમ્| |૧૮|
| यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्ध्नि मुख़ेऽपि वा||१७|| सस्नेहं, मूर्ध्नि धूमो वा, मासान्तं तस्य जीवितम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્ય પુરુષસ્ય ગોમયચૂર્ણસદૃશં ચૂર્ણં સસ્નેહં મૂર્ધ્નિ મુખે વા ભવેત્, તથા મૂર્ધ્નિ ધૂમો યસ્ય વા ભવતિ, તસ્ય માસાન્તં જીવિતં સ્યાત્|
Adhikarana મૂર્ધ્નઃ ભ્રુવોશ્ચ રિષ્ટમ્ (૧૮-૧૯) · Śloka ૧૯
| મૂર્ધ્નિ ભ્રુવોર્વા કુર્વન્તિ સીમન્તાવર્તકા નવાઃ||૧૮|| મૃત્યું સ્વસ્થસ્ય ષડ્રાત્રાત્ત્રિરાત્રાદાતુરસ્ય તુ| |૧૯|
| मूर्ध्नि भ्रुवोर्वा कुर्वन्ति सीमन्तावर्तका नवाः||१८|| मृत्युं स्वस्थस्य षड्रात्रात्त्रिरात्रादातुरस्य तु| |१९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સીમન્તાનામાવર્તકાઃ-મણ્ડલાનિ,-સીમન્તાવર્તકાઃ, શિરસિ ભ્રુવોર્વા નવાઃ-અપૂર્વાઃ, સ્વસ્થસ્ય ષડ્રાત્રાન્મૃત્યું કુર્વન્તિ| આતુરસ્ય પુનસ્ત્રિરાત્રાત્ કુર્વન્તિ| અનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનાં સૂચયન્તીત્યર્થઃ, ન તુ વિષવન્મારણે તેષાં કર્તૃત્વમ્| તર્હિ સૂચયન્તીત્યેતદેવ કસ્માન્ન કૃતમ્ ? બ્રૂમઃ| યદોત્પદ્યન્તે સીમન્તાવર્તકાસ્તદા નિશ્ચિતં સ્થાયિ રિષ્ટં સમુત્પન્નમિત્યવગન્તવ્યમિતિ પ્રતિપાદનાર્થં કુર્વન્તીત્યુક્તમ્|
Adhikarana જિહ્વામુખાક્ષિમૂર્ધ્નાં રિષ્ટમ્ (૧૯-૨૦) · Śloka ૨૦
| જિહ્વા શ્યાવા મુખં પૂતિ સવ્યમક્ષિ નિમજ્જતિ||૧૯|| ખગા વા મૂર્ધ્નિ લીયન્તે યસ્ય તં પરિવર્જયેત્| |૨૦|
| जिह्वा श्यावा मुख़ं पूति सव्यमक्षि निमज्जति||१९|| ख़गा वा मूर्ध्नि लीयन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्| |२०|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તથા, યસ્ય જિહ્વા શ્યાવા ભવતિ, તથા મુખં પૂતિ-દુર્ગન્ધિ, તથા સવ્યં-વામમક્ષિ, નિમજ્જતિ-અન્તઃપ્રવિશતિ, તથા યસ્ય ખગાઃ-પક્ષિણશ્ચ, મૂર્ધ્નિ લીયન્તે-શ્લિષ્યન્તિ, તં પરિવર્જયેત્| વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ|
Adhikarana સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય રિષ્ટમ્ (૨૦-૨૧) · Śloka ૨૧
| યસ્ય સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય પૂર્વં શુષ્યત્યુરો ભૃશમ્||૨૦|| આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ સોઽર્ધમાસં ન જીવતિ| |૨૧|
| यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्युरो भृशम्||२०|| आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सोऽर्धमासं न जीवति| |२१|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્ય સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય-પૂર્વં સ્નાતઃ પશ્ચાદનુલિપ્તસ્તસ્ય, આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ પૂર્વં-આદૌ, ભૃશમુરઃ શુષ્યતિ-અતિશયેન વક્ષઃશોષમાયાતિ, સોઽર્ધમાસં-પક્ષં, ન જીવતિ| નનુ,, "આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ" ઇતિ ન વક્તવ્યમ્, પુનરુક્તત્વાત્| તથા હિ-"પૂર્વંશુષ્યત્યુરો ભૃશમ્" ઇત્યુક્તે "આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ" ઇત્યર્થાદ્ગમ્યત એવ| અન્યથા પૂર્વગ્રહણમનર્થકં સ્યાત્| મૈવમ્| અત્ર હિ ભૃશગ્રહણાત્ પૂર્વમુરો ભૃશં શુષ્યતિ, ન પુનરન્યાન્યપિ ગાત્રાણિ ન શુષ્યન્તીત્યાયાતિ| ન ચૈતદિષ્ટં શાસ્ત્રકૃતઃ| અત એવ "આર્દ્રેષુ" ઇત્યાહ| તદયમર્થોઽત્રાભિપ્રેતઃ-યથૈવોરસો ભૃશંશોષઃ, તથૈવ શેષાણામઙ્ગાનાં ભૃશાર્દ્રતા સ્યાદિતિ, એતચ્ચ પ્રતિપાદયિતું "આર્દ્રેષુ" ઇત્યુક્તમ્| સર્વગાત્રેષ્વાદ્રેષુ સત્સુ પૂર્વમુરો ભૃશં શુષ્યતીત્યૈતદાશ્ચર્યમ્| આશ્ચર્યત્વાદ્રિષ્ટમ્|
Adhikarana શરીરવર્ણસ્ય રિષ્ટમ્, ઉપચયાદીનાં રિષ્ટમ્ (૨૧-૨૨) · Śloka ૨૨
| અકસ્માદ્યુગપદ્ગાત્રે વર્ણૌ પ્રાકૃતવૈકૃતૌ||૨૧|| તથૈવોપચયગ્લાનિરૌક્ષ્યસ્નેહાદિ મૃત્યવે| |૨૨|
| अकस्माद्युगपद्गात्रे वर्णौ प्राकृतवैकृतौ||२१|| तथैवोपचयग्लानिरौक्ष्यस्नेहादि मृत्यवे| |२२|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તત્ર પ્રાકૃતો વર્ણો-ગૌરાદિઃ, પ્રાગુક્તઃ, વૈકુતસ્તુ વર્ણો-નીલાદિઃ, તૌ પ્રાકૃતવૈકૃતૌ વર્ણૌ યસ્ય નિમિત્તમન્તરેણાપિ તુલ્યકાલં દેહે ભવતઃ, તૌ મૃત્યવે| તથૈવોપચયગ્લાન્યાદયઃ પરસ્પરં પ્રતિપક્ષભૂતા યુગપદ્યસ્યોત્પદ્યન્તે તસ્ય મૃત્યવે| આદિશબ્દેન શૈત્યૌષ્ણ્યાદીનિ ગૃહ્યન્તે|
Adhikarana અઙ્ગુલીનાં રિષ્ટમ્, ક્ષવકાસાદિધ્વનેઃ રિષ્ટમ્ ,ઉચ્છ્વાસસ્ય રિષ્ટમ્ (૨૨-૨૩) · Śloka ૨૩
| યસ્ય સ્ફુટેયુરઙ્ગુલ્યો નાકૃષ્ટા ન સ જીવતિ||૨૨|| ક્ષવકાસાદિષુ તથા યસ્યાપૂર્વો ધ્વનિર્ભવેત્| હ્રસ્વો દીર્ઘોઽતિ વોચ્છ્વાસઃ પૂતિઃ સુરભિરેવ વા||૨૩||
| यस्य स्फुटेयुरङ्गुल्यो नाकृष्टा न स जीवति||२२|| क्षवकासादिषु तथा यस्यापूर्वो ध्वनिर्भवेत्| ह्रस्वो दीर्घोऽति वोच्छ्वासः पूतिः सुरभिरेव वा||२३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્ય આકૃષ્ટા અઙ્ગુલ્યો ન સ્ફુટેયુઃ-ન ત્રુટેયુઃ, સ ન જીવતિ| યસ્ય ક્ષવાદિષ્વપૂર્વો ધ્વનિઃ-અલૌકિકઃ શબ્દઃ, સ્યાત્ સ ન જીવતિ| યસ્યોચ્છ્વાસોઽતિહ્રસ્વોઽતિદીર્ઘો વા ભવેત્, અથવોચ્છ્વાસઃ પૂતિગન્ધિઃ સુરભિર્વા યસ્ય, સ ન જીવતિ|
Adhikarana શરીરગન્ધસ્ય રિષ્ટમ્, મલવસ્ત્રવ્રણાદિગન્ધસ્ય રિષ્ટમ્ (૨૪) · Śloka ૨૪
આપ્લુતાનાપ્લુતે કાયે યસ્ય ગન્ધોઽતિમાનુષઃ| મલવસ્ત્રવ્રણાદૌ વા વર્ષાન્તં તસ્ય જીવિતમ્||૨૪||
आप्लुतानाप्लुते काये यस्य गन्धोऽतिमानुषः| मलवस्त्रव्रणादौ वा वर्षान्तं तस्य जीवितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તથા, આપ્લુતાનાપ્લતે-સ્નાતાસ્નાતે, કાયે યસ્ય માનુષમતિક્રાન્તઃ-અતિમાનુષઃ, ગન્ધઃ-સુરભિરસુરભિર્વા, ભવતિ| યસ્ય મલવસ્ત્રવ્રણાદૌ વાઽતિમાનુષો ગન્ધઃ સ્યાત્, વર્ષાન્તં તસ્ય જીવિતં-તત્ક્ષણાદારભ્ય તાવદસાવવસ્થિતજીવિતો યાવદ્વર્ષમ્| તદન્તે-વત્સરાન્તે, મૃત્યુભાક્ જાયત ઇત્યર્થઃ|
Adhikarana અઙ્ગાતિસૌરસ્યસ્ય રિષ્ટમ્, અઙ્ગાતિવૈરસ્યસ્ય રિષ્ટમ્ (૨૫) · Śloka ૨૫
ભજન્તેઽયઙ્ગસૌરસ્યાદ્યં યૂકામક્ષિકાદયઃ| ત્યજન્તિ વાઽતિવૈરસ્યાત્સોઽપિ વર્ષં ન જીવતિ||૨૫||
भजन्तेऽयङ्गसौरस्याद्यं यूकामक्षिकादयः| त्यजन्ति वाऽतिवैरस्यात्सोऽपि वर्षं न जीवति||२५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
શોભનસ્ય રસસ્ય ભાવઃ સૌરસ્યમ્, અઙ્ગસ્ય સૌરસ્યમઙ્ગસૌરસ્યમ્, અતિશયેનાઙ્ગસૌરસ્યાદ્ધેતોર્યૂકામક્ષિકાદયો યં ભજન્તે, અથવા યમતિરૈરસ્યત્ત્યજન્તિ, સોઽપિ વર્ષં ન જીવતિ|
Adhikarana ઊષ્મગાત્રસ્ય રિષ્ટમ્ (૨૬) · Śloka ૨૬
સતતોષ્મસુ ગાત્રેષુ શૈત્યં યસ્યોપલક્ષ્યતે| શીતેષુ ભૃશમૌષ્ણ્યં વા સ્વેદઃ સ્તમ્ભોઽપ્યહેતુકઃ||૨૬||
सततोष्मसु गात्रेषु शैत्यं यस्योपलक्ष्यते| शीतेषु भृशमौष्ण्यं वा स्वेदः स्तम्भोऽप्यहेतुकः||२६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તથા, યસ્ય સતતોષ્મસુ-સદોષ્ણેષુ, ગાત્રેષુ-અવયવેષુ, ભૃશં શૈત્યમુપલક્ષયતે-ઉપલભ્યતે, શીતેષુ વા ગાત્રેષુ ભૃશમૌષ્ણ્યં યસ્યોપલભ્યતે, ભૃશશબ્દસ્યાત્ર હિ વિષયદ્વયેઽપિ સમ્બન્ધઃ| યસ્યાહેતુકઃ-નિર્નિમિત્તઃ, અઙ્ગેષ્વતિસ્વેદઃ, તથા સ્વેદવિષયો યઃ સ્તમ્ભઃ, સોઽપિ યસ્ય સ્યાત્, સોઽપિ વર્ષં ન જીવતીતિ યોજ્યમ્|
Adhikarana શીતગાત્રસ્ય રિષ્ટમ્, શીતપિટિકસ્ય શીતાઙ્ગસ્ય ચ રિષ્ટમ્, શીતાર્તસ્ય રિષ્ટમ્ (૨૭) · Śloka ૨૭
યો જાતશીતપિટિકઃ શીતાઙ્ગો વા વિદહ્યતે| ઉષ્ણદ્વેષી ચ શીતાર્તઃ સ પ્રેતાધિપગોચરઃ||૨૭||
यो जातशीतपिटिकः शीताङ्गो वा विदह्यते| उष्णद्वेषी च शीतार्तः स प्रेताधिपगोचरः||२७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
જાતાઃ શીતાઃ પિટિકા યસ્ય સ જાતશીતપિટિકઃ,-કફોદ્ભૂતપિટિકાક્રાન્તદેહો, યો વિદહ્યતે-વિદાહમનુભવતિ, શીતાઙ્ગઃ સન્ યો વા વિદહ્યતે, તથોષ્ણં દ્વેષ્ટિ યઃ પુરુષઃ શીતાર્તઃ સન્, સ પ્રેતાધિપગોચરઃ-સ મૃત્યુનાઽઽત્મસાત્ક્રિયત ઇત્યર્થઃ|
Adhikarana ઉરસ્યૂષ્માદિ રિષ્ટમ્ (૨૮) · Śloka ૨૮
ઉરસ્યૂષ્મા ભવેદ્યસ્ય જઠરે ચાતિશીતતા| ભિન્નં પુરીષં તૃષ્ણા ચ યથા પ્રેતસ્તથૈવ સઃ||૨૮||
उरस्यूष्मा भवेद्यस्य जठरे चातिशीतता| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च यथा प्रेतस्तथैव सः||२८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ઉરસિ-યસ્યોષ્મા-ઔષ્ણ્યં, ભવેત્, જઠરે--ઉદરે ચાતિશૈત્યમ્, પુરીષં ભિન્નં તૃષ્ણા ચ ભવતિ, સ પ્રેતતુલ્યઃ, પ્રાપ્તમરણત્વાદિતિ ભાવઃ|
Adhikarana મૂત્રપુરીષાદિકસ્ય રિષ્ટમ્ (૨૯) · Śloka ૨૯
મૂત્રં પુરીષં નિષ્ઠ્યૂતં શુક્રં વાઽપ્સુ નિમજ્જતિ| નિષ્ઠ્યૂતં બહુવર્ણં વા યસ્ય માસાત્સ નશ્યતિ||૨૯||
मूत्रं पुरीषं निष्ठ्यूतं शुक्रं वाऽप्सु निमज्जति| निष्ठ्यूतं बहुवर्णं वा यस्य मासात्स नश्यति||२९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્ય મૂત્રં પુરીષં નિષ્ઠ્યૂતં શુક્રં વા અપ્સુ નિમજ્જતિ-બ્રુડતિ, યસ્ય વા નિષ્ઠ્યૂતં-નિષ્ઠીવનં, અનેકવર્ણં ભવતિ, અસૌ માસેન નશ્યતિ|
Adhikarana રૂપસ્ય રિષ્ટમ્ (૩૦-૩૩) · Śloka ૩૩
ઘનીભૂતમિવાકાશમાકાશમિવ યો ઘનમ્| અમૂર્તમિવ મૂર્તં ચ મૂર્તં ચામૂર્તવત્સ્થિતમ્||૩૦|| તેજસ્વ્યતેજસ્તદ્વચ્ચ શુક્લં કૃષ્ણમસચ્ચ સત્| અનેત્રરોગશ્ચન્દ્રં ચ બહુરૂપમલાઞ્છનમ્||૩૧|| જાગ્રદ્રક્ષાંસિ ગન્ધર્વાન્ પ્રેતનન્યાંશ્ચ તદ્વિધાન્| રૂપં વ્યાકૃતિ તત્તચ્ચ યઃ પશ્યતિ સ નશ્યતિ||૩૨|| સપ્તર્ષીણાં સમીપસ્થાં યો ન પશ્યત્યરૂન્ધતીમ્| ધ્રુવમાકાશગઙ્ગાં વા સ ન પશ્યતિ તાં સમામ્||૩૩||
ग़नीभूतमिवाकाशमाकाशमिव यो ग़नम्| अमूर्तमिव मूर्तं च मूर्तं चामूर्तवत्स्थितम्||३०|| तेजस्व्यतेजस्तद्वच्च शुक्लं कृष्णमसच्च सत्| अनेत्ररोगश्चन्द्रं च बहुरूपमलाञ्छनम्||३१|| जाग्रद्रक्षांसि गन्धर्वान् प्रेतनन्यांश्च तद्विधान्| रूपं व्याकृति तत्तच्च यः पश्यति स नश्यति||३२|| सप्तर्षीणां समीपस्थां यो न पश्यत्यरून्धतीम्| ध्रुवमाकाशगङ्गां वा स न पश्यति तां समाम्||३३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
મરણાભિમુખઃ પુરુષો વિપર્યાસકારિભિર્દોષૈરઘનાદિ ઘનાદિરૂપં મન્યતે, ઘનાદિ વાઽઘનાદિ મન્યતે, તદ્વિપર્યયેણ| અત એવોપમાર્થમિવશબ્દં પ્રાયુઙ્ક્ત| અઘનો ઘનઃ સમ્પન્નો ઘનીભૂતઃ| ચ્વિપ્રત્યયાન્તસ્યાસ્ય "ચ્વૌ" ઇતીત્વમ્| ઘનીભૂતમિવાન્તરિક્ષમન્તરિક્ષમિવ ઘનં મેદિનીધર્મમન્તરિક્ષમૂર્ધ્વસ્થં યત્તદધઃસ્થં પાતાલસ્થમિવ પશ્યતિ, સ નશ્યતીતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| ચશબ્દો ભિન્નક્રમ ઇવશબ્દશ્ચ| અમૂર્તં ચ વાતાદિકં મૂર્તમિવ-રૂપવન્તમિવ, પશ્યતિ| મૂર્તં ચ વહ્ન્યાદિકમમૂર્તમિવ સ્થિતં યઃ પશ્યતિ સ નશ્યતિ| ભેડોઽપ્યધીતે (ઇં.અ.૭)- "યસ્ય દર્શનમાયાતિ વાયુરમ્બરગોચરઃ| વહ્નિર્નાયાતિ દીપ્તોઽપિ તસ્યા યુઃક્ષયમાદિશેત્||" ઇતિ| તથા, તેજસ્વિ-યદ્વસ્ત્વગ્ન્યાદિકં ભાસ્વરં, તદતેજો-નિસ્તેજો, યઃ પશ્યતિ| તેજસ્વીતિ "અસ્માયામેધા" ઇત્યાદિનાવિનિઃ| તદ્વચ્ચેતિ તેજસ્વ્યતેજોદર્શનેન તુલ્યં-તદ્વત્, શુક્લં કૃષ્ણં યઃ પશ્યતિ, અસચ્ચ યદ્વસ્તુ તત્સત્ યઃ પશ્યતિ સ નશ્યતિ| નેત્રેષુ રોગો નેત્રરોગઃ સ વિદ્યતે યસ્ય નૈવ સોઽનેત્રરોગી, તિમિરાદિકમન્તરેણ બહુરૂપં ચન્દ્રં પશ્યતિ-બહૂન્ શશાઙ્કાના- લોકયત ઇત્યર્થઃ| યો વા અલાઞ્છનં-અકલઙ્કં, ચન્દ્રં પશ્યતિ સ નશ્યતિ| એષુ ચ ઘનીભૂતમિત્યાદિષુ વિશિષ્ટેષુ વસ્તુવિપર્યાસદર્શનમાત્રલક્ષણસ્યૈકસ્મિન્નેવોદાહરણત્વેન રિષ્ટે દર્શયિતું યુક્તે યદનેકરિષ્ટપ્રદર્શનં તત્પ્રપઞ્ચાર્થં વેદ્યમ્| આસન્નમરણો નરો જાગ્રદેવ યથાસ્વરૂપાણિ રક્ષઃપિશાચાદીનિ યઃ પશ્યતિ, ન વિપર્યયવસ્તુરૂપાણિ| યતસ્તદાનીં તૈરેવ સ ઉપાસ્યતે| તથા ચ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૧૩૦)-"યમદૂતપિશાચાદ્યૈર્યત્પરાસુરુપાસ્યતે|" ઇતિ| રક્ષાંસીતિ બહુવચનનિર્દેશો બહુરાક્ષસદર્શને સુતરામસ્ય રિષ્ટસ્ય પરિપૂર્ણત્વમિતિ દ્યોતયિતુમ્| એકસ્મિન્નપિ હિ રાક્ષસે દૃષ્ટે રિષ્ટં ભવત્યેવ| જાતૌ વા બહુવચનમ્| અન્યાંશ્ચ તદ્વિધાન્-રાક્ષસાદિપ્રકારાન્, યઃ પશ્યતિ| તથા, વિકૃતા-દ્રષ્ટું દુઃશક્યા, આકૃતિર્યસ્ય-રૂપસ્ય, તદ્રૂપં વ્યાકૃતિ, રક્ષઃપિશાચાદિવ્યતિરિક્તં તત્તત્-અનેકં, યઃ પશ્યતિ સ નશ્યતિ| યો નરોઽરુન્ધતીં સપ્તર્ષીણાં સમીપસ્થાં ન પશ્યતિ, સ તાં સમાં ન પશ્યતિ-સ તસ્ય સંવત્સરસ્યાન્તરે મ્રિયત ઇત્યર્થઃ| સપ્તર્ષીણાં સમીપસ્થામિત્યરુન્ધત્યા વિશેષણં સપ્તર્ષિસમીપેઽરુન્ધત્યાઃ સ્થિતિર્ભવતીતિ વેદયતિ| તથા ચાન્યૈઃ સામાન્યેનૈવોક્તમ્| યથા "અરુન્ધતીં ધ્રુવં ચૈવ સોમચ્છાયાં મહાપથમ્| યો ન પશ્યેન્ન પશ્યેત્સ નરઃ સંવત્સરાત્પરમ્||" ઇતિ| તથા, યો ધ્રુવં ન પશ્યતિ, તથા આકાશગઙ્ગાં યો ન પશ્યતિ, સ તાં સમાં ન પશ્યતિ|
Adhikarana શબ્દસ્ય રિષ્ટમ્, ગન્ધસ્ય રિષ્ટમ્, રસસ્ય રિષ્ટમ્, સ્પર્શસ્ય રિષ્ટમ્, મનસઃ રિષ્ટમ્ (૩૪-૩૮) · Śloka ૩૮
ઇદનીમ્ શ્રોત્રેન્દ્રિયસ્ય વિક્રુતિમાચિખ્યાસુરાહ મેઘતોયૌઘનિર્ઘોષવીણાપણવવેણુજાન્| શૃણોત્યન્યાંશ્ચ યઃ શબ્દાનસતો ન સતોઽપિ વા||૩૪|| નિષ્પીડ્ય કર્ણૌ શૃણુયાન્ન યો ધુકધુકાસ્વનમ્| તદ્વદ્ગન્ધરસસ્પર્શાન્ મન્યતે યો વિપર્યયાત્||૩૫|| સર્વશો વા ન યો, યશ્ચ દીપગન્ધં ન જિઘ્રતિ| વિધિના યસ્ય દોષાય સ્વાસ્થ્યાયાવિધિના રસાઃ||૩૬|| યઃ પાંસુનેવ કીર્ણાઙ્ગો યોઽઙ્ગે ઘાતં ન વેત્તિ વા| અન્તરેણ તપસ્તીવ્રં યોગં વા વિધિપૂર્વકમ્||૩૭|| જાનાત્યતીન્દ્રિયં યશ્ચ તેષાં મરણમાદિશેત્| |૩૮|
इदनीम् श्रोत्रेन्द्रियस्य विक्रुतिमाचिख्यासुराह मेघतोयौघनिर्घोषवीणापणववेणुजान्| शृणोत्यन्यांश्च यः शब्दानसतो न सतोऽपि वा||३४|| निष्पीड्य कर्णौ शृणुयान्न यो धुकधुकास्वनम्| तद्वद्गन्धरसस्पर्शान् मन्यते यो विपर्ययात्||३५|| सर्वशो वा न यो, यश्च दीपगन्धं न जिघ्रति| विधिना यस्य दोषाय स्वास्थ्यायाविधिना रसाः||३६|| यः पांसुनेव कीर्णाङ्गो योऽङ्गे घातं न वेत्ति वा| अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम्||३७|| जानात्यतीन्द्रियं यश्च तेषां मरणमादिशेत्| |३८|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
મેઘાદિજાન્ વેણુપર્યન્તાન્ શબ્દાંસ્તથાઽન્યાંશ્ચ શબ્દાંસ્તથા રૂપાન્મહતો યઃ પુરુષોઽસતઃ-પરૈરનુપલભ્યમાનાન્, શૃણોતિ, તથા મેઘાદિજાંસ્તથાઽન્યાંશ્ચ યઃ શબ્દાન્ સતો-વિદ્યમાનાન્, ન શૃણોતિ, તેષાં મરણમાદિશેદિતિ વક્ષ્યમાણસ્ય વચનવિપરિણામેનાત્ર સમ્બન્ધઃ કાર્યઃ| યો ધુકધુકાશબ્દં કર્ણાવઙ્ગુલીભિર્નિષ્પીડ્ય ન શૃણુયાત્| તૈર્મેઘાદિજૈઃ શબ્દૈસ્તુલ્યં-તદ્વત્| યથા-મેઘાદિજાન્ શબ્દાન્યોઽસતઃ શૃણોતિ સતશ્ચ ન શૃણોતિ, તદ્વદ્યો ગન્ધરસસ્પર્શાન્ વિપર્યયાત્-વૈપરીત્યેન મન્યતે, ન યથાવસ્તુ- બલિ| તત્ર ગન્ધવિપર્યયો યથા-સુગન્ધિ દુર્ગન્ધં મન્યતે| રસવિપર્યયો યથા-મધુરમમ્લમમ્લં મધુરમિત્યાદિ| સ્પર્શવિપર્યયો યથા મૃદુસ્પર્શં ખરસ્પર્શં મન્યતે| સર્વસર્વિકયા ગન્ધાદીન્ વા યોઽપિ ન મન્યતે, સોઽપિ નશ્યતિ| તત્કાલનિર્વાણસ્ય દીપસ્ય યો ગન્ધં ન જિઘ્રતિ-ઘ્રાણેન્દ્રિયેણ નાનુભવતિ| વિધિના-શાસ્ત્રપ્રયુક્તેન, પ્રયુક્તા રસા યસ્ય દોષાય-રોગાય, અવિધિના-શાસ્ત્રવિશિવ્યતિક્રમેણ, પ્રયુક્તાઃ સ્વાસ્થ્યાય સ્યુઃ| તથા, યઃ પાંસુના-રજસેવ, કીર્ણાઙ્ગો-ધૂલિધૂસરિતશરીરઃ| યશ્ચાઙ્ગે ઘાતં-હતિં, ન વેત્તિ| તપસ્તીવ્રમન્તરેણ-ઉગ્રં તપો વિના, યઃ પુરુષોઽતીન્દ્રિયં-ઇન્દ્રિયેભ્યોઽતિક્રાન્તં વેત્તિ, ઇન્દ્રિયાણામગોચરં સ્વર્ગાદિ વેત્તિ, તથા યોગં વા વિધિપૂર્વકમન્તરેણ યોઽતીન્દ્રિયં જાનાતિ| તેષાં-પૂર્વોક્તાનાં સર્વેષાં, મરણમાદિશેત્| યોગઃ-ચિત્તવૃત્તિનિરોધઃ, વિધિપૂર્વકો યથાશાસ્ત્રં સમ્યગુપદેશઃ| તથા, અન્યોઽપિ યોગો-રસાયનાદિઃ| યુજ્યત ઇતિ યોગો-વિધિવિશેષઃ| શાસ્ત્રોદ્દિષ્ટરસાયનાઞ્જનાદિનાઽપિ હ્યતીન્દ્રિયં દૃષ્યતે દૂરવ્યવહિતાદિ|
Adhikarana સ્વરસ્ય રિષ્ટમ્ (૩૮-૩૯) · Śloka ૩૯
અધુના ખરવિકૃતિમાહ | હીનો દીનઃ સ્વરોઽવ્યક્તો યસ્ય સ્યાદ્ગદ્ગદોઽપિ વા||૩૮|| સહસા યો વિમુહ્યોદ્વા વિવક્ષુર્ન સ જીવતિ| |૩૯|
अधुना खरविकृतिमाह | हीनो दीनः स्वरोऽव्यक्तो यस्य स्याद्गद्गदोऽपि वा||३८|| सहसा यो विमुह्योद्वा विवक्षुर्न स जीवति| |३९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્ય પુરુષસ્ય સ્વરઃ-શબ્દો, નિમિત્તમન્તરેણ હિનોઽથવા દીનો-દૈન્યયુક્તો, ભવતિ| અવ્યક્તઃ-અસ્ફુટો, યસ્ય સ્યાત્| ગદ્ગદો-ઘર્ઘરો, વા યસ્ય ભવતિ| યો વા વિવક્ષુઃ-વક્તુમિચ્છન્, કારણમન્તરેણ વિમુહ્યેત્-વક્તું ન શક્નોતિ, સ ન જીવતિ|
Adhikarana સ્વરબલવર્ણરોગવૃદ્ધીનાં રિષ્ટમ્ (૩૯-૪૦) · Śloka ૪૦
| સ્વરસ્ય દુર્બલીભાવં હાનિં ચ બલવર્ણયોઃ||૩૯|| રોગવૃદ્ધિમયુક્ત્યા ચ દૃષ્ટ્વા મરણમાદિશેત્| |૪૦|
| स्वरस्य दुर्बलीभावं हानिं च बलवर्णयोः||३९|| रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्| |४०|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ્વરસ્ય-શબ્દસ્ય, દૌર્બલ્યં દૃષ્ટ્વા બલવર્ણયોશ્ચ હાનિમયુક્ત્યા દૃષ્ટ્વા મરણમાદિશેત્| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| રોગવૃદ્ધિમયુક્ત્યા ચ દૃષ્ટ્વા નરસ્ય મરણમાદિશેત્| અયુક્ત્યા-નિર્નિમિત્તમેવેત્યર્થઃ|
Adhikarana ભાષમાણસ્ય રિષ્ટમ્, શ્રોતુઃ રિષ્ટમ્ (૪૦-૪૧) · Śloka ૪૧
| અપસ્વરં ભાષમાણં પ્રાપ્તં મરણમાત્મનઃ||૪૦|| શ્રોતારં ચાસ્ય શબ્દસ્ય દૂરતઃ પરિવર્જયેત્| |૪૧|
| अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः||४०|| श्रोतारं चास्य शब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्| |४१|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ્વભાવસ્વરાદપગતં ભ્રષ્ટં-અપસ્વરં,-હીનસ્વરં કૃત્વા, યો નરોઽહં મરિષ્યામિ મરિષ્યામીત્યેવમાત્મનો મરણં ભાષતે પરસ્ય, તં તથાભૂતં દૂરાદેવ વર્જયેત્-વૈદ્યો ન ચિકિત્સેત્| તથા, અસ્ય શબ્દસ્ય-અહં મરિષ્યામીત્યેવંભૂતસ્ય યોનરઃ શ્રોતા, તમપિ વૈદ્યો દૂરતો વર્જયેત્|
Adhikarana છાયાયાઃ રિષ્ટમ્ (૪૧-૪૨) · Śloka ૪૨
સ્વરાશ્રય રિષ્ટમુક્ત્વા છાયાશ્રયં રિષ્ટમભીધિત્સુરાહ | સંસ્થાનેન પ્રમાણેન વર્ણેન પ્રભયાઽપિ વા||૪૧|| છાયા વિવર્તતે યસ્ય સ્વપ્નેઽપિ પ્રેત એવ સઃ| |૪૨|
स्वराश्रय रिष्टमुक्त्वा छायाश्रयं रिष्टमभीधित्सुराह | संस्थानेन प्रमाणेन वर्णेन प्रभयाऽपि वा||४१|| छाया विवर्तते यस्य स्वप्नेऽपि प्रेत एव सः| |४२|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સંસ્થાનં-પ્રતિપુરુષં વિલક્ષણં સમવિષમં રૂપમ્, આકૃતિરિત્યર્થઃ| તત્ર યદિ શરીરસ્ય સમં સંસ્થાનં ભવતિ, છાયા ત્વસ્ય વિષમા દૃશ્યતે, તદા રિષ્ટમ્| તથા, યદિ શરીરસ્ય વિષમં સંસ્થાનં છાયા તુ સમા ભવતિ, તદા રિષ્ટમ્| તથા, યદિ દીર્ઘપ્રમાણસ્ય સતો હ્રસ્વા છાયા ભવતિ હ્રસ્વપ્રમાણસ્ય વા દીર્ઘા ભવતિ, તદપિ રિષ્ટમ્| એવં સંસ્થાનેન પ્રમાણેન ચ છાયાવિવૃત્તિર્વેદ્યા| તથા, યસ્ય નાભસી છાયા આગ્નેય્યા છાયા યા વર્ણતો દૃશ્યતે સા વર્ણવિવૃત્તિઃ| એવં પૃથિવ્યાદિમયીષુ છાયાસુ વર્ણવિવૃત્તિર્યોજ્યા| તથા, યસ્ય યથાભૂતા પ્રભા સાઽન્યથાભૂતા ભવતિ સા પ્રભાવિવૃત્તિઃ| એવં સંસ્થાનાદ્યન્યતમેન યસ્ય છાયા વિવર્તતે-અન્યથાભૂતાઽન્યથા| સમ્પદ્યતે, સ્વપ્નેઽપિ સ પુમાન્ પ્રેત એવ, કિં પુનર્જાગ્રદવસ્થાયાં ન પ્રેતઃ ? ઇતિ એવકારેણ રિષ્ટસ્યાસ્યાવ્યભિચારિત્વં સૂચયતિ| ઉત્પન્નશ્ચેન્નરસ્ય છાયાયા અન્યથાભાવઃ, તદાનીં પુરુષો યમસાત્સમ્પન્નો મન્તવ્ય ઇત્યર્થઃ|
Adhikarana છાયાયા દ્વૈરૂપ્યમ્ (૪૨-૪૩) · Śloka ૪૩
અસ્યાશ્ચ છાયાયા દ્વૈરૂપ્યં દર્શયિતુમાહ | આતપાદર્શતોયાદૌ યા સંસ્થાનપ્રમાણતઃ||૪૨|| છાયાઽઙ્ગાત્સમ્ભવત્યુક્તા પ્રતિચ્છાયેતિ સા પુનઃ| વર્ણપ્રભાશ્રયા યા તુ સા છાયૈવ શરીરગા||૪૩||
अस्याश्च छायाया द्वैरूप्यं दर्शयितुमाह | आतपादर्शतोयादौ या संस्थानप्रमाणतः||४२|| छायाऽङ्गात्सम्भवत्युक्ता प्रतिच्छायेति सा पुनः| वर्णप्रभाश्रया या तु सा छायैव शरीरगा||४३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યા શરીરાદાતપાદર્શતોયઘૃતાદૌ શરીરસંસ્થાનપ્રમાણાનુરૂપા સમ્ભવતિ પ્રતિબિમ્બકરૂપા, સા પ્રતિચ્છાયેત્યુચ્યતે| તસ્યા હિ ન વર્ણપ્રભે આશ્રયઃ| યસ્યાઃ પુનર્વર્ણપ્રભે આશ્રયશ્ચ્છાયાયાઃ, સા શરીરગૈવ-શરીરસ્થૈવ, છાયા| ન પ્રતિચ્છાયાવચ્છરીરાદન્યત્રાતપાદર્શતોયાદૌ કુત્રચિદપયાતિ પ્રતિબિમ્બકરૂપતયા|
Adhikarana પ્રતિચ્છાયાયા રિષ્ટમ્ (૪૪-૪૫) · Śloka ૪૫
ભવેદ્યસ્ય પ્રતિચ્છાયા છિન્ના ભિન્નાઽધિકાઽઽકુલા| વિશિરા દ્વિશિરા જિહ્મા વિકૃતા યદિ વાઽન્યથા||૪૪|| તં સમાપ્તાયુષં વિદ્યાન્ન ચેલ્લક્ષ્યનિમિત્તજા| પ્રતિચ્છાયામયી યસ્ય ન ચાક્ષ્ણીક્ષ્યેત કન્યકા||૪૫||
भवेद्यस्य प्रतिच्छाया छिन्ना भिन्नाऽधिकाऽऽकुला| विशिरा द्विशिरा जिह्मा विकृता यदि वाऽन्यथा||४४|| तं समाप्तायुषं विद्यान्न चेल्लक्ष्यनिमित्तजा| प्रतिच्छायामयी यस्य न चाक्ष्णीक्ष्येत कन्यका||४५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્ય પુંસઃ પ્રતિચ્છાયા છિન્ના-દ્વિધા, દૃશ્યતે| અથવા ભિન્નાકિઞ્ચિત્સચ્ચિદ્રેવ યસ્ય દૃશ્યતે| તથા, યસ્યાધિકા દૃશ્યતે-ન યથા પ્રમાણા| યસ્ય વા આકુલા-ચલસ્વરૂપા અનિશ્ચિતપ્રતિબિમ્બા, ભવતિ| તથા, યસ્ય વિશિરા-શિરોરહિતા| તથા, યસ્ય દ્વિશિરા| તથા, યસ્ય જિહ્મા-કુટિલા| વિકૃતેતિ ઉક્તપ્રકારાદન્યથા અન્યેન પ્રકારેણ, યસ્ય વિકૃતા દૃશ્યતે આતાપાદર્શતોયાદૌ, તં પૂર્વોક્તં ચ સર્વમેવ, સમાપ્તાયુષં-ક્ષીણજીવિતં, વિદ્યાત્| ન ચેદિત્યાદિ| લક્ષયિતું પ્રત્યક્ષાદિભિઃ પ્રમાણૈઃ શક્યં-લક્ષ્યમ્| શક્યાર્થે કૃત્યઃ| લક્ષ્યં ચ તન્નિમિત્તં ચ, તસ્માત્તથાવિધાન્નિમિત્તાદ્વિકૃતાજ્જાતા [પ્રતિ] ચ્છાયા યદિ ન ભવતિ તદા રિષ્ટમ્, નાન્યથા| પ્રતિચ્છાયામયી કન્યકા-પ્રતિબિમ્બકુમારિકેતિ યા લોકે પ્રસિદ્ધા, સાઽક્ષ્ણિ-નેત્રે, યસ્ય નેક્ષ્યેત-નોપલભ્યેત, તં સમાપ્તાયુષં વિદ્યાત્|
Adhikarana ખાદીનાં મહાભૂતાનાં પઞ્ચ છાયાઃ ,નાભસી છાયા ,વાયવી છાયા ,આગ્નેયી છાયા ,આમ્ભસી છાયા, પાર્થિવી છાયા (૪૬-૪૮) · Śloka ૪૮
ઇદાનીં યસ્ય મહાભૂતસ્ય યાદૃશી છાયા સ્યાત્, તાં કથયિતુમાહ ખાદીનાં પઞ્ચ પઞ્ચાનાં છાયા વિવિધલક્ષણાઃ| નાભસી નિર્મલાઽઽનીલા સસ્નેહા સપ્રભેવ ચ||૪૬|| વાતાદ્રજોઽરુણા શ્યાવા ભસ્મરૂક્ષા હતપ્રભા| વિશુદ્ધરક્તા ત્વાગ્નેયી દીપ્તાભા દર્શનપ્રિયા||૪૭|| શુદ્ધવૈદૂર્યવિમલા સુસ્નિગ્ધા તોયજા સુખા| સ્થિરાસ્નિગ્ધા ઘના શુદ્ધા શ્યામા શ્વેતા ચ પાર્થિવી||૪૮||
इदानीं यस्य महाभूतस्य यादृशी छाया स्यात्, तां कथयितुमाह खादीनां पञ्च पञ्चानां छाया विविधलक्षणाः| नाभसी निर्मलाऽऽनीला सस्नेहा सप्रभेव च||४६|| वाताद्रजोऽरुणा श्यावा भस्मरूक्षा हतप्रभा| विशुद्धरक्ता त्वाग्नेयी दीप्ताभा दर्शनप्रिया||४७|| शुद्धवैदूर्यविमला सुस्निग्धा तोयजा सुखा| स्थिरास्निग्धा घना शुद्धा श्यामा श्वेता च पार्थिवी||४८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ખાદીનાં મહાભૂતાનાં પઞ્ચાનાં પઞ્ચ છાયા ભવન્તિ| નનુ, ખાદીનાં પઞ્ચત્વાચ્છાયાનાં પઞ્ચત્વમર્થાલ્લબ્ધમેવ| તત્કિં પઞ્ચગ્રહણેન ? અસ્ત્વેવૈતત્| કિન્તુ યથા ખાદિભ્યઃ પઞ્ચભ્યો દ્રવ્યમેકં ભૂતોત્કર્ષાપકર્ષભેદાચ્ચાસઙ્ખ્યેયં દ્રવ્યમ્, તથા છાયાનામપ્યેકત્વં ભૂતોત્કર્ષાપકર્ષભેદાચ્ચાસઙ્ખ્યેયત્વમાશઙ્ક્યેત, તદાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થં પઞ્ચગ્રહણમ્| પઞ્ચૈવ છાયા ભવન્તિ, નોનાધિકા ઇતિ| કિમ્ભૂતાશ્ચ્છાયાઃ ? વિવિધલક્ષણાઃ,-વિવિધં લક્ષણં વક્ષ્યમાણં યાસાં તા એવમ્| આકાશજા છાયા નિર્મલા-શુદ્ધા| તથા, આનીલા-ઈષન્નીલા, ઇત્યાકારપ્રશ્લેષોઽત્ર વેદ્યઃ| "શુદ્ધવૈદૂર્યવિમલા" હિ "તોયજા" (શ્લો.૪૮) ઇતિ વક્ષ્યતિ| તથા, કિઞ્ચિત્સ્નિગ્ધા| સપ્રભેત્યનેન શોભનત્વમુક્તમ્| એતદેવ સ્ફુટયિતુમિવશબ્દં તન્ત્રકૃત્પ્રાયુઙ્ક્ત| અન્યથા છાયાપ્રભયોર્ભિન્નવિષયત્વાદનુપપન્નમેતદ્વાક્યં સ્યાત્| ભેદશ્ચાનયોરધુનૈવ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૫૧)|વાતાદ્રજોરુણાદિયુક્તા છાયા ભવતિ| આગ્નેયી વિશુદ્ધરક્તવર્ણા, દીપ્તાભા, તથા દર્શનં પ્રિયં યસ્યાઃ સૈવંવિધા, ભવતિ| તોયજા છાયા નિર્મલવૈદૂર્યવિમલા, સુષ્ઠુ સ્નિગ્ધા, સુખા-સુખાવહા| પાર્થિવી છાયા સ્થિરાદિગુણયુક્તા| નનુ, ચ, અગ્નિજલભુવાં સ્વયં વર્ણાદિયોગાદાગ્નેય્યાદિકાનાં તદ્વર્ણકત્વમુપપન્નમ્| નભોમારુતયોસ્તુ સ્વયં વર્ણાદ્યયોગાત્કથં તચ્છાયાનાં વર્ણાદિયોગો યુજ્યેત ? ઇતિ કેચિત્| તાન્ બ્રૂમહે| અચિન્ત્યત્વાદ્ધેતુફલસ્યાદોષઃ| તથા હિ,-મધુરાદયો રસાઃ કાલાદમૂર્તાદ્ભવન્તો દૃશ્યન્તે યથા, તથા તચ્છાયે અપ્યેતે ભવિષ્યતઃ| તત્ર યસ્ય નરસ્ય કર્માદિસહાયં નભશ્ચ્છાયામુત્પાદયતિ તસ્ય નાભસીતિ યુજ્યત એવ| એવં વાયવ્યામપિ વાચ્યમ્|
Adhikarana વાયવીનામન્યાસાંચગુણાઃ (૪૯) · Śloka ૪૯
ઇદાનીમાસાં છાયાનાં ગુણનિર્દેશમાહ વાયવી રોગમરણક્લેશાયાન્યાઃ સુખોદયાઃ| |૪૯|
इदानीमासां छायानां गुणनिर्देशमाह वायवी रोगमरणक्लेशायान्याः सुखोदयाः| |४९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
વાયવી છાયા રોગાદ્યર્થં જાયતે| અન્યાઃ-શેષાશ્ચતસ્રઃ, છાયાઃ સુખોદયાઃ-સુખાવહાઃ|
Adhikarana પ્રભાયાઃ સપ્તવિધત્વમ્ (૪૯-૫૦) · Śloka ૫૦
| પ્રભોક્તા તૈજસી સર્વા, સા તુ સપ્તવિધા સ્મૃતા||૪૯|| રક્તા પીતા સિતા શ્યાવા હરિતા પાણ્ડુરાઽસિતા| |૫૦|
| प्रभोक्ता तैजसी सर्वा, सा तु सप्तविधा स्मृता||४९|| रक्ता पीता सिता श्यावा हरिता पाण्डुराऽसिता| |५०|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
પ્રભા સર્વા-સપ્તપ્રકારાઽપિ, તૈજસી-આગ્નેયી, ઉક્તા-તન્ત્રકૃદ્ભિઃ સ્મૃતા| તદેવ સપ્તવિધત્વમાહ-રક્તેત્યાદિ|
Adhikarana પ્રભાણાં શુભાશુભત્વમ્ (૫૦-૫૧) · Śloka ૫૧
| તાસાં યાઃ સ્યુર્વિકાસિન્યઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ વિમલાશ્ચ યાઃ||૫૦|| તાઃ શુભા, મલિના રૂક્ષાઃ સઙ્ક્ષિપ્તાશ્ચાશુભોદયાઃ| |૫૧|
| तासां याः स्युर्विकासिन्यः स्निग्धाश्च विमलाश्च याः||५०|| ताः शुभा, मलिना रूक्षाः सङ्क्षिप्ताश्चाशुभोदयाः| |५१|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તાસાં-પૂર્વોક્તાનાં પ્રભાણાં મધ્યાત્, યાઃ પ્રભા વિકાસિન્યઃ-પ્રસૃતા ઇવ, તથા સ્નિગ્ધા વિમલાશ્ચ સ્યુઃ, તાઃ શુભાઃ-કલ્યાણકારિણ્યઃ| યાશ્ચ મલિનાદિગુણયુક્તાસ્તા અશુભોદયાઃ-અમાઙ્ગલ્યકારિણ્યઃ|
Adhikarana છાયાપ્રભયોર્લક્ષણમ્ (૫૧) · Śloka ૫૧
છાયાપ્રભયોરન્યત્વં પ્રદર્શયિતું લક્ષણમાહ | વર્ણમાક્રામતિ છાયા પ્રભા વર્ણપ્રકાશિની||૫૧||
छायाप्रभयोरन्यत्वं प्रदर्शयितुं लक्षणमाह | वर्णमाक्रामति छाया प्रभा वर्णप्रकाशिनी||५१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
છાયા રક્તાદિવર્ણમાક્રામતિ-પરિભૂયાવતિષ્ઠતે| પ્રભા તુ વર્ણપ્રકાશિની-વર્ણં પ્રકાશયિતું શીલમસ્યાઃ સા વર્ણપ્રકાશિની|
Adhikarana છાયાપ્રભયોર્વ્યાપ્તિઃ (૫૨-૫૩) · Śloka ૫૩
તથેદમપિ છાયાપ્રભયોરન્યત્વે લક્ષણમાહ આસન્ને લક્ષ્યતે છાયા વિકૃષ્ટે ભા પ્રકાશતે| નાચ્છાયો નાપ્રભઃ કશ્ચિદ્વિશેષાશ્ચિહ્નયન્તિ તુ||૫૨|| નૃણાં શુભાશુભોત્પત્તિં કાલે છાયાસમાશ્રયાઃ| |૫૩|
तथेदमपि छायाप्रभयोरन्यत्वे लक्षणमाह आसन्ने लक्ष्यते छाया विकृष्टे भा प्रकाशते| नाच्छायो नाप्रभः कश्चिद्विशेषाश्चिह्नयन्ति तु||५२|| नृणां शुभाशुभोत्पत्तिं काले छायासमाश्रयाः| |५३|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
નિકટે છાયા લક્ષ્યતે| પ્રભા પુનર્વિકૃષ્ટે-દૂરપ્રદેશે, પ્રકાશતે-દૂરાદવભાસત ઇત્યર્થઃ| યથા-પાષાણાદિપરિપૂર્ણાનામપિ પર્વતાદિપ્રદેશાનાં દૂરાદ્વિલક્ષણૈવ કાન્તિઃ પ્રકાશતે| એવં છાયાપ્રભયોરન્યત્વં પ્રદર્શ્ય તયોરેવ વ્યાપ્તિ પ્રદર્શયતિ- કશ્ચિદપિ પુરુષશ્ચ્છાયારહિતઃ પ્રભાહીનશ્ચ નાસ્તિ| વિશેષાસ્તુ નૃણાં શુભાશુભોત્પત્તિં કાલે વિશિષ્ટે ચિહ્નયન્તિ-વ્યઞ્જયન્તીત્યર્થઃ| કિમ્ભૂતા વિશેષાઃ ? છાયાસમાશ્રયાઃ-છાયાશ્રિતાઃ|
Adhikarana ચઙ્ક્રમતો રિષ્ટમ્, હિતમશ્નતઃ રિષ્ટમ્, અલ્પાશિનઃ રિષ્ટમ્, બહ્વાશિનઃ રિષ્ટમ્, કફાર્તસ્ય રિષ્ટમ્, શ્વાસોચ્છ્વાસવતઃ રિષ્ટમ્, શિરોવિક્ષેપવતઃ રિષ્ટમ્, સ્રુતસ્વેદસ્ય રિષ્ટમ્, ઉત્થાપ્યમાનસ્ય રિષ્ટમ્, ઉત્તાનશયાનસ્ય રિષ્ટમ્, જિઘૃક્ષાવતઃ રિષ્ટમ્, અહાસ્યહાસિનઃ રિષ્ટમ્, ઉત્તરૌષ્ઠલિહતઃ રિષ્ટમ્, છાયાભિદ્રવવતઃ રિષ્ટમ્, ભિષગાદિદ્વેષવતઃ રિષ્ટમ્ (૫૩-૬૧) · Śloka ૬૧
| નિકષન્નિવ યઃ પાદૌ ચ્યુતાંસઃ પરિસર્પતિ||૫૩|| હીયતે બલતઃ શશ્વદ્યોઽન્નમશ્નન્ હિતં બહુ| યોઽલ્પાશી બહુવિણ્મૂત્રો બહ્વાશી ચાલ્પમૂત્રવિટ્||૫૪|| યો વાઽલ્પાશી કફેનાર્તો દીર્ઘં શ્વસિતિ ચેષ્ટતે| દીર્ઘમુચ્છ્વસ્ય યો હ્રસ્વં નિઃશ્વસ્ય પરિતામ્યતિ||૫૫|| હ્રસ્વં ચ યઃ પ્રશ્વસિતિ વ્યાવિદ્ધં સ્પન્દતે ભૃશમ્| શિરો વિક્ષિપતે કૃચ્છ્રાદ્યોઽઞ્ચયિત્વા પ્રપાણિકૌ||૫૬|| યો લલાટાત્સ્રુતસ્વેદઃ શ્લથસન્ધાનબન્ધનઃ| ઉત્થાપ્યમાનઃ સમ્મુહ્યેદ્યો બલી દુર્બલોઽપિ વા||૫૭|| ઉત્તાન એવ સ્વપિતિ યઃ પાદૌ વિકરોતિ ચ| શયનાસનકુડ્યાદેર્યોઽસદેવ જિઘૃક્ષતિ||૫૮|| આહાસ્યહાસી સમ્મુહ્યન્ યો લેઢિ દશનચ્છદૌ| ઉત્તરૌષ્ઠં પરિલિહન્ ફૂત્કારાંશ્ચ કરોતિ યઃ||૫૯|| યમભિદ્રવતિ ચ્છાયા કૃષ્ણા પીતાઽરુણાઽપિ વા| ભિષગ્ભેષજપાનાન્નગુરુમિત્રદ્વિષશ્ચ યે||૬૦|| વશગાઃ સર્વ એવૈતે વિજ્ઞેયાઃ સમવર્તિનઃ| |૬૧|
| निकषन्निव यः पादौ च्युतांसः परिसर्पति||५३|| हीयते बलतः शश्वद्योऽन्नमश्नन् हितं बहु| योऽल्पाशी बहुविण्मूत्रो बह्वाशी चाल्पमूत्रविट्||५४|| यो वाऽल्पाशी कफेनार्तो दीर्ग़ं श्वसिति चेष्टते| दीर्ग़मुच्छ्वस्य यो ह्रस्वं निःश्वस्य परिताम्यति||५५|| ह्रस्वं च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते भृशम्| शिरो विक्षिपते कृच्छ्राद्योऽञ्चयित्वा प्रपाणिकौ||५६|| यो ललाटात्स्रुतस्वेदः श्लथसन्धानबन्धनः| उत्थाप्यमानः सम्मुह्येद्यो बली दुर्बलोऽपि वा||५७|| उत्तान एव स्वपिति यः पादौ विकरोति च| शयनासनकुड्यादेर्योऽसदेव जिग़ृक्षति||५८|| आहास्यहासी सम्मुह्यन् यो लेढि दशनच्छदौ| उत्तरौष्ठं परिलिहन् फूत्कारांश्च करोति यः||५९|| यमभिद्रवति च्छाया कृष्णा पीताऽरुणाऽपि वा| भिषग्भेषजपानान्नगुरुमित्रद्विषश्च ये||६०|| वशगाः सर्व एवैते विज्ञेयाः समवर्तिनः| |६१|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
નિકષન્-ઘર્ષયન્નિવ, યઃ પાદૌ ચ્યુતાંસઃ-સ્રસ્તાંસઃ સન્, ભૂમૌ પરિસર્પતિ| તથા, યે વક્ષ્યમાણાશ્ચ તે સર્વે સમવર્તિનો વશગા ઇતિ યોજ્યમ્; અન્તદીપકાલઙ્કારત્વાદસ્ય| તથા, યોઽન્નમશ્નન્-ભક્તં ભક્ષયન્, બલાન્નિત્યં હીયતે| કિમ્ભૂતમન્નમ્ ? હિતં-પથ્યમ્| બહુ-ભૂરિ| યોઽલ્પાશી બહુવિણ્મૂત્રો યશ્ચ બહ્વાશી-બહ્વશ્નાતિ, નિત્યમલ્પવિણ્મૂત્રશ્ચ| યશ્ચા(યો વાઽ)લ્પાશી કફેનાર્તઃ-પીડિતો, દીર્ઘં શ્વસિતિ-બહુશ્વાસં મુઞ્ચતિ| તથા, ચેષ્ટતે-પરિલુઠતિ| તથા, યો દીર્ઘમુચ્છ્વસ્ય-બહૂર્ધ્વં શ્વાસં મુક્ત્વા, અનન્તરં હ્રસ્વં નિઃશ્વસ્ય-અલ્પં શ્વાસં પ્રત્યાવૃત્યાન્તઃકૃત્વા, પરિતામ્યતિ-દુઃખાયતે| યશ્ચ હ્રસ્વં પ્રશ્વસિતિ| વ્યાવિદ્ધં-વિષમં કૃત્વા, નાડીભિઃ સ્પન્દતે ભૃશં-અતિશયેન સ્ફુરતિ| યઃ પ્રપાણિકૌ-પાણ્યોઃ પશ્ચાદ્ભાગસ્થિતાવવ યવવિશેષૌ, અઞ્ચયિત્વા-સઙ્કોચ્ય, કૃચ્છ્રેણ શિરો-મૂર્ધાનં વિક્ષિપતે| યો લલાટાત્-અલિકાત્, સ્રુતસ્વેદઃ સન્ શિથિલસન્ધિબન્ધો ભવતિ| ય ઉત્થાપ્યમાનો બલી દુર્બલો વા સમ્મુહ્યેત્-મોહમુપૈતિ| ય ઉત્તાન એવ-જાતુચિત્પાર્શ્વે ન, સ્વપિતિ| યશ્ચ પાદૌ વિકરોતિ-વિકૃતિ નયતિ| યઃ શયનાદેરસત્-અવિદ્યમાનમેવ વસ્તુ, ગ્રહીતુમિચ્છતિ| યઃ અહાસ્યે-હાસ્યવિષયાભાવેઽપિ, અભીક્ષ્ણં હસન્ સમ્મુહ્યન્ દશનચ્છદૌ લેઢિજિહ્વયા પરિમૃશતિ| યશ્ચોત્તરૌષ્ઠં પરિલિહન્ ફૂત્કારાન્-નાનાવિધાન્ શબ્દાન્, કરોતિ| યં-નરં, છાયાઽભિદ્રવતિ-અભિભવતિ| કીદૃશી ? કૃષ્ણા પીતાઽરુણાઽપિ વા| યે ચ ભિષગાદિદ્વિષઃ| એતે સર્વે સમવર્તિનો વશગા વિજ્ઞેયાઃ| સમંવર્તતે રાગદ્વેષૌ હિત્વા સમવર્તી,-યમઃ| સર્વ એવેત્યેતત્ "નિકષન્નિવ યઃ પાદૌ" ઇત્યત આરભ્ય યાવત્ "ભિષગ્ભેષજપાનાન્નગુરુમિત્રદ્વિષશ્ચ યે|" ઇત્યેતત્પર્યન્તસ્ય ગ્રન્થસ્ય સમ્બન્ધાર્થમ્|
Adhikarana ગ્રીવાદિસ્વેદવતઃ રિષ્ટમ્ (૬૧-૧) · Śloka ૧
(ગ્રીવાલલાટહૃદયં યસ્ય સ્વિદ્યતિ શીતલમ્||૬૧|| ઉષ્ણોઽપરઃ પ્રદેશશ્ચ શરણં તસ્ય દેવતાઃ| ) |પૂર્વરૂપાણિ સર્વાણિ જ્વરાદિષ્વતિમાત્રયા| યં વિશંતિ વિશત્યેનં મૃત્યુર્જ્વરપુરઃસરઃ]||૧||
(ग्रीवाललाटहृदयं यस्य स्विद्यति शीतलम्||६१|| उष्णोऽपरः प्रदेशश्च शरणं तस्य देवताः| ) |पूर्वरूपाणि सर्वाणि ज्वरादिष्वतिमात्रया| यं विशंति विशत्येनं मृत्युर्ज्वरपुरःसरः]||१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
(યસ્ય ગ્રીવાદિકં શીતલં સત્ સ્વિદ્યતિ-સ્વેદયુક્તં ભવતિ, અપરઃ પ્રદેશશ્ચોષ્ણઃ, તસ્ય શરણં-રક્ષણં, દેવતા નાન્યત્|)
Adhikarana અણુજ્યોત્યાદેઃ રિષ્ટમ્, મેધાદિપ્રાપ્તવતઃ રિષ્ટમ્ (૬૨-૬૪) · Śloka ૬૪
| યોઽણુજ્યોતિરનેકાગ્રો દુઃચ્છાયો દુર્મનાઃસદા||૬૨|| બલિ બલિભૃતો યસ્ય પ્રણીતં નોપભુઞ્જતે| નિર્નિમિત્તં ચ યો મેધાં શોભામુપચયં શ્રિયમ્||૬૩|| પ્રાપ્નોત્યતો વા વિભ્રંશં સ પ્રાપ્નોતિ યમક્ષયમ્| |૬૪|
| योऽणुज्योतिरनेकाग्रो दुःच्छायो दुर्मनाःसदा||६२|| बलि बलिभृतो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते| निर्निमित्तं च यो मेधां शोभामुपचयं श्रियम्||६३|| प्राप्नोत्यतो वा विभ्रंशं स प्राप्नोति यमक्षयम्| |६४|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યઃ પુમાનણુજ્યોતિઃ-સ્તોકદૃક્, કેચિત્ત્વલ્પતેજા ઇત્યાહુઃ| તથા, અનેકાગ્રો-વ્યાકુલચેતાઃ| દુઃચ્છાયો-વિવર્ણચ્છાયો નિન્દિતકાન્તિર્વા| દુર્મનાઃ સદા-સતતમેવ શોકાક્રાન્તમાનસઃ| તથા, યસ્ય પુંસો બલિં પ્રણીતં-તન્નામોદ્દિશ્ય પ્રદત્તં, બલિભૃતો-બલિભુજો વાયસાદયો, નોપભુઞ્જતે-ન ખાદન્તિ, સ યમક્ષયં પ્રાપ્નોતીતિ સમ્બન્ધઃ| બલિભૃત ઇત્યતિશયાર્થમ્| કિલકાકા અપિ નાદન્તિ કિં પુનરન્યે ? ઇત્યર્થઃ| તથા, યો નરો નિર્નિમિત્તં મેધાદિજનનરસાયનાદિકારણમન્તરેણ મેધાદીન્ પ્રાપ્નોતિ| અતો વા-મેધાદિભ્યો, ભ્રશં પ્રાપ્નોતિ| સોઽન્તકગૃહં પ્રાપ્નોતિ| શ્રીરત્ર ઘનં રાજ્યં વા| ઉપચયઃ-શરીરપુષ્ટિઃ|
Adhikarana ગુણદોષમયપ્રકૃતેઃ રિષ્ટમ્ (૬૪-૬૫) · Śloka ૬૫
| ગુણદોષમયી યસ્ય સ્વસ્થસ્ય વ્યાધિતસ્ય વા||૬૪|| યાત્યન્યથાત્વં પ્રકૃતિઃ પણ્માસાન્ન સ જીવતિ| |૬૫|
| गुणदोषमयी यस्य स्वस्थस्य व्याधितस्य वा||६४|| यात्यन्यथात्वं प्रकृतिः पण्मासान्न स जीवति| |६५|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્ય નરસ્ય ગુણમયી-સત્વાદિમયી, પ્રકૃતિર્દોષમયી-વાતાદિમયી, સ્વસ્થસ્યાતુરસ્ય વાઽન્યથાત્વં યાતિ-સ્વભાવં હિત્વા, સષણ્માસાન્ન જીવતિ|
Adhikarana ભક્ત્યાદિનિવર્તનવતઃ રિષ્ટમ્ (૬૫-૬૬) · Śloka ૬૬
| ભક્તિઃ શીલં સ્મૃતિસ્ત્યાગો બુદ્ધિર્બલમહેતુકમ્||૬૫|| ષડેતાનિ નિવર્તન્તે ષડ્ભિર્માસૈર્મરિષ્યતઃ| |૬૬|
| भक्तिः शीलं स्मृतिस्त्यागो बुद्धिर्बलमहेतुकम्||६५|| षडेतानि निवर्तन्ते षड्भिर्मासैर्मरिष्यतः| |६६|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ષડ્ભિર્માસૈર્મરિષ્યતો નરસ્ય ભક્ત્યાદીનિ ષટ્ અહેતુકં-કારણમન્તરેણ, નિર્વર્તન્તે| અહેતુકમિતિ નિવર્તનક્રિયાવિશેષણમ્| ષડિતિ નિયમાર્થમ્| યદા ષડપિ નિવર્તન્તે નૈકૈકં, તદા રિષ્ટમિત્યર્થઃ|
Adhikarana મત્તવદ્ગત્ત્યાદેઃ રિષ્ટમ્ (૬૬) · Śloka ૬૬
| મત્તવદ્ગતિવાક્કમ્પમોહા માસાન્મરિષ્યતઃ||૬૬||
| मत्तवद्गतिवाक्कम्पमोहा मासान्मरिष्यतः||६६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
માસેન મરિષ્યતો મત્તવત્-મત્તસ્યેવ, ગતિવાક્કમ્પમોહા ભવન્તિ|
Adhikarana કેશોત્પાટનપીડાજ્ઞાનવતઃ રિષ્ટમ્, કણ્ઠસ્ય રિષ્ટમ્ (૬૭) · Śloka ૬૭
નશ્યત્યજાનન્ ષડહાત્કેશલુઞ્ચનવેદનામ્| ન યાતિ યસ્ય ચાહારઃ કણ્ઠં કણ્ઠામયાદૃતે||૬૭||
नश्यत्यजानन् षडहात्केशलुञ्चनवेदनाम्| न याति यस्य चाहारः कण्ठं कण्ठामयादृते||६७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
કચોત્પાટનપીડામવિન્દન્ ષડહાન્નશ્યતિ| યસ્યાહારઃ કણ્ઠામયં વિના કણ્ઠં ન યાતિ, સ ચ ષડહાન્તરે મ્રિયતે|
Adhikarana પ્રેષ્યાણાં રિષ્ટમ્ ,પ્રેતાકૃતેઃ રિષ્ટમ્ નિદ્રાયાઃ રિષ્ટમ્ (૬૮) · Śloka ૬૮
પ્રેષ્યાઃ પ્રતીપતાં યાન્તિ પ્રેતાકૃતિરુદીર્યતે| યસ્ય નિદ્રા ભવેન્નિત્યા નૈવ વા ન સ જીવતિ||૬૮||
प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्यते| यस्य निद्रा भवेन्नित्या नैव वा न स जीवति||६८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
પ્રેષ્યાઃ-ભૃત્યાઃ, યસ્ય પ્રતીપતાં-વૈપરીત્યં, યાન્તિ, સ નશ્યતિ| યશ્ચ પ્રેતાકાર ઉપલક્ષ્યતે સોઽપિ ન જીવતિ| યસ્ય નરસ્ય નિત્યં-સતતં, નિદ્રા ભવતિ, યસ્ય નૈવ વા-ન કદાચિન્નિદ્રા ભવતિ, સોઽપિ ન જીવતિ|
Adhikarana વક્ત્રચરણચક્ષુષાં રિષ્ટમ્ (૬૯) · Śloka ૬૯
વક્ત્રમાપૂર્યતેઽશ્રૂણાં સ્વિદ્યતશ્વરણૌ ભૃશમ્| ચક્ષુશ્ચાકુલતાં યાતિ યમરાજ્યં ગમિષ્યતઃ||૬૯||
वक्त्रमापूर्यतेऽश्रूणां स्विद्यतश्वरणौ भृशम्| चक्षुश्चाकुलतां याति यमराज्यं गमिष्यतः||६९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્ય નરસ્યાશ્રૂણાં-અશ્રુસ્રોતસાં, મુખં (વક્રં)- દ્વારં, આપૂર્યતે સ ન જીવતિ| યસ્ય ચરણૌ-ભૃશં-અત્યર્થં, નિર્ન્નિમિત્તં સ્વિદ્યતઃ સ ન જીવતિ| ચક્ષુરિત્યાદિ| યમરાજ્યં યાસ્યતો નયનમાકુલત્વં યાતિ|
Adhikarana ભાવાનાં રિષ્ટમ્ (૭૦) · Śloka ૭૦
યૈઃ પુરા રમતે ભાવૈરરતિસ્તૈર્ન જીવતિ| |૭૦|
यैः पुरा रमते भावैररतिस्तैर्न जीवति| |७०|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યૈર્ભાવૈઃ-પદાર્થૈઃ, પુરા-પૂર્વં, રમતે-સુખાયતે, તૈઃ પદાર્થૈર્ન રતિર્ભવતિ યસ્ય, સ ન જીવતિ|
Adhikarana સહસા વિકારસ્ય રિષ્ટમ્ (૭૦-૭૧) · Śloka ૭૧
| સહસા જાયતિ યસ્ય વિકારઃ સર્વલક્ષણઃ||૭૦|| નિવર્તતે વા સહસા, સહસા સ વિનશ્યતિ| |૭૧|
| सहसा जायति यस्य विकारः सर्वलक्षणः||७०|| निवर्तते वा सहसा, सहसा स विनश्यति| |७१|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્ય પુંસો વિકારો-જ્વરાદિઃ, સહસા-કારણં વિના, સર્વલક્ષણઃ-સકલલિઙ્ગોપેતો, જાયતે| અથવા તાદૃશો વિકારઃ સહસા-શીઘ્રમેવ, નિવર્તતે-નશ્યતિ| સઃ-પુરુષઃ, સહસા અચિરાદેવ, વિનશ્યતિ|
Adhikarana જ્વરસ્ય રિષ્ટમ્ (૭૧-૭૩) · Śloka ૭૩
અધુના પ્રતિરોગં રિષ્ટં વક્તું સર્વવ્યાધિપ્રધાનસ્ય જ્વરસ્યૈવ તાવદ્વિકૃતિં લિલક્ષયિષુરાહ | જ્વરો નિહન્તિ બલવાન્ ગમ્ભીરો દૈર્ઘરાત્રિકઃ||૭૧|| સપ્રલાપભ્રમશ્વાસઃ ક્ષીણં શૂનં હતાનલમ્| અક્ષામં સક્તવચનં રક્તાક્ષં હૃદિ શૂલિનમ્||૭૨|| સશુષ્કકાસઃ પૂર્વાહ્ણે યોઽપરાહ્ણેઽપિ વા ભવેત્| બલમાંસવિહીનસ્ય શ્લેષ્મકાસસમન્વિતઃ||૭૩||
अधुना प्रतिरोगं रिष्टं वक्तुं सर्वव्याधिप्रधानस्य ज्वरस्यैव तावद्विकृतिं लिलक्षयिषुराह | ज्वरो निहन्ति बलवान् गम्भीरो दैर्घरात्रिकः||७१|| सप्रलापभ्रमश्वासः क्षीणं शूनं हतानलम्| अक्षामं सक्तवचनं रक्ताक्षं हृदि शूलिनम्||७२|| सशुष्ककासः पूर्वाह्णे योऽपराह्णेऽपि वा भवेत्| बलमांसविहीनस्य श्लेष्मकाससमन्वितः||७३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
જ્વરો બલવાનિત્યાદિલક્ષણઃ ક્ષીણાદિલક્ષણં પુરુષં હન્તિ| બલવાન્-હેત્વાદિભિર્બલવદ્ભિર્યુતઃ| ગમ્ભીરઃ-અશેષધાત્વન્તર્ગતઃ| દૈર્ઘરાત્રિકો-દીર્ઘકાલાનુબન્ધી, અન્યે તુ રાત્રિજાગરકારીત્યાહુઃ| દીર્ઘા હિ જાગ્રતો રાત્રિઃ| તથા ચોક્તમ્-"દીર્ઘશ્રાન્તસ્ય યોજનમ્|" ઇતિ| તથા, પ્રલાપાદિયુક્તઃ| કીદૃશમાતુરમ્ ? ક્ષીણં-ધાતુક્ષયયુક્તમ્| તથા, અક્ષામં-સબલમ્, ગ્લાનો ન ભવત્યથ ચ સક્તવચનઃ, તમક્ષામં સક્તવચનમ્| તથા, રક્તનેત્રં હૃદયશૂલાન્વિતમ્ હન્તીતિ યોજ્યમ્| યશ્ચ જ્વરઃ સશૂષ્કકાસઃ પૂર્વાહ્ણેઽથવાઽપરાહ્ણે ભવેત્સ દ્વિવિધોઽપિ હન્તિ| તથા યઃ શ્લેષ્મકાસસમન્વિતો જ્વરો બલમાંસવિહીનસ્ય પુંસઃ સ્યાત્, સ તં નિહન્તિ| ઇતિ રિષ્ટત્રયમેતત્| નનુ ચ, "હેતુભિર્બલિભિર્યુક્તો બહુભિર્બહુલક્ષણઃ| જ્વરઃ પ્રાણાન્તકૃદ્યશ્ચ શીઘ્રમિન્દ્રિયનાશનઃ||" (ચ. ચિ. અ. ૩/૪૯) ઇત્યેષ જ્વરસ્ય રિષ્ટપ્રકારઃ કસ્માન્નોક્તઃ ? ઉચ્યતે| ઉક્તપ્રાય એવાયં બલવાનિતિ વચનાત્|
Adhikarana રક્તપિત્તસ્ય રિષ્ટમ્ (૭૪-૭૬) · Śloka ૭૬
રક્તપિત્તવિકૃતિલક્ષણં રિષ્ટમધિકૃત્યાહ રક્તપિત્તં ભૃશં રક્તં કૃષ્ણમિન્દ્રધનુષ્પ્રભમ્| તામ્રહારિદ્રહરિતં રૂપં રક્તં પ્રદર્શયેત્||૭૪|| રોમકૂપપ્રવિસૃતં કણ્ઠાસ્યહૃદયે સજત્| વાસસોઽરઞ્જનં પૂતિ વેગવચ્ચાતિ ભૂરિ ચ||૭૫|| વૃદ્ધં પાણ્ડુજ્વરચ્ચર્દિકાસશોફાતિસારિણમ્| |૭૬|
रक्तपित्तविकृतिलक्षणं रिष्टमधिकृत्याह रक्तपित्तं भृशं रक्तं कृष्णमिन्द्रधनुष्प्रभम्| ताम्रहारिद्रहरितं रूपं रक्तं प्रदर्शयेत्||७४|| रोमकूपप्रविसृतं कण्ठास्यहृदये सजत्| वाससोऽरञ्जनं पूति वेगवच्चाति भूरि च||७५|| वृद्धं पाण्डुज्वरच्चर्दिकासशोफातिसारिणम्| |७६|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
રક્તપિત્તમીદૃગ્રૂપં કર્તૃભૂતં નરં હન્તિ| કીદૃક્ ? ભૃશં-અત્યર્થં, રક્તં-લોહિતમ્| તથા, અતિકૃષ્ણમ્| ભૃશશબ્દો હિ દ્વયોરપિ યુજ્યતે| તથા, ઇન્દ્રધનુષપ્રભં-નાનાવર્ણમિત્યર્થઃ| કિલેદૃશે રક્તપિત્તે રસમેદોમજ્જાદિમિશ્રસ્ય રક્તસ્ય સ્રવણાન્નાનાવર્ણત્વં સમ્પદ્યતે| યચ્ચ રક્તપિત્તં કર્તૃભૂતં તામ્રહારિદ્રહરિતં રક્તં ચ રૂપં દૃશ્યમાકાશં વા પ્રદર્શયેત્, તન્નિહન્તિ| યચ્ચ રક્તપિત્તં વિનાઽપિ વર્ણૈ રોમકૂપેભ્યઃ સમસ્તેભ્યઃ પ્રકર્ષેણ વિસૃતં-યાતં પ્રવૃત્તમ્, તચ્ચ નિહન્તિ| તથા, કણ્ઠે મુખે હૃદયે ચ તુલ્યકાલં સજત્-સંશ્લિષ્યત્ સાનુષઙ્ગમ્, તચ્ચ હન્તિ| વાસસોઽરઞ્જનમિતિ વાસસઃ અરઞ્જનમિત્યકારપ્રશ્લેષોઽત્ર બોધ્યઃ| વસ્ત્રસ્ય હિ જીવશોણિતં શુદ્ધશોણિતરૂપત્વાન્ન રઞ્જકમ્| અતસ્તેન રક્તં વસ્ત્રં સમનન્તરં પ્રક્ષાલિતં શુદ્ધં સમ્પદ્યતે, ન રાગયુક્તમ્| તથા હ્યસ્મિન્ વ્યાધૌ રક્તપિતાભ્યાં પરસ્પરમવિભાગાપન્નત્વાદ્વસ્ત્રસ્ય રઞ્જનં પ્રાપ્તમ્| રક્તેન હિ પિત્તસહિતેન વસ્ત્રં રજ્યતે, ન ચ તદ્ધૌતં શુદ્ધં સમ્પદ્યતે| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. ક. અ. ૩/૩૪)- "શુક્લંવા ભાવિતં વસ્ત્રમાવાનં કોષ્ણવારિણા| પ્રક્ષાલિતં વિવર્ણ સ્યાત્પિત્તે, શુદ્ધં તુ શોણિતે||" ઇતિ| તથા, પૂતિ-દુર્ગન્ધિ, તદ્ધિ ધાતૂનુપક્લેદયતિ, ઉપક્લિન્નાનાં ધાતૂનામત્યર્થં દુષ્ટતા, ઇતિ નિહન્ત્યેવ| તથા, [અતિ] વેગવત્-વેગેન નિર્ગત્ય રુદ્ધં પુનર્વેગેન પ્રવર્તત ઇતિ| તથા, ભૂરિ-પ્રભૂતમ્| એવંવિધં ચ રક્તપિત્તં નિહન્તિ| વૃદ્ધં-ઉદ્રિક્તં રક્તપિત્તં સત્, પાણ્ડ્વાદિયુતં નરં હન્તિ|
Adhikarana કાસશ્વાસયોઃ રિષ્ટમ્ (૭૬) · Śloka ૭૬
| કાસશ્વાસૌ જ્વરચ્છર્દિતૃષ્ણાતીસારશોફિનમ્||૭૬||
| कासश्वासौ ज्वरच्छर्दितृष्णातीसारशोफिनम्||७६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
કાસશ્વાસૌ જ્વરાદિપઞ્ચવિધોપદ્રવોપેતં નિહત ઇતિ વચનવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ|
Adhikarana રાજયક્ષ્મણઃ રિષ્ટમ્ (૭૭) · Śloka ૭૭
યક્ષ્મા પાર્શ્વરુજાનાહરક્તચ્છર્દ્યંસતાપિનમ્| |૭૭|
यक्ष्मा पार्श्वरुजानाहरक्तच्छर्द्यंसतापिनम्| |७७|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યક્ષ્મા-રાજયક્ષ્મા, પાર્શ્વરુજાદિયુતં નરં હન્તિ|
Adhikarana છર્દેઃ રિષ્ટમ્ (૭૭-૭૮) · Śloka ૭૮
| છર્દિર્વેગવતી મૂત્રશકૃદ્ગન્ધિઃ સચન્દ્રિકા||૭૭|| સાસ્રવિટ્પૂયરુક્કાસશ્વાસવત્યનુષઙ્ગિણી| |૭૮|
| छर्दिर्वेगवती मूत्रशकृद्गन्धिः सचन्द्रिका||७७|| सास्रविट्पूयरुक्कासश्वासवत्यनुषङ्गिणी| |७८|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
છર્દિર્હન્તિ,| કીદૃક્ ? વેગવતી,-મહતા વેગેન પ્રવર્તમાના| તથા, મૂત્રશકૃતોરિવ ગન્ધો યસ્યાઃ સા, "ઉપમાનાચ્ચ" ઇતિ ગન્ધસ્યેદાદેશઃ| તથા, સચન્દ્રિકા-જલતૈલબિન્દુસંસ્થાના ચન્દ્રિકોચ્યતે| તથા, સહાસ્રેણ વર્તતે વિટ્ સાસ્રવિટ્| સાસ્રવિટ્ ચ પૂયશ્ચ રુક્ ચ કાસશ્ચ શ્વાસશ્ચ, તે વિદ્યન્તે યસ્યાં સૈવમ્| તથા, આનુષઙ્ગિણી-દીર્ઘકાલાનુવર્તિની|
Adhikarana તૃષ્ણાયાઃ રિષ્ટમ્ (૭૮) · Śloka ૭૮
| તૃષ્ણાઽન્યારોગક્ષપિતં બહિર્જિહ્વં વિચેતનમ્||૭૮||
| तृष्णाऽन्यारोगक्षपितं बहिर्जिह्वं विचेतनम्||७८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તૃષ્ણેદૃશં નરં હન્તિ| કીદૃશમ્ ? અપરરોગેણ ક્ષપિતં-કર્ષિતમ્| બહિર્જિહ્વં-બાહ્યતો જિહ્વાં નિઃસારયન્તમ્| તથા, વિચેતનમ્| એતત્સમુદિતં રિષ્ટલક્ષણમ્|
Adhikarana મદાત્યયસ્ય રિષ્ટમ્ (૭૯) · Śloka ૭૯
મદાત્યયોઽતિશીતાર્તં ક્ષીણં તૈલપ્રભાનનમ્| |૭૯|
मदात्ययोऽतिशीतार्तं क्षीणं तैलप्रभाननम्| |७९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
મદાત્યયોઽતિશયેન શીતપીડિતં ક્ષીણં તૈલપ્રભમુખં ચ નરં હન્તિ|
Adhikarana અર્શસાં રિષ્ટમ્ (૭૯-૮૦) · Śloka ૮૦
| અર્શાંસિ પાણિપન્નાભિગુદમુષ્કાસ્યશોફિનમ્||૭૯|| હૃત્પાર્શ્વાઙ્ગરુજાછર્દિપાયુપાકજ્વરાતુરમ્| |૮૦|
| अर्शांसि पाणिपन्नाभिगुदमुष्कास्यशोफिनम्||७९|| हृत्पार्श्वाङ्गरुजाछर्दिपायुपाकज्वरातुरम्| |८०|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અર્શાંસિ પાણ્યાદિશોફયુતં હૃદ્રુજાદ્યાતુરં નરં ઘ્નન્તિ, ઇતિ વચનવિપિરિણામેવ સમ્બન્ધઃ| હૃદાદીનાં રુજા સમ્બન્ધઃ| હૃત્પાર્શ્વાઙ્ગરુજા ચ છર્દિશ્ચ પાયુપાકશ્ચ જ્વરશ્ચ તૈરાતુરં-પીડિતમ્|
Adhikarana અતીસારસ્ય રિષ્ટમ્ (૮૦-૮૪) · Śloka ૮૪
અતીસારવિકૃતિમાહ | અતીસારો યકૃત્પિણ્ડમાંસધાવનમેચકૈઃ||૮૦|| તુલ્યસ્તૈલઘૃતક્ષીરદધિમજ્જવસાસવૈઃ| મસ્તુલુઙ્ગમષીપૂયવેસવારામ્બુમાક્ષિકૈઃ||૮૧|| અતિરક્તાસિતસ્નિગ્ધપૂત્યચ્છઘનવેદનઃ| કર્બુરઃ પ્રસ્રવન્ ધાતૂન્ નિષ્પુરીષોઽથવાઽતિવિટ્||૮૨|| તન્તુમાન્ મક્ષિકાક્રાન્તો રાજીમાંશ્ચન્દ્રકૈર્યુતઃ| શીર્ણપાયુવલિં મુક્તનાલં પર્વાસ્થિશૂલિનમ્||૮૩|| સ્રસ્તપાયું બલક્ષીણમન્નમેવોપવેશયન્| સતૃટ્શ્વાસજ્વરચ્ચર્દિદાહાનાહપ્રવાહિકઃ||૮૪||
अतीसारविकृतिमाह | अतीसारो यकृत्पिण्डमांसधावनमेचकैः||८०|| तुल्यस्तैलघृतक्षीरदधिमज्जवसासवैः| मस्तुलुङ्गमषीपूयवेसवाराम्बुमाक्षिकैः||८१|| अतिरक्तासितस्निग्धपूत्यच्छघनवेदनः| कर्बुरः प्रस्रवन् धातून् निष्पुरीषोऽथवाऽतिविट्||८२|| तन्तुमान् मक्षिकाक्रान्तो राजीमांश्चन्द्रकैर्युतः| शीर्णपायुवलिं मुक्तनालं पर्वास्थिशूलिनम्||८३|| स्रस्तपायुं बलक्षीणमन्नमेवोपवेशयन्| सतृट्श्वासज्वरच्चर्दिदाहानाहप्रवाहिकः||८४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અતીસારો યકૃત્પિણ્ડાદિભિર્માક્ષિકાન્તૈસ્તુલ્યો હન્તિ| મેચકો-નીલવર્ણઃ| અતિરક્તાસિતસ્નિગ્ધપૂત્યચ્છશ્ચાસૌ ઘનવેદનશ્ચ, ઇતિ કર્મધારયઃ| કર્બુરો-નાનાવર્ણઃ| કસ્માત્પુનરનેકવર્ણઃ ? યસ્માદ્ધાતૂન્-રક્તમાંસાદીન્ સ્રવતિ, અત એવાહ-ધાતુન્ પ્રસ્રવન્| લક્ષણેઽત્ર શતૃપ્રત્યયઃ, ધાતુપ્રસ્રવણેન હિ હેતુના નાનાવર્ણત્વં લક્ષ્યતે| તથા, નિષ્પુરીષઃ-પુરીષરહિતઃ| અથવા, અતિવિટ્-બહુપુરીષઃ| તથા, તન્તુમાન્ મક્ષિકાક્રાન્તો રાજીમાંશ્ચન્દ્રકૈર્યુતશ્ચ| ઈદૃશોઽતીસારો વક્ષ્યમાણં નરં હન્તિ| શીર્ણા ગુદવલયો યસ્ય તમ્| [તથા,] મુક્તો નાલો-નાલક ઇવ, યસ્ય તં મુક્તનાલં,-મુક્તબન્ધનમિત્યર્થઃ| તથા, પર્વાસ્થિશૂલો વિદ્યતે યસ્ય તમ્| તથા, સ્રસ્તપાયું-સ્થાનાચ્ચ્યુતગુદમ્| તથા, બલેન ક્ષીણમ્| પુનઃ પ્રકૃતત્વાદતીસારો વિશિષ્યતે| અન્નમેવાપક્વમુપવેશ્યન્ સહ તૃડાદિભિઃ સપ્તભિરુપદ્રવૈર્યુક્તઃ પૂર્વોક્તવિશેષણમાતુરં હન્તિ|
Adhikarana અશ્મર્યાઃ રિષ્ટમ્ (૮૫) · Śloka ૮૫
અશ્મરી શૂનવૃષણં બદ્ધમૂત્રં રૂજાર્દિતમ્| |૮૫|
अश्मरी शूनवृषणं बद्धमूत्रं रूजार्दितम्| |८५|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અશ્મરી શૂનવૃષણાદિયુક્તં નરં હન્તિ|
Adhikarana પ્રમેહસ્ય રિષ્ટમ્ (૮૫) · Śloka ૮૫
| મેહસ્તૃડ્દાહપિટિકામાંસકોથાતિસારિણમ્||૮૫||
| मेहस्तृड्दाहपिटिकामांसकोथातिसारिणम्||८५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
મેહઃ-પ્રમેહઃ, તૃડાદ્યુપદ્રવયુક્તં નરં હન્તિ|
Adhikarana પિટિકાયાઃ રિષ્ટમ્ (૮૬-૮૭) · Śloka ૮૭
પિટિકા મર્મહૃત્પૃષ્ઠસ્તનાંસગુદમૂર્દ્ધગાઃ| પર્વપાદકરસ્થા વા મન્દોત્સાહં પ્રમેહિણમ્||૮૬|| સર્વં ચ માંસસઙ્કોથદાહતૃષ્ણામદજ્વરૈઃ| વિસર્પમર્મસંરોધહિધ્માશ્વાસભ્રમક્લમૈઃ||૮૭||
पिटिका मर्महृत्पृष्ठस्तनांसगुदमूर्द्धगाः| पर्वपादकरस्था वा मन्दोत्साहं प्रमेहिणम्||८६|| सर्वं च मांससङ्कोथदाहतृष्णामदज्वरैः| विसर्पमर्मसंरोधहिध्माश्वासभ्रमक्लमैः||८७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
પિટિકા મર્માદિગા અથવા પર્વાદિસ્થા મન્દોત્સાહં પ્રમેહાતુરં ઘ્નન્તિ| સર્વં ચ નરં માંસસઙ્કોથાદિભિઃ ક્લમાન્તૈર્યુક્તં પિટિકા ઘ્નન્તિ|
Adhikarana ગુલ્મસ્ય રિષ્ટમ્ (૮૮-૮૯) · Śloka ૮૯
ગુલ્મઃ પૃથુપરીણાહો ઘનઃ કૂર્મ ઇવોન્નતઃ| સિરાનદ્ધો જ્વરચ્છર્દિહિધ્માધ્માનરુજાન્વિતઃ||૮૮|| કાસપીનસહૃલ્લાસશ્વાસાતીસારશોફવાન્| |૮૯|
गुल्मः पृथुपरीणाहो घनः कूर्म इवोन्नतः| सिरानद्धो ज्वरच्छर्दिहिध्माध्मानरुजान्वितः||८८|| कासपीनसहृल्लासश्वासातीसारशोफवान्| |८९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ગુલ્મઃ પૃથુપરીણાહો યાવચ્છોફવાન્ હન્તિ નરમ્|
Adhikarana ઉદરસ્ય રિષ્ટમ્ (૮૯-૯૧) · Śloka ૯૧
ઇદાનીમુદરવ્યાધિનિમિત્તં રિષ્ટમાહ | વિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહશ્વાસશોફહિધ્માજ્વરભ્રમૈઃ||૮૯|| મૂર્ચ્ચાચ્ચર્દ્યતિસારૈશ્ચ જઠરં હન્તિ દુર્બલમ્| શૂનાક્ષં કુટિલોપસ્થમુપક્લિન્નતનુત્વચમ્||૯૦|| વિરેચનહૃતાનાહમાનહ્યન્તં પુનઃ પુનઃ| |૯૧|
इदानीमुदरव्याधिनिमित्तं रिष्टमाह | विण्मूत्रसङ्ग्रहश्वासशोफहिध्माज्वरभ्रमैः||८९|| मूर्च्चाच्चर्द्यतिसारैश्च जठरं हन्ति दुर्बलम्| शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम्||९०|| विरेचनहृतानाहमानह्यन्तं पुनः पुनः| |९१|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
વિણ્મૂત્રાદિભિરતીસારાન્તૈરુપદ્રવૈર્હેતુભૂતૈર્જઠરં ચ કર્તૃભૂતમાતુરં હન્તિ| કીદૃશમ્ ? દુર્બલં-હીનબલમ્| તથા, શૂને અક્ષિણી યસ્ય તમ્| "બહુવ્રીહૌ સક્થ્યક્ષ્ણોઃ" ઇતિ ષચ્| [ તથા ] કુટિલ ઉપસ્થો-બસ્તિમેઢ્રવૃષણાદિરૂપો, યસ્ય તમ્| તથા, ઉપક્લિન્ને દેહત્વચૌ યસ્ય તમ્| [ તથા, ] વિરેચનેન હૃત આનાહો યસ્ય તમપિ મુહુર્મુહુરાનહ્યન્તમ્|
Adhikarana પાણ્ડુરોગસ્ય રિષ્ટમ્ (૯૧) · Śloka ૯૧
પાણ્ડુરોગરિષ્ટમાહ | પાણ્ડુરોગઃ શ્વયથુમાન્ પીતાક્ષિનખદર્શનમ્||૯૧||
पाण्डुरोगरिष्टमाह | पाण्डुरोगः श्वयथुमान् पीताक्षिनखदर्शनम्||९१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
પાણ્ડુરોગઃ શ્વયથુયુતઃ પીતાક્ષિનખદર્શનમાતુરં હન્તિ|
Adhikarana શોફસ્ય રિષ્ટમ્ (૯૨-૯૩) · Śloka ૯૩
શોફરિષ્ટં બ્રૂતે તન્દ્રાદાહારુચિચ્છર્દિમૂર્ચ્છાધ્માનાતિ સારવાન્| અનેકોપદ્રવયુતઃ પાદાભ્યાં પ્રસૃતો નરમ્||૯૨|| નારીં શોફો મુખાદ્ધન્તિ કુક્ષિગુહ્યાદુભાવપિ| રાજીચિતઃ સ્રવંશ્છર્દિ જ્વરશ્વાસાતિ સારિણમ્||૯૩||
शोफरिष्टं ब्रूते तन्द्रादाहारुचिच्छर्दिमूर्च्छाध्मानाति सारवान्| अनेकोपद्रवयुतः पादाभ्यां प्रसृतो नरम्||९२|| नारीं शोफो मुखाद्धन्ति कुक्षिगुह्यादुभावपि| राजीचितः स्रवंश्छर्दि ज्वरश्वासाति सारिणम्||९३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તન્દ્રાદિયુક્તઃ શોફોઽનેકૈરુપદ્રવૈઃ- જ્વરશ્વાસાદિભિઃ યુતઃ પાદતઃ પ્રસૃતો નરં હન્તિ| મુખાત્પસૃતઃ શોફઃ પૂર્વોક્તવિશેષણયુક્તો નારીં હન્તિ| કુક્ષિગુહ્યાત્પ્રસૃત ઉભવપિ સ્ત્રીપુંસૌ, હન્તિ| તથા રાજીચિતો-યથાસ્વં દોષવર્ણાભી રેખાભિર્વ્યાપ્તઃ, તથા સ્રવન્- યથાદોષં સ્રુતિં કુર્વન્ , છર્દ્યાદિયુતં પુરુષં હન્તિ|
Adhikarana જ્વરાતીસારયોઃ રિષ્ટમ્ (૯૪-૯૬) · Śloka ૯૬
જ્વરાતિસારૌ શોફાન્તે શ્વયથુર્વા તયોઃ ક્ષયે| દુર્બલસ્ય વિશેષેણ જાયન્તેઽન્તાય દેહિનઃ||૯૪|| શ્વયથુર્યસ્ય પાદસ્થઃ પરિસ્રસ્તે ચ પિણ્ડિકે| સીદતઃ સક્થિની ચૈવ તં ભિષક્ પરિવર્જયેત્||૯૫|| આનનં હસ્તપાદં ચ વિશેષાદ્યસ્ય શુષ્યતઃ| શૂયેતે વા વિના દેહાત્સ માસાદ્યાતિ પઞ્ચતામ્||૯૬||
ज्वरातिसारौ शोफान्ते श्वयथुर्वा तयोः क्षये| दुर्बलस्य विशेषेण जायन्तेऽन्ताय देहिनः||९४|| श्वयथुर्यस्य पादस्थः परिस्रस्ते च पिण्डिके| सीदतः सक्थिनी चैव तं भिषक् परिवर्जयेत्||९५|| आननं हस्तपादं च विशेषाद्यस्य शुष्यतः| शूयेते वा विना देहात्स मासाद्याति पञ्चताम्||९६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
જ્વરાતિસારૌ સ્વતન્ત્રસ્ય શોફસ્યાન્તે- અવસાને, જાયેતે| અથવા શ્વયથુસ્તયોઃ- જ્વરાતિસારયોઃ , ક્ષયે જાયતે| એવં જ્વરાતિસારશોફા યસ્ય શરીરિણો જાયન્તે તસ્ય તેઽન્તાય- મૃત્યવે, જાયન્તે| દુર્બલસ્ય વિશેષેણન્તાય, શીઘ્રકારિત્વાત્| શ્વયથુઃ પાદસ્થો યસ્ય પિણ્ડિકે ચ પરિસ્રસ્તે- સ્થાનાચ્ચ્યુતે ,સક્થિની ચ સીદતઃ- સાદં ગચ્છતઃ , તં- તાદૃશં નરં , વૈદ્યો વર્જયેત્| મુખં હસ્તચરણં ચ યસ્યૈતે વિશેષેણ શુષ્યતઃ , દેહં વિના વા યસ્ય શૂયેતે, સ આતુરો માસેન પઞ્ચતાં- પઞ્ચમહાભૂતસમત્વં , યાતિ|
Adhikarana વિસર્પસ્ય રિષ્ટમ્ (૯૭) · Śloka ૯૭
વિસર્પઃ કાસવૈવર્ણ્યજ્વરમૂર્છાઙ્ગભઙ્ગવાન્| ભ્રમાસ્યશોફહૃલ્લાસદેહસાદાતિસારવાન્||૯૭||
विसर्पः कासवैवर्ण्यज्वरमूर्छाङ्गभङ्गवान्| भ्रमास्यशोफहृल्लासदेहसादातिसारवान्||९७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
વિસર્પઃ કાસાદિમાન્ હન્તિ|
Adhikarana કુષ્ટસ્ય રિષ્ટમ્ (૯૮) · Śloka ૯૮
કુષ્ટં વિશીર્યમાણાઙ્ગં રક્તનેત્રં હતસ્વરમ્| મન્દાગ્નિં જન્તુભિર્જુષ્ટં હન્તિ તૃષ્ણાતિસારિણમ્||૯૮||
कुष्टं विशीर्यमाणाङ्गं रक्तनेत्रं हतस्वरम्| मन्दाग्निं जन्तुभिर्जुष्टं हन्ति तृष्णातिसारिणम्||९८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
કુષ્ટં ચ કર્તૃ વિશીર્યમાણાઙ્ગાદિયુક્તં નરં હન્તિ| વિશીર્યમાણાઙ્ગં- કોથવચ્છરીરમ્|
Adhikarana વાતવ્યાદેઃ રિષ્ટમ્ (૯૯) · Śloka ૯૯
વાયુઃ સુપ્તત્વચં ભુગ્નં કમ્પશોફરુજાતુરમ્| |૯૯|
वायुः सुप्तत्वचं भुग्नं कम्पशोफरुजातुरम्| |९९|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
વાયુઃ સુપ્તત્વગાદિયુક્તં નરં હન્તિ|
Adhikarana વાતરક્તસ્ય રિષ્ટમ્ (૯૯-૧૦૦) · Śloka ૧૦૦
| વાતાસ્રં મોહમૂર્ચ્છાયમદાસ્વપ્નજ્વરાન્વિતમ્||૯૯|| શિરોગ્રહારુચિશ્વાસસઙ્કોચસ્ફોટકોથવત્| |૧૦૦|
| वातास्रं मोहमूर्च्छायमदास्वप्नज्वरान्वितम्||९९|| शिरोग्रहारुचिश्वाससङ्कोचस्फोटकोथवत्| |१००|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
વાતાસ્રં- વાતરક્તં મોહાદિયુતં હન્તિ|
Adhikarana સર્વામયાનાં રિષ્ટમ્ (૧૦૦-૧૦૧) · Śloka ૧૦૧
| શિરોરોગારુચિશ્વાસમોહવિડ્ભેદતૃડ્ભ્રમૈઃ||૧૦૦|| ઘ્નન્તિ સર્વામયાઃ ક્ષીણસ્વરધાતુબલાનલમ્| |૧૦૧|
| शिरोरोगारुचिश्वासमोहविड्भेदतृड्भ्रमैः||१००|| घ्नन्ति सर्वामयाः क्षीणस्वरधातुबलानलम्| |१०१|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
શિરોરોગેતિ| સર્વે ચ તે આમયાશ્ચ તે (શીરોરોગદિભિઃ) ક્ષીણસ્વરાદિકં નરં ઘ્નન્તિ|
Adhikarana અલ્પસ્યાપિરોગસ્ય રિષ્ટમ્ (૧૦૧-૧૦૨) · Śloka ૧૦૨
| વાતવ્યાધિરપસ્મારી કુષ્ઠી રક્ત્યુદરી ક્ષયી||૧૦૧|| ગુલ્મી મેહી ચ તાન્ ક્ષીણાન્ વિકારેઽલ્પેઽપિ વર્જયેત્| |૧૦૨|
| वातव्याधिरपस्मारी कुष्ठी रक्त्युदरी क्षयी||१०१|| गुल्मी मेही च तान् क्षीणान् विकारेऽल्पेऽपि वर्जयेत्| |१०२|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
વાતાખ્યો વ્યાદિર્યસ્ય સ નરઃ તથાઽપસ્મારવાન્ કુષ્ઠવાન્ રક્તપિત્તી જઠરી ક્ષયવાન્ ગુલ્મવાન્ પ્રમેહી ચ, તાન્- એતાન્ પુરુષાન્ , ક્ષીણાન્ સતોઽલ્પેઽપિ વિકારે સતિ વર્જયેત્||
Adhikarana આતુરસ્ય રિષ્ટમ્ (૧૦૨-૧૦૩) · Śloka ૧૦૩
| બલમાંસક્ષયસ્તીવ્રો રોગવૃદ્ધિરરોચકઃ||૧૦૨|| યસ્યતુરસ્ય લક્ષ્યન્તે ત્રીન્ પક્ષન્ન સ જીવતિ| |૧૦૩|
| बलमांसक्षयस्तीव्रो रोगवृद्धिररोचकः||१०२|| यस्यतुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन् पक्षन्न स जीवति| |१०३|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
બલમાંસયોરત્યન્તં ક્ષયઃ રોગસ્ય વૃદ્ધિઃ તથાઽરોચકઃ એતે યસ્યાતુરસ્ય લક્ષ્યન્તે- ઉપલભ્યન્તે, સ ત્રીન્ પક્ષાન્- સાર્ધં માસં , ન જીવતિ|
Adhikarana વાતાષ્ઠીલાયાઃ રિષ્ટમ્ (૧૦૩-૧૦૪) · Śloka ૧૦૪
| વાતાષ્ઠીલાઽતિસંવૃદ્ધા તિષ્ટન્તી દારુણા હૃદિ||૧૦૩|| તૄષ્ણયા નુ પરીતસ્ય સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્| |૧૦૪|
| वाताष्ठीलाऽतिसंवृद्धा तिष्टन्ती दारुणा हृदि||१०३|| तॄष्णया नु परीतस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्| |१०४|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
વાતાષ્ઠીલાઽત્યન્તં પ્રવૃદ્ધા હૃદિ તિષ્ઠન્તી દારુણા- અતિરુક્વરી , તૃષાયુક્તસ્ય પુંસઃ શીઘ્રમેવ જીવિતહારિણી ભવતિ|
Adhikarana વાયોઃ રિષ્ટમ્ (૧૦૪-૧૦૮) · Śloka ૧૦૮
| શૈથિલ્યં પિણ્ડિકે વાયુર્નીત્વા નાસાં ચ જિહ્મતામ્||૧૦૪|| ક્ષીણાત્યાયમ્ય મન્યે વા સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્| નાભીગુદાન્તરં ગત્વા વઙ્ક્ષ્ણૌ વા સમાશ્રયન્||૧૦૫|| ગૃહીત્વા પાયુહૃદયે ક્ષીણદેહસ્ય વા બલી| મલાન્ બસ્તિશિરો નાભિં વિબદ્ધ્ય જનયન્ રુજમ્||૧૦૬|| કુર્વન્ વઙ્ક્ષ્ણયોઃ શૂલં તૃણાં ભિન્નપુરીષતામ્| શ્વાસં વા જનયન્ વાયુર્ગૃહીત્વા ગુદવઙ્ક્ષ્ણમ્||૧૦૭|| વિતત્ય પર્શુકાગ્રાણિ ગૃહીત્વોરશ્ચ મારુતઃ| સ્તિમિતસ્યાતતાક્ષસ્ય સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્||૧૦૮||
| शैथिल्यं पिण्डिके वायुर्नीत्वा नासां च जिह्मताम्||१०४|| क्षीणात्यायम्य मन्ये वा सद्यो मुष्णाति जीवितम्| नाभीगुदान्तरं गत्वा वङ्क्ष्णौ वा समाश्रयन्||१०५|| गृहीत्वा पायुहृदये क्षीणदेहस्य वा बली| मलान् बस्तिशिरो नाभिं विबद्ध्य जनयन् रुजम्||१०६|| कुर्वन् वङ्क्ष्णयोः शूलं तृणां भिन्नपुरीषताम्| श्वासं वा जनयन् वायुर्गृहीत्वा गुदवङ्क्ष्णम्||१०७|| वितत्य पर्शुकाग्राणि गृहीत्वोरश्च मारुतः| स्तिमितस्यातताक्षस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्||१०८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
વાયુહ્ પિણ્ડિકે શૈથિલ્યં નીત્વા તથા નાસાં જિહ્મતાં- કુટિલતાં નીત્વા તથા ક્ષીણસ્ય નરસ્ય મન્યે વા આયમ્ય આયામયિત્વા દ્રાગ્ જીવિતં મુષ્ણાતિ||વાયુર્નાભીગુદયોરનન્તરં- મધ્યં ગત્વા વઙ્ક્ષ્ણૌ વા સમાશ્રયન્ જીવિતં મુષ્ણાતિ| બલી વા પવનઃ પાયું હૃદયં ચ ગૃહીત્વા અવષ્ટભ્યઃ , ક્ષીણદેહસ્ય પુંસઃ સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્| વાયુર્મલાન્ વિબધ્દ્ય- સન્નિરુધ્દ્ય , બસ્તિશિરોનાભિં ચ વિબધ્દ્ય રુજં જનયન્ સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્| વાયુર્વઙ્ક્ષણયોઃ શૂલં તથા તૃષ્ણાં કુર્વન્ ભિન્નપુ્રીષતાં ચ વિદધથવા શ્વાસં જનયન્ ગુદં વઙ્ક્ષણૌ ચ ગૃહીત્વા સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્| મારુતઃ પર્શુકાનાં- પાર્શ્વસ્થ્નાં , અગ્રાણિ- પ્રાન્તાનિ , વિતત્યપ્રસ્તાર્ય , તથોરઃ- વક્ષો , ગૃહીત્વા સ્તિમિતસ્ય- આર્દ્રતાં ગતસ્ય સખેદસ્ય નિશ્ચલસ્ય વા , તથા આતતાક્ષસ્ય- પ્રસારિતનેત્રસ્ય , સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્|
Adhikarana મુમૂર્ષોઃ રિષ્ટમ્ (૧૦૯) · Śloka ૧૦૯
સહસા જ્વરસન્તાપસ્તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા બલક્ષયઃ| વિશ્લેષણં ચસન્ધીનાં મુમૂર્ષોરુપજાયતે||૧૦૯||
सहसा ज्वरसन्तापस्तृष्णा मूर्च्छा बलक्षयः| विश्लेषणं चसन्धीनां मुमूर्षोरुपजायते||१०९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સહસા- ઝટિત્યેવ , જ્વરસન્તાપઃ , તથા તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા બલક્ષયઃ સન્ધિવિશ્લેષશ્ચ , ઇત્યેતન્મુમૂર્ષોઃ- સદ્યો મરિષ્યતો જાયતે|
Adhikarana શ્લેષ્મજ્વરોપતપ્તસ્ય રિષ્ટમ્ (૧૧૦) · Śloka ૧૧૦
ગોસર્ગે વદનાદ્યસ્ય સ્વેદઃ પ્રચ્યવતે ભૃશમ્| લેપજ્વરોપતપ્તસ્ય દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૧૧૦||
गोसर्गे वदनाद्यस्य स्वेदः प्रच्यवते भृशम्| लेपज्वरोपतप्तस्य दुर्लभं तस्य जीवितम्||११०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ગોસર્ગે- ગવાં મોક્ષકાલે પ્રત્યૂષસિ , લેપજ્વરેણ- શ્લેષ્મજ્વરેણોપતપ્તસ્ય યસ્યવદનાત્ સ્વેદઃ પ્રચ્યવતે , તસ્ય દુર્લભં જીવિતમ્| દુર્લભમિતિ '' ઈષદ્દુઃસુષુ" ઇત્યાદિના ખલ્| " ન સુન્દુર્ભ્યાં '' ઇતિ નુમ્નિષેધઃ| નનુ ,રિષ્ટાનાં નિશ્ચિતાનામિહાભિધાનપ્રસ્તાવાત્ કિમિદમનિશ્ચિતમુક્તં દુર્લભમિતિ? મૈવમ્| એકાન્તિક એવાર્થોઽયં હિ દુર્લભશબ્દઃ| તથા ચ વાલ્મીકિના જગદે- " પુત્ર વીક્ષસ્વ પિતરં સુહૃષ્ટં ચ કુરુ પ્રિયં| દિર્લભં જીવિતં હ્યસ્ય પુનઃ પુત્રો ભવિષ્યતિ||" ઇતિ| તસ્માદ્દુર્લભશબ્દસ્ય નાસ્તિ જીવિતમિત્યેષ નિશ્ચિત એવાર્થઃ પ્રસિધ્દઃ|
Adhikarana મસૂરિકાયાઃ રિષ્ટમ્ (૧૧૧) · Śloka ૧૧૧
પ્રવાલગુલિકાભાસા યસ્ય ગાત્રે મસૂરિકાઃ| ઉત્પદ્યાશુ વિનશ્યન્તિ ન ચિરાત્સ વિનશ્યતિ||૧૧૧||
प्रवालगुलिकाभासा यस्य गात्रे मसूरिकाः| उत्पद्याशु विनश्यन्ति न चिरात्स विनश्यति||१११||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
મસૂરિકાઃ- મસૂરસંસ્થાનાઃ પિટિકાઃ પ્રવાલગુટિકાસદૃશા યસ્ય શરીર ઉત્પદ્ય શીઘ્રં વિનશ્યન્તિ , સ નરો દ્રાગેવ વિનશ્યતિ|
Adhikarana વિસ્ફોટાનાં રિષ્ટમ્ (૧૧૨) · Śloka ૧૧૨
મસૂરવિદલપ્રખ્યાસ્તથા વિદૃમસન્નિભાઃ| અન્તર્વક્રાઃ કિણાભાશ્ચ વિસ્ફોટા દેહનાશનાઃ||૧૧૨||
मसूरविदलप्रख्यास्तथा विदृमसन्निभाः| अन्तर्वक्राः किणाभाश्च विस्फोटा देहनाशनाः||११२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
મસૂરવિદલાકારાઃ , તથા પ્રવાલસદ્undefinedૃશાઃ , તથાઽન્તઃ- મધ્યે , વક્રં- મુખં , યેષાં તે , તથા કિણાભાઃ , એતે ચતુષ્પ્રકારા અપિ વિસ્ફોટા દેહસ્ય નાશનાઃ|
Adhikarana કામલાયાઃ રિષ્ટમ્ (૧૧૩) · Śloka ૧૧૩
કામલાઽક્ષ્ણોર્મુખં પૂર્ણં શઙ્ખયોર્મુક્તમાંસતા| સન્ત્રાસશ્ચોષ્ણતાઽઙ્ગે ચ યસ્ય તં પરિવર્જયેત્||૧૧૩||
कामलाऽक्ष्णोर्मुखं पूर्णं शङ्खयोर्मुक्तमांसता| सन्त्रासश्चोष्णताऽङ्गे च यस्य तं परिवर्जयेत्||११३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્યાક્ષ્ણોઃ કામલા- પીતાભાસત્વં ભવતિ , મુખં પૂર્ણં- સ્વાભાવિકમ્, શઙ્ખયોર્મુક્તમાંસત્વમ્ , સન્ત્રાસઃ , ઉષ્ણતા ચાઙ્ગે ભવતિ , તમાતુરં વર્જયેત્- અયશઃ પરિહૃતયે ન ચિકિત્સેત્|
Adhikarana વિઘૃષ્ટસ્ય રિષ્ટમ્ (૧૧૪) · Śloka ૧૧૪
અકસ્માદનુધાવચ્ચ વિઘૃષ્ટં ત્વક્સમાશ્રયમ્| ||૧૧૪||
अकस्मादनुधावच्च विघृष्टं त्वक्समाश्रयम्| ||११४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અકસ્માત્- કારણં વિના , ત્વક્સમાશ્રયં વિઘૃષ્ટં યસ્યાનુધાવચ્ચ લક્ષ્યતેન્ તમપિ વૈદ્યો વર્જયેત્|
Adhikarana વ્રણાનાં રિષ્ટમ્ (૧-૧૧૬) · Śloka ૧૧૬
(ચન્દનોશીરમદિરાકુણપધ્વાઙ્ક્ષગન્ધયઃ| શૈવાલકુક્કુટશિખાકુઙ્કુમાલમષીપ્રભાઃ||૧|| અન્તર્દાહા નિરૂષ્માણઃ પ્રાણનાશકરા વ્રણાઃ| ) યો વાતજો ન શૂલાય મર્મજશ્ચ રુજે ન યઃ| અચૂર્ણશ્ચૂર્ણકીર્ણાભો યત્રાકસ્માચ્ચ દૃશ્યતે||૧૧૫|| રૂપં શક્તિધ્વજાદીનાં સર્વાંસ્તાન્વર્જયેદ્વ્રણાન્| |૧૧૬|
(चन्दनोशीरमदिराकुणपध्वाङ्क्षगन्धयः| शैवालकुक्कुटशिखाकुङ्कुमालमषीप्रभाः||१|| अन्तर्दाहा निरूष्माणः प्राणनाशकरा व्रणाः| ) यो वातजो न शूलाय मर्मजश्च रुजे न यः| अचूर्णश्चूर्णकीर्णाभो यत्राकस्माच्च दृश्यते||११५|| रूपं शक्तिध्वजादीनां सर्वांस्तान्वर्जयेद्व्रणान्| |११६|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યો વ્રણો વાતજો લિઙ્ગાનુમિતઃ શૂલાય ન ભવતિ , પિત્તજો ન દાહાય , કફજશ્ચ ન પૂયાય , મર્મજશ્ચ ન પીડાયૈ| તથા , યસ્મિન્ વ્રણેઽચૂર્ણશ્ચૂર્ણેનાકીર્ણાભઃ- ચૂર્ણવ્યાપ્ત ઇવ દૃશ્યતે| તથા યસ્મિન્ વ્રણે કારણં વિના- અકસ્માત્ , રૂપં શક્તિધ્વજાદીનાં દૃશ્યતે| આદિશબ્દેન શલ્યતોમરાદિપરિગ્રઃ| તાન્ સર્વાન્ વ્રણાન્ વર્જયેત્|
Adhikarana ભગન્દરસ્ય રિષ્ટમ્ (૧૧૬) · Śloka ૧૧૬
| વિણ્મૂત્રમારુતવહં કૃમિણં ચ ભગન્દરમ્||૧૧૬||
| विण्मूत्रमारुतवहं कृमिणं च भगन्दरम्||११६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
વિણ્મૂત્રમારુતા યેન નિઃસરન્તિ કૃમિજુષ્ટશ્ચ યઃ તં ચ ભગન્દરં વર્જયેત્| કૃમિણમિતિ "પમદિત્વાત્"(`લોમાદિપામાદિપિચ્છાદિભ્યઃ શનેલચઃ|') નપ્રત્યયઃ|
Adhikarana જાનુઘટ્ટનાદિ રિષ્ટમ્ (૧૧૭) · Śloka ૧૧૭
ઘટ્ટયન્ જાનુના જાનુ પાદાવુદ્યમ્ય પાતયન્| યોઽપાસ્યતિ મુહુર્વક્રમાતુરો ન સ જીવતિ||૧૧૭||
घट्टयन् जानुना जानु पादावुद्यम्य पातयन्| योऽपास्यति मुहुर्वक्रमातुरो न स जीवति||११७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યશ્ચાતુરો જાનુના જાનુ ઘટ્ટયન્ તથા પાદાવુદ્યમ્ય-ઉત્ક્ષિપ્ય, પાતયન્- સઙ્ક્ષિપન્ , મુહુર્મુહુરાત્મીયં વક્રં- મુખં, અપાસ્યતિ-કારણં વિનાઽન્યત્ર નયતિ, સ ન જીવતિ|
Adhikarana આતુરસ્ય લક્ષણવિશેષાદિ (૧૧૮-૧૨૦) · Śloka ૧૨૦
દન્તૈશ્છિન્દન્નખાગ્રાણિ તૈશ્ચ કેશાંસ્તૃણાનિ ચ| ભૂમિં કાષ્ઠેન વિલિખન્ લોષ્ટં લોષ્ટેન તાડયન્||૧૧૮|| હૃષ્ટરોમા સાન્દ્રમૂત્રઃ શુષ્કકાસી જ્વરી ચ યઃ| મુહુર્હસન્ મુહુઃક્ષ્વેડન્ શય્યાં પાદેન હન્તિ યઃ||૧૧૯|| મુહુશ્છિદ્રાણિ વિસૃશન્નાતુરો ન સ જીવતિ| |૧૨૦|
दन्तैश्छिन्दन्नखाग्राणि तैश्च केशांस्तृणानि च| भूमिं काष्ठेन विलिखन् लोष्टं लोष्टेन ताडयन्||११८|| हृष्टरोमा सान्द्रमूत्रः शुष्ककासी ज्वरी च यः| मुहुर्हसन् मुहुःक्ष्वेडन् शय्यां पादेन हन्ति यः||११९|| मुहुश्छिद्राणि विसृशन्नातुरो न स जीवति| |१२०|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યશ્ચાતુરો હૃષ્ટરોમા સાન્દ્રમૂત્રઃ તથા શુષ્કકાસી તથા જ્વરી , સ ઇદમિદં કુર્વન્ન જીવતિ| કિં તત્ ? ઇત્યાહ- દન્તૈશ્છિન્દનખાગ્રાણિ, તથા તૈરેવ- દન્તૈઃ , કેશાંશ્છિન્દન્, તથા- તૃણાનિ છિન્દન્ , તથા ભુવં કાષ્ઠેન વિલિખન્ , લોષ્ટમપરલોષ્ટેન તડયન્, મુહુઃ પુનઃપુનર્હસન્ ,તથા મુહુઃ ક્ષ્વેડન્- શબ્દં કુર્વન્ , મુહુઃ શય્યાં પાદેન યો હન્તિ , તથા છિદ્રાણિ- અપરાધાન્ વિમૃશન્- ઘોષયન્| કેચિદ્વ્યાચક્ષતે,- છિદ્રાણિ-નાસિકાદીનિ, વિમૃશન્- સંસ્પૃશન્, ઇતિ|
Adhikarana મુખે તિલકાદિ લક્ષણવિશેષાદિ (૧૨૦-૧૨૧) · Śloka ૧૨૧
| મૃત્યવે સહસાઽઽર્તસ્ય તિલકવ્યઙ્ગવિપ્લવઃ||૧૨૦|| મુખે, દન્તનખે પુષ્પં, જઠરે વિવિધાઃ સિરાઃ| |૧૨૧|
| मृत्यवे सहसाऽऽर्तस्य तिलकव्यङ्गविप्लवः||१२०|| मुखे, दन्तनखे पुष्पं, जठरे विविधाः सिराः| |१२१|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અર્તસ્ય-આતુરસ્ય, સહસા જાતો મુખે-વદને, તિલકવ્યઙ્ગવિપ્લવો મૃત્યવે-મરણાય| તથા, દન્તાશ્ચ નખાશ્ચ દન્તનખં, તસ્મિન્ દન્તનખે, સહસા પુષ્પં જાતમાતુરસ્ય મૃત્યવે| તથા, જઠરે સહસા વિવિધાઃ-નાનાવિધા વર્ણેન સંસ્થાનેન ચ, સિરા જાતા આર્તસ્ય મૃત્યવે-મરણં સૂચયન્તીત્યર્થઃ|
Adhikarana ઉર્ધ્વશ્વાસાદિ લક્ષણવિશેષાદિ (૧૨૧-૧૨૨) · Śloka ૧૨૨
| ઊર્ધ્વશ્વાસં ગતોષ્માણં શૂલોપહતવઙ્ક્ષણમ્||૧૨૧|| શર્મ ચાનધિગચ્છન્તં બુદ્ધિમાન્ પરિવર્જયેત્| |૧૨૨|
| ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्||१२१|| शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्| |१२२|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ઊર્ધ્વશ્વાસાદિમન્તમાતુરં સુમતિવર્જયેત્-ન ચિકિત્સેત્|
Adhikarana વિકારવર્ધનાદિ લક્ષણવિશેષાદિ (૧૨૨-૧૨૩) · Śloka ૧૨૩
| વિકારા યસ્ય વર્ધન્તે પ્રકૃતિઃ પરિહીયતે||૧૨૨|| સહસા સહસા તસ્ય મૃત્યુર્હરતિ જીવિતમ્| |૧૨૩|
| विकारा यस्य वर्धन्ते प्रकृतिः परिहीयते||१२२|| सहसा सहसा तस्य मृत्युर्हरति जीवितम्| |१२३|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
વિકારાઃ-જ્વરાદયઃ, યસ્યાતુરસ્યાકસ્માદ્વર્ધન્તે| પ્રકૃતિઃ-સ્વભાવઃ, પરિહીયતે| યથા, શૂરઃ કાતરઃ સ્યાત્, દાતા વા તૃષ્ણાવાન્, ઇત્યાદિ| અથવા, પ્રકૃતિઃ-વાતાદિઃ, તેન વાતપ્રકૃતિઃ પિત્તપ્રકૃતિર્ભવેત્, ઇત્યાદિ| તસ્ય સહસા-શીઘ્રમેવ, જીવિતં મૃત્યુર્હરતિ|
Adhikarana ઔષધસંપાદનાશક્યત્વં (૧૨૩-૧૨૪) · Śloka ૧૨૪
| યમુદ્દિશ્યાતુરં વૈદ્યઃ સમ્પાદયિતુમૌષધમ્||૧૨૩|| યતમાનો ન શક્નોતિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્| |૧૨૪|
| यमुद्दिश्यातुरं वैद्यः सम्पादयितुमौषधम्||१२३|| यतमानो न शक्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्| |१२४|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યમાતુરમુદ્દિશ્ય ભિષગ્યતમાન ઔષધં સમ્પાદયિતું ન શક્નોતિ, તસ્ય દુર્લભં જીવિતમ્|
Adhikarana યોગ્યૌષધસિધ્યભાવે અશક્યત્વં (૧૨૪-૧૨૫) · Śloka ૧૨૫
| વિજ્ઞાતં બહુશઃ સિદ્ધં વિધિવચ્ચાવચારિતમ્||૧૨૪|| ન સિધ્યત્યૌષધં યસ્ય નાસ્તિ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્| |૧૨૫|
| विज्ञातं बहुशः सिद्धं विधिवच्चावचारितम्||१२४|| न सिध्यत्यौषधं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्| |१२५|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્યાતુરસ્યૌષધં વિજ્ઞાતં બહુશઃ સિદ્ધં વિધાનેન ચોપયુક્તં ન સિધ્યતિ, તસ્ય ચિકિત્સિતં નાસ્તિ|
Adhikarana ઔષધાદિવર્ણાદેર્વિપર્યયે અશક્યત્વં (૧૨૫-૧૨૬) · Śloka ૧૨૬
| ભવેદ્યસ્યૌષધેઽન્ને વા કલ્પ્યમાને વિપર્યયઃ||૧૨૫|| અકસ્માદ્વર્ણગન્ધાદેઃ સ્વસ્થોઽપિ ન સ જીવતિ| |૧૨૬|
| भवेद्यस्यौषधेऽन्ने वा कल्प्यमाने विपर्ययः||१२५|| अकस्माद्वर्णगन्धादेः स्वस्थोऽपि न स जीवति| |१२६|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્યૌષધે-કષાયઘૃતલેહાદૌ, તથાઽન્ને-ભક્તસૂપાદિકે, વા કલ્પ્યમાને વિપર્યયઃ-અન્યથાસમ્પત્તિર્વર્ણગન્ધરૂપાદેઃ, અકસ્માત્-નિમિત્તં વિનાઽપિ ભવેત્, સ સ્વસ્થોઽપિ ન જીવતિ|
Adhikarana નિવાતે સેન્ધનજ્યોત્યુપશમને અશક્યત્વં ,અતિમાત્રભાજનપતને અશક્યત્વં (૧૨૬-૧૨૭) · Śloka ૧૨૭
| નિવાતે સેન્ધનં યસ્ય જ્યોતિશ્ચાપ્યુપશામ્યતિ||૧૨૬|| આતુરસ્ય ગૃહે યસ્ય ભિદ્યન્તે વા પતન્તિ વા| અતિમાત્રમમત્રાણિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્||૧૨૭||
| निवाते सेन्धनं यस्य ज्योतिश्चाप्युपशाम्यति||१२६|| आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा| अतिमात्रममत्राणि दुर्लभं तस्य जीवितम्||१२७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યસ્ય ચાતુરસ્ય ગૃહે નિવાત ઇન્ધનસહિતં જ્યોતિઃ-અગ્ન્યાદિરૂપં શામ્યતિ, તસ્ય દુર્લભં જીવિતમ્| યસ્ય ચાતુરસ્ય ગૃહેઽમત્રાણિ-ભાજનાનિ, અતિમાત્રં-અત્યન્તં ભિદ્યન્તે, અથવા પતન્તિ, તસ્ય દુર્લભં જીવિતમ્|
Adhikarana સહસા રોગમુક્તૌ અશક્યત્વં (૧૨૮) · Śloka ૧૨૮
યં નરં સહસા રોગો દુર્બલં પરિમુઞ્ચતિ| સંશયપ્રાપ્તમાત્રેયો જીવિતં તસ્ય મન્યતે||૧૨૮||
यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति| संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते||१२८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યં નરં દુર્બલં સંશયપ્રાપ્તં સન્તં સહસા-ઝટિત્યેવ, રોગો મુઞ્ચતિ તસ્ય નરસ્યાત્રેયો જીવિતં સંશયપ્રાપ્તં મન્યતે-પ્રતિપદ્યતે|
Adhikarana પૃષ્ટેઽપિ મરણકથનનિષેધઃ (૧૨૯) · Śloka ૧૨૯
કથયેન્ન ચ પૃષ્ટોઽપિ દુઃશ્રવં મરણં ભિષક્| ગતાસોર્બન્ધુમિત્રાણાં ન ચેચ્ચેત્તં ચિકિત્સિતુમ્||૧૨૯||
कथयेन्न च पृष्टोऽपि दुःश्रवं मरणं भिषक्| गतासोर्बन्धुमित्राणां न चेच्चेत्तं चिकित्सितुम्||१२९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ગતાસોર્બન્ધુમિત્રાણિ તેષામ્, પ્રકૃતત્વાદ્ગતાસુસમ્બન્ધિ મરણં દુઃશ્રવં પૃષ્ટોઽપિ વૈદ્યો ન કથયેત્, કિમુતાપૃષ્ટઃ ? તથા હિ વૈદ્યોક્તાદ્દુઃશ્રવમરણશબ્દશ્રવણાત્ સન્તાપ ઉત્પદ્યતે તત્સુહૃદામ્| એવં ચ ભિષજઃ પરોપતાપકરણાત્ પાપેન યોગઃ સ્યાત્| ન ચ તં-ગતાસું, ચિકિત્સિતું વૈદ્ય ઇચ્ચેત્| તથાવિધાતુરચિકિત્સનાદ્ધિ વૈદ્યસ્યાયશઃસંયોગઃ સ્યાત્| ગતાસોરિતિ ભાવિનિભૂતવદુપચારાદ્ભવિષ્યતિ ક્તો વૈદ્યઃ| યથા-"વૃષ્ટો દેવઃ સમ્પન્નાઃ શાલયઃ" ઇતિ|
Adhikarana યમદૂતાદિભિરૌષધવીર્યનાશઃ (૧૩૦) · Śloka ૧૩૦
ચિકિત્સાનૈષ્ફલ્યાચ્ચ તં નોપક્રમેદિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ યમદૂતપિશાચાદ્યૈયત્પરાસુરુપાસ્યતે| ઘ્નદ્ભિરૌષધવીર્યાણિ તસ્માત્તં પરિવર્જયેત્||૧૩૦||
चिकित्सानैष्फल्याच्च तं नोपक्रमेदिति प्रतिपादयन्नाह यमदूतपिशाचाद्यैयत्परासुरुपास्यते| घ्नद्भिरौषधवीर्याणि तस्मात्तं परिवर्जयेत्||१३०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યમદૂતપિશાચરક્ષઃપ્રભૃતિભિઃ, યત્-યસ્માત્, પરાસુઃ ગતાસુઃ, ઉપાસ્યતે-સેવ્યતે| કિમ્ભૂતૈઃ ? ઔષધાનાં-રસાયનાદીનાં, વીર્યાણિ-શક્તિઃ, ઘ્નદ્ભિઃ-યથાયથં વ્યાધિપ્રશમનસામર્થ્યમન્યથા કુર્વદ્ભિઃ| તસ્માત્તં પરિવર્જયેત્|
Adhikarana રિષ્ટજ્ઞાનાવશ્યકતા (૧૩૧) · Śloka ૧૩૧
આયુર્વેદફલં કૃત્સ્નં યદાયુર્જ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્| રિષ્ટજ્ઞાનાદૃતસ્તસ્માત્સર્વદૈવ ભવેદ્ભિષક્||૧૩૧||
आयुर्वेदफलं कृत्स्नं यदायुर्ज्ञे प्रतिष्ठितम्| रिष्टज्ञानादृतस्तस्मात्सर्वदैव भवेद्भिषक्||१३१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યત્-યસ્માત્, આયુર્જ્ઞે-આયુર્વેદવિદિ વૈદ્યે, આયુર્વેદફલં સકલં પ્રતિષ્ઠિતમ્| તસ્માદ્રિષ્ટાજ્ઞાનાદૃતો ભિષગ્ભવેત્| આયુર્વેદસ્ય હ્યેતત્ફલમ્,-યદાયુષઃ પરિજ્ઞાનં પરિપાલનં ચ| તચ્ચોભયં રિષ્ટજ્ઞાનાજ્જાયતે, તસ્માદત્રાદરઃ કાર્યઃ|
Adhikarana વિષમપરિહારિણાં મરણમ્ (૫) · Śloka ૫
મરણં પ્રાણિનાં દૃષ્ટમાયુઃપુણ્યોભક્ષયાત્| તયોરપ્યક્ષયાદ્દૃષ્ટં વિષમાપરિહારિણામ્||૧૩૨|| ઇતિ શ્રી વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્બાગ્ભાટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને વિકૃતિવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||
मरणं प्राणिनां दृष्टमायुःपुण्योभक्षयात्| तयोरप्यक्षयाद्दृष्टं विषमापरिहारिणाम्||१३२|| इति श्री वैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्बाग्भाटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां द्वितीये शारीरस्थाने विकृतिविज्ञानीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
આયુશ્ચ પુણ્યં ચોભયં ચ, પ્રકૃતત્વાદાયુઃપુણ્યયોરુભયોસ્તેષામાયુઃપુણ્યોભયાનાં ક્ષય આયુઃપુણ્યોભયક્ષયઃ, તસ્માદાયુઃપુણ્યોભક્ષયાત્ મરણં પ્રાણિનાં-શરીરિણાં, દૃષ્ટં-ઉપલબ્ધં, મુનીન્દ્રૈઃ| તત્ર સર્વોપકરણસમ્પન્નામપિ સમ્યગ્વાહ્યમાનરથવદુપભોગવશેન યથોચિતપ્રમાણાયુઃક્ષયાદ્યન્મરણં જાયતે, તદાયુઃકક્ષયાદિતિ બોધ્યમ્| જ્યોતિઃશાસ્ત્રવિદ્ભિર્જાતકપરિકલ્પિતનિયતાયુષામન્યેષાં ચ યદાહારાદ્યભાવેન મરણં, તત્પુણ્યક્ષયાદ્બોધ્યમ્| યત્રાયુઃક્ષયો યથાવલ્લક્ષિતો દૃશ્યતે, તથૈવ ચ પુણ્યક્ષયઃ, તદુભયક્ષયાન્મરણં બોધ્યમ્| ન ચૈતદેવ હેતુત્રયમાયુઃપુણ્યોભયક્ષયલક્ષણં શરીરિણાં મરણે કારણમ્| કિન્તર્હિ ? અન્યદપિ વિદ્યત ઇત્યાહ-તયોરિત્યાદિ| નનુ, આયુઃપુણ્યોભયક્ષયાત્મકં લક્ષણત્રિતયં પ્રકૃતમ્| તતશ્ચ તેષામિતિ નિર્દેશઃ પ્રાપ્તઃ| નૈતદેવમ્| ઇહ હ્યાયુઃપુણ્યયોરેવ પરામર્શઃ સર્વનામ્નાયુક્તો ન તુ તૃતીયસ્ય હેતોઃ, તદાત્મકત્વાદુભયસ્ય| અતઃ 'તયોરપ્યક્ષયાત્' ઇતિ યુક્તો દ્વયોર્નિદેશઃ| તયોઃ-આયુઃપુણ્યયોઃ, અહાનિતોઽપિ મરણં દૃષ્ટમ્| યસ્માદ્દીર્ઘાયુષોપેતાનાં તથા પુણ્યવત્ત્વલક્ષણં યત્સર્વોપકરણત્વં તત્સમ્પન્નાનામસેવ્યોદ્ભૂતમ્| વિષમંચણ્ડમાતઙ્ગુતુરઙ્ગગોમહિષદુર્ગન્ધવેગશ્વભ્રપ્રપાતકેસરીસરીસૃપાદિસેવનં, ન તત્પરિહરન્ત્યેવં શીલં યેષાં તે વિષમાપરિહારિણઃ, તેષાં યન્મરણં તદ્વિષમાપરિહરણાદ્ભવતિ| યદ્યપ્યાયુઃક્ષયાદેવ સર્વં મરણમ્, તથાઽપિ પુણ્યક્ષયવિષમાપરિહરણાભ્યામાયુઃક્ષયસ્યૈવ કારણભૂતત્વાદેવમુક્તમ્| તદેવં વિદ્યમાનાયુષ્ટ્વે તથા સર્વોપકરણસમ્પન્નત્વે વિષમમપરિહરતાં યન્મરણં તદ્વિષમાપરિહારિણાં બોધ્યમ્| બાહ્યવાહકદોષાદિકારણરથવિનાશસદૃશમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને વિકૃતિવિજ્ઞાનીયો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૫||
Adhikarana અથાઙ્ગવિભાગો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ---પ્રતિજ્ઞા (૧) · Śloka ૧
અથાતોઽઙ્ગવિભાગં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातोऽङ्गविभागं शारीरं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સમ્પ્રસૂતે ગર્ભેઽઙ્ગાસ્થિસિરામર્મપરિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ| તત્રાશ્રયત્વાદઙ્ગવિભાગઃ પ્રથમમુચ્યતે કારણોપચારાદધ્યાયસ્ય નામ|| ૧||
Adhikarana અઙ્ગ-પ્રત્યઙ્ગાનિ (૨) · Śloka ૨
સકલમપિ શરીરમઙ્ગમિત્યુચ્યતે| તત્ર પુનઃ ષડઙ્ગમ્| શિરેઽન્તરાધિર્દ્વૌ બાહૂ સક્થિની ચ| નેત્રનાભિપાણિપાદા- દીનિ ત્વસ્ય પ્રત્યઙ્ગાનિ||૨||
सकलमपि शरीरमङ्गमित्युच्यते| तत्र पुनः षडङ्गम्| शिरेऽन्तराधिर्द्वौ बाहू सक्थिनी च| नेत्रनाभिपाणिपादा- दीनि त्वस्य प्रत्यङ्गानि||२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અઙ્ગં શરીરમ્| તસ્ય ષટ્ શિરઃપ્રભૃતીન્યઙ્ગાન્યવયવાઃ| અન્તરાધિઃ આજત્રોરાકટેઃ| પ્રત્યઙ્ગમવયવસ્યાપ્યવયવઃ| નેત્રકર્ણાદીનિ શિરસઃ| નાભિહૃદયાદીન્યન્તરાધેઃ| પ્રાણિસ્કન્ધાદીનિ બાહ્વોઃ| પાદજઙ્ઘાદીનિ સક્થ્નોઃ|| ૨||
Adhikarana મહાભૂતેભ્યોઽઙ્ગનિર્વૃત્તિઃ (૩) · Śloka ૩
મહાગુણમયેભ્યશ્ચ ખપવનતેજોજલભૂમ્યાખ્યેભ્યો મહાભૂતેભ્યશ્ચેતનાધિષ્ઠિતેભ્યોઽભિનિર્વૃત્તિરઙ્ગસ્ય||૩||
महागुणमयेभ्यश्च ख़पवनतेजोजलभूम्याख़्येभ्यो महाभूतेभ्यश्चेतनाधिष्ठितेभ्योऽभिनिर्वृत्तिरङ्गस्य||३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તસ્ય ચાઙ્ગસ્ય ખાદિભ્યો મહાભૂતેભ્યોઽભિનિર્વૃત્તિઃ| કિમ્ભૂતેભ્યશ્ચેતનેનાત્મનાઽધિષ્ઠિતેભ્યઃ| તાનિ ચ કિમ્ભૂતાનિ? મહાગુણમયાનિ| સત્ત્વાદય એવ ભૂતભાવેન પરિણતા આત્માધિષ્ઠિતાશ્ચ|| ૩|| તસ્ય ચાઙ્ગસ્ય ખાદિભ્યો મહાભૂતેભ્યોઽભિનિર્વૃત્તિઃ| કિમ્ભૂતેભ્યશ્ચેતનેનાત્મનાઽધિષ્ઠિતેભ્યઃ| તાનિ ચ કિમ્ભૂતાનિ? મહાગુણમયાનિ| સત્ત્વાદય એવ ભૂતભાવેન પરિણતા આત્માધિષ્ઠિતાશ્ચ|| ૩||
Adhikarana પ્રાણિનાં સારુપ્યાસારૂપ્ય- ત્વસ્ય કારણમ્ (૪) · Śloka ૪
ભૂતાનામેવ ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટવિવિધકર્મવશાદનેકરૂપાત્ સન્નિવેશષદાકૃતિપ્રમાણસ્નેહદીપ્તિસ્વરાદીનાં સારુપ્યમસારૂપ્યં વા સૂક્ષ્મસ્થૂલતારતમ્યભેદભિન્નમતિબહુપ્રકારં નિષ્પદ્યતે||૪||
भूतानामेव च दृष्टादृष्टविविधकर्मवशादनेकरूपात् सन्निवेशषदाकृतिप्रमाणस्नेहदीप्तिस्वरादीनां सारुप्यमसारूप्यं वा सूक्ष्मस्थूलतारतम्यभेदभिन्नमतिबहुप्रकारं निष्पद्यते||४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તત્ર શરીરે તથા તેષામેવ મહાભૂતાનાં સન્નિવેશવિશેષાત્ પ્રકૃતિપ્રમાણાદીનાં સાદ્રુશ્યમસાદૃશ્યં ચ બહુપ્રકારં નિષ્પદ્યતે| કિમ્ભૂતાત્ સન્નિવેશવિશેષાત્ ? દૃષ્ટાદૃષ્ટનાનાવિધકર્મવશેનાનેકરૂપાત્| દૃષ્ટં કર્મ માતૃપિતૃભ્યાં સ્નેહકૃતમાહારાદિ| અદૃષ્ટમન્યજન્મકૃતમ્| શરીરાણાં કિમ્ભૂતં સારૂપ્યમસારૂપ્યઞ્ચાહ-સૂક્ષ્માદિતારતમ્યભેદભિન્નમત એવ ચ બહુપ્રકારમ્|| ૪||
Adhikarana આકાશલક્ષણમ્ (૫) · Śloka ૫
તત્ર સત્ત્બહુલમાકશમ્||૫||
तत्र सत्त्बहुलमाकशम्||५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તત્રેત્યાદિના પ્રત્યેકમપિ મહાભૂતસ્ય ત્રિગુણત્વે વિશેષકથનમ્|
Adhikarana વાયોર્લક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
રજોબહુલો વાયુઃ|૧|
रजोबहुलो वायुः|१|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અગ્નિલક્ષણમ્
Adhikarana જલલક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
સત્ત્વતમોબહુલમમ્બુ|૧|
सत्त्वतमोबहुलमम्बु|१|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
પૃથિવ્યા લક્ષણમ્
Adhikarana પૃથિવ્યા લક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
તમોબહુલા ભૂઃ||૧||
तमोबहुला भूः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana આકાશાદીનાં લિઙ્ગાનિ (૬) · Śloka ૬
તેષામપ્રતિઘાતશ્ચલત્વમૌષ્ણ્યં દ્રવતા કાઠિન્યમિતિ ક્રમા- લ્લિઙ્ગાનિ||૬||
तेषामप्रतिग़ातश्चलत्वमौष्ण्यं द्रवता काठिन्यमिति क्रमा- ल्लिङ्गानि||६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તેષાં મહાભૂતાનાં પઞ્ચાનાં સદ્ભાવે અપ્રતિઘાતાદિક્રમેણ લિઙ્ગમ્|
Adhikarana આકાશાદીનાં વિશેષાધિષ્ઠાનમ્ (૭) · Śloka ૭
વિશેષતશ્ચ શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિયેષ્વવસ્થાનમ્||૭||
विशेषतश्च श्रोत्रादिष्विन्द्रियेष्ववस्थानम्||७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તેષાં ચ મહાભૂતાનાં શબ્દાદિભિર્ગુણૈઃ ક્રમેણૈવ એકૈકપ્રવૃદ્ધૈરન્વયઃ| તેન શબ્દગુણમાકાશમ્| શબ્દસ્પર્શગુણઃ પવનઃ| શબ્દસ્પર્શરુપગુણં તેજઃ| શબ્દસ્પર્શરૂપરસગુણં જલમ્| શબ્દાદિપઞ્ચગુણા પૃથિવી|| ૭||
Adhikarana આકાશાદીનાં ગુણાઃ (૮) · Śloka ૮
શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધૈરેકૈકપ્રવૃદ્ધૈરન્વયઃ||૮||
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैरेकैकप्रवृद्धैरन्वयः||८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તેષાં ચ મહાભૂતાનાં શબ્દાદિભિર્ગુણૈઃ ક્રમેણૈવ એકૈકપ્રવૃદ્ધૈરન્વયઃ| તેન શબ્દગુણમાકાશમ્| શબ્દસ્પર્શગુણઃ પવનઃ| શબ્દસ્પર્શરૂપગુણં તેજઃ| શબ્દસ્પર્શરૂપરસગુણં જલમ્| શબ્દાદિપઞ્ચગુણા પૃથિવી|| ૮|
Adhikarana આકાશજા ભાવાઃ (૯) · Śloka ૯
તત્રાઽઽકાશજાનિ શ્રોત્રં શબ્દઃ સર્વસ્ત્રોતાંસિ વિવિક્તતા||૯||
तत्राऽऽकाशजानि श्रोत्रं शब्दः सर्वस्त्रोतांसि विविक्तता||९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તત્ર શરીર આકાશજાનિ શ્રોત્રાદીનિ| શ્રોત્રમિન્દ્રિયમ્| તથા શબ્દઃ| આકાશભાવાચ્છબ્દભાવઃ| વિવિક્તતા શારીરાણાં ભાવાનાં વિભાગઃ|| ૯||
Adhikarana વાયવીયા ભાવાઃ (૧૦) · Śloka ૧૦
વાયવીયાનિ સ્પર્શનં સ્પર્શઃ પ્રશ્વાસોચ્છ્વાસાદિપરિસ્પન્દનાનિ લાઘવં ચ||૧૦||
वायवीयानि स्पर्शनं स्पर्शः प्रश्वासोच्छ्वासादिपरिस्पन्दनानि लाग़वं च||१०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
વાયવીયાનિ સ્પર્શનાદીનિ| સ્પર્શનમિન્દ્રિયમ્| સ્પર્શોઽન્યસ્પર્શનવિષયઃ| એવં રૂપાદીનામપિ વાચ્યમ્|| ૧૦||
Adhikarana આગ્નેયા ભાવાઃ (૧૧) · Śloka ૧૧
આગ્નેયાનિ દર્શનં રૂપં પિત્તમૂષ્મા પક્તિઃ સન્તાપો મેધા વર્ણો ભાસ્તેજઃ શૌર્ય્યઞ્ચ||૧૧||
आग्नेयानि दर्शनं रूपं पित्तमूष्मा पक्तिः सन्तापो मेधा वर्णो भास्तेजः शौर्य्यञ्च||११||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
આગ્નેયાનિ દર્શનાદીનિ| દર્શનં ચક્ષુરિન્દ્રિયમ્| પિત્તં દોષઃ| ઉષ્મા અગ્નિઃ| પક્તિસ્તત્ક્રિયા| ભા કાન્તિઃ| તેજઃ પ્રસિદ્ધમ્|
Adhikarana આમ્ભસા ભાવાઃ (૧૨) · Śloka ૧૨
આમ્ભસાનિ રસનં રસઃ સ્વેદક્લેદવસાઽસૃકશુક્રમૂત્રાદિદ્રવસમૂહઃ શૈત્યં સ્નેહશ્ચ||૧૨||
आम्भसानि रसनं रसः स्वेदक्लेदवसाऽसृकशुक्रमूत्रादिद्रवसमूहः शैत्यं स्नेहश्च||१२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
આમ્ભસાનિ દેહે રસનાદયઃ| એકો રસશબ્દો રસવિષયત્વજ્ઞાપનાર્થઃ| દ્વિતીયો ધાતુવિશેષગ્રહણાર્થઃ|| ૧૨||
Adhikarana પાર્થીવા ભાવાઃ (૧૩) · Śloka ૧૩
પાર્થીવાનિ ઘ્રાણં ગન્ધઃ કેશનખાસ્થ્યાદિમૂર્તસમૂહો ધૈર્ય્યસ્થૈર્ય્યઞ્ચ||૧૩||
पार्थीवानि ग़्राणं गन्धः केशनख़ास्थ्यादिमूर्तसमूहो धैर्य्यस्थैर्य्यञ्च||१३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
પાર્થિવાનિ ઘ્રાણાદીનિ| ઇતિ દેહે પઞ્ચમહાભૂતકાર્યે ચેતનશ્ચાપ્યાયાત્યવહિતમનસાપિ પરીક્ષ્યમાણો ન કિઞ્ચિલ્લભ્યતે|| ૧૩||
Adhikarana માતૃજાઃ ભાવાઃ (૧૪) · Śloka ૧૪
તેશુ માતૃજાનિ મૃદૂનિ ત્વગ્રક્તમાંસમેદોમજ્જનાભિહૃદયામાશયગર્ભાશયયકૃત્પ્લીહાક્લોમાન્ત્રગુદાદીનિ||૧૪||
तेशु मातृजानि मृदूनि त्वग्रक्तमांसमेदोमज्जनाभिहृदयामाशयगर्भाशययकृत्प्लीहाक्लोमान्त्रगुदादीनि||१४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
માતૃજાનીતિ તેષુ ચ મહાભૂતકાર્યેષુ મધ્યે કિઞ્ચિદ્ગર્ભસ્ય માતૃજમ્| કિઞ્ચિત્ પિતૃજમ્| કિઞ્ચિચ્ચેતનજમ્| ચેતન આત્મા| તતઃ સંક્રાન્તમિત્યર્થઃ| ત્વગાદીન્યન્યાનિ મૃદૂનિ ગર્ભસ્ય માતૃજાનિ વિદ્યાત્| ગર્ભાશયઃ સ્ત્રીગર્ભસ્યૈવ|| ૧૪||
Adhikarana પિતૃજાઃ ભાવાઃ (૧૫) · Śloka ૧૫
પિતૃજાનિ સ્થિરાણિ કેશનખાસ્થિશુક્રસિરાસ્નાય્વાદીનિ||૧૫||
पितृजानि स्थिराणि केशनख़ास्थिशुक्रसिरास्नाय्वादीनि||१५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
કેશાદીન્યન્યાનિ ચ સ્થિરાણિ પિતૃજાનિ|| ૧૫||
Adhikarana આત્મજાઃ ભાવાઃ (૧૬) · Śloka ૧૬
આત્મજાનિ નાનાયોનિષૂત્પિત્તિર્મનશ્ચેતનેન્દ્રિયાણિ પ્રાણાપાનૌ ધારણમાકૃતિસ્વરવર્ણવિશેષાઃ કામક્રોધલોભભયહર્ષધર્મશીલતાસ્મૃતિબુદ્ધીચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાહઙ્કારસુખદુઃખાયુરાત્મજ્ઞાનાનિ ચ||૧૬||
आत्मजानि नानायोनिषूत्पित्तिर्मनश्चेतनेन्द्रियाणि प्राणापानौ धारणमाकृतिस्वरवर्णविशेषाः कामक्रोधलोभभयहर्षधर्मशीलतास्मृतिबुद्धीच्छाद्वेषप्रयत्नाहङ्कारसुख़दुःख़ायुरात्मज्ञानानि च||१६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
આત્મજાનિ પુનર્નાનાવિધયોન્યુત્પત્યાદીનિ| આત્મના હ્યવદાતાનવદાતકર્મકારણભૂતેન યોનિષુ મૃગસરીસૃપાદિષૂત્પદ્યતે; અતઃ સંસ્કારેણ નિઃશ્રેયસાય| તથા મનઃ આત્મજમ્| તદ્ધિ ન કુતશ્ચિદાગચ્છત્યાત્મના નિત્યસમ્બન્ધિત્વાત્| ઇન્દ્રિયાણિ ત્વાત્મકૃતાન્યેવ| ચેતનેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ| પ્રાણાપાનૌ ચાત્મજૌ| તાભ્યામેવ હ્યાત્મકારણાભ્યાં જીવ્યતે| સાધારણમવયવાનાં ધારણમુત્સાહેન દેહાવષ્ટમ્ભઃ| આકૃત્યાદીનાં નાનાવિધા વિશેષાઃ આકૃતિઃ સંસ્થાનમ્| તસ્યાં હિ ભૂતાનિ સમવાયિકારણમ્| આત્મા ત્વસમવાયિકારણમ્| કામાદયઃ સર્વ એવ વિજ્ઞાનધર્મા આત્મભવાઃ| તથા સુખાદયોઽપ્યાત્મનઃ કર્મફલત્વાત્|| ૧૬||
Adhikarana સાત્મ્યજા ભાવાઃ (૧૭) · Śloka ૧૭
સાત્મ્યજાન્યાયુરારોગ્યમનાલાસ્યલોલુપત્વમિન્દ્રિયપ્રસાદસ્વરવર્ણૌજઃ સમ્પત્પ્રશસ્તતા પ્રહર્ષભૂયસ્ત્વં મેધાબલં ચ||૧૭||
सात्म्यजान्यायुरारोग्यमनालास्यलोलुपत्वमिन्द्रियप्रसादस्वरवर्णौजः सम्पत्प्रशस्तता प्रहर्षभूयस्त्वं मेधाबलं च||१७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સાત્મ્યજાનિ યાનિ દેહિનો ગર્ભાત્ પ્રભૃતિ સાત્મ્યસેવિન એવ ભવન્તિ| સ્વરાદીનાં સમ્પત્પરિપૂર્ણત્વમ્| પ્રશસ્તતા પ્રશસ્યત્વમ્|| ૧૭||
Adhikarana રસજા ભાવાઃ (૧૮) · Śloka ૧૮
રસજાનિ કૃત્સ્નસ્ય દેહસ્ય સમ્ભવો વૃત્તિર્વૃદ્ધિસ્તૃપ્તિરલૌલ્યં પુષ્ટિરુત્સાહશ્ચ||૧૮||
रसजानि कृत्स्नस्य देहस्य सम्भवो वृत्तिर्वृद्धिस्तृप्तिरलौल्यं पुष्टिरुत्साहश्च||१८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
રસજાનિ યાનિ રસેભ્યઃ પરિણતેભ્યઃ સમ્પદ્યન્તે| દેહસ્ય સમ્ભવો માતૃજઠરે| વૃત્તિર્વૃદ્ધિસ્તત્રૈવ| જાતસ્ય ચ|| ૧૮||
Adhikarana શુદ્ધસત્ત્વજા ભાવાઃ (૧૯) · Śloka ૧૯
શુદ્ધસત્ત્વજાનિ શૌચમાસ્તિકત્વં, કૃતજ્ઞતા, દાક્ષિણ્યં, વ્યવસાયઃ, શૌર્ય્યં, ગામ્ભિર્યં બુદ્ધિર્મેધા, સ્મૃતિઃ શુક્લવર્ત્મરુચિર્ભક્તિરભિષઙ્ગાભાવસ્તમોગુણો વિપર્યયશ્ચ||૧૯||
शुद्धसत्त्वजानि शौचमास्तिकत्वं, कृतज्ञता, दाक्षिण्यं, व्यवसायः, शौर्य्यं, गाम्भिर्यं बुद्धिर्मेधा, स्मृतिः शुक्लवर्त्मरुचिर्भक्तिरभिषङ्गाभावस्तमोगुणो विपर्ययश्च||१९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
શુદ્ધસત્ત્વજાનિ યાનિ ચ વસ્તૂનિ રજસ્તમોભ્યામનપહતેન શુદ્ધેન સત્ત્વેન ભવન્તિ| અસ્તિ પરલોક ઇતિ વિજ્ઞાનં યસ્યાઽસાવાસ્તિકસ્તસ્ય ભાવઃ આસ્તિકત્વમ્| બુદ્ધિર્ગ્રહણશક્તિઃ| મેધા પ્રજ્ઞા| ભક્તિર્દેવતાદિ વિષયે| અભિષઙ્ગઃ સમ્પરિત્યાગાશક્તતા તસ્યાઽભાવઃ ક્રોધાદ્યનભિભવ ઇતિ યાવત્| તમોગુણાનાં વક્ષ્યમાણાનામજ્ઞાનવિષાદાદીનાં વૈપરીત્યમિતિ સત્ત્વજાનિ|| ૧૯||
Adhikarana રાજસા ભાવાઃ (૨૦) · Śloka ૨૦
રાજસાનિ દુરુપચારતાઽનાર્યં શૌર્ય્યં માત્સર્યમમિત- ભાષિત્વમહઙ્કારો લોલુપત્વં દમ્ભો માનઃ ક્રોધો હર્ષઃ કામશ્ચ||૨૦||
राजसानि दुरुपचारताऽनार्यं शौर्य्यं मात्सर्यममित- भाषित्वमहङ्कारो लोलुपत्वं दम्भो मानः क्रोधो हर्षः कामश्च||२०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
રાજસાનિ તામસાનિ ચ રજસ્તમોભ્યામુપહતેન સત્ત્વેનૈવ ભવન્તિ| દુરુપચારઃ યસ્ય પરિચારકાદિભિર્દુઃખેન ચિત્તં ગ્રહીતું પાર્ય્યતે તસ્ય ભાવઃ| અનાર્યં શૌર્યં વિષયકાલાદિના અનુચિતમ્| ઉચિતં શૌર્ય્યં સાત્ત્વિકત્વમેવ| લોલુપો વિષયકૌતુકી તસ્ય ભાવઃ|
Adhikarana તામસા ભાવાઃ (૨૧) · Śloka ૨૧
તામસાન્યજ્ઞાનં વિષાદઃ પ્રમાદો નિદ્રાઽઽલસ્યં ક્ષુત્તૃષ્ણા શોકો માત્સર્યં વિપ્રતિપત્તિઃ પરાતિસન્ધાનં સત્ત્વગુણ વૈપરીત્યં ચ||૨૧||
तामसान्यज्ञानं विषादः प्रमादो निद्राऽऽलस्यं क्षुत्तृष्णा शोको मात्सर्यं विप्रतिपत्तिः परातिसन्धानं सत्त्वगुण वैपरीत्यं च||२१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અજ્ઞાનાદીનિ તામસાનિ| અજ્ઞાનં મિથ્યાજ્ઞાનમ્| વિપ્રતિપત્તિર્વિરોધોઽન્યેન| પરાતિસન્ધાનં પરપક્ષપ્રતિબન્ધઃ| સત્ત્વજાનાં શૌચાસ્તિકત્વાદીનાં વૈપરીત્યમ્|| ૨૧||
Adhikarana મનસઃ ઉપપ્લવૌ દેહસ્ય ભૂતાત્મકતાભિસન્ધિશ્ચ (૨૨) · Śloka ૨૨
તત્ર સત્ત્વં મનસ્તસ્યોપપ્લવો રજસ્તમશ્ચ ઇત્યેવમ્ભૂતાત્મકં દેહમાહુઃ||૨૨||
तत्र सत्त्वं मनस्तस्योपप्लवो रजस्तमश्च इत्येवम्भूतात्मकं देहमाहुः||२२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સત્ત્વં કિમુચ્યત ઇત્યાહ-તત્રેત્યાદિ| સત્ત્વં મનઃ ઇતિ પર્ય્યાયૌ| તસ્ય સત્ત્વસ્ય રજસ્તમશ્ચોપપ્લવૌ| ઇત્યનેન પ્રકારેણ પૃથિવ્યાદિવિકારસમુદાયાત્મકં દેહમાહુરાચાર્ય્યાઃ| તેનૈતત્ સ્થિતમસ્મિન્ દર્શને-આત્મા નિત્યઃ અવિકારઃ ન જાયતે ન ચ વિનશ્યતિ| સત્ત્વાદિસંયોગાત્તુ જાતાદિવ્યપદેશં લભતે| સંયોગશ્ચ તસ્યાવિદ્યાસ્વભાવકૃતઃ| અવિદ્યાક્ષયાધ્યવલીને સંયોગે શુદ્ધઃ સન્ મુક્ત ઇત્યુચ્યતે| એકેન હ્યન્વયિના કર્ત્રા વિના બાલત્વાદીનાં સ્મૃત્યાદિના ફલાભિસન્ધાનેન કાર્ય્યાઽપ્રવૃત્તેર્દેહાદિકાર્ય્યસ્ય ચ સમ્ભવઃ| સ ચ સ્વતન્ત્રોઽપ્યાત્મનૈવ તત્કર્મ કરોતિ| યસ્ય બન્ધો વા મોક્ષો વા ફલમશ્નુતે, તસ્ય ચ સ્વકર્મણ એવ કરણાત્ કારણાત્ સંયોગસ્તદ્વિનાશૌ બન્ધમોક્ષૌ| ન હ્યાત્મના કર્ત્રા વિના શરીરસ્ય સમ્ભવઃ| તથા ચ ભગવાન્ ચરકઃ:- મૃદ્દણ્ડચક્રૈશ્ચ કૃતં કુમ્ભકારાદૃતે ઘટમ્| કૃતં મૃત્તૃણકાષ્ઠૈશ્ચ ગૃહકારાદ્વિના ગૃહમ્| યો વદેત્સ વદેદ્દેહં સમ્ભૂયકરણૈઃ કૃતમ્| ઇતિ| તસ્માદાત્મા ચેતનઃ કારણં નિત્યઃ| અચેતનાનિ તુ મહાભૂતાનિ અનિત્યાનિ પ્રતિક્ષણપ્રધ્વંસીનિ| તેષાં હિ નિત્યત્વે ભાવાનાં વૃદ્ધ્યાદ્યસમ્ભવઃ| ન હિ તદેકં વસ્તુ તથા ચાન્યથા ચ ભવિતુમર્હતિ| દૃશ્યતે ચ| તસ્માદનિત્યાનિ ભૂતાનિ| તદધિષ્ઠિતાનિ પુરુષાખ્યાં લભન્તે| એવમાત્મનોઽનાદિઃ સંયોગઃ પુરુષસંયોગિભિરન્યોન્યસાપેક્ષૈર્ભવતિ| તસ્માત્ સ્થિતમેવમ્ભૂતાત્મકં દેહમાહુરિતિ|
Adhikarana દેહસ્ય પ્રવિભાગઃ (૨૩) · Śloka ૨૩
તસ્ય પુનઃ પ્રવિભાગઃ-ત્વચઃ કલા દોષા ધાતવો મલા બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તદધિષ્ઠિતાનિ કર્મેન્દ્રિયાણ્યતીન્દ્રિયમાશયાઃ પ્રાણાયતનાનિ કણ્ડરાજાલાનિ કૂર્ચારજ્જ્વસ્સીવન્યોઽસ્થિસઙ્ઘાતાઃ સીમન્તા અસ્થીન્યસ્થિસન્ધયઃ સ્નાયૂનિ પેશ્યઃ સિરા ધમન્યઃ સ્રોતાંસ્યૂષ્માણો મર્મણિ કેશશ્મશ્રુલોમાનિ પ્રકૃતિવિકૃતિભેદાશ્ચ||૨૩||
तस्य पुनः प्रविभागः-त्वचः कला दोषा धातवो मला बुद्धीन्द्रियाणि तदधिष्ठितानि कर्मेन्द्रियाण्यतीन्द्रियमाशयाः प्राणायतनानि कण्डराजालानि कूर्चारज्ज्वस्सीवन्योऽस्थिसङ्घाताः सीमन्ता अस्थीन्यस्थिसन्धयः स्नायूनि पेश्यः सिरा धमन्यः स्रोतांस्यूष्माणो मर्मणि केशश्मश्रुलोमानि प्रकृतिविकृतिभेदाश्च||२३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ ચ દેહસ્ત્વગાદિભિરપોદ્ધારેણ પ્રવિભજ્યતે| સુબોધમ્|| ૨૩||
Adhikarana ત્વચોલક્ષણં સઙ્ખ્યા ચ (૨૪) · Śloka ૨૪
તત્રાઽસૃજઃ પચ્યમાનસ્ય ક્ષીરસ્યેવ સન્તાનિકાઃ ષટ્ ત્વચો ભવન્તિ||૨૪||
तत्राऽसृजः पच्यमानस्य क्षीरस्येव सन्तानिकाः षट् त्वचो भवन्ति||२४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તત્ર દેહે ષટ્ ત્વચો રક્તાત્ સ્વોષ્મણા પચ્યમાનાત્ક્ષીરજાલિકાવત્ ભવન્તિ| તાસ્તુ કદલીદલવદન્તરે ક્રમેણ વર્તન્તે| તાસાં ત્વચાં પ્રસાદાદ્રક્તસ્ય પ્રસાદઃ| ત્વચો હિ રક્તસ્ય પ્રસન્નતાં જનયન્તિ| ઘનીભાવસ્યાલ્પીભાવાપાદનાચ્ચ|| ૨૪||
Adhikarana ત્વક્પ્રસાદફલમ્ (૨૫) · Śloka ૨૫
ત્વક્પ્રસાદાદ્રક્તસ્ય પ્રસાદઃ| ઉદકધરા ત્વક્ તાસામુદકધરા ચાદ્યા||૨૫||
त्वक्प्रसादाद्रक्तस्य प्रसादः| उदकधरा त्वक् तासामुदकधरा चाद्या||२५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તાસાં પ્રથમા દેહ ઉદકં વિભર્તિ યેન બહિરાર્દ્રત્વાભાવઃ|| ૨૫||
Adhikarana અસૃગ્ધરા ત્વક્ (૨૬) · Śloka ૨૬
દ્વિતીયાઽસૃગ્ધરા||૨૬||
द्वितीयाऽसृग्धरा||२६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
દ્વિતીયયા રુદ્ધન્ત્વસ્રમ્| તેન રક્તં ન બહિઃ સ્યન્દતે| સાઽસૃગ્ધરા નામ ઇત્યાદિ સુબોધમ્|| ૨૬||
Adhikarana સિધ્મકિલાસાધિષ્ઠાના ત્વક્ (૨૭) · Śloka ૨૭
તૃતીયા સિધ્મકિલાસાધિષ્ઠાના||૨૭||
तृतीया सिध्मकिलासाधिष्ठाना||२७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યદાશ્રિત્ય યસ્ય ભાવસ્તસ્ય તદધિષ્ઠાનમ્| સિધ્મ કુષ્ઠવિશેષઃ| કિલાસં શ્વિત્રમ્|| ૨૭||
Adhikarana સર્વકુષ્ઠાધિષ્ઠાના ત્વક્ (૨૮) · Śloka ૨૮
પઞ્ચમી પુનરલજીવિદ્રધ્યધિષ્ઠાના| પ્રાણધરા ત્વક્ ષષ્ઠી તુ પ્રાણધર| યસ્યાં છિન્નાયાં તામ્યત્યન્ધમિવ ચ તમઃ પ્રવિશતિ યાં ચાધિષ્ઠાયારૂંષિ જાયન્તે| પર્વસુ કૃષ્ણરક્તાનિ સ્થૂલમૂલાનિ દુશ્ચિકિત્સ્યતમાનિ||૨૮||
पञ्चमी पुनरलजीविद्रध्यधिष्ठाना| प्राणधरा त्वक् षष्ठी तु प्राणधर| यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्धमिव च तमः प्रविशति यां चाधिष्ठायारूंषि जायन्ते| पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि||२८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ષષ્ઠી સર્વસામન્તર્માંસલગ્ના| સા પ્રાણાનન્તરવરુદ્ધ્યાઽવતત્યાવતિષ્ઠતિ| તદધિષ્ઠાનાનિ હિ વિશેષેણ કૃષ્ણરક્તાન્યરૂંષિ|
Adhikarana મતાન્તરેણ ત્વચાં સપ્તવિધત્વમ્ (૨૯) · Śloka ૨૯
અન્યે સપ્ત ત્વચો વદન્તિ| ભાસિની ત્વક્ તત્ર પ્રથમા ભાસિની નામ યા વર્ણાનામવભાસિની ખાદીનાં ચ પઞ્ચાનાં છાયાનાં સા વ્રીહેરષ્ટાદશભાગપ્રમાણા||૨૯||
अन्ये सप्त त्वचो वदन्ति| भासिनी त्वक् तत्र प्रथमा भासिनी नाम या वर्णानामवभासिनी ख़ादीनां च पञ्चानां छायानां सा व्रीहेरष्टादशभागप्रमाणा||२९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અન્યે ત્વાચાર્ય્યા ભાસિન્યાદિભેદેન સપ્તસંજ્ઞાસ્ત્વચો વદન્તિ| સુબોધમ્| પઞ્ચ છાયા વક્ષ્યમાણાઃ|| ૨૯||
Adhikarana લોહિની ત્વક્ (૧) · Śloka ૧
દ્વિતીયા લોહિની નામ ષોડશભાગપ્રમાણા|૧|
द्वितीया लोहिनी नाम षोडशभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana શ્વેતા ત્વક્ (૧) · Śloka ૧
તૃતીયા શ્વેતા નામ દ્વાદશભાગપ્રમાણા|૧|
तृतीया श्वेता नाम द्वादशभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana તામ્રા ત્વક્ (૧) · Śloka ૧
ચતુર્થી તામ્રા નામાઽષ્ટભાગપ્રમાણા|૧|
चतुर्थी ताम्रा नामाऽष्टभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana વેદિની ત્વક્ (૧) · Śloka ૧
પઞ્ચમી વેદિની નામ પાઞ્ચભાગપ્રમાણા|૧|
पञ्चमी वेदिनी नाम पाञ्चभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana રોહિણી ત્વક્ (૧) · Śloka ૧
ષષ્ઠી રોહિણી નામ વ્રીહિપ્રમાણા|૧|
षष्ठी रोहिणी नाम व्रीहिप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana માંસધરા ત્વક્ (૧) · Śloka ૧
સપ્તમી માંસધરા નામ વ્રીહિદ્વયપ્રમાણા||૧||
सप्तमी मांसधरा नाम व्रीहिद्वयप्रमाणा||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana કલાલક્ષણમ્ (૩૦) · Śloka ૩૦
યસ્તુ ધાત્વાશયાન્તરેષુ ક્લેદોઽવતિષ્ઠતે સ યથા સ્વમૂષ્મભિર્વિપક્વઃ સ્નાયુશ્લેષ્મજરાયુચ્છન્નઃ કાષ્ઠ ઇવ સારો ધાતુસારશેષો રસશેષોલ્પત્વાત્ કલાસંજ્ઞઃ|૩૦|
यस्तु धात्वाशयान्तरेषु क्लेदोऽवतिष्ठते स यथा स्वमूष्मभिर्विपक्वः स्नायुश्लेष्मजरायुच्छन्नः काष्ठ इव सारो धातुसारशेषो रसशेषोल्पत्वात् कलासंज्ञः|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana કલાલક્ષણમ્ (૩૦) · Śloka ૩૦
યસ્તુ ધાત્વાશયાન્તરેષુ ક્લેદોઽવતિષ્ઠતે સ યથા સ્વમૂષ્મભિર્વિપક્વઃ સ્નાયુશ્લેષ્મજરાયુચ્છન્નઃ કાષ્ઠ ઇવ સારો ધાતુસારશેષો રસશેષોલ્પત્વાત્ કલાસંજ્ઞઃ||૩૦||
यस्तु धात्वाशयान्तरेषु क्लेदोऽवतिष्ठते स यथा स्वमूष्मभिर्विपक्वः स्नायुश्लेष्मजरायुच्छन्नः काष्ठ इव सारो धातुसारशेषो रसशेषोल्पत्वात् कलासंज्ञः||३०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ઉક્તાસ્ત્વચઃ કલા ઉચ્યન્તે-યસ્ત્વિત્યાદિ| ધાતૂનાં રક્તાદીનામાશયા યાનિ સ્રોતાંસિ તેશાં દ્વયોર્ધાત્વાશયયોર્મધ્યે યઃ ક્લેદઃ સ સ્વેન-સ્વેન ધાતૂષ્મણા પક્વઃ શ્લેષ્માદિછન્નઃ સન્ કલાખ્યા લભતે| કાષ્ઠસારવત્ યથા કાષ્ઠેઽન્તઃસારો વિભજ્યતે, તથા શરીરે કલાઃ| તાશ્ચ સ્વસ્થાનમજહત્યઃ શરીરં વ્યાપ્નુવન્તિ| સ તુ ક્લેદો ધાતુસારશેષો ન પૂર્વધાતુતાં નાપ્યુત્તરધાતુતાં પ્રાપ્નોત્યતઃ સ્વલ્પત્વાત્ કલાસંજ્ઞઃ, આસાં તુ ક્રમો ધાતુક્રમસમ્ભવવિશેષાત્| વિશિષ્ટકાર્યતા તુ સ્વભાવાત્|| ૩૦||
Adhikarana સપ્તકલાઃ (૧) · Śloka ૧
તા ધાત્વાશયન્તરમર્યાદાઃ સપ્ત કલાઃ||૧||
ता धात्वाशयन्तरमर्यादाः सप्त कलाः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana માંસધર કલા (૩૧) · Śloka ૩૧
તાસાં પ્રથમા માંસધરા નામ| યસ્યાં માંસે સિરાસ્નાયુધમનીસ્રોતસાં ભૂમાવિવ પઙ્કોદકેન બિસમૃણાલાનાં પ્રતાનાનિ ભવન્તિ||૩૧||
तासां प्रथमा मांसधरा नाम| यस्यां मांसे सिरास्नायुधमनीस्रोतसां भूमाविव पङ्कोदकेन बिसमृणालानां प्रतानानि भवन्ति||३१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તથાહિ-પ્રથમા રસવિશેષજાઽપિ માંસધર| યસ્યાં ભૂમ્યામિવાધિષ્ઠાય માંસે કર્દમસદૃશે સિરાદીનાં પ્રતાનાનિ મૃણાલપ્રખ્યાનિ ભવન્તિ|| ૩૧||
Adhikarana રક્તધરા કલા (૩૨) · Śloka ૩૨
દ્વિતીયા રક્તધર નામ માંસસ્યાભ્યન્તરતસ્તસ્યાં શોણિતં વિશેષતશ્ચ સિરાપ્લીહયકૃત્સુ ભવતિ| માંસાચ્ચ ક્ષતાત્ ક્ષતજં વૃક્ષાદિવ ક્ષીરિણઃ ક્ષીરં પ્રવર્ત્તતે||૩૨||
द्वितीया रक्तधर नाम मांसस्याभ्यन्तरतस्तस्यां शोणितं विशेषतश्च सिराप्लीहयकृत्सु भवति| मांसाच्च क्षतात् क्षतजं वृक्षादिव क्षीरिणः क्षीरं प्रवर्त्तते||३२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
દ્વિતીયાયાં શોણિતં ભવતિ| વિશેષતો યકૃદાદિષ્વેવ તસ્યાં કલાયાં શોણિતં ભવતિ પ્રભાવાચ્ચ માંસાત્ ક્ષતાત્ બહિઃ શોણિતં પ્રવર્ત્તતે| ન હિ તયા વિના માંસે રક્તં ભવતિ| દૃષ્ટાન્તઃ સ્ફુટપ્રતિપત્ત્યર્થઃ|| ૩૨||
Adhikarana મેદોધરા કલા (૩૩) · Śloka ૩
તૃતીયા મેદોધરા નામ| મેદો હિ તસ્યામુદરેઽણ્વસ્થિષુ ચ સરક્તં ભવતિ| તદેવ ચ શિરસિ કપાલપ્રતિચ્છન્નં મસ્તિષ્કાખ્યં મસ્તુલુઙ્ગાખ્યં ચ સ્થૂલાસ્થિષુ ચ મજ્જા||૩||
तृतीया मेदोधरा नाम| मेदो हि तस्यामुदरेऽण्वस्थिषु च सरक्तं भवति| तदेव च शिरसि कपालप्रतिच्छन्नं मस्तिष्काख़्यं मस्तुलुङ्गाख़्यं च स्थूलास्थिषु च मज्जा||३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તૃતીયાયાં મેદઃકર્તૃ સરક્તં ભવત્યુદરેઽણ્વસ્થિષુ| તામેવા ઽઽશ્રિત્ય મેદો મસ્તુલુઙ્ગત્વં યાતિ મજ્જત્વં ચ યાતિ|| ૩૩||
Adhikarana શ્લેષ્મધર કલા (૩૪) · Śloka ૩૪
ચતુર્થી શ્લેષ્મધરા નામ| તત્સ્થેન હિ શ્લેષ્મણા શ્લેષિતાઃ સર્વસન્ધયો દૃઢા ભવન્તિ સોપાઙ્ગા સાભ્યઙ્ગા||૩૪||
चतुर्थी श्लेष्मधरा नाम| तत्स्थेन हि श्लेष्मणा श्लेषिताः सर्वसन्धयो दृढा भवन्ति सोपाङ्गा साभ्यङ्गा||३४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સુબોધમ્| અક્ષાશ્ચક્રનાભયઃ| સોપાઙ્ગઃ સાભ્યઙ્ગાઃ|| ૩૪||
Adhikarana પુરીષધર કલા (૩૫) · Śloka ૩૫
પઞ્ચમી પુરીષધરા નામ| સા હ્યન્ત્રામપક્વાશયાશ્રિતા કોષ્ઠાન્તરુણ્ડુકસ્થં મલં વિભજતિ||૩૫||
पञ्चमी पुरीषधरा नाम| सा ह्यन्त्रामपक्वाशयाश्रिता कोष्ठान्तरुण्डुकस्थं मलं विभजति||३५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ઉણ્ડુકં પુરીષાધારઃ|| ૩૫||
Adhikarana પિત્તધરા કલા (ગ્રહણી) (૩૬) · Śloka ૩૬
ષષ્ઠી પિત્તધર નામ પક્વામાશમધ્યસ્થા| સા હ્યન્તરગ્નેરધિષ્ઠાનતયાઽઽમાશયાત્ પક્વાશયોન્મુખમન્નં બલેન વિધાર્ય પિત્તતેજસ શોષયતિ પચતિ પક્વઞ્ચ વિમુઞ્ચતિ| દોષાધિષ્ઠિતા તુ દૌર્બલ્યાદામમેવાતતોઽસાવન્નસ્ય ગ્રહણાત્ પુનર્ગ્રહણીસંજ્ઞા| બલં ચ તસ્યાઃ પિત્તમેવાગ્ન્યભિધાનમતઃ સાઽગ્નિસ્તબ્ધોપબૃંહિતૈકયોગક્ષેમા શરીરં વર્તયતિ||૩૬||
षष्ठी पित्तधर नाम पक्वामाशमध्यस्था| सा ह्यन्तरग्नेरधिष्ठानतयाऽऽमाशयात् पक्वाशयोन्मुख़मन्नं बलेन विधार्य पित्ततेजस शोषयति पचति पक्वञ्च विमुञ्चति| दोषाधिष्ठिता तु दौर्बल्यादाममेवाततोऽसावन्नस्य ग्रहणात् पुनर्ग्रहणीसंज्ञा| बलं च तस्याः पित्तमेवाग्न्यभिधानमतः साऽग्निस्तब्धोपबृंहितैकयोगक्षेमा शरीरं वर्तयति||३६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ષષ્ઠી પક્વામાશયયોર્મધ્યે સ્થિતા આમાશયાત્ પક્વાશયોન્મુખમન્નં બલેન વિધાર્ય્ય પચતિ| પિત્તતેજસા કરણભૂતેન| સૈવ વાતાદિદોષાધિષ્ઠાનેન દૌર્બલ્યાદામમેવ વિમુઞ્ચતિ યદેવાગ્નેર્ધારણં તદેવ તસ્યા ઉપસ્તમ્ભનમ્| યદેવાગ્નેરુપબૃંહણં તદેવાસ્યા ઉપબૃઃહણમિત્યેકયોગક્ષેમા|| ૩૬||
Adhikarana શુક્રધર કલા (૩૭) · Śloka ૩૭
સપ્તમી શુક્રધરા નામ દ્વ્યઙ્ગુલે દક્ષિણે પાર્શ્વે બસ્તિદ્વારસ્યાધો મૂત્રમાર્ગમાશ્રિતા સકલશરીરવ્યાપિની શુક્રં પ્રવર્તયતિ||૩૭||
सप्तमी शुक्रधरा नाम द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे बस्तिद्वारस्याधो मूत्रमार्गमाश्रिता सकलशरीरव्यापिनी शुक्रं प्रवर्तयति||३७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સપ્તમી બસ્તિદ્વારસ્ય દ્વ્યઙ્ગુલમતિક્રમ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે મૂત્રમાર્ગમાશ્રિત્ય વર્ત્તતે|| ૩૭||
Adhikarana દોષધાતુમલાતિદેશઃ (૩૮) · Śloka ૩૮
દોષા ધાતવો મલાશ્ચ પ્રાગુદિતાઃ||૩૮||
दोषा धातवो मलाश्च प्रागुदिताः||३८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
દોષાદયઃ પ્રાક્ સૂત્રસ્થાન ઉક્તાઃ|| ૩૮||
Adhikarana બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ (૩૯) · Śloka ૩૯
પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ-શ્રોત્રં સ્પર્શનં દર્શનં રસનં ઘ્રાણઞ્ચ| શ્રોત્રાદીનિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ||૩૯||
पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि-श्रोत्रं स्पर्शनं दर्शनं रसनं ग़्राणञ्च| श्रोत्रादीनि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં વિષયાઃ (૪૦) · Śloka ૧
તેષાં સભાગતયા ક્રમાદ્વિષયઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ||૧||
तेषां सभागतया क्रमाद्विषयः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः||१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તેષામિન્દ્રિયાણાં સભાગતયા ઇન્દ્રિયસ્ય વિશેષેણૈકભૂતાધિક્યકારણત્વેન સાદૃશ્યાત્| યથા ચક્ષુસ્તૈજસં તૈજસમેવ રૂપં ગૃહ્ણાતિ| શ્રોત્રં નાભસં શબ્દોઽપિ નાભસઃ|| ૪૦||
Adhikarana બુદ્ધીન્દ્રિયાણામધિષ્ઠાનાનિ (૪૧) · Śloka ૪૧
પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ-કર્ણૌ ત્વગક્ષિણી જિહ્વા નાસિકે ચ||૪૧||
पञ्च बुद्धीन्द्रियाधिष्ठानानि-कर्णौ त्वगक्षिणी जिह्वा नासिके च||४१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ શરીરાવયવાઃ|| ૪૧||
Adhikarana કર્મેન્દ્રિયાણિ તેષાં કર્માણિ ચ (૪૨) · Śloka ૧
પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ-વાક્પાયૂપસ્થપાણિપાદસંજ્ઞકાનિ||૧||
पञ्च कर्मेन्द्रियाणि-वाक्पायूपस्थपाणिपादसंज्ञकानि||१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ-વાગેકં, દ્વિતીયં ગુદં, તૃતીયં મેઢ્રમ્, ચતુર્થં પાણી, પઞ્ચમં પાદૌ|| ૪૨||
Adhikarana કર્મેન્દ્રિયાણાં કર્માણિ (૪૩) · Śloka ૪૩
તાન્યપિ ચ વચનોત્સર્ગહર્ષાદાનગમનાર્થાનિ||૪૩||
तान्यपि च वचनोत्सर्गहर्षादानगमनार्थानि||४३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
વાગાદીનાં ક્રમેણ વચનાદિ કર્મ| હર્ષગ્રહણમુપલક્ષણમ્| તથા ચોપસ્થં યથા હર્ષાર્થં તથા મૂત્રોત્સર્ગાર્થમપિ| હર્ષશબ્દેન શુક્રં લક્ષ્યતે|| ૪૩||
Adhikarana મનસઃ અતીન્દ્રિયત્વમ્ (૪૪) · Śloka ૪૪
અતીન્દ્રિયન્તુ મનઃ સર્વાર્થૈરન્વયાત્ તદ્યોગેન પઞ્ચેન્દ્રિયા- ણામર્થપ્રવૃત્તેઃ| બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયોભયાત્મકત્વાચ્ચ||૪૪||
अतीन्द्रियन्तु मनः सर्वार्थैरन्वयात् तद्योगेन पञ्चेन्द्रिया- णामर्थप्रवृत्तेः| बुद्धिकर्मेन्द्रियोभयात्मकत्वाच्च||४४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અતીન્દ્રિયત્વમતિક્રાન્તેન્દ્રિયસ્વરૂપત્વમ્| હેતુત્રયેણાતીન્દ્રિયત્વે ઉપપત્તિઃ| સર્વાર્થૈઃ સર્વૈર્વિષયૈરનુગતં મનઃ ન તથેન્દ્રિયમ્| ઇન્દ્રિયાણિ વિશેષગ્રહણાર્થમિતિ તદપેક્ષન્તે, ન ત્વિન્દ્રિયાન્તરમ્| તથા તદુભયાત્મકં તચ્છક્ત્યન્વયાત્| તથા ચ યથા મનઃ પશ્યતિ તથા ક્રિયાઃ પ્રવર્ત્તન્તે|| ૪૪||
Adhikarana સપ્ત આશયાઃ સ્ત્રીણામષ્ટમશ્ચ (૪૫) · Śloka ૪૫
સપ્તાશયાઃ ક્રમાદસૃક્કફામપિત્તપક્વવાયુમૂત્રાધારાઃ| સ્ત્રીણાં પિત્તપક્વાશયયોર્મધ્યે ગર્ભાશયોઽષ્ટમઃ||૪૫||
सप्ताशयाः क्रमादसृक्कफामपित्तपक्ववायुमूत्राधाराः| स्त्रीणां पित्तपक्वाशययोर्मध्ये गर्भाशयोऽष्टमः||४५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અસૃગાદ્યાશયાઃ કણ્ઠાદયઃ ક્રમેણ મહાસ્રોતસિ વર્ત્તન્તે સપ્ત| અષ્ટમઃ સ્ત્રીણામેવ| સ ચ પિત્તાશયપક્વાશયયોર્મધ્યે ભવતિ|| ૪૫||
Adhikarana આશયોષ્વન્તર્ભૂતા અવયવાઃ (૪૬) · Śloka ૪૬
તેષુ સપ્તસુ પ્રતિબદ્ધાનિ કોષ્ઠાઙ્ગાનિ હૃદયકૃત્પ્લીહફુપ્ફુસોણ્ડુકવૃક્કાન્ત્રાદીનિ||૪૬||
तेषु सप्तसु प्रतिबद्धानि कोष्ठाङ्गानि हृदयकृत्प्लीहफुप्फुसोण्डुकवृक्कान्त्रादीनि||४६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તેષુ ચાશયેષુ પ્રતિબદ્ધાનિ હૃદયાદીનિ કોષ્ઠાઙ્ગાનિ| આદિગ્રહણાદન્યાનિ નાભ્યાદીનિ સૂક્ષ્માણિ ગૃહ્યન્તે| તાનિ મૃતશરીરે દૃષ્ટ્વા કાર્ય્યકારણભાવાદ્વિકલ્પનીયાનિ| સુબોધમન્યત્|| ૪૬||
Adhikarana યકૃત્પ્લીહયોરુપત્તિઃ (૧) · Śloka ૧
તત્ર સમાનેનાધ્માયમાનસ્ય દેહોષ્મણા પચ્યમામાનસ્ય શોણિતસ્યાચ્છતો જાયતે યકૃત્ પ્લીહા ચ|૧|
तत्र समानेनाध्मायमानस्य देहोष्मणा पच्यमामानस्य शोणितस्याच्छतो जायते यकृत् प्लीहा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ફુપ્ફુસસ્યોત્પત્તિઃ (૧) · Śloka ૧
રક્તફેનાત્ ફુપ્ફુસમ્|૧|
रक्तफेनात् फुप्फुसम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ઉણ્ડુકસ્યોત્પત્તિઃ (૧) · Śloka ૧
રક્તકિટ્ટાદુણ્ડુકઃ|૧|
रक्तकिट्टादुण्डुकः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana વૃક્કયોરુત્પત્તિઃ (૧) · Śloka ૧
રક્તમેદઃ પ્રસાદાદ્ વૃક્કૌ|૧|
रक्तमेदः प्रसादाद् वृक्कौ|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અન્ત્રાણામુત્પત્તિઃ (૧) · Śloka ૧
રક્તમાંસપ્રસાદાદાપ્રમાણં||૧||
रक्तमांसप्रसादादाप्रमाणं||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સ્ત્રીપુંસયોરાન્ત્રપ્રમાણમતાનિ (૨) · Śloka ૨
સાર્ધત્રિવ્યામાનિ પુંસામ્| ત્રિવ્યામાનિ સ્ત્રીણામ્||૨||
सार्धत्रिव्यामानि पुंसाम्| त्रिव्यामानि स्त्रीणाम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana કાલીયસ્યોત્પત્તિઃ (૧) · Śloka ૧
રક્તસ્યાનિલયોગાત્ કાલીયમ્||૧||
रक्तस्यानिलयोगात् कालीयम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana હૃદયસ્યોત્પત્તિઃ સ્વરૂપઞ્ચ (૪૭) · Śloka ૪૭
હૃદયં પુનઃ શ્લેષ્મરક્તપ્રસાદાત્ સમ્ભવતિ પદ્મકોશસઙ્કાશં સુષિરમધોમુખમ્| તદ્વિશેષેણ ચેતનાયાઃ સ્થાનં સર્વભાવાનાં ચ ચેતનાનુગતાનામ્| તસ્ય વામપાર્શ્વે પ્લીહા ફુપ્ફુસશ્ચ્| દક્ષિણતો યકૃત્ ક્લોમ ચ||૪૭||
हृदयं पुनः श्लेष्मरक्तप्रसादात् सम्भवति पद्मकोशसङ्काशं सुषिरमधोमुख़म्| तद्विशेषेण चेतनायाः स्थानं सर्वभावानां च चेतनानुगतानाम्| तस्य वामपार्श्वे प्लीहा फुप्फुसश्च्| दक्षिणतो यकृत् क्लोम च||४७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ચેતનાનુગતા ભાવાઃ સ્મૃત્યાદયઃ| યત્ર ચેતનોઽન્વયી સક્તઃ|
Adhikarana ઇન્દ્રિયસામાન્યોત્પત્તિઃ (૪૮) · Śloka ૪૮
તથા કફરક્તવાહિનાં સ્રોતસાં મહાભૂતાનાં ચ પ્રસાદાદિન્દ્રિયાણિ||૪૮||
तथा कफरक्तवाहिनां स्रोतसां महाभूतानां च प्रसादादिन्द्रियाणि||४८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અવયવવિશેષ ઇન્દ્રિયમ્| કફાદિવહાનિ યાનિ સ્રોતાંસિ તેષાં મહાભૂતાનાં ચાત્મીયાગ્નિના પાકપરિણામાત્પ્રસાદાચ્ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ| ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનીન્દ્રિયાણીત્યુચ્યન્તે|| ૪૮||
Adhikarana નેત્રોત્પત્તિસ્તત્સ્વરૂપઞ્ચ (૪૯) · Śloka ૪૯
તેષ્વપિ ચ નેત્રે શ્લેષ્મણઃ પ્રસાદાચ્છુક્લમણ્ડલં તત્ પિતૃજમ્| અસૃજઃ કૃષ્ણમણ્ડલં તન્માતૃજમ્| મધ્યે દૃષ્ટિમણ્ડલં તદુભયાત્મકમ્||૪૯||
तेष्वपि च नेत्रे श्लेष्मणः प्रसादाच्छुक्लमण्डलं तत् पितृजम्| असृजः कृष्णमण्डलं तन्मातृजम्| मध्ये दृष्टिमण्डलं तदुभयात्मकम्||४९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તેષ્વપીન્દ્રિયેષુ મધ્યે નેત્રે યચ્છુક્લમણ્ડલં તચ્છ્લેષ્મણઃ પ્રસાદાદ્ભવતિ| તચ્ચ પૈતૃકં ભવતિ| સુબોધમ્|| ૪૯||
Adhikarana નેત્રમણ્ડલાનિ પટલાનિ ચ (૫૦) · Śloka ૫૦
પક્ષ્મવર્ત્મશુક્લકૃષ્ણદૃષ્ટ્યાખ્યાનિ પઞ્ચ મણ્ડલાનિ| તત્સન્ધયશ્ચત્વારઃ| દ્વૌ ચાપાઙ્ગકનીનયોઃ ઇતિ તે ષટ્| ષટ્ ચ પટલાનિ| દ્વે વર્ત્મની| બાહ્યં ચાશ્રિતમગ્ન્યમ્ભસી| દ્વિતીયં માંસં તૃતીયં મેદશ્ચતુર્થમસ્થિ| તેશાં બહલત દૃષ્ટેઃ પઞ્ચમાંશેન||૫૦||
पक्ष्मवर्त्मशुक्लकृष्णदृष्ट्याख़्यानि पञ्च मण्डलानि| तत्सन्धयश्चत्वारः| द्वौ चापाङ्गकनीनयोः इति ते षट्| षट् च पटलानि| द्वे वर्त्मनी| बाह्यं चाश्रितमग्न्यम्भसी| द्वितीयं मांसं तृतीयं मेदश्चतुर्थमस्थि| तेशां बहलत दृष्टेः पञ्चमांशेन||५०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
પઞ્ચ નેત્રે ચક્રવદાન્તરતઃ મણ્ડલાનિ| તેષાં સન્ધયઃ ષટ્| એકઃ પક્ષ્મવર્ત્મનોઃ| દ્વિતીયો વર્ત્મશુક્લયોઃ| તૃતીયઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ| ચતુર્થઃ કૃષ્ણદૃષ્ટ્યાખ્યયોઃ| પઞ્ચમો નેત્રાપાઙ્ગયોઃ| ષષ્ઠો નેત્રકનીનિકયોઃ| અપાઙ્ગઃ કર્ણદિશિ| કનીનિકં નાસાદિશિ| ષટ્ ચ નેત્રપટલાનિ ભવન્તિ| બાહ્યમિત્યાદિના પટલાનાં ક્રમઃ| તત્ર ચ યદ્બાહ્યં પટલં તદૂર્ધ્વાધોભેદેન દ્વે વર્ત્મની અગ્ન્યમ્ભસી ચાશ્રિતમ્| તાભ્યાં તદાપ્યાયિતમ્| એવં સર્વત્ર વાચ્યમ્| દૃષ્ટિમણ્ડલસ્ય યાવતી વિસ્તીર્ણતા તસ્યાઃ પઞ્ચમેન ભાગેન પટલાનાં ઘનત્વમ્|
Adhikarana ચતસ્રો બન્ધનરજ્જવઃ (૫૧) · Śloka ૧
બન્ધનગુણાસ્તુ ચત્વારઃ સિરાકણ્ડરામેદઃકફાત્મકાઃ|૧|
बन्धनगुणास्तु चत्वारः सिराकण्डरामेदःकफात्मकाः|१|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સિરાદિમયાશ્ચત્વારો દેહબન્ધનરજ્જવઃ| યાભિર્મહાસન્ધયો બધ્યન્તે| તેષાં સિરાદ્યનન્યતમત્વાન્નાધિકનિર્દેશઃ સુબોધમ્|| ૫૧||
Adhikarana શ્લેષ્મણઃ સર્વસન્ધિબન્ધન- ત્વાતિદેશઃ (૧) · Śloka ૧
શ્લેષ્મા તુ પરં સર્વસન્ધિબન્ધનમિત્યુક્તં પ્રાક્||૧||
श्लेष्मा तु परं सर्वसन्धिबन्धनमित्युक्तं प्राक्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana નેત્રતેજસઃ કર્મણ્યત ઉપઘાતે ચ હેતુઃ (૨) · Śloka ૨
નેત્રાશ્રિતં તુ તેજો બાહ્યતેજસા સ્વયોનિના યોગાચ્છસ્રમિવાશ્મના કર્મણ્યં ભવતિ| અતિયોગાદુપહન્યતે||૨||
नेत्राश्रितं तु तेजो बाह्यतेजसा स्वयोनिना योगाच्छस्रमिवाश्मना कर्मण्यं भवति| अतियोगादुपहन्यते||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અમ્ભોમધ્યગસ્યાપિ નેત્રતેજસઃ ન તેજસ્ત્વહાનિઃ (૧) · Śloka ૧
તચ્ચ વૈદ્યુતવદ્બડવામુખવચ્ચામ્ભોમધ્યગમપિ વીર્ય્યોત્કર્ષાત્તેજસ્ત્વં ન જહાતિ|૧|
तच्च वैद्युतवद्बडवामुख़वच्चाम्भोमध्यगमपि वीर्य्योत्कर्षात्तेजस्त्वं न जहाति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana જિહ્વોત્પત્તિઃ (૧) · Śloka ૧
માંસાસૃક્કફપ્રસાદાત્તુ જિહ્વા જાયતે||૧||
मांसासृक्कफप्रसादात्तु जिह्वा जायते||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana વૃષણોત્પત્તિઃ (૫૨) · Śloka ૫૨
માંસાસૃક્કફમેદઃપ્રસાદાદ્ વૃષણાવિતિ||૫૨||
मांसासृक्कफमेदःप्रसादाद् वृषणाविति||५२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
જિહ્વાવૃષણયોરિન્દ્રિયાધારેષ્વનુપદેશઃ|| ૫૨||
Adhikarana દશ પ્રાણાયતનાનિ મહામર્મસંજ્ઞા ચ (૫૩) · Śloka ૫૩
દશ પ્રાણાયતનાનિ મૂર્ધા જિહ્વાબન્ધનં કણ્ઠો હૃદયં નાભિર્બસ્તિર્ગુદઃ શુક્રમોજો રક્તઞ્ચ| તેષામાદ્યાનિ સપ્ત પુનર્મહામર્મસંજ્ઞાનિ||૫૩||
दश प्राणायतनानि मूर्धा जिह्वाबन्धनं कण्ठो हृदयं नाभिर्बस्तिर्गुदः शुक्रमोजो रक्तञ्च| तेषामाद्यानि सप्त पुनर्महामर्मसंज्ञानि||५३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
પ્રાણાનામાયતનાનિ સ્થાનાનિ મૂર્ધાદીનિ આદ્યાનિ સપ્ત ગુદાન્તાનિ મહામર્માખ્યાનિ| કણ્ઠો જિહ્વાબન્ધનસ્યાધઃ| સુબોધમ્|| ૫૩||
Adhikarana ષોડશ કણ્ડરાઃ તેશાં સ્થાનાનિ ચ (૫૪) · Śloka ૫૪
ષોડશ કણ્ડરાઃ| તાસાં દ્વે દ્વે કરચરણેષુચતસ્રઃ પૃથગ્ગ્રીવાપૃષ્ઠયોઃ||૫૪||
षोडश कण्डराः| तासां द्वे द्वे करचरणेषुचतस्रः पृथग्ग्रीवापृष्ठयोः||५४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ષોડશેત્યાદિ દ્વે-દ્વે ઇતિ ચતુર્ષુ કરચરણેષ્વષ્ટૌ| પૃથગિતિ ગ્રીવાયાં ચતસ્રઃ| પૃષ્ઠવંશે ચતસ્ર ઇતિ પૂર્વાભિઃ ષોડશ કણ્ડર માંસરજ્જુપ્રાયાઃ|| ૫૪||
Adhikarana ષોડશ જાલકાનિ તેષાં સ્થાનાનિ ચ (૫૫) · Śloka ૫૫
ષોડશ જાલાનિ, તેષાં માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિજાનિ ચત્વાર્ય્યૈકૈકત્ર ગુલ્ફે મણિબન્ધે ચ પરસ્પરગવાક્ષિતાનિ તાનિ સ્થિતાનિ||૫૫||
षोडश जालानि, तेषां मांससिरास्नाय्वस्थिजानि चत्वार्य्यैकैकत्र गुल्फे मणिबन्धे च परस्परगवाक्षितानि तानि स्थितानि||५५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
એકૈકત્રેતિ પ્રત્યેકં ચતુર્ષુ ગુલ્ફમણિબન્ધનેષુ ચત્વારિ માંસાદિકાનિ જાલકાદીનિ ષોડશ|| ૫૫||
Adhikarana ષટ્ કૂર્ચાસ્તેષાં સ્થાનાનિ ચ (૫૬) · Śloka ૫૬
ષટ્ કૂર્ચાઃ હસ્તપાદગ્રીવામેઢ્રેષુ||૫૬||
षट् कूर्चाः हस्तपादग्रीवामेढ्रेषु||५६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ચત્વારો હસ્તપાદે પ્રત્યેકમેકો ગ્રીવાયામેકો મેઢ્રે ચેતિ ષટ્ કૂર્ચાઃ| કૂર્ચાકૃતયઃ સ્નાય્વાદિવિશેષાઃ|| ૫૬||
Adhikarana ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ તેષાં સ્થાનાનિ ચ (૫૭) · Śloka ૫૭
ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પેશીનિબન્ધનાર્થં તાસાં દ્વે બાહ્યે| દ્વે ચાભ્યન્તરસ્થિતે||૫૭||
चतस्रो मांसरज्जवः पृष्ठवंशमुभयतः पेशीनिबन्धनार्थं तासां द्वे बाह्ये| द्वे चाभ्यन्तरस्थिते||५७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
પૃષ્ઠવંશસ્યૈકસ્મિન્ પાર્શ્વે ત્વગ્ભાગ એકા, તદ્વદ્ દ્વિતીયે પાર્શ્વે, દ્વે ચાભ્યન્તર ઇતિ ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ|| ૫૭||
Adhikarana સપ્ત સીવન્યસ્તેષાં સ્થાનાનિ ચ (૫૮) · Śloka ૫૮
સપ્ત સીવન્યઃ| તાઃ પઞ્ચ શિરસિ જિહ્વામેહનયોરેકૈકા| પરિહાર્યાશ્ચ શસ્ત્રેણ||૫૮||
सप्त सीवन्यः| ताः पञ्च शिरसि जिह्वामेहनयोरेकैका| परिहार्याश्च शस्त्रेण||५८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
શિરસિ દ્વે શઙ્ખાવશ્રિત્ય પ્રવૃત્તે દ્વે કૃકાટિકે એકા ઉપરિઋજ્વી ઇતિ પઞ્ચ| દ્વે જિહ્વામેઢ્રયોરિતિ સપ્ત સીવન્યઃ શસ્ત્રેણ પરિહાર્યાઃ|| ૫૮||
Adhikarana ચતુર્દશાસ્થિસઙ્ઘાતાઃ (૫૯) · Śloka ૫૯
ચતુર્દશાસ્થિસઙ્ઘાતાઃ| તેષામેકૈકો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણમણિબન્ધકર્પૂરકક્ષ્યાસુ ત્રિકશિરસોશ્ચ||૫૯||
चतुर्दशास्थिसङ्ग़ाताः| तेषामेकैको गुल्फजानुवङ्क्षणमणिबन्धकर्पूरकक्ष्यासु त्रिकशिरसोश्च||५९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ગુલ્ફાદિમણિબન્ધાદિત્રયભેદેન પ્રત્યેકં શાખાયાં ત્રય ઇતિ દ્વાદશ| ત્રિકે શિરસિ ચૈકૈક ઇત્યસ્થિસઙ્ઘાતાશ્ચતુર્દશ|| ૫૯||
Adhikarana અષ્ટાદશ સીમન્તાઃ (૬૦) · Śloka ૬૦
તદ્વત્સીમન્તાઃ, તે તુ પઞ્ચ શિરસીત્યષ્ટાદશ||૬૦||
तद्वत्सीमन्ताः, ते तु पञ्च शिरसीत्यष्टादश||६०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તદ્વદસ્થિસઙ્ઘાતવત્ ગુલ્ફાદિષુ ત્રિકે ચૈકૈકઃ| પઞ્ચ શિરસીત્યષ્ટાદશ સીમન્તાઃ| સીમન્તાઃ સીવન્યશ્ચ બહિસ્ત્વચઃ શિરસિ ન દૃશ્યન્તે|| ૬૦||
Adhikarana અસ્થીનિ તેષાં સ્થાનાનિ ચ (૬૧) · Śloka ૬૧
ત્રીણિ ષષ્ટ્યઽધિકાન્યસ્થિશતાનિ| તેષાં ચ ચત્વારિંશચ્છતં શાખાસુ| સવિંશં શતમન્તરાધૌ| શતમુર્ધ્વમિતિ||૬૧||
त्रीणि षष्ट्यऽधिकान्यस्थिशतानि| तेषां च चत्वारिंशच्छतं शाख़ासु| सविंशं शतमन्तराधौ| शतमुर्ध्वमिति||६१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અસ્થ્નાં શતનિ ત્રીણિ ષષ્ટ્યાઽધિકાનિ|| ૬૧||
Adhikarana શાખાસ્થીનિ (૬૨) · Śloka ૫
તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પઞ્ચ પાદનખાઃ પ્રત્યેકમઙ્ગુલ્યાં ત્રીણ્યસ્થીનિ તાનિ પઞ્ચદશ| પઞ્ચ પાદશલાકાઃ| તત્પ્રતિબન્ધકમેકમ્| દ્વે દ્વે કૂર્ચગુલ્ફજઙ્ઘાસ્વેકૈકં પાર્ષ્ણજાન્રુષુ| સર્વાણિ ચ નખાસ્થ્યાદીનિ સક્થિવદ્ બાહ્વોશ્ચ||૫||
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पञ्च पादनख़ाः प्रत्येकमङ्गुल्यां त्रीण्यस्थीनि तानि पञ्चदश| पञ्च पादशलाकाः| तत्प्रतिबन्धकमेकम्| द्वे द्वे कूर्चगुल्फजङ्ग़ास्वेकैकं पार्ष्णजान्रुषु| सर्वाणि च नख़ास्थ्यादीनि सक्थिवद् बाह्वोश्च||५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તેષાં પ્રત્યેકં શાખાનાં પઞ્ચ નખાઃ| પઞ્ચદશાઙ્ગુલ્યસ્થીનિ| પઞ્ચાઙ્ગુલિલગ્નશલાકાઃ| એકં શલાકાપ્રતિબન્ધનમ્| કૂર્ચે દ્વે| ગુલ્ફે દ્વે| જઙ્ઘાયાં દ્વે| એકં પાર્ષ્ણૌ| એકં જાનુનિ| એકમૂરાવિતિ પઞ્ચત્રિંશત્| શાખાનાં ચતુષ્ટ્વાચ્ચતુર્ગુણાનિ ચત્વારિંશચ્છતમસ્થ્નાં શાખાસુ|| ૬૨||
Adhikarana અન્તરાધ્યસ્થીનિ (૬૩) · Śloka ૬૩
ચતુર્વિંશતિઃ પરશુકાઃ| તાવન્ત્યેવ સ્થાલકાન્યર્બુદાનિ ચ| ત્રિંશત્ પૃષ્ઠે| અષ્ટાવુરસિ એકૈકં ભાગે ત્રિકે| નિતમ્બયોશ્ચ દ્વે| તદ્વદક્ષકાંસાંસફલકેષુ||૬૩||
चतुर्विंशतिः परशुकाः| तावन्त्येव स्थालकान्यर्बुदानि च| त्रिंशत् पृष्ठे| अष्टावुरसि एकैकं भागे त्रिके| नितम्बयोश्च द्वे| तद्वदक्षकांसांसफलकेषु||६३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
પાર્શ્વકાસ્થાલકાર્બુદાનિ દ્વિસપ્તતિરસ્થીનિ| ત્રિંશદષ્ટાવેકમેકં નિતમ્બયોર્દ્વિત્વાદ્ દ્વે| અક્ષકાદીનામપિ ત્રયાણાં દ્વિત્વાદ્ દ્વે દ્વે| ઇત્યન્તરાધૌ વિંશકં શતમસ્થ્નામ્| પાર્શ્વકા દીર્ઘાવક્રાન્તા યત્ર પૃષ્ઠતો બધ્યન્તે| યાનિ સ્થાલકાનિ તાન્યપિ| એષુ યાનિ પૃષ્ઠવંશારમ્ભ-કાસ્થિષુ સમ્બધ્યન્તે તાન્યબુર્દાનિ|| ૬૩||
Adhikarana મૂર્દ્ધાસ્થીનિ (૬૪) · Śloka ૬૪
તથા ગણ્ડકર્ણશઙ્ખેષુ જત્રુતાલુનોશ્ચ| ત્રયોદશ ગ્રીવાયામ્| ચત્વારિ કણ્ઠનાડ્યામ્| દ્વે હનુબન્ધને| દ્વાત્રિંશદ્દન્તાઃ| તદ્વદુલૂખલાનિ ચ| ત્રીણિ નાસાયામ્| ષટ્ શિરસિ||૬૪||
तथा गण्डकर्णशङ्ख़ेषु जत्रुतालुनोश्च| त्रयोदश ग्रीवायाम्| चत्वारि कण्ठनाड्याम्| द्वे हनुबन्धने| द्वात्रिंशद्दन्ताः| तद्वदुलूख़लानि च| त्रीणि नासायाम्| षट् शिरसि||६४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તથેત્યેકૈકમ્| તત્ર ગણ્ડાદીનાં ત્રયાણાં દ્વિત્વાદ્ દ્વે દ્વે દ્વે| એકમેકમ્| ત્રયોદશ| ચત્વારિ| દ્વે દ્વયોઃ| દ્વાત્રિંશત્ દ્વાત્રિંશત્| ત્રીણિ| ષડિતિ શતં શિરસિ| નાસાગ્રે પાર્શ્વયોર્દ્વયોર્મધ્ય એકમ્| શિરસ્યગ્રે કપાલમેકમ્| પૃષ્ઠત્ એકમ્| પાર્શ્વયોર્દ્વયોર્દ્વાવિતિ ષટ્ કપાલાનિ શિરસિ|| ૬૪||
Adhikarana પઞ્ચવિધાન્યસ્થીનિ (૬૫) · Śloka ૭
તાનિ જાનુનિતમ્બાંસગણ્ડતાલુશઙ્ખવઙ્ક્ષણમધ્યશિરસ્સુ કપાલસંજ્ઞાનિ| દશનાસ્તુ રુચકાઃ| ઘ્રાણકર્ણગ્રીવાક્ષિકોશેષુ તરુણાનિ| પાણિપાદપાર્શ્વપૃષ્ઠેષુ બલયાનિ| શેષાણિ નલકાનીતિ| નામાનુગતાકૃતીનિ પઞ્ચવિધાન્યસ્થીનિ| તેષુ હિ સિરાભિઃ સ્નાયુભિશ્ચ નિબદ્ધાનિ માંસાનિ||૭||
तानि जानुनितम्बांसगण्डतालुशङ्ख़वङ्क्षणमध्यशिरस्सु कपालसंज्ञानि| दशनास्तु रुचकाः| ग़्राणकर्णग्रीवाक्षिकोशेषु तरुणानि| पाणिपादपार्श्वपृष्ठेषु बलयानि| शेषाणि नलकानीति| नामानुगताकृतीनि पञ्चविधान्यस्थीनि| तेषु हि सिराभिः स्नायुभिश्च निबद्धानि मांसानि||७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
કપાલાદિનામાનિ પઞ્ચાન્વર્થાકૃતીનિ| તરુણાનિ મૃદૂનિ| તેષુ પઞ્ચવિધેષ્વસ્થિષુ સિરાસ્નાય્વભિર્માંસાનિ નિબદ્ધાનિ માંસાનિ|| ૬૫||
Adhikarana સન્ધ્યસ્તાસાં સ્થાનાનિ ચ (૬૬) · Śloka ૬૬
દશોત્તરં શતદ્વયમસ્થિસન્ધીનામ્| તેશામષ્ટષષ્ટિઃ શાખાસુ| એકોનષષ્ટિરન્તરાધૌ| ત્ર્યશીતિરુર્ધ્વમ્||૬૬||
दशोत्तरं शतद्वयमस्थिसन्धीनाम्| तेशामष्टषष्टिः शाख़ासु| एकोनषष्टिरन्तराधौ| त्र्यशीतिरुर्ध्वम्||६६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અસ્થિસન્ધીન્યાહ|| ૬૬||
Adhikarana શાખાગતાઃ સન્ધયઃ (૬૭) · Śloka ૬૭
તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલૌ પ્રત્યેકં ત્રયઃ| દ્વાવઙ્ગુષ્ઠે| તે ચતુર્દશ| એકૈકો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણેષુ||૬૭||
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुलौ प्रत्येकं त्रयः| द्वावङ्गुष्ठे| ते चतुर्दश| एकैको गुल्फजानुवङ्क्षणेषु||६७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તેષાં પ્રત્યેકં ત્રય અઙ્ગુલીષુ| દ્વાદશ| ત્રિષ્વસ્થિષુ અઙ્ગુલ્યાઃ દ્વે| શલાકાયાઃ તૃતીયઃ| અઙ્ગુષ્ઠમધ્ય એકઃ| શલાકાયાં દ્વિતીય ઇતિ ચતુર્દશ કરે| ગુલ્ફાદિષ્વેકૈકઃ| એવં શાખાષ્વષ્ટષષ્ટિઃ સન્ધયઃ||૬૭||
Adhikarana અન્તરાધિગતાઃ સન્ધયઃ (૬૮) · Śloka ૬૮
ત્રયઃ કટિકપાલેષુ| ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠવંશે| તદ્વત્ પાર્શ્વયોઃ| અષ્ટાવુરસિ||૬૮||
त्रयः कटिकपालेषु| चतुर्विंशतिः पृष्ठवंशे| तद्वत् पार्श्वयोः| अष्टावुरसि||६८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ત્રયશ્ચતુર્વિંશતિદ્વયં અષ્ટાવિત્યેકોનષષ્ટિરન્તરાધૌ| તદ્વદિતિ પૃષ્ઠવંશવત્| પાર્શ્વ એકસ્મિન્ દ્વાદશાન્યસ્મિન્ દ્વાદશપરશુકાશ્રયત્વાત્ સન્ધીનામ્|| ૬૮||
Adhikarana મૂર્દ્ધગતાઃ સન્ધયઃ (૬૯) · Śloka ૬૯
અષ્ટૌ ગ્રીવાયામ્| ત્રયઃ કણ્ઠનાડ્યામ્| અષ્ટાદશ કણ્ઠનાડીનિબદ્ધા હૃદયયકૃત્ક્લોમનાડીષુ| દ્વાત્રિંશદ્દન્તમૂલેષુ| એકૈકઃ કાકલનાસામૂર્દ્ધસુ| દ્વૌ દ્વૌ ગણ્ડકર્ણશઙ્ખવર્ત્મનેત્રહનુસન્ધિષુ| દ્વાવુપરિષ્ટાત્ ભ્રુવોઃ| પઞ્ચ શિરઃકપાલેષુ||૬૯||
अष्टौ ग्रीवायाम्| त्रयः कण्ठनाड्याम्| अष्टादश कण्ठनाडीनिबद्धा हृदययकृत्क्लोमनाडीषु| द्वात्रिंशद्दन्तमूलेषु| एकैकः काकलनासामूर्द्धसु| द्वौ द्वौ गण्डकर्णशङ्ख़वर्त्मनेत्रहनुसन्धिषु| द्वावुपरिष्टात् भ्रुवोः| पञ्च शिरःकपालेषु||६९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અષ્ટૌ ત્રયઃ અષ્ટાદશદ્વાત્રિંશદેકઃ એકઃ એકઃ ગણ્ડાદિષુ દ્વૌ દ્વૌ ષટ્સ્વેવં દ્વાદશ દ્વૌ પઞ્ચ ઇતિ ત્ર્યશીતિરુર્ધ્વમ્| તિસૃષુ હૃદયાદિનાડીષ્વષ્ટાદશસન્ધયઃ| તે ચ કણ્ઠનાડ્યાં નિબદ્ધાઃ અતએવ શિરસિ ગણિતાઃ| હન્વોઃ સન્ધિર્હનુસન્ધિઃ| દ્વૌ દ્વૌ ગણ્ડાદીનામિત્યેકૈકસ્મિન્ ગણ્ડાદાવેકૈકઃ સન્ધિર્જ્ઞેયઃ| ઉપરિષ્ટાદ્દ્વાવિતિ ભ્રુવોરુર્ધ્વે| શિરોવર્તુલતયા શિરઃકપાલેષુ પઞ્ચ| દ્વૌ લલાટપાર્શ્વયોઃ| દ્વૌ કૃકાટિકાપાર્શ્વયોઃ| એક ઋજુઃ|| ૬૯||
Adhikarana સન્ધીનામષ્ટવિધત્વમ્ (૭૦) · Śloka ૭૦
તેઽઙ્ગુલિગુલ્ફલજાનુમણિબન્ધકૂર્પરેષુ કોરસંજ્ઞાઃ| કક્ષાવઙ્ક્ષણદન્તમૂલેષૂલૂખસંજ્ઞાઃ| અંસપીઠગુદભગનિતમ્બેષુ સામુદ્ગાઃ| ગીવાપૃષ્ઠવંશયોઃ પ્રતરાઃ| શિરઃકટીકપાલેષુ તુન્નસેવનીસંજ્ઞાઃ| હનૂભયતો વાયસતુણ્ડાઃ| કણ્ઠનેત્રહૃદયયકૃત્પ્લીહક્લોમનાડીષુ મણ્ડલસંજ્ઞાઃ| શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકેષુ શઙ્ખાવર્તાઃ| ઇત્યસ્થિસન્ધયોઽષ્ટવિધાઃ||૭૦||
तेऽङ्गुलिगुल्फलजानुमणिबन्धकूर्परेषु कोरसंज्ञाः| कक्षावङ्क्षणदन्तमूलेषूलूख़संज्ञाः| अंसपीठगुदभगनितम्बेषु सामुद्गाः| गीवापृष्ठवंशयोः प्रतराः| शिरःकटीकपालेषु तुन्नसेवनीसंज्ञाः| हनूभयतो वायसतुण्डाः| कण्ठनेत्रहृदययकृत्प्लीहक्लोमनाडीषु मण्डलसंज्ञाः| श्रोत्रशृङ्गाटकेषु शङ्ख़ावर्ताः| इत्यस्थिसन्धयोऽष्टविधाः||७०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તેષાં સન્ધીનાં સ્થાનવિશેષેણ સંજ્ઞાષ્ટકમનુગતાર્થમ્| શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકં ભ્રુવ ઉપરિ કર્ણનિકટે| ઇત્યસ્થ્યાશ્રિતાનાં સન્ધીનાં દશોત્તરં શતદ્વયમુક્તમ્|| ૭૦||
Adhikarana સ્નાયુપેશીસિરાશ્રિતાઃ સન્ધયઃ (૭૧) · Śloka ૭૧
સ્નાયુપેશીસિરાશ્રિતૈસ્તુ સહસ્રદ્વયં ન પુનઃ શસ્ત્રપ્રણિધાને તેષુ વાચ્યમસ્તીતિ પૃથઙ્નોચ્યતે||૭૧||
स्नायुपेशीसिराश्रितैस्तु सहस्रद्वयं न पुनः शस्त्रप्रणिधाने तेषु वाच्यमस्तीति पृथङ्नोच्यते||७१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ્નાય્વાદ્યૈઃ સન્ધિભિઃ સહસ્રદ્વયં ભવતિ તચ્છસ્રકર્માનુપયોગાન્નોક્તમ્| સૂક્ષ્માઃ સિરાઃ સ્નાયવઃ| પેશ્યઃ પુનઃ સ્નાય્વાકૃતયો માંસમય્યઃ|| ૭૧||
Adhikarana સ્નાયવસ્તેષાં સ્થાનાનિ ચ (૭૨) · Śloka ૭૨
નવ સ્નાયુશતાનિ| તેષાં ષટ્ શતાનિ શાખાસુ| ત્રિંશચ્છતદ્વયમન્તરાધૌ| ઊર્ધ્વં સપ્તતિઃ||૭૨||
नव स्नायुशतानि| तेषां षट् शतानि शाख़ासु| त्रिंशच्छतद्वयमन्तराधौ| ऊर्ध्वं सप्ततिः||७२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અથ સ્નાય્વાનાં વિભાગ ઉચ્યતે| પ્રત્યેકં શાખાયાં સાર્દ્ધશતં સ્નાય્વાનામેવં શાખાસુ ષટ્શતાનિ|| ૭૨||
Adhikarana શાખાગતાઃ સ્નાયવઃ (૭૩) · Śloka ૭૩
તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલ્યાં પ્રત્યેકં ષટ્ષટ્| તાનિ ત્રિંશત્| દશ દશ પાદતલકૂર્ચગુલ્ફેષુ ત્રિંશજ્જઙ્ઘાયામ્| દશ જાનુનિ| ચત્વારિંદૂરૌ| દશ વઙ્ક્ષણે||૭૩||
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुल्यां प्रत्येकं षट्षट्| तानि त्रिंशत्| दश दश पादतलकूर्चगुल्फेषु त्रिंशज्जङ्ग़ायाम्| दश जानुनि| चत्वारिंदूरौ| दश वङ्क्षणे||७३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તથા ચૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પઞ્ચ પાદાઙ્ગુલીષુ પ્રત્યેકં ષટ્| એવમઙ્ગુલીષુ ત્રિંશત્| પાદતલાદિષુ ત્રિષુ દશ-દશ| એવં ત્રિંશદેકીકૃત્ય ષષ્ટિઃ| ત્રિંશદ્દશ ચત્વારિંશદ્દશ ઇતિ સાર્ધશતમ્| બાહાવઙ્ગુલીકરતલકૂર્ચમણિબન્ધનપ્રકોષ્ઠકૂર્પરપ્રકાણ્ડકક્ષ્યાસુ ક્રમેણોક્તાવયવાદ્વિજ્ઞેયમ્|| ૭૩||
Adhikarana અન્તરાધિગતાઃ સ્નાયવઃ (૭૪) · Śloka ૭૪
ચત્વારિંશત્ કટ્યામ્| વિંશતિર્મુષ્કમેઢ્રબસ્ત્યન્ત્રેષુ| અશીતિઃ પૃષ્ઠે| ષષ્ટિઃ પાર્શ્વયોઃ| અષ્ટાદશોરસિ| ચત્વાર્યક્ષકયોઃ| અષ્ટાવંસયોઃ||૭૪||
चत्वारिंशत् कट्याम्| विंशतिर्मुष्कमेढ्रबस्त्यन्त्रेषु| अशीतिः पृष्ठे| षष्टिः पार्श्वयोः| अष्टादशोरसि| चत्वार्यक्षकयोः| अष्टावंसयोः||७४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અન્તરાધૌ ચત્વારિંશદ્વિંશતિરશીતિઃ ષષ્ટ્યાષ્ટાદશ ચત્વાર્ય્યષ્ટાવિતિ ત્રિંશદધિકાન્યષ્ટૌ શતાનિ ભવન્તિ| મુષ્કાદિષુ ચતુર્ષુ ચ વિંશતિઃ સાધારણાનિ| અક્ષકયોર્દ્વે દ્વે| અસંયોશ્ચત્વારિચત્વારિ|| ૭૪||
Adhikarana મૂર્દ્ધગતાઃ સ્નાયવઃ (૭૫) · Śloka ૭૫
દ્વે દ્વે મન્યાવટુનેત્રૌષ્ઠતાલુષુ| ત્રિંશદ્ ગ્રીવાયામ્| ત્રીણિ જત્રુણિ| ચત્વારિ હન્વોઃ| પઞ્ચ જિહ્વાયામ્| દ્વાદશોત્તરાધરેશુ દન્તમાંસેષુ| ષણ્મૂર્ધનિ||૭૫||
द्वे द्वे मन्यावटुनेत्रौष्ठतालुषु| त्रिंशद् ग्रीवायाम्| त्रीणि जत्रुणि| चत्वारि हन्वोः| पञ्च जिह्वायाम्| द्वादशोत्तराधरेशु दन्तमांसेषु| षण्मूर्धनि||७५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
શિરસ્યુચ્યતે-દ્વે મન્યયોઃ| અવટૌ દ્વે| નેત્રયોર્દ્વે| તાલુનિ દ્વે-ઇતિ દશ| ત્રિંશત્ત્રીણિ ચત્વારિ પઞ્ચ દ્વાદશ ષડિતિ મૂર્ધનિ| અક્ષકસન્ધિર્જત્રુઃ હન્વોર્દ્વે દ્વે| ઉત્તરાધરેષુ દન્તમાંસેષુ ષટ્ષડિતિ સ્નાય્વાનાં નવશતાનિ| અવટુઃ કૃકાટિકા|| ૭૫||
Adhikarana સ્નાયૂનાં પ્રકાશવિશેષાઃ (૭૬) · Śloka ૭૬
તત્ર શાખાસુ સન્ધિષુ ચ પ્રતાનવન્તિ| મહાસ્નાય્વાનિ તુ વૃત્તાનિ તાનિ કણ્ડરાસંજ્ઞાનિ| બસ્ત્યામપક્વાશયાન્ત્રેષુ સુષિરાણિ| પાર્શ્વપૃષ્ઠોરશિશરસ્તુ પૃથૂનિ||૭૬||
तत्र शाख़ासु सन्धिषु च प्रतानवन्ति| महास्नाय्वानि तु वृत्तानि तानि कण्डरासंज्ञानि| बस्त्यामपक्वाशयान्त्रेषु सुषिराणि| पार्श्वपृष्ठोरशिशरस्तु पृथूनि||७६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તત્રેત્યાદિના તેષાં દેશવિશેષેણાકારવિશેષા ઉચ્યન્તે| પ્રતાનવન્ત્યનેકપ્રકારાણિ| તેષામેવ સ્નાય્વાનાં વૃત્તાનાં મહતાં ચ કણ્ડરાસંજ્ઞા| સુબોધમ્|| ૭૬||
Adhikarana સ્નાયૂનાં રક્ષણમ્ (૭૭) · Śloka ૭૭
સ્નાયુબન્ધનૈર્હિ સન્ધિષુ સુબદ્ધા તનુર્નૌરિવ સમ્યગીહતે| તસ્માદસ્થિસિરાદિભ્યોઽપિ તાનિ યત્નતો રક્ષેત્||૭૭||
स्नायुबन्धनैर्हि सन्धिषु सुबद्धा तनुर्नौरिव सम्यगीहते| तस्मादस्थिसिरादिभ्योऽपि तानि यत्नतो रक्षेत्||७७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
એતૈર્હિ સ્નાયુનિબન્ધનૈસ્તનુઃ સન્ધિપ્રદેશેષ્વવબદ્ધા સતી સમ્યગીહતે સાધુ કૃત્વા ચેષ્ટતે| યથા નૌઃ સન્ધિષુ પ્રતિબદ્ધા સતી સમ્યગીહતે| તતો હેતોસ્તાનિ સ્નાય્વાનિ યત્નતો રક્ષેદસ્થ્યાદિભ્યોઽપિ|| ૭૭||
Adhikarana ગૂઢશલ્યોદ્ધરણે સ્નાયૂનાં સમ્ય- ગ્જ્ઞાનસ્યાવનિવાર્યત્વમ્ (૭૮) · Śloka ૭૮
યશ્ચ સ્નાય્વાનિ બાહ્યાન્યભ્યન્તરાણિ ચ સમ્યગ્ જાનાતિ સ ગૂઢમપિ શલ્યમાહર્તું સમર્થો ભવતિ||૭૮||
यश्च स्नाय्वानि बाह्यान्यभ्यन्तराणि च सम्यग् जानाति स गूढमपि शल्यमाहर्तुं समर्थो भवति||७८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સુબોધમ્| સ્નાય્વજ્ઞાને ચાત્રૈવોપયોગો વક્ષ્યતે|| ૭૮||
Adhikarana પેશ્યસ્તાસાં સ્થાનાનિ ચ (૭૯) · Śloka ૭૯
પઞ્ચ પેશીશતાનિ| તાસાં ચત્વારિ શતાનિ શાખાસુ ષષ્ટિરન્તરાધૌ| ચત્વારિંશદૂર્ધ્વમ્||૭૯||
पञ्च पेशीशतानि| तासां चत्वारि शतानि शाख़ासु षष्टिरन्तराधौ| चत्वारिंशदूर्ध्वम्||७९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અથ પેશ્યઃ|| ૭૯||
Adhikarana શાખાગતાઃ પેશ્યઃ (૮૦) · Śloka ૮૦
તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલ્યાં પ્રત્યેકં તિસ્રઃ| તાઃ પઞ્ચદશ| દશ દશ પ્રપદે પાદતલે ગુલ્ફે ચ, તથા પાદસ્યોપરિ કૂર્ચે સન્નિવિષ્ટાઃ| વિંશતિર્જઙ્ઘાયામ્| પઞ્ચ જાનુનિ વિંશતિરૂરૌ||૮૦||
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुल्यां प्रत्येकं तिस्रः| ताः पञ्चदश| दश दश प्रपदे पादतले गुल्फे च, तथा पादस्योपरि कूर्चे सन्निविष्टाः| विंशतिर्जङ्ग़ायाम्| पञ्च जानुनि विंशतिरूरौ||८०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અઙ્ગુલીષુ પઞ્ચદશ| પ્રપદે પાદતલસ્યાગ્રભાગે દશ| તથા પાદતલે દશ| ગુલ્ફે દશ| પાદસ્યોપરિ દશ| તાશ્ચ કૂર્ચનામ્નિ મર્મણિ સન્નિવિષ્ટાઃ| વિંશતિર્જઙ્ઘાયામ્| જાનુનિ પઞ્ચ| ઊરૌ વિંશતિરિતિ શતં સક્થ્નિ| તદ્વત્તિસૃષુ શેષાસુ શાખાસુ|| ૮૦||
Adhikarana અન્તરાધિગતાઃ પેશ્યઃ (૮૧) · Śloka ૮૧
એકૈકા મેઢ્રસેવન્યોઃ| દ્વે વૃષણયોઃ| દશ સ્ફિજોઃ| તિસ્રો ગુદે, તાસ્તુ વલીસંજ્ઞાઃ| દ્વે બસ્તિશિરસિ| ચતસ્ર ઉદરે| નાભ્યામેકા| હૃદ્યામાશયે ચ| ષટ્ યકૃત્પ્લીહોણ્ડુકેષુ| પૃષ્ઠે પઞ્ચોર્ધ્વસન્નિવિષ્ટાઃ| દશ દીર્ઘાઃ પા્શ્વયોઃ| દશ વક્ષસિ| તિસ્રોંઽસાક્ષકોપરિતઃ||૮૧||
एकैका मेढ्रसेवन्योः| द्वे वृषणयोः| दश स्फिजोः| तिस्रो गुदे, तास्तु वलीसंज्ञाः| द्वे बस्तिशिरसि| चतस्र उदरे| नाभ्यामेका| हृद्यामाशये च| षट् यकृत्प्लीहोण्डुकेषु| पृष्ठे पञ्चोर्ध्वसन्निविष्टाः| दश दीर्ग़ाः पाऱ्श्वयोः| दश वक्षसि| तिस्रोंऽसाक्षकोपरितः||८१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અન્તરાધૌ તુ એકા મેઢ્રે| એકા સેવન્યામ્| દ્વે| દશ| ગુદે તિસ્રો વલીસંજ્ઞાઃ| દ્વે| ચતસ્રઃ| એકા| દ્વે હૃદ્યામાશયે ચ સાધારણમ્| યકૃદાદિષુ ત્રિષુ ષટ્| પૃષ્ઠે પઞ્ચ| તાસ્તુ ઊર્ધ્વં શિરસઃ સન્નિવિષ્ટાઃ| દશ| દશ| અંસાક્ષકોપરિતસ્તિસ્ર ઇત્યન્તરાધૌ ષષ્ટિઃ| પૂર્વૈઃ સહ ષષ્ટ્યધિકાનિ ચત્વારિ શતાનિ ભવન્તિ|
Adhikarana મૂર્દ્ધગતાઃ પેશ્યઃ (૮૨) · Śloka ૮૨
દશ ગ્રીવાયામ્| અષ્ટૌ ગણ્ડયોઃ| અષ્ટૌ હન્વોઃ| એકૈકા ગલકાકલજિહ્વામૂર્ધસુ| દ્વે દ્વે તાલુલલાટયોઃ| નાસૌષ્ઠકર્ણેષુ ચ||૮૨||
दश ग्रीवायाम्| अष्टौ गण्डयोः| अष्टौ हन्वोः| एकैका गलकाकलजिह्वामूर्धसु| द्वे द्वे तालुललाटयोः| नासौष्ठकर्णेषु च||८२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ઊર્ધ્વાઙ્ગ ઉચ્યતે-દશાષ્ટવષ્ટાવેકૈકૈકૈકા દ્વે-દ્વે-દ્વે-દ્વે-દ્વે ઇતિ ચત્વારિંશત્| કાકલં કણ્ઠમધ્યમ્| કાકલસ્યાધો નાલમ્| મૂર્ધા શિરઃ| નાસાયાં દ્વે| ઓષ્ઠયોઃ કર્ણયોશ્ચ પ્રત્યેકમેકા| ઇતિ પું<સમ્< દિવ્=""><સ્પન્ સ્ત્ય્લે="વ્હિતે-સ્પચે:પ્રે-લિને; ફોન્ત્-સિળે: ૧૩પ્ત્; ફોન્ત્-વેઇઘ્ત્:બોળ્; ચોલોર્: #૦૦૯; બચ્ક્ગ્રોઉન્દ્: યેલ્લોવ્; તેક્ષ્ત્-અલિગ્ન્:ચેન્તેર્;" ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૫">புஂ&લ્ત્;ஸம்&લ્ત્; திவ்=""&ગ્ત્;&લ્ત્;ஸ்பந் ஸ்த்ய்லே="வ்ஹிதே-ஸ்பசே:ப்ரே-லிநே; போந்த்-ஸிழே: ௧௩ப்த்; போந்த்-வேஇக்த்:போள்; சோலோர்: #௦௦௯; பச்க்க்ரோஉந்த்: யேல்லோவ்; தேக்ஷ்த்-அலிக்ந்:சேந்தேர்;" இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௫"&ગ્ત્;പും&અમ્પ્;ல்த்;സമ്&અમ્પ્;ல்த்; ദിവ്=""&અમ્પ્;க்த்;&અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൫"&અમ્પ્;க்த்;పుం&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;సం&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്; దివ్=""&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: ൧൩ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: ൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൫"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पुं&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;सम्&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്; दिव्=""&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पुं&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;सम्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్; दिव्=""&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पुṁ&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;सम्&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്; दिव्=""&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पñचप्ēśīśअत्āनि||&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पञ्चपेशीशतानि|| &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;८२||&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;८२|| &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;८२||&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;८२||&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్;&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ब्र्&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&અમ્પ્;அம்ப்;അമ്പ്;గ్త్; &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;దివ్ ఇద్="వ్య_త్రన్స్_൩൬" చ్లస్స్="హిద్దేన్"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;పంచపేశీశతాని||&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: ൧൩ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: ൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;पञ्चपेशीशतानि|| &અમ્પ્;ல்த்;ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്"&અમ્પ્;க்த்;൮൨||&અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: ൦൦൯; బచ్క్గ్రౌంద్: యేల్లౌ; తేక్ష్త్-అలిగ్న్:చేంతేర్;" ఇద్="వ్య_త్రన్స్_൩൭"&અમ્પ્;க்த்;८२|| &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;బ్ర్&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്;&અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;బ్ర్&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &અમ્પ્;அம்ப்;ല്ത്;హ్ర్ చ్లస్స్="దౌబ్లేళినే"&અમ્પ્;அம்ப்;ഗ്ത്; &અમ્પ્;ல்த்;ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്"&અમ્પ્;க்த்;പഞ്ചപേശീശതാനി||&અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൬"&અમ્પ્;க்த்;పంచపేశీశతాని|| &અમ્પ્;ல்த்;ദിവ് ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭" ച്ലസ്സ്="ഹിദ്ദേന്"&અમ્પ્;க்த்;൮൨||&અમ્પ્;ல்த்;സ്പന് സ്ത്യ്ലേ="വ്ഹിതേ-സ്പചേ:പ്രേ-ലിനേ; ഫോന്ത്-സിഴേ: ൧൩പ്ത്; ഫോന്ത്-വേഇഘ്ത്:ബോള്; ചോലോര്: #൦൦൯; ബച്ക്ഗ്രോഉന്ദ്: യേല്ലോവ്; തേക്ഷ്ത്-അലിഗ്ന്:ചേന്തേര്;" ഇദ്="വ്യ_ത്രന്സ്_൩൭"&અમ્પ્;க்த்;൮൨|| &અમ્પ્;ல்த்;ബ്ര്&અમ્પ્;க்த்;&અમ્પ્;ல்த்;ബ്ര്&અમ્પ્;க்த்; &અમ્પ્;ல்த்;ഹ്ര് ച്ലസ്സ്="ദോഉബ്ലേളിനേ"&અમ્પ્;க்த்; &લ્ત્;திவ் இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௬" ச்லஸ்ஸ்="ஹித்தேந்"&ગ્ત્;பஞ்சபேஶீஶதாநி||&લ્ત્;ஸ்பந் ஸ்த்ய்லே="வ்ஹிதே-ஸ்பசே:ப்ரே-லிநே; போந்த்-ஸிழே: ௧௩ப்த்; போந்த்-வேஇக்த்:போள்; சோலோர்: #௦௦௯; பச்க்க்ரோஉந்த்: யேல்லோவ்; தேக்ஷ்த்-அலிக்ந்:சேந்தேர்;" இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௬"&ગ્ત્;പഞ്ചപേശീശതാനി|| &લ્ત્;திவ் இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௭" ச்லஸ்ஸ்="ஹித்தேந்"&ગ્ત્;௮௨||&લ્ત્;ஸ்பந் ஸ்த்ய்லே="வ்ஹிதே-ஸ்பசே:ப்ரே-லிநே; போந்த்-ஸிழே: ௧௩ப்த்; போந்த்-வேஇக்த்:போள்; சோலோர்: #௦௦௯; பச்க்க்ரோஉந்த்: யேல்லோவ்; தேக்ஷ்த்-அலிக்ந்:சேந்தேர்;" இத்="வ்ய_த்ரந்ஸ்_௩௭"&ગ્ત્;൮൨|| &લ્ત્;ப்ர்&ગ્ત્;&લ્ત્;ப்ர்&ગ્ત્; &લ્ત્;ஹ்ர் ச்லஸ்ஸ்="தோஉப்லேளிநே"&ગ્ત્; <દિવ્ ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૬" ચ્લસ્સ્="હિદ્દેન્">પઞ્ચપેશીશતાનિ||<સ્પન્ સ્ત્ય્લે="વ્હિતે-સ્પચે:પ્રે-લિને; ફોન્ત્-સિળે: ૧૩પ્ત્; ફોન્ત્-વેઇઘ્ત્:બોળ્; ચોલોર્: #૦૦૯; બચ્ક્ગ્રોઉન્દ્: યેલ્લોવ્; તેક્ષ્ત્-અલિગ્ન્:ચેન્તેર્;" ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૬">பஞ்சபேஶீஶதாநி|| <દિવ્ ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૭" ચ્લસ્સ્="હિદ્દેન્">૮૨||<સ્પન્ સ્ત્ય્લે="વ્હિતે-સ્પચે:પ્રે-લિને; ફોન્ત્-સિળે: ૧૩પ્ત્; ફોન્ત્-વેઇઘ્ત્:બોળ્; ચોલોર્: #૦૦૯; બચ્ક્ગ્રોઉન્દ્: યેલ્લોવ્; તેક્ષ્ત્-અલિગ્ન્:ચેન્તેર્;" ઇદ્="વ્ય_ત્રન્સ્_૩૭">௮௨|| <બ્ર્><બ્ર્> <હ્ર્ ચ્લસ્સ્="દોઉબ્લેળિને"> પઞ્ચપેશીશતાનિ|| ૮૨||
Adhikarana સ્ત્રીણામધિકાઃ પેશ્યસ્તાસાં સ્થાનાનિ ચ (૮૩) · Śloka ૮૩
સ્ત્રીણાં તુ વિંશતિરધિક| તત્ર દશ સ્તનયોઃ| તાસાં યૌવને પરિવૃદ્ધિર્ભવતિ| દશ યોનૌ||૮૩||
स्त्रीणां तु विंशतिरधिक| तत्र दश स्तनयोः| तासां यौवने परिवृद्धिर्भवति| दश योनौ||८३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ્ત્રીણાં વિંશતિઃ પેશ્યોઽધિકાઃ| તાસાં મધ્યાદ્દશ સ્તનયોઃ| તાસાં બાલભાવે સદ્ભાવમાત્રમ્| યૌવને વૃદ્ધિઃ| યોનૌ દશ|| ૮૩||
Adhikarana યોનિગર્ભાશયસ્વરૂપં તદ્ગતાઃ પેશ્યશ્ચ (૮૪) · Śloka ૮૪
તાસામભ્યન્તરાશ્રિતે દ્વે| મુખાશ્રિતે વૃત્તે દ્વે| તિસ્રો ગર્ભમાર્ગાશ્રયાઃ| યસ્યાં ગર્ભસ્તિષ્ઠતિ| યોનિસ્તુ શઙ્ખનાભ્યાકૃતિસ્ત્ર્યાવર્તા| તસ્યાસ્તૃતીય આવર્તે પિત્તપક્વાશયાન્તરે રોહિતમત્સ્યમુખાકારા ગર્ભશય્યા| તસ્યાં શુક્રાર્ત્તવપ્રદેશિન્યસ્તિસ્રઃ પેશ્યઃ||૮૪||
तासामभ्यन्तराश्रिते द्वे| मुख़ाश्रिते वृत्ते द्वे| तिस्रो गर्भमार्गाश्रयाः| यस्यां गर्भस्तिष्ठति| योनिस्तु शङ्ख़नाभ्याकृतिस्त्र्यावर्ता| तस्यास्तृतीय आवर्ते पित्तपक्वाशयान्तरे रोहितमत्स्यमुख़ाकारा गर्भशय्या| तस्यां शुक्रार्त्तवप्रदेशिन्यस्तिस्रः पेश्यः||८४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તાસાં વિભાગઃ| દ્વે અભ્યન્તરે મહાસ્રોતસિ પ્રવૃત્તે| દ્વે યોનિમુખાશ્રયે વૃત્તાકારે| તિસ્રો ગર્ભમાર્ગમાશ્રિતાઃ| તિસ્રશ્ચ ગર્ભાશયેશુક્રાર્ત્તવપ્રવેશિન્યો ગર્ભશય્યાયાં પ્રતિબદ્ધાઃ| સા ચ યોનૌ શઙ્ખનાભ્યાકૃત્યા તૃતીય આવર્તે નિબદ્ધા| રોહિતમત્સ્યમુખાકારા ગર્ભશય્યા|| ૮૪||
Adhikarana પેશીનાં સ્વરૂપં પ્રયોજનઞ્ચ (૮૫) · Śloka ૮૫
તાભિર્હિ શરીરે તનુબહલસ્થૂલાણુપૃથુવૃત્તહ્રસ્વદીર્ઘસ્થિરમૃદુશ્લક્ષ્ણકર્કશાભિઃ સન્ધ્યસ્થિસિરાસ્નાય્વનિ પ્રચ્છદિતાનિ||૮૫||
ताभिर्हि शरीरे तनुबहलस्थूलाणुपृथुवृत्तह्रस्वदीर्ग़स्थिरमृदुश्लक्ष्णकर्कशाभिः सन्ध्यस्थिसिरास्नाय्वनि प्रच्छदितानि||८५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ઇત્યનન્તરોક્તાભિઃ પેશીભિસ્તનુત્વાદિગુણયુક્તાભિઃ શરીરે સન્ધ્યસ્થિસિરાસ્નાય્વનિ પ્રચ્છાદિતાનિ|| ૮૫||
Adhikarana સિરાધમનીમુખાનાં કેશાદી- નાઞ્ચ સંખ્યાનમ્ (૮૬) · Śloka ૮૬
સિરાધમનીમુખાનાં ત્વણુશે વિભજ્યમાનાનામેકોનત્રિંશચ્છતસહસ્રાણિ નવ ચ શતાનિ ષટ્પઞ્ચાશતાનિ ભવન્તિ| તાભિરિદં શરીરં ગવાક્ષિતં પિનદ્ધમાતતઞ્ચ| તાવન્તિ ચ કેશશ્મશ્રુલોમાનિ||૮૬||
सिराधमनीमुख़ानां त्वणुशे विभज्यमानानामेकोनत्रिंशच्छतसहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशतानि भवन्ति| ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं पिनद्धमाततञ्च| तावन्ति च केशश्मश्रुलोमानि||८६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સિરાઃ નાતિસ્થૂલા રજ્જ્વાકાર અન્તસ્સુષિરા વાતાદિવહાઃ| ધમન્યસ્તદ્વિશેષા એવ વક્ષ્યમાણલક્ષણાઃ| તાભિઃ શરીરં ગવાક્ષિતં જાલવત્ પિનદ્ધં બદ્ધં યન્ત્રરજ્જુવદાતતં વિસ્તારિતં પટતન્તુવત્| કેશાદીનિ ચ તાવન્ત્યેવ|| ૮૬||
Adhikarana સિરાધમનીનાં કર્મ (૮૭) · Śloka ૮૭
તાસાં હિ મુખાનિ તત્પ્રતિબદ્ધાન્યતસ્તાનિ તાભિરાપ્યાય્યન્તે| તૈશ્ચ તાઃ સ્વદેમભિવહન્તિ| તથાઽભ્યઙ્ગલેપાદિવીર્ય્યં ત્વચિ વિપક્વમન્તર્નયન્તિ સ્પર્શઞ્ચ ગૃહ્ણન્તિ||૮૭||
तासां हि मुख़ानि तत्प्रतिबद्धान्यतस्तानि ताभिराप्याय्यन्ते| तैश्च ताः स्वदेमभिवहन्ति| तथाऽभ्यङ्गलेपादिवीर्य्यं त्वचि विपक्वमन्तर्नयन्ति स्पर्शञ्च गृह्णन्ति||८७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અણુશો વિભજ્યમાનાનાં સૂક્ષ્મૈર્ભાગૈઃ ક્રમેણ વિભાગં ગચ્છન્તીનાં તાસાં સિરાધમનીનાં મુખાનિ સર્વત્ર પ્રસૃતાનિ તત્પ્રતિબદ્ધાનિ કેશાદ્યનુબદ્ધાદિ| અતો હેતોસ્તાનિ કેશાદીનિ તાભિઃ સિરાધમનીભિરાપ્યાય્યન્તે| તૈશ્ચ કેશાદ્યનુબદ્ધૈર્મુખૈરેતાઃ સ્વેદમભિવહન્ત્યભ્યઙ્ગાદિ વીર્યં ત્વચિ વિપક્વં સદન્તર્નયન્તિ| સ્પર્શં ગૃહ્ણન્તિ||૮૭||
Adhikarana સ્રોતસાં સઙ્ખ્યેયત્વાદિ (૮૮) · Śloka ૮૮
સ્રોતાંસિ પુનરસઙ્ખ્યેયાન્યેવ| તથાપિ તુ સિરાદીનિ યથાસ્થૂલં યથોપયોગં ચાન્યત્રોપદેક્ષ્યન્તે||૮૮||
स्रोतांसि पुनरसङ्ख़्येयान्येव| तथापि तु सिरादीनि यथास्थूलं यथोपयोगं चान्यत्रोपदेक्ष्यन्ते||८८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ્રોતાંસિ માર્ગાઃ યૈરન્નસારો ધાતુતાં યાતિ| સૌક્ષ્મ્યાત્ પ્રતાનવત્ત્વાચ્ચાપરિસઙ્ખ્યેયાનિ સિરાદીનિ| સિરાધમનીસ્રોતાંસ્યસઙ્ખ્યાન્યપિ યથાપ્રધાનં યથોપયોગં ચ યાનિ પ્રધાનાનિ, યાનિ ચિકિત્સાર્થમુપયુજ્યન્તે તાન્યન્યત્ર સિરાવિભાગાદાવુપદેક્ષ્યન્તે|| ૮૮||
Adhikarana પ્રકરણોપસંહારઃ (૮૯) · Śloka ૧
ઇત્યેવં પરિસઙ્ખ્યાતાઃ શરીરે મૂર્તિમન્તઃ સ્થિરા ભાવાઃ||૧||
इत्येवं परिसङ्ख़्याताः शरीरे मूर्तिमन्तः स्थिरा भावाः||१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ઇતિ શરીરે મૂર્ત્તાઃ કઠિનાઃ સ્પર્શનેન્દ્રિયાધિગમ્યા ભાવાસ્ત્વગાદયઃ પરિસઙ્ખ્યાતા યથોક્તેન ભેદેન|| ૮૯||
Adhikarana શરીરે ઉદકાંશાઃ (૯૦) · Śloka ૯૦
દ્રવાસ્તુ યત્તદતિયોગેન ચ્યવમાનં પુરીષમનુબધ્નાતિ| તથા મૂત્રં રુધિરમન્યાંશ્ચ શરીરે ધાતૂન્| યચ્ચ સર્વશરીરગતં બાહ્યા ત્વગ્વિભર્તિ| યચ્ચ ત્વગન્તરે વ્રણગતં લસીકાશબ્દવાચ્યમ્| યચ્ચોષ્માનુબદ્ધં રોમકૂપેભ્યોઽભિનિષ્પતત્સ્વેદવાચ્યમ્| તદુદકમ્||૯૦||
द्रवास्तु यत्तदतियोगेन च्यवमानं पुरीषमनुबध्नाति| तथा मूत्रं रुधिरमन्यांश्च शरीरे धातून्| यच्च सर्वशरीरगतं बाह्या त्वग्विभर्ति| यच्च त्वगन्तरे व्रणगतं लसीकाशब्दवाच्यम्| यच्चोष्मानुबद्धं रोमकूपेभ्योऽभिनिष्पतत्स्वेदवाच्यम्| तदुदकम्||९०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
દ્રવાસ્તુ ભવન્તીતિ શેષઃ| તે ચોદકમૂત્રાદયઃ| તત્રોદકં દેહે યત્ કર્ત્તૃકર્મભૂતમતિયોગેન ચ્યવમાનં પુરીષમનુબધ્નાતિ| તત્પ્રસાદાદ્ધ્યતીસારે વેગાનાં ગતસઙ્ખ્યત્વમ્| તથાતિયોગેન ચ્યવમાનં મૂત્રપ્રમેહે| રક્તપિત્તે ચ રુધિરમિતિ| અન્યાંશ્ચ શરીરે ધાતૂન્ પિત્તશ્લેષ્માદીનતિયોગેન પ્રવર્તમાનાનનુબધ્નાતિ| તદુદકમિતિ સમ્બન્ધઃ| સુબોધમ્|| ૯૦||
Adhikarana સ્વસ્થશરીરે રસાદીનાં માનમ્ (૯૧) · Śloka ૧
તસ્યાદ્યસ્ય ચાહારસારસ્ય રસાખ્યસ્ય રક્તસ્ય શકૃતઃ શ્લેષ્મણઃ પિત્તસ્ય મૂત્રસ્ય વસાયાઃ મેદસો મજ્જ્ઞશ્ચ સ્વેન સ્વેનાઞ્જલિપ્રમાણેન યથાપૂર્વમેકાદિસઙ્ખ્યાપ્રવૃદ્ધિઃ|૧|
तस्याद्यस्य चाहारसारस्य रसाख़्यस्य रक्तस्य शकृतः श्लेष्मणः पित्तस्य मूत्रस्य वसायाः मेदसो मज्ज्ञश्च स्वेन स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन यथापूर्वमेकादिसङ्ख़्याप्रवृद्धिः|१|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તસ્યેત્યુદકસ્ય રસાખ્યસ્યાદ્યાહારસારસ્ય ચ રક્તાદીનાં ચ મજ્જાન્તાનામષ્ટાનાં સ્વેનસ્વેનાઞ્જલિપ્રમાણેન યથાપૂર્વમેકાદિસઙ્ખ્યાપ્રવૃદ્ધિર્વિજ્ઞેયા| સ્વેનસ્વેનેત્યઞ્જલિપ્રમાણેકાન્ત્યસ્યૈનાઞ્જલિત્વમ્| તત્પૂર્વાણાં ક્રમેણૈકૈકાઞ્જલિવૃદ્ધિઃ| મજ્જા એકોઽઞ્જલિઃ દ્વ્યઞ્જલિર્મેદઃ| વસા ત્ર્યઞ્જલિ| યાવદુદકસ્ય દશાઞ્જલયો દેહે|| ૯૧||
Adhikarana શુક્રસ્ય પરિમાણમમ્ (૧) · Śloka ૧
અર્દ્ધાઞ્જલિઃ શુક્રસ્ય||૧||
अर्द्धाञ्जलिः शुक्रस्य||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મસ્તિષ્કમોજસોઃ પરિમાણમ્ (૯૨) · Śloka ૯૨
તાવદેવ મસ્તિષ્કમોજશ્ચ||૯૨||
तावदेव मस्तिष्कमोजश्च||९२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ઓજશ્શુક્રમસ્તિષ્કાણિ પ્રત્યેકં સ્વેનાઞ્જલિપ્રમાણેનાર્ધાઞ્જલાનિ| સુબોધમ્|| ૯૨||
Adhikarana સ્તન્યયોર્માનં તત્સમ્ભવશ્ચ (૯૩) · Śloka ૯૩
સ્ત્રીણાં રજસોઽઞ્જલયશ્ચત્વારઃ| સ્તન્યસ્ય દ્વૌ| ઉભયમપિ ચૈતદ્રસપ્રસાદાત્મકમિતિ| સમધાતોઃ પરિમાણમિદમ્| અતો વૃદ્ધિક્ષયૌ યથાસ્વં લક્ષણૈર્વિભાવયેદપરાંશ્ચાપરિસઙ્ખ્યાતાન્મૂર્તોમૂર્તાન્ ભાવાન્| તદ્યથા-માંસકર્ણાદિમલાન્ વાયુબુદ્ધિસ્મૃત્યાદીંશ્ચ||૯૩||
स्त्रीणां रजसोऽञ्जलयश्चत्वारः| स्तन्यस्य द्वौ| उभयमपि चैतद्रसप्रसादात्मकमिति| समधातोः परिमाणमिदम्| अतो वृद्धिक्षयौ यथास्वं लक्षणैर्विभावयेदपरांश्चापरिसङ्ख़्यातान्मूर्तोमूर्तान् भावान्| तद्यथा-मांसकर्णादिमलान् वायुबुद्धिस्मृत्यादींश्च||९३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ઉભયં રજઃ સ્તન્યલક્ષણં રસસ્ય ધાતોઃ પ્રસાદાત્ સમ્ભવતિ| ઇદં યથોક્તં પરિમાણં સમધાતોર્નીરુજો વિજ્ઞેયમ્| અન્યસ્ય ત્વેતેષાં વૃદ્ધિક્ષયૌ દોષભેદીયપ્રદર્શિતૈર્યથાસ્વં લક્ષણૈર્વિભાવયેત્| અપરાંશ્ચ મૂર્ત્તાન્ માંસકર્ણમલાદીન્ અમૂર્ત્તાંશ્ચ વાયુબુદ્ધિસ્મૃત્યાદીન્ ભાવાન્યથાસ્વં લક્ષણૈર્વિભાવયેદિતિ સમ્બન્ધઃ|| ૯૩||
Adhikarana રસાદીનાં માનવિષયે ધાન્વન્તરી- યાણામ્મતમ્ (૯૪) · Śloka ૯૪
ધાન્વન્તરીયાઃ પુનઃ પઠન્તિ| વિલક્ષણાનિ હિ શરીરાણિ નિત્યમેવ ચ ચલા દોષધાતુમલાઃ| તસ્માદુદકાદીનામપિ સમત્વં માંસાદિવત્ પરિમાણતો નિર્દેષ્ટુમશક્યમ્| કેવલં સ્વાસ્થ્યમાત્રેણાનુમાનતો લક્ષયેત્ ઇતિ||૯૪||
धान्वन्तरीयाः पुनः पठन्ति| विलक्षणानि हि शरीराणि नित्यमेव च चला दोषधातुमलाः| तस्मादुदकादीनामपि समत्वं मांसादिवत् परिमाणतो निर्देष्टुमशक्यम्| केवलं स्वास्थ्यमात्रेणानुमानतो लक्षयेत् इति||९४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ધાન્વન્તરીયાઃ સૌશ્રુતાઃ| સુબોધમ્| દોષાદીનામવ્યવસ્થિતરૂપત્વાદ્ દુર્જ્ઞાનં પ્રમાણમ્| કેવલં સ્વાસ્થ્યમાત્રેણાનુમાનાત્ લક્ષયેદિતિ|| ૯૪||
Adhikarana સર્વાવયવાનાં પરમાણુભેદે- નાસઙ્ખ્યેયત્વમ્ (૯૫) · Śloka ૯૫
સર્વ એવ ત્વવયવાઃ પરમાણુભેદેનાતિસૌક્ષ્મ્યાદસઙ્ખ્યેયતાં યાન્તિ||૯૫||
सर्व एव त्ववयवाः परमाणुभेदेनातिसौक्ष्म्यादसङ्ख़्येयतां यान्ति||९५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ઇદં ચ વિજ્ઞેયમ્| સ્થૂલયા દૃષ્ટ્યા અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનાં સઙ્ખ્યાદિકમુક્તમ્| સર્વ એવાવયવાઃ પરમાણુભેદેન ત્વતિસૌક્ષ્મ્યાદ્ધેતોરસઙ્ખ્યેયતાં યાન્તિ| તે ચ પરમાણવઃ પ્રતિક્ષણં સજાતીયવિજાતીયસંયોગવિભાગાભ્યાં શરીરભાવેન વર્ત્તતે| અન્યથા યો વ બાલ આસીત્ સ એવ યુક્ત્વં પ્રતિપન્ન ઇત્યેકસ્યાપિ નાનાત્વાયોગાત્|| ૯૫||
Adhikarana પરમાણૂનાં સંયોગવિભાગે વાયુઃ કારણમ્ (૯૬) · Śloka ૯૬
તેષાં સંયોગવિભાગે પરમાણૂનાં કર્મપ્રેરિતો વાયુઃ કારણમ્||૯૬||
तेषां संयोगविभागे परमाणूनां कर्मप्रेरितो वायुः कारणम्||९६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તેષાં પરમાણૂનાં સંયોગવિભાગે દૈવપૌરુષકર્મપ્રેરિતો વાયુઃ તત્ક્રિયત્વાત્ કારણમ્| ગ્રન્થવિસ્તરભયાદ્વાતસ્યોત્પત્તિર્ન દર્શ્યતે| કેવલમેતાવદ્વિજ્ઞેયમ્| કર્મચોદિતવાયુવશાત્ સંયુક્તાઃ પરમાણવઃ કાર્ય્યદ્રવ્યમારભન્તે દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ| વાયુકારણાદેવ ચ પરમાણૂનાં વિભાગાત્ સંયોગવિનાશેન કાર્યદ્રવ્યવિશેષઃ|| ૯૬||
Adhikarana ભેદાભેદાભ્યાં ગૃહીતેન શરીરેણ યથા- ક્રમં બન્ધમોક્ષયોઃ પ્રાપ્તિઃ (૯૭) · Śloka ૯૭
તદેતદઙ્ગમભેદેન ભેદતશ્ચ ગૃહ્યમાણં બન્ધાય મોક્ષાય ચ ભવતીતિ||૯૭||
तदेतदङ्गमभेदेन भेदतश्च गृह्यमाणं बन्धाय मोक्षाय च भवतीति||९७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અત ઉપસંહરતિ-તદેતદનુક્રાન્તરૂપમઙ્ગં શરીરમભેદેનૈકત્વેન ગ્રાહ્યમાણં રામણીયકાદુપાદેયત્વેન બન્ધાય જન્મમરણપ્રવૃત્તિપરમ્પરાપ્રવૃત્તયે ભવતિ| તદેવાનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ ભેદેન ગ્રાહ્યામાણં નિસ્સારં જુગુપ્સિતવાસ્તુસમારબ્ધત્વેન હેતુના મોક્ષાય રાગાદિનિમિત્તક્રિયાકલાપપરિહારાદ્ભવતિ|| ૯૭||
Adhikarana અવયવશઃ યથાવરં શરીરજ્ઞાનફલમ્ (૯૮) · Śloka ૯૮
ભવતિ ચાત્ર- ઇતિ સર્વાવયશો યો જાનાતિ કલેવરમ્| અહિતેષુ સ મોહેન ન કદાચિત્ પ્રવર્તતે||૯૮||
भवति चात्र- इति सर्वावयशो यो जानाति कलेवरम्| अहितेषु स मोहेन न कदाचित् प्रवर्तते||९८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાનેઽઙ્ગ- વિભાગો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ભવતિ ચાત્રેતિ શ્લોકેનોપસંહારે તન્ત્રરીતિઃ| ઇત્યનેન પ્રકારેણ સર્વાવયવશઃ સર્વમવયવં યઃ પુરુષઃ કલેવરં શરીરે જાનાતિ સોઽહિતેષુ ઉભયલોકવિરુદ્ધેષુ મોહાન્ન પ્રવર્ત્તતે| ગૃહીતવસ્તુતત્ત્વઃ- સન્નિહિતાનિ પરિત્યજ્ય હિતેષ્વેવ પ્રવર્ત્તતે ઇત્યર્થઃ|| ૯૮|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શારીરસ્થાને પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
Adhikarana અથ સિરાવિભાગો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ -- પ્રતિજ્ઞા (૧) · Śloka ૧
અથાતઃ સિરાવિભાગમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातः सिराविभागमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
પૂર્વાધ્યાયે શરીરાવયવભેદે સ્વલ્પવ્યક્તત્વાત્ સિરાદિર્નિર્ણીતશેષસ્તત્રાપિ સિરાણાં પ્રાધાન્યાન્નિર્ણયાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||
Adhikarana દશમૂલસિરાઃ (૨) · Śloka ૨
દશમૂલસિરા હૃદયપ્રતિબદ્ધાઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષ્વોજો નયન્તિ| તત્પ્રતિબદ્ધા હિ શરીરચેષ્ટા||૨||
दशमूलसिरा हृदयप्रतिबद्धाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गेष्वोजो नयन्ति| तत्प्रतिबद्धा हि शरीरचेष्टा||२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
દશમૂલસિરા ઇત્યાદિ| મૂલસિરાઃ પ્રધાનસિરાઃ| તતો હિ સર્વાઃ સિરાઃ ભવન્તિ| તા અઙ્ગેષુ પ્રત્યઙ્ગેષુ ચૌજો નયન્તિ|| ૨||
Adhikarana સિરાણાં સઙ્ખ્યા (૩) · Śloka ૩
તાસ્તુ દ્વ્યઙ્ગુલમઙ્ગુલમર્ધાઙ્ગુલં યવં યવાર્ધઞ્ચ ગત્વા દ્રુમપત્રસેવનીપ્રતાવનદ્ભિદ્યમાનાઃ સપ્તશતાનિ ભવન્તિ||૩||
तास्तु द्व्यङ्गुलमङ्गुलमर्धाङ्गुलं यवं यवार्धञ्च गत्वा द्रुमपत्रसेवनीप्रतावनद्भिद्यमानाः सप्तशतानि भवन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તાઃ પ્રભિદ્યમાનાઃ દ્રુમપત્રરેખાપ્રતાનવત્ સપ્તશતાનિ સિરાણાં ભવન્તિ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-તા હૃદયપ્રતિબદ્ધા દશ સિરા હૃદયાદ્વ્યઙ્ગુલં ગત્વા પ્રથમં પ્રતાનં મુઞ્ચન્તિ| તત અઙ્ગુલં ગત્વા દ્વિતીયમ્| તત અર્ધમઙ્ગુલં ગત્વા તૃતીયમ્| તતો યવં ગત્વા ચતુર્થમ્| તતોઽપિ યવાર્ધં ગત્વા પઞ્ચમમિતિ| તતો ન ભિદ્યન્તે| સર્વેષુ ચૈવં ભિદ્યમાના ઇતિ યોજ્યં યાવદ્ભેદોઽસ્તિ| સપ્તશતાનિ પ્રતાનાનાં દીર્ઘાણાં ભવન્તિ|| ૩||
Adhikarana શાખાગતાઃ સિરાસ્તત્ર વેધ્ય- સિરાણાં સઙ્ખ્યા ચ (૪) · Śloka ૪
તાસાં ચતુઃશતી શાકાસુ| તત્ર ષોડશાબ્યધનીયાઃ||૪||
तासां चतुःशती शाकासु| तत्र षोडशाब्यधनीयाः||४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તાભ્યશ્ચત્વારિ શતાનિ ચતસૃષુ શાકાસુ| તત્રેતિ ચતુશ્શત્યાં ષોડશા વ્યધનીયાઃ|| ૪||
Adhikarana અન્તરાધિગતાઃ સિરાસ્તત્રાવ્યધનીયાશ્ચ (૫) · Śloka ૫
ષટ્ત્રિંશં શતમન્તરાધૌ| તત્ર દ્વાત્રિંશત્||૫||
षट्त्रिंशं शतमन्तराधौ| तत्र द्वात्रिंशत्||५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અન્તરાધૌ તુ ષટ્ત્રિંશત્ શતમ્| તત્ર દ્વાત્રિંશદવ્યધનીયા ઇતિ સમ્બન્ધઃ|| ૫||
Adhikarana મૂર્દ્ધગતાઃ સિરાસ્તત્રાવ્યધનીયાશ્ચ (૨) · Śloka ૨
ચતુષ્ષષ્ટ્યધિકં શતમુર્ધ્વમ્| તત્રાપિ પઞ્ચાશત્||૨||
चतुष्षष्ट्यधिकं शतमुर्ध्वम्| तत्रापि पञ्चाशत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana શાખાસિરાવિવરણમ્ (૬) · Śloka ૬
તાસામેકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ શતમ્| તત્ર ન વિધ્યેજ્જાલન્ધરામ્| તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરગતાઃ||૬||
तासामेकैकस्मिन् सक्थ्नि शतम्| तत्र न विध्येज्जालन्धराम्| तिस्रश्चाभ्यन्तरगताः||६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તત્ર ષોડશ શાખાસુ ચતસૃષ્વવધનીયા ઉક્તાસ્તત્રૈકા પૂર્વોક્તજાલન્ધરા તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરસમાશ્રયા અવેધ્યાઃ|| ૬||
Adhikarana તત્રાન્તરાધિગતસિરાવિવરણમ્ (૨) · Śloka ૨
દ્વાત્રિંશચ્છ્રોણ્યા ગુદમેઢ્રાશ્રયાઃ| તાસાં દ્વે દ્વે વઙ્ક્ષણયોઃ કટીકતરુણયોશ્ચેત્યષ્ટૌ શસ્ત્રતો રક્ષેત્|૨|
द्वात्रिंशच्छ्रोण्या गुदमेढ्राश्रयाः| तासां द्वे द्वे वङ्क्षणयोः कटीकतरुणयोश्चेत्यष्टौ शस्त्रतो रक्षेत्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana પૃષ્ઠગતાઃ સિરાઃ (૨) · Śloka ૨
ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠે| તાસાં પૃષ્ઠવંશમુભયતો દ્વે દ્વે ઊર્ધ્વ- ગામિન્યૌ તાશ્ચતસ્રઃ|૨|
चतुर्विंशतिः पृष्ठे| तासां पृष्ठवंशमुभयतो द्वे द्वे ऊर्ध्व- गामिन्यौ ताश्चतस्रः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ઉદરગતાઃ સિરાઃ (૨) · Śloka ૨
ચતુર્વિંશતિરુદરે| તાંસાં મેઢ્રસ્યોપરિ રોમરાજીમુભયતો દ્વે દ્વે તા અપિ ચતસ્રઃ||૨||
चतुर्विंशतिरुदरे| तांसां मेढ्रस्योपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे ता अपि चतस्रः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana વક્ષોગતાઃ સિરાઃ (૭) · Śloka ૭
ચત્વારિંશદ્વક્ષસિ| તાસાં દ્વે હૃદયે| દ્વે ચ સ્તનમૂલસ્તનરોહિતેષુ| એકૈકાપસ્તમ્ભાપાલેષ્વિતિ| તાશ્ચતુર્દશ||૭||
चत्वारिंशद्वक्षसि| तासां द्वे हृदये| द्वे च स्तनमूलस्तनरोहितेषु| एकैकापस्तम्भापालेष्विति| ताश्चतुर्दश||७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
આગ્રીવામુલાદાઽઽચોરુસન્ધેરન્તરાધિઃ| તત્ર ષટ્ત્રિંશચ્છતં સિરાણામ્| તદ્યથા-દ્વાત્રિંશત્ શ્રોણ્યામ્| પાર્શ્વયોર્દ્વયોઃ ષોડશ| પૃષ્ઠે ચતુર્વિંશતિઃ| ઉરસિ ચત્વારિંશત્| ઇતિ ષટ્ત્રિંશચ્છતમન્તરાધૌ સિરાણામ્| 'તત્ર દ્વાત્રિંશદવ્યધનીયાઃ' ઇતિ યદુક્તં તત્પ્રદર્શ્યતે-અષ્ટૌ શ્રોણ્યામ્| વઙ્ક્ષણ ઉભયત્ર ચતસ્રઃ| કટીકતરુણાખ્યયોર્મર્મણોશ્ચતસ્ર ઇત્યષ્ટૌ| પાર્શ્વયોર્દ્વૌ| દ્વયોઃ પાર્શ્વયોરેકૈકામૂર્ધ્વગામ્| પૃષ્ઠે ચતસ્રઃ| પૃષ્ઠવંશસ્યૈકસ્મિન્ પાર્શ્વે ઊર્ધ્વગામિન્યૌ દ્વે| અપરસ્મિંશ્ચ દ્વે ઇતિ| જઠરે ચતસ્રઃ રોમરાજ્યાઃ પાર્શ્વયોર્દ્વયોર્દ્વે-દ્વે ઇતિ| ઉરસિ ચતુર્દશ| તત્ર દ્વે હૃદયે| દ્વે-દ્વે દ્વયોઃ સ્તનમૂલયોઃ| ઇતિ ચતસ્રઃ| સ્તનરોહિતયોશ્ચતસ્રઃ| અપસ્તમ્ભયોરેકૈકા| તથાઽઽપાલાપયોરપિ| એવં દ્વાત્રિંશદન્તરાધાવવ્યધનીયાઃ|| ૭||
Adhikarana મૂર્ધજત્રૂર્ધ્વસિરાવિવરણમ્ (૪) · Śloka ૪
ચતુર્વિંશતિર્ગ્રીવાયામ્| તાસાં ચતસ્રોઽષ્ટૌ ચ મર્મસંજ્ઞાઃ| દ્વે કૃકાટિકયોઃ| દ્વે વિધુરયોરિતિ ષોડશ શસ્ત્રેણ ન સ્પૃશેત્||૪||
चतुर्विंशतिर्ग्रीवायाम्| तासां चतस्रोऽष्टौ च मर्मसंज्ञाः| द्वे कृकाटिकयोः| द्वे विधुरयोरिति षोडश शस्त्रेण न स्पृशेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana હનુગતાઃ સિરાઃ (૧) · Śloka ૧
હન્વોઃ ષોડશ તાસાં સન્ધિસમ્બન્ધિન્યૌ દ્વે||૧||
हन्वोः षोडश तासां सन्धिसम्बन्धिन्यौ द्वे||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana જિહ્વાગતાઃ સિરાઃ (૪) · Śloka ૪
ષોડશ જિહ્વાયામ્| તાસામધો દ્વે રસવેદિન્યૌ| દ્વે વાવાક્પ્રવર્ત્તિન્યૌ| તાશ્ચતસ્રઃ||૪||
षोडश जिह्वायाम्| तासामधो द्वे रसवेदिन्यौ| द्वे वावाक्प्रवर्त्तिन्यौ| ताश्चतस्रः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana નાસાગતાઃ સિરાઃ (૭) · Śloka ૭
ષટ્પઞ્ચાશન્નેત્રયોઃ| તયોરુન્મેષનિમેષક્રિયે દ્વે-દ્વે| દ્વે ચાપાઙ્ગયોરિતિ ષટ્| નાસાનેત્રગતાસ્તુ લલાટે ષષ્ટિઃ| તાસાં કેશાન્તાનુગતાશ્ચતસ્રઃ| દ્વે ચાઽઽવર્તયોઃ| એકા ચ સ્થપન્યામિતિ સપ્ત||૭||
षट्पञ्चाशन्नेत्रयोः| तयोरुन्मेषनिमेषक्रिये द्वे-द्वे| द्वे चापाङ्गयोरिति षट्| नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः| तासां केशान्तानुगताश्चतस्रः| द्वे चाऽऽवर्तयोः| एका च स्थपन्यामिति सप्त||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana કર્ણગતાઃ સિરાઃ (૩) · Śloka ૩
કર્ણયોઃ ષોડશ| તાસાં શબ્દવાહિન્યૌ દ્વે| ત એવ ચ શઙ્ખયોસ્તાસાં શઙ્ખસન્ધિગતે દ્વે||૩||
कर्णयोः षोडश| तासां शब्दवाहिन्यौ द्वे| त एव च शङ्ख़योस्तासां शङ्ख़सन्धिगते द्वे||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana શિરોગતાઃ સિરાઃ (૮) · Śloka ૪
દ્વાદશ મૂર્ધનિ| તાસામુત્ક્ષેપયોર્દ્વે| સીમન્તેષ્વેકૈકામેકામધિપતાવિત્યષ્ટૌ શસ્ત્રેણ પરિહરેત્| તથાક્ષુદ્રિકાઃ કુટિલાઃ સઙ્કીર્ણાઃ ગ્રન્થિતાઃ સન્ધિષુ ચાશસ્ત્રકૃત્યાઃ||૪||
द्वादश मूर्धनि| तासामुत्क्षेपयोर्द्वे| सीमन्तेष्वेकैकामेकामधिपतावित्यष्टौ शस्त्रेण परिहरेत्| तथाक्षुद्रिकाः कुटिलाः सङ्कीर्णाः ग्रन्थिताः सन्धिषु चाशस्त्रकृत्याः||४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ચતુષ્ષટ્યધિકં શતમુર્ધ્વં શિરસિ સિરાણામિતિ યદુક્તં તદ્વિભજતે-ગ્રીવાયાં ચતુર્વિંશતિઃ હન્વોર્દ્વયોઃ ષોડશ| ષોડશ જિહ્વાયામ્| નાસાયાં ચતુર્વિંશતિઃ નેત્રયોઃ ષટ્પઞ્ચાશત્| લલાટે ષષ્ટિર્નાસાનેત્રાશ્રિતાસ્તાભ્યોઽનન્યા અતો ન ગણ્યન્તે| કર્ણયોર્દ્વયોઃ ષોડશ સિરાસ્તા એવ શઙ્ખાશ્રિતા અતસ્તત્રસ્થા ન ગણ્યન્તે| મૂર્ધ્નિ દ્વાદશેતિ ચતુષ્ષષ્ટ્યધિકં શતમ્| અત્ર 'પઞ્ચાશદવ્યધનીયાઃ' ઇતિ યદુક્તં તદુચ્યતે-ગ્રીવાયાં ષોડશ| ચતસ્રો મર્મસંજ્ઞાઃ| દ્વે નીલે દ્વે મન્યે ઇતિ ચતસ્રઃ| અષ્ટૌ મર્મસંજ્ઞાઃ માતૃકા ઇતિ વક્ષ્યમાણાઃ| દ્વે દ્વયોઃ કૃકાટિકયોઃ| દ્વે ચ વિધુરયોરિતિ ષોડશ| હન્વોર્દ્વયોઃ| દ્વે હનુસન્ધિબન્ધનકર્મણી| જિહ્વાયાં ચતસ્રઃ| દ્વે રસબોધને જિહ્વાયા અધસ્તયા દ્વે વાક્પ્રવર્ત્તિન્યૌ ઇતિ ચતસ્રઃ નાસાયાં તિસ્રો યત્ર દ્વે ગન્ધવેદિન્યાવેકા ચ તાલુનીતિ તિસ્રઃ| નેત્રયોઃ ષટ્| નિમેષે દ્વે| ઉન્મેષે દ્વે| અપાઙ્ગયોર્દ્વે ઇતિ ષટ્| લલાટે સપ્ત| કેશાન્તગાશ્ચતસ્રઃ| આવર્ત્તકાખ્યયોર્મર્મણોર્દ્વે| એકા ચ ભ્રૂમધ્યભવે સ્થપન્યાખ્યમર્મણિ ઇતિ સપ્ત| કર્ણયોશ્ચતસ્રઃ| દ્વે શબ્દવાહિન્યૌ| શઙ્ખયોસ્તત્સન્ધિગતે દ્વે ઇતિ ચતસ્રઃ| કેશાન્તેઽષ્ટૌ | દ્વયો રુત્ક્ષેપયોર્દ્વે| સીમન્તેષુ પઞ્ચ| અધિપતૌ રોમાવર્ત્તમર્મણ્યેકા ઇત્યષ્ટૌ| એવં શિરસિ પઞ્ચાશદવેધ્યાઃ| કેવલમેતા એવાવેધ્યાઃ| યાવત્ ક્ષુદ્રિકાઃ અતિસૂક્ષ્માઃ| કુટિલા અનૃજુગામિન્યઃ| સઙ્કીર્ણાઃ બહુભિરનભિવ્યક્તાઃ ગ્રથિતાઃ સઙ્કોચેન ગ્રન્થિરૂપાઃ| તથા સન્ધિષુ કૂર્પરાદિષ્વાશ્રિતાઃ|| ૮||
Adhikarana વાતાદિભિશ્ચ શુદ્ધરક્તવહ સિરાસઙ્ખ્યાવિવરણમ્ (૯) · Śloka ૯
તાસાં યથાસ્વં તુર્યાંશવિભાગેન પઞ્ચસપ્તત્યધિકં શતમનિલરક્તં વહતિ| એષ વિભાગઃ પિત્તશ્લેષ્મશુદ્ધરક્તેષ્વપિ| સ્થિતા હ્યેવં દેહમનુગૃહ્ણન્તિ દોષાઃ| વ્યત્યયેન તુ પીડયન્તિ||૯||
तासां यथास्वं तुर्यांशविभागेन पञ्चसप्तत्यधिकं शतमनिलरक्तं वहति| एष विभागः पित्तश्लेष्मशुद्धरक्तेष्वपि| स्थिता ह्येवं देहमनुगृह्णन्ति दोषाः| व्यत्ययेन तु पीडयन्ति||९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તાસાં ચ સપ્તાનાં શતાનાં યથાસ્વં શઙ્ખાદિગતસિરાણાં ચતુર્થેન વિભાગેન પ્રત્યેકં પઞ્ચસપ્તત્યધિકં વાતાદિમિશ્રં રક્તં શુદ્ધં ચ વહતિ| તેન પઞ્ચસપ્તત્યધિકં શતં સિરાણાં વાતરક્તં વહતિ| તદ્વત્ પિત્તરક્તમ્, શ્લેષ્મરક્તમ્, શુદ્ધરક્તઞ્ચ| એવમનેન સિરાવહનનિયમેન વ્યવસ્થિતા દોષાઃ શરીરમનુગૃહ્ણન્તિ| એતદ્વિપર્ય્યયે પીડયન્તિ|| ૯||
Adhikarana વાતરક્તવહસિરાલક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
તત્ર શ્યાવારુણાઃ પ્રસ્પન્દિન્યઃ સૂક્ષ્માઃ ક્ષણપૂર્ણરિક્તા વાતરક્તં વહન્તિ|૧|
तत्र श्यावारुणाः प्रस्पन्दिन्यः सूक्ष्माः क्षणपूर्णरिक्ता वातरक्तं वहन्ति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana પિત્તરક્તવહસિરાલક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
નીલપીતાસિતાઃ સ્પર્શોષ્ણાઃ ક્ષિપ્રસ્રાવિણ્યઃ પિત્તરક્તમ્|૧|
नीलपीतासिताः स्पर्शोष्णाः क्षिप्रस्राविण्यः पित्तरक्तम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana કફરક્તવહસિરાલક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
ગૌર્ય્યઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરાઃ શીતઃ કણ્ડૂમત્યઃ કફરક્તમ્|૧|
गौर्य्यः स्निग्धाः स्थिराः शीतः कण्डूमत्यः कफरक्तम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સંસર્ગસન્નિપાતવહસિરાલક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
લક્ષણસઙ્કરે સંસર્ગસન્નિપાતરક્તમ્||૧||
लक्षणसङ्करे संसर्गसन्निपातरक्तम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana શુદ્ધરક્તવહસિરાલક્ષણમ્ (૧૦) · Śloka ૧૦
સમાગૂઢાઃ સ્નિગ્ધાઃ રોહિણ્યઃ શુદ્ધરક્તમિતિ||૧૦||
समागूढाः स्निग्धाः रोहिण्यः शुद्धरक्तमिति||१०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
નનુ કથમેતદ્ જ્ઞાયત ઇમાઃ સિરા ઇદં વહન્તીત્યાહ-તત્રેત્યાદિ| સુબોધમ્| ક્ષણેન પૂર્ણાઃ આધ્માતાઃ ક્ષણેન ચ રિક્તાઃ ક્ષિપ્રં શીઘ્રમેવ વહન્તિ સ્રવન્તિ| સંસર્ગે કિં લક્ષણમિત્યાહ-અત્ર તુ યદિ દોષાન્તરેણ સંસૃષ્ટો ભવતિ તદા યથાસ્વં લક્ષણાનાં સઙ્કરો વિજ્ઞેયઃ| રોહિણ્યો લોહિતાઃ| ઇતિ સિરા ઉક્તાઃ|| ૧૦||
Adhikarana ધમનીસઙ્ખ્યા (૧૧) · Śloka ૧૧
ધમન્યસ્તુ ચતુર્વિંશતિઃ||૧૧||
धमन्यस्तु चतुर्विंशतिः||११||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ક્રમપ્રાપ્તા ધમન્યઃ ઉચ્યન્તે-ધમન્યો વિશિષ્ટાઃ સિરા એવ| તાશ્ચ સઙ્ખ્યયા ચતુર્વિંશતિઃ|
Adhikarana ધમનીનામુપયોગઃ (૧) · Śloka ૧
તાભિઃ કાયોઽયમારામ ઇવ જલહારિણીભિઃ કેદાર ઇવ કુલ્યાભિરુપસ્નિહ્યતિ||૧||
ताभिः कायोऽयमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव कुल्याभिरुपस्निह्यति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ધમનીનામધિષ્ઠાનમ્ (૧૨) · Śloka ૧૨
તાભિશ્ચ નાભિશ્ચક્રનાભિરારકૈરિવાવૃતા||૧૨||
ताभिश्च नाभिश्चक्रनाभिरारकैरिवावृता||१२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યથા આરામો જલહારિણીભિઃ કેદારઃ કુલ્યાભિરાપ્યાય્યતે તદ્વત્તાભિર્નાભિપ્રતિબદ્ધાભિઃ કાય આપ્યાય્યતે| ચક્રસ્ય નાભિરક્ષઃ| આરાસ્તન્નિબદ્ધાનિ કાષ્ઠાનિ સુબોધમ્|| ૧૨||
Adhikarana નાભ્યાં વિશેષતઃ પ્રાણાનામવસ્થાનમ્ (૧૩) · Śloka ૧૩
તસ્યાં નાભ્યાં વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ| યતશ્ચ સાઽન્તરગ્ન્યધિષ્ઠાનમ્|૧૩|
तस्यां नाभ्यां विशेषेण प्राणा व्यवस्थिताः| यतश्च साऽन्तरग्न्यधिष्ठानम्|१३|
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યતશ્ચ સા નાભિરન્તરગ્નેરધિષ્ઠાનમતોઽપિ તસ્યા વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ|| ૧૩||
Adhikarana નાભ્યાં વિશેષતઃ પ્રાણાનામવસ્થાનમ્ (૧૩) · Śloka ૧૩
તસ્યાં નાભ્યાં વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ| યતશ્ચ સાઽન્તરગ્ન્યધિષ્ઠાનમ્||૧૩||
तस्यां नाभ्यां विशेषेण प्राणा व्यवस्थिताः| यतश्च साऽन्तरग्न्यधिष्ठानम्||१३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યતશ્ચ સા નાભિરન્તરગ્નેરધિષ્ઠાનમતોઽપિ તસ્યા વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ|| ૧૩||
Adhikarana નાભિગતાનાં ધમનીનાં પ્રસરણમ્ (૧૪) · Śloka ૧૪
તાસાં ખલુ ધમનીનાં દશોર્ધ્વં પ્રસૃતા દશાધશ્ચતસ્રસ્તિર્ય્યક્| તતસ્તાભિર્યથાસ્વમઙ્ગાવયવા ધાર્ય્યન્તે આપયાય્યન્તે ચ||૧૪||
तासां ख़लु धमनीनां दशोर्ध्वं प्रसृता दशाधश्चतस्रस्तिर्य्यक्| ततस्ताभिर्यथास्वमङ्गावयवा धार्य्यन्ते आपयाय्यन्ते च||१४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તાસાં ચ નાભિપ્રતિબદ્ધાનાં મધ્યાદ્દશ ધમન્યઃ ઊર્ધ્વમુપરિ કાયં ગતાઃ| દશાધઃ પ્રસૂતાઃ| તિર્ય્યક્ ચતસ્રઃ|
Adhikarana ઊર્ધ્વધમનીનાં પુનર્વિભાગસ્તત્કાર્ય્યઞ્ચ (૧૫) · Śloka ૧૫
તાસામૂર્ધ્વગા હૃદયમભિપ્રપન્નાઃ પ્રત્યેકં ત્રિધા જાયન્તે| તતસ્ત્રિંશતો મધ્યે દ્વે દ્વે વાતપિત્તકફરક્તરસાન્ વહતઃ| અષ્ટાભિઃ શબ્દરૂપરસગન્ધા ગૃહ્યન્તે| દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં ભાષતે ઘોષં કરોતિ સ્વપિતિ પ્રતિબુધ્યતે ચ| દ્વે ચાશ્રુ વહતઃ| દ્વે ચ સ્તનાશ્રિતે| નાર્યાઃ સ્તન્યં નરસ્ય શુક્રમ્||૧૫||
तासामूर्ध्वगा हृदयमभिप्रपन्नाः प्रत्येकं त्रिधा जायन्ते| ततस्त्रिंशतो मध्ये द्वे द्वे वातपित्तकफरक्तरसान् वहतः| अष्टाभिः शब्दरूपरसगन्धा गृह्यन्ते| द्वाभ्यां द्वाभ्यां भाषते ग़ोषं करोति स्वपिति प्रतिबुध्यते च| द्वे चाश्रु वहतः| द्वे च स्तनाश्रिते| नार्याः स्तन्यं नरस्य शुक्रम्||१५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તાશ્ચ દશ હૃદયં પ્રાપ્ય પ્રત્યેકં ત્રિધા ભિન્નાઃ ત્રિંશત્ સમ્પન્નાઃ| તસ્યાશ્ચ ત્રિંશતો દ્વે-દ્વે વાતાદીન્ પઞ્ચ વહતઃ| એવં તા દશ| શબ્દાદીંશ્ચતુરઃ| અષ્ટાભિઃ પુરુષો ગૃહ્ણીતે| તાભિર્હિ ચિત્તસ્થાનં શબ્દાદીનિ યાન્તિ| ભાષણાદિક્રિયાચતુષ્ટયં દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં કરોતિ| એવં તા અષ્ટૌ| ઘોષઃ શબ્દો વ્યક્તઃ| દ્વે અશ્રુવહતઃ| દ્વે ચ સ્તનાશ્રિતે નાર્ય્યાઃ સ્તન્યં વહતઃ| નરસ્ય તુ ત એવ શુક્રમ્| એવં ત્રિંશત્|| ૧૫||
Adhikarana અધોગાધમનીનાં પુનર્વિભાગસ્તત્કાર્ય્યઞ્ચ (૧૬) · Śloka ૧૬
અધોગમાઃ પક્વાશયસ્થા એવં ત્રિધા જાયન્તે| તત્ર દશાદ્યાઃ પૂર્વવત્| દ્વે વહતોઽન્નં માત્રાશ્રયેણ| દ્વે તોયમ્| દ્વે મૂત્રમ્| દ્વે શુક્રમ્ વહતો દ્વે ચ મુઞ્ચતઃ| ત એવ નારીણામાર્ત્તવમ્| દ્વે વર્ચોનિરસિન્યૌ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધે| એવં દ્વાદશ| શેષા- સ્ત્વષ્ટૌ ધમન્યસ્તિરશ્ચીનાઃ સ્વેદમભિતર્પયન્તિ||૧૬||
अधोगमाः पक्वाशयस्था एवं त्रिधा जायन्ते| तत्र दशाद्याः पूर्ववत्| द्वे वहतोऽन्नं मात्राश्रयेण| द्वे तोयम्| द्वे मूत्रम्| द्वे शुक्रम् वहतो द्वे च मुञ्चतः| त एव नारीणामार्त्तवम्| द्वे वर्चोनिरसिन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे| एवं द्वादश| शेषा- स्त्वष्टौ धमन्यस्तिरश्चीनाः स्वेदमभितर्पयन्ति||१६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
યાસ્તુ નાભેરધોગમા દશ ધમન્યસ્તાઃ પક્વાશય એવં ત્રિંશદ્ભવન્તિ| તસ્યાશ્ચ ત્રિંશતો દશ પુર્વવત્| દ્વે-દ્વે પઞ્ચ વાતાદીન્ વહત ઇત્યર્થઃ| દ્વે માત્રાશ્રયેણાન્નં વહતઃ| માત્રાગ્રહણમાધિક્યપ્રતિષેધપ્રદર્શનાર્થમ્| દ્વે તોયં દ્વે મૂત્રં વહતઃ| દ્વે પુરુષસ્ય શુક્રં દેહે વહતઃ| દ્વે ચ શુક્રં બહિર્મુઞ્ચતઃ| ય એવ પુરુષસ્ય શુક્રં ત એવ સ્ત્રિયા રક્તમ્| ઇતિ ચતસ્રઃ| દ્વે ચ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધે વર્ચોનિરસનકર્મણી| અષ્ટૌ શેષા યા અધોગમા અપિ મનાક્ તિર્ય્યગ્ગતાસ્તાઃ સ્વેદમભિતર્પયન્તિ| એવં નાભેરધસ્ત્રિંશત્|| ૧૬||
Adhikarana તિર્ય્યગ્ગા ધમનીનાં વિવરણમ્ (૧૭) · Śloka ૧૭
તિર્યગ્ગામિન્યશ્ચતસ્રો ભિદ્યમાનાઃ સુબહુધા ભવન્તીત્યુક્તં પ્રાક્||૧૭||
तिर्यग्गामिन्यश्चतस्रो भिद्यमानाः सुबहुधा भवन्तीत्युक्तं प्राक्||१७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તિર્ય્યગ્ગામિન્યશ્ચતસ્રો યા નાભેઃ પાર્શ્વાભ્યાં દ્વે-દ્વે વર્ત્તન્તે| તા ભિદ્યમાનાઃ સત્યો બહુધા ભવન્તિ| એતચ્ચોક્તં પ્રાગઙ્ગવિભાગે| તાભિરિદં પ્રકરણમ્| ઇતિ ધમન્ય ઉક્તાઃ|| ૧૭||
Adhikarana નવ બાહ્યાનિ સ્રોતાંસિ (૧૮) · Śloka ૧૮
સ્રોતાંસિ પુંસાં નવ કર્ણૌ નેત્રે નાસાપુટૌ મુખં પાયુર્મૂત્રપથઃ||૧૮||
स्रोतांसि पुंसां नव कर्णौ नेत्रे नासापुटौ मुख़ं पायुर्मूत्रपथः||१८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ક્રમપ્રાપ્તાનિ સ્રોતાંસ્યુચ્યન્તે| સ્રોતાંસિ છિદ્રાણિ પુંસાં નવ-દ્વે દ્વે દ્વે, એકમેકમેકમિતિ ચ| ઇતિ સ્ત્રી-પુંસયોઃ સાધારણાનિ|| ૧૮||
Adhikarana સ્ત્રીણામધિકાનિ સ્રોતાંસિ (૧૯) · Śloka ૧૯
અન્યાનિ ચ ત્રીણિ સ્ત્રીણાં સ્તનૌ રક્તપથશ્ચ||૧૯||
अन्यानि च त्रीणि स्त्रीणां स्तनौ रक्तपथश्च||१९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ્ત્રીણાં તુ ત્રીણ્યધિકાનિ દ્વે સ્તનસ્રોતસી એકં ચ રજઃપથ ઇતિ બાહ્યાનિ સ્રોતાંસિ|| ૧૯||
Adhikarana જીવિતાયતનાનિ સ્રોતાંસિ (૨૦) · Śloka ૨૦
તથાઽપરાણ્યન્તસ્સ્રોતાંસિ જીવિતાયતનાનિ ત્રયોદશ પ્રાણોદકાન્નધાતુમલાનામયનાનિ||૨૦||
तथाऽपराण्यन्तस्स्रोतांसि जीवितायतनानि त्रयोदश प्राणोदकान्नधातुमलानामयनानि||२०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
આન્તરાણિ ત્રયોદશ જીવિગસ્યાયતનાનિ સ્થાનાનિ| પ્રાણાદીનાં પઞ્ચાનામાયતનાનિ માર્ગાઃ|| ૨૦||
Adhikarana પ્રાણવાહિસ્રોતસાં મૂલમ્ (૨૧) · Śloka ૨૧
તત્ર પ્રાણવાહિનાં હૃદયં મૂલં મહાસ્રોતશ્ચ||૨૧||
तत्र प्राणवाहिनां हृदयं मूलं महास्रोतश्च||२१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તત્રેતિ નિર્ધારણે| પ્રાણવાહિનાં હૃદયં મૂલં મહાસ્રોતશ્ચ|| ૨૧||
Adhikarana પ્રાણવાહિસ્રોતસાં દૂષણાનિ (૨૨) · Śloka ૨૨
તાનિ ધાતુક્ષયરૌક્ષ્યપિપાસાક્ષુદ્વ્યાયામવેગધારણાદિભિર્દુષ્યન્તિ||૨૨||
तानि धातुक्षयरौक्ष्यपिपासाक्षुद्व्यायामवेगधारणादिभिर्दुष्यन्ति||२२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તાનિ ચ ધાતુક્ષયાદિભિર્દુષ્યન્તિ|| ૨૨||
Adhikarana દૂષિતાનાં પ્રાણવાહિસ્રોતસાં લક્ષણાનિ (૨૩) · Śloka ૨૩
તતોઽતિસૃષ્ટં પ્રતિબદ્ધમલ્પાલ્પમભીક્ષ્ણં વા સશબ્દશૂલમુચ્છ્વસનમ્| તત્ર શ્વાસવત્સાધનમ્||૨૩||
ततोऽतिसृष्टं प्रतिबद्धमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूलमुच्छ्वसनम्| तत्र श्वासवत्साधनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તતઃ કારણાદતિસૃષ્ટં વાતિ બદ્ધં વોચ્છ્વસનં ભવતિ| શ્વાસસ્યૈકત્વાદ્વિસર્ગે દીર્ઘશ્ચ ભવતિ| અલ્પાલ્પં સ્તોકમુચ્છ્વસનમ્| અભીક્ષ્ણં વાઽત્યર્થમ્| તત્ર દુષ્ટેષુ પ્રાણવાહિષુ સ્રોતસ્સુ શ્વાસોક્તં ચિકિત્સિતમ્|| ૨૩||
Adhikarana ઉદકવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
ઉદકવાહિનાં તાલુ મૂલં ક્લોમ ચ|૧|
उदकवाहिनां तालु मूलं क्लोम च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ઉદકવાહિસ્રોતસાં દૂષણાનિ (૧) · Śloka ૧
તાન્યામભયાતિપાનોષ્ણશુષ્કાન્નકષાયતૃણનિગ્રહાદિભિર્દુષ્યન્તિ||૧||
तान्यामभयातिपानोष्णशुष्कान्नकषायतृणनिग्रहादिभिर्दुष्यन्ति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana દૂષિતાનામુદકવાહિસ્રોતસાં લક્ષણાનિ (૨) · Śloka ૨
તતોઽતિતૃષ્ણા મુખશોષઃ કર્ણક્ષ્વેડનં તમોદર્શનઞ્ચ| દુષ્ટોદકવહસ્રોતસ્સુ ચિકિત્સા||૨||
ततोऽतितृष्णा मुख़शोषः कर्णक्ष्वेडनं तमोदर्शनञ्च| दुष्टोदकवहस्रोतस्सु चिकित्सा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana દુષ્ટોદકવહસ્રોતસ્સુ ચિકિત્સા (૨૪) · Śloka ૨૪
તત્ર તૃષ્ણોક્તમૌષધમ્||૨૪||
तत्र तृष्णोक्तमौषधम्||२४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ઉદકવાહિનાં સ્રોતસાં તાલુક્લોમની મૂલમ્| તેષામામેન ભયાદિભિર્દૂષણમ્| દુષ્સ્ટત્વાચ્ચાતિતૃષ્ણાદિ ઉત્પત્તિઃ| તત્ર તૃષ્ણોક્તા ચિકિત્સા| અતિપાનં મદ્યસ્ય| ઉષ્ણશુષ્કાભ્યામન્નસ્ય સમ્બન્ધઃ| તૃણ્નિગ્રહસ્તૃષ્ણાવેગનિરોધઃ| આદિગ્રહણેનૈવં પ્રકારણામન્યેષામપ્યાચારકોપશોષકરાણામાહારવિહારાદીનાં ગ્રહણમ્| ક્ષ્વેલનં નાદઃ| તમસ ઇવ દર્શનં તમોદર્શનમપ્રતિપત્તિઃ|| ૨૪||
Adhikarana અન્નવહસ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
અન્નવાહિનામામાશયો મૂલં વામપાર્શ્વઞ્ચ||૧||
अन्नवाहिनामामाशयो मूलं वामपार्श्वञ्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અન્નવહસ્રોતોદુષ્ટ્યાદિ (૨૫) · Śloka ૨૫
તેષાં દુષ્ટૌ સર્વં માત્રાશિતીયોક્તમવગચ્છેત્||૨૫||
तेषां दुष्टौ सर्वं मात्राशितीयोक्तमवगच्छेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અન્નવાહિનાં સ્રોતસાં દુષ્ટત્વે હેતું કાર્ય્યં પ્રતીકારં ચ સર્વં જ્ઞાતું માત્રાશિતીયમધ્યાયમવગચ્છેત્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-અન્નવાહિનામતિમાત્રસમશનાદીનિ દૂષણાનિ| દુષ્ટત્વે વિષૂચિકાદ્યુત્પત્તિ| વમનાદિકા ચિકિત્સા| શેષં સુબોધમ્| મૂલમાશ્રયઃ| ઉપકારાપકારદ્વારમિત્યર્થઃ| એવં પ્રાણોદકાન્નસપ્તધાતુમૂત્રશકૃત્ સ્વેદભેદેન ત્રયોદશવિધાનિ સ્રોતાંસિ| તત્ર પ્રાણોદકાન્નવાહિનાં દુષ્ટૌ હેતુલક્ષણૌષધાન્યુક્તાનિ|| ૨૫||
Adhikarana રસવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલાનિ (૧) · Śloka ૧
રસવાહિનાં હૃદયં મૂલં દશ ધમન્યશ્ચ|૧|
रसवाहिनां हृदयं मूलं दश धमन्यश्च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana રક્તવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
રક્તવાહિનાં યકૃત્ પ્લીહા ચ|૧|
रक्तवाहिनां यकृत् प्लीहा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana માંસવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
માંસવાહિનાં સ્નાયૂનિ ત્વક્ ચ|૧|
मांसवाहिनां स्नायूनि त्वक् च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મેદોવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
મેદોવાહિનાં વૃક્કૌ માંસં ચ|૧|
मेदोवाहिनां वृक्कौ मांसं च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અસ્થિવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
અસ્થિવાહિનાં જઘનં મેદશ્ચ|૧|
अस्थिवाहिनां जग़नं मेदश्च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મજ્જવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
મજ્જવાહિનાં પર્વાણ્યસ્થીનિ ચ|૧|
मज्जवाहिनां पर्वाण्यस्थीनि च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana શુક્રવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
શુક્રવાહિનાં સ્તનૌ મુષ્કૌ મજ્જા ચ|૧|
शुक्रवाहिनां स्तनौ मुष्कौ मज्जा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મૂત્રવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
મૂત્રવાહિનાં બસ્તિર્વઙ્ક્ષૈણા ચ|૧|
मूत्रवाहिनां बस्तिर्वङ्क्षैणा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana શકૃદ્વાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
શકૃદ્વાહિનાં પક્વાશયઃ સ્થૂલાન્ત્રં ચ|૧|
शकृद्वाहिनां पक्वाशयः स्थूलान्त्रं च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સ્વેદવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
સ્વેદવાહિનાં મેદો રોમકૂપાશ્ચ||૧||
स्वेदवाहिनां मेदो रोमकूपाश्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana રસવહાદિસ્રોતસાં દૂષણાદીનિ (૨૬) · Śloka ૨૬
તેષાં દૂષણં વિવિધમહિતાહારવિહારમુપદ્રવાન્ પૃથક્પૃથક્ સાધનં દોષાદિવિજ્ઞાનીયાદ્યથાસ્વં વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણેન લક્ષયેત્||૨૬||
तेषां दूषणं विविधमहिताहारविहारमुपद्रवान् पृथक्पृथक् साधनं दोषादिविज्ञानीयाद्यथास्वं वृद्धिक्षयलक्षणेन लक्षयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તેષાં રસવાહ્યાદીનાં સ્રોતસાં નાનાપ્રકારમહિતાહારવિહારં દૂષણમ્| તચ્ચ તીક્ષ્ણમતિના પરિકલ્પનીયમ્| દુષ્ટાનામુપદ્રવા વ્યાધયઃ તચ્ચિકિત્સા ચ દોષાદિવિજ્ઞાનીયોક્તેન 'રસોઽપિ શ્લેષ્મવત્' ઇત્યાદિના વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણેન લક્ષયેત્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-આહારાદિ વિશેષવશાદ્રસવાહિષુ દુષ્ટેષુ કદાચિદ્રસવૃદ્ધિજા રોગાસ્તત્ર યથાસ્વં ચિકિત્સેતિ| એવં સર્વત્રાપિ વાચ્યમ્|| ૨૬||
Adhikarana સ્રોતસાં વિદ્ધલક્ષણમ્ (૨૭) · Śloka ૨૭
વ્યધે તુ સ્રોતસાં ભ્રમમોહકમ્પપ્રલાપાધ્માનશૂલાઽરુચિતૃટ્છર્દિજ્વરાતિરુધિરસ્રુતિમૂત્રપુરીષરોધા મરણઞ્ચ||૨૭||
व्यधे तु स्रोतसां भ्रममोहकम्पप्रलापाध्मानशूलाऽरुचितृट्छर्दिज्वरातिरुधिरस्रुतिमूत्रपुरीषरोधा मरणञ्च||२७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અનન્તરોક્તાનાં ચ સ્રોતસાં વ્યધે શસ્ત્રાદિતાડને જન્તોર્ભ્રમાદ્યુદ્ભવઃ|| ૨૭||
Adhikarana સ્રોતોવિદ્ધં પ્રત્યાખ્યાય -- ચિકિત્સેત્ (૨૮) · Śloka ૨૮
તસ્માત્સ્રોતોવિદ્ધં પ્રત્યાખ્યાયોપચરેત્||૨૮||
तस्मात्स्रोतोविद्धं प्रत्याख़्यायोपचरेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તસ્માદ્વૈદ્યઃ સ્રોતોવિદ્ધં ચિકિત્સાયાં પ્રત્યાખ્યાનં કૃત્વા અસાધ્યતામુક્ત્વા દૈવાત્કિઞ્ચિદ્ભવેદિતિ શાસ્ત્રાનુગમનેનોપાચરેત્|| ૨૮||
Adhikarana ઉદ્ધૃતશલ્યસ્ય ચિકિત્સાનિર્દેશઃ (૨૯) · Śloka ૨૯
ઉદ્ધૃતશલ્યં ચ સદ્યોવ્રણવિધાનેન||૨૯||
उद्धृतशल्यं च सद्योव्रणविधानेन||२९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અન્તઃશલ્યં ચ સ્રોતોવિદ્ધં શલ્યમુદ્ધૃત્યોપાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કેનેત્યાહ-વક્ષ્યમાણેન સદ્યોવ્રણવિધાનેન|| ૨૯||
Adhikarana સિરાધમની સ્રોતસામભેદઃ (૩૦) · Śloka ૩૦
તત્ર સ્રોતસામેવ વિશેષાઃ સિરાધમન્યઃ||૩૦||
तत्र स्रोतसामेव विशेषाः सिराधमन्यः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અન્યમતેન સિરાદીનાં ભિન્નત્વમ્ (૩૧) · Śloka ૩૧
અન્યે ત્વન્યત્વમિચ્છન્તિ સિરાધમનીસ્રોતસામ્| કેવલં પરસ્પરસન્નિકર્ષાત્ સદૃશકર્મત્વાત્ સૌક્ષ્મ્યાચ્ચ વિભક્તકર્મણામપ્યવિભાગ ઇવ લક્ષ્યતે||૩૧||
अन्ये त्वन्यत्वमिच्छन्ति सिराधमनीस्रोतसाम्| केवलं परस्परसन्निकर्षात् सदृशकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव लक्ष्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અન્યે ત્વાચાર્ય્યાઃ સિરાદીનાં પૃથક્ત્વમિચ્છન્ત્યેવં ચ બ્રુવતે યત્ સિરાદીનાં પરસ્પરવિલક્ષણાનામવિભાગ ઇવ લક્ષ્યતે| તત્ કેવલં પરસ્પરસન્નિકર્ષાદિના હેતુત્રિતયેન| સદૃશં કર્મ વાહકત્વં યેષાં તે તથોક્તાઃ| સૌક્ષ્મ્યં સૂક્ષ્મતા|| ૩૧||
Adhikarana અપરમતેન ધાત્વવકાશાઃ -- સ્રોતશ્શબ્દાદિનામાઃ (૩૨) · Śloka ૩૨
અપરે પુનરાહુઃ-સ્રોતાંસિ સિરાધમન્યો રસવાહિન્યો નાડ્યઃ પન્થાનોઽયનાનિ માર્ગાઃ શરીરચ્છિદ્રાણિ સંવૃ તાસંવૃતાનિ સ્થાનાન્યાશયાઃ ક્ષયા નિકેતાશ્ચેતિ શરીરે ધાત્વવકાશાનાં લક્ષ્યાલક્ષ્યાણાં નામાનીતિ||૩૨||
अपरे पुनराहुः-स्रोतांसि सिराधमन्यो रसवाहिन्यो नाड्यः पन्थानोऽयनानि मार्गाः शरीरच्छिद्राणि संवृ तासंवृतानि स्थानान्याशयाः क्षया निकेताश्चेति शरीरे धात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानीति||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સ્રોતોદુષ્ટ્યા ધાતુદુષ્ટ્યાદિ (૩) · Śloka ૩
તે ચાવકાશાઃ પ્રકુપિતાઃ સ્થાનસ્થાન્ માર્ગસ્થાંશ્ચ ધાતૂન્ પ્રકોપયન્તિ| તેઽપિ કુપિતાસ્તાનિ સ્રોતાંસિ સ્રોતાંસિ ચ સ્રોતાંસિ| ધાતવશ્ચ ધાતૂન્||૩||
ते चावकाशाः प्रकुपिताः स्थानस्थान् मार्गस्थांश्च धातून् प्रकोपयन्ति| तेऽपि कुपितास्तानि स्रोतांसि स्रोतांसि च स्रोतांसि| धातवश्च धातून्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સર્વેષામેવ દૂષયિતારો દોષાઃ (૧) · Śloka ૧
તેષાં સર્વેષામેવ દૂષયિતારો દુષ્ટા દોષાઃ|૧|
तेषां सर्वेषामेव दूषयितारो दुष्टा दोषाः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અગ્નિદોષાદ્દોષદુષ્ટિઃ (૧) · Śloka ૧
તે ચ પ્રાયશો દુષ્યન્ત્યગ્નિદોષાત્|૧|
ते च प्रायशो दुष्यन्त्यग्निदोषात्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અગ્નિનિમિત્તાન્યાયુરારોગ્યાદીનિ (૧) · Śloka ૧
તસ્માત્તન્નિમિત્તાન્યાયુરારોગ્યબલોપચયવર્ણૌજાંસિ|૧|
तस्मात्तन्निमित्तान्यायुरारोग्यबलोपचयवर्णौजांसि|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ધાત્વગ્નિભૂતાગ્નિપ્રભૃતી- ન્યગ્નિપ્રતિબદ્ધાન્યેવ (૧) · Śloka ૧
તત્પ્રતિબદ્ધાન્યેવ ચ રઞ્જકાદીનિ ભૂતાગ્નયો ધાત્વગ્નયશ્ચ||૧||
तत्प्रतिबद्धान्येव च रञ्जकादीनि भूताग्नयो धात्वग्नयश्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana પક્વમન્નમમૃતં વિષં ચાપક્વમ્ (૩૩) · Śloka ૩૩
તથાઽન્નમપિ પિત્તેનૈવ પક્વમમૃતતાં યાત્યપક્વં ચ વિષતામ્||૩૩||
तथाऽन्नमपि पित्तेनैव पक्वममृततां यात्यपक्वं च विषताम्||३३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ્રોતોદુષ્ટ્યા ધાતુદૂષણં ધાતુદુષ્ટ્યા સ્રોતોદૂષણં ચાહ-ત ઇત્યાદિના| પ્રકુપિતા દુષ્ટાઃ સ્થાનમાશયસ્તત્ર તિષ્ઠન્તીતિ સ્થાનસ્થાઃ| સ્રોતાંસિ ચ સ્રોતાંસીતિ યાનિ સ્રોતાંસિ દુષ્ટાનિ ભવન્તિ તાન્યન્યાન્યપિ દૂષયન્તિ| એવં ધાતૂનામપિ વાચ્યમ્| તેષાં સર્વેષાં ધાતૂનાં ધાત્વાશયાનાં ચ દુષ્ટાન્ વાતાદીનન્તરેણ નાન્યદ્ દુષ્ટૌ કારણમ્ | દોષાણાં દુષ્ટિરપિ પ્રાયોઽગ્નિદોષાત્| અન્યત્ સુબોધમ્|| ૩૩||
Adhikarana પાચકાગ્નિઃ (૩૪) · Śloka ૧
તત્ર પિત્તવિશેષઃ પાચકસંજ્ઞોઽગ્નિરિતિ પ્રાગભિહિતઃ||૧||
तत्र पित्तविशेषः पाचकसंज्ञोऽग्निरिति प्रागभिहितः||१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તત્રેત્યાદિના પાચકસંજ્ઞમગ્નિં પ્રસ્તૌતિ| પ્રાગ્દોષભેદીયે પાચકસંજ્ઞઃ પિત્તભેદોઽન્નસ્ય પક્તાગ્નિરિત્યુક્તવાનસાવાચાર્ય્યઃ|| ૩૪||
Adhikarana મતાન્તરેણાગ્નિસ્વરૂપમ્ (૩૫) · Śloka ૩૫
અન્યે પુનરાચક્ષતે-દોષધાતુમલસન્નિપાતજનિતોઽન્તરુષ્મા યથાનિર્દિષ્ટાધિષ્ઠાનકર્માગ્નિરિતિ||૩૫||
अन्ये पुनराचक्षते-दोषधातुमलसन्निपातजनितोऽन्तरुष्मा यथानिर्दिष्टाधिष्ठानकर्माग्निरिति||३५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અન્યે પુનરાચાર્ય્યાઃ પિત્તમગ્નિરિતિ નેચ્છન્તિ| દોષાદિસંયોગવિશેષજનિતોઽન્તશ્શરીર ઉષ્માગ્રહાણ્યધિષ્ઠાનઃ પાકરાગાદિકર્માગ્નિરિત્યાહુઃ| અથાનન્તરમસ્ય ગ્રન્થસ્ય તાત્પર્ય્યાર્થ ઉચ્યતે- ઇહાયુર્વેદે ઉભયેષામાચાર્ય્યાણાં ભિન્નદર્શનમ્| એકેષામન્તરાગ્નિ પક્વાન્નસારાત્ ક્રમેણ ધાતુપરિપોષોઽન્યેષાં યૌગપદ્યેનેતિ|| ૩૫||
Adhikarana અન્નસ્ય સ્થૂલપાકક્રમઃ (૩૬) · Śloka ૩૬
સ ખલુ વિધિવદભ્યવહૃતમન્નજાતં પ્રાણેન વાયુના કોષ્ઠમાકૃષ્ટં દ્રવૈર્વિભિન્નસઙ્ઘાતં સ્નેહેન મૃદૂકૃતમભિસન્ધુક્ષિતઃ સમાનેનામાશયસ્થં સ્થાલીસ્થમિવામ્બુતણ્ડુલમગ્નિરન્તરગ્નિઃ પચતિ||૩૬||
स ख़लु विधिवदभ्यवहृतमन्नजातं प्राणेन वायुना कोष्ठमाकृष्टं द्रवैर्विभिन्नसङ्ग़ातं स्नेहेन मृदूकृतमभिसन्धुक्षितः समानेनामाशयस्थं स्थालीस्थमिवाम्बुतण्डुलमग्निरन्तरग्निः पचति||३६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અત્ર ક્રમવાદિનઃ આહુઃ-પુરુષેણ ભુજ્યમાનમન્નં કઠિનતરદશનાભિઘાતજર્જરિતં પ્રયત્નેનોદીરિતેન પ્રાણાખ્યેનાનિલેન કણ્ઠનાડ્યા મહાસ્રોતસિ નિક્ષિપ્તં નાભિદેશચારિણા સમાનેન નાભિપાર્શ્વગ્રહેત્યાખ્યપિત્તધરાકલામર્ય્યાદે આમાશયે વિધૃતં દ્રવેણ જલાદિના વિભિન્નસઙ્ઘાતં સ્નેહેન ચ માર્દવમાપાદિતં પાચકેનેવ સમાનેન સન્ધુક્ષિતઃ પ્રદીપિતઃ સન્નન્તરગ્નિઃ પચતિ| યથાઽગ્નિઃ બાહ્યસ્તોયતણ્ડુલં સ્થાલીસ્થં પચતિ|| ૩૬||
Adhikarana અન્નસ્યાણુપાકક્રમઃ (૩૭) · Śloka ૩૭
તત્તુ સર્વરસમપિ પચ્યમાનમાદૌ મધુરીભૂતં કફં ફેનીભૂતમુદીરયતિ| તતો વિદગ્ધમમ્લીભૂતમામાશયાત્ ચ્યવમાનમચ્છં પિત્તમ્| પ્રાપ્ય ચ પક્વાશયં કટુકીભૂતમનિલમ્||૩૭||
तत्तु सर्वरसमपि पच्यमानमादौ मधुरीभूतं कफं फेनीभूतमुदीरयति| ततो विदग्धमम्लीभूतमामाशयात् च्यवमानमच्छं पित्तम्| प्राप्य च पक्वाशयं कटुकीभूतमनिलम्||३७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તત્ર ચામાશયે તદન્નં સર્વરસમપિ પચ્યમાનં સત્ પ્રથમ વિક્લેદમાત્રાવસ્થાયાં માધુર્યમિવ પ્રાપ્તં સત્ કફમુદીરયેત્| તચ્ચ ફેનભૂતં યથા દધ્યાદિતઃ ક્ષુભિતાત્ પ્રથમં ફેનસમ્ભવઃ| તતશ્ચામાશયાત્ પાકેન ચ્યવમાનમમ્લીભૂતં સત્સ્વચ્છં પિત્તમુદીરયેત્| તતોઽપ્યામાશયાત્ ચ્યુતં પક્વાશયેઽગ્નિના શોષિતકટુકીભૂતં સત્તદન્નં મારુતમુદીરયેત્|| ૩૭||
Adhikarana ભૌરિકાગ્નિપાકઃ (૩૮) · Śloka ૩૮
તતશ્ચૈવં વિક્લિન્નં આહારે પઞ્ચ પઞ્ચાત્મકા મહાભૂતાગ્નયો વાયુના વ્યસ્તાન્ યથાસ્વં પઞ્ચૈવ ભૂતગુણાનાહારસ્થાન્ પચન્તિ| તે પક્વાઃ પુનર્યથાસ્વમેવ દેહાશ્રિતાંશ્ચ સ્વવિકારભૂતાન્ ભૂતગુણાનાપ્યાયયન્તિ||૩૮||
ततश्चैवं विक्लिन्नं आहारे पञ्च पञ्चात्मका महाभूताग्नयो वायुना व्यस्तान् यथास्वं पञ्चैव भूतगुणानाहारस्थान् पचन्ति| ते पक्वाः पुनर्यथास्वमेव देहाश्रितांश्च स्वविकारभूतान् भूतगुणानाप्याययन्ति||३८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
જઠરાગ્નિના કિઞ્ચિત્પક્વવિક્લિન્નાહારે પઞ્ચ મહાભૂતાગ્નયઃ પાર્થિવાદયઃ પઞ્ચાહારસ્થાન્ યથાસ્વં મહાભૂતગુણાન્ પાર્થિવાદીન આહારભાગાન્ પચન્તિ| પાર્થિવોઽગ્નિસાદૃશ્યાત્ પાર્થિવમેવાહારભાગં પચતિ| આપ્ય આપ્યમેવ| સર્વત્ર ગુણશબ્દોઽવયવવાચી| તે ચ પાર્થિવાદયઃ પઞ્ચ ગુણા પાર્થિવાદિભિઃ પઞ્ચભિરગ્નિભિઃ પક્વાઃ પાર્થિવાદીનેકદેહસ્થાન્ ભૂતગુણાનાપ્યાયયન્તિ| યથાસ્વમાત્મીયજાત્યનતિક્રમેણ સ્વવિકારભૂતાનિત્યન્નવિકારા એવદેહે મહાભૂતગુણાઃ|| ૩૮||
Adhikarana સારકિટ્ટવિભજનમ્ (૩૯) · Śloka ૩૯
એવઞ્ચ પક્વાદાહારાદ્વિવિધૌષધગર્ભાદિવ સ્નેહાદચ્છઃ સારભૂતો રસાખ્યઃ કિટ્ટાખ્યશ્ચ મલોઽભિનિર્વર્તતે||૩૯||
एवञ्च पक्वादाहाराद्विविधौषधगर्भादिव स्नेहादच्छः सारभूतो रसाख़्यः किट्टाख़्यश्च मलोऽभिनिर्वर्तते||३९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
એવમનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ પક્વાદન્નાત્ દ્વૌ રાશી ભવતઃ- કિટ્ટં સારશ્ચ| યથા નાનાપ્રકારૌષધગર્ભાદ્ ઘૃતાત્ સ્નેહઃ કલ્કશ્ચ|
Adhikarana સારકિટ્ટાભ્યાં સ્રોતઃપૂરણમ્ (૪૦) · Śloka ૪૦
તાભ્યાઞ્ચ સારમલાભ્યાં તદાત્મકાનામેવ શરીરગુણાનાં ધાત્વાખ્યાનાં યથાસ્વં સ્રોતાંસિ પારમ્પર્ય્યેણાવિચ્છિન્નસન્તાનમાપૂર્ય્યન્તે||૪૦||
ताभ्याञ्च सारमलाभ्यां तदात्मकानामेव शरीरगुणानां धात्वाख़्यानां यथास्वं स्रोतांसि पारम्पर्य्येणाविच्छिन्नसन्तानमापूर्य्यन्ते||४०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તાભ્યાં સારમલાભ્યાં તદાત્મકાનાં સારમલસ્વભાવાનાં ધાત્વાખ્યાનાં શરીરગુણાનાં રક્તાદીનાં મૂત્રદીનાં ચ પારમ્પર્ય્યેણ ક્રમપ્રાપ્ત્યાવિચ્છિન્નપ્રવાહં કૃત્વા સ્રોતાંસ્યાઽઽપૂર્ય્યન્તે|| ૪૦||
Adhikarana ધાતુપોષણક્રમઃ (૪૧) · Śloka ૧
સ્રોતોભ્યશ્ચ યથાવિભાગં યથાયથમેવ ધાતવઃ પુષ્યન્તિ||૧||
स्रोतोभ्यश्च यथाविभागं यथायथमेव धातवः पुष्यन्ति||१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તેભ્યો યથાસ્વં ધાતવઃ પુષ્યન્તિ|| ૪૧||
Adhikarana ધાતૂનાં મિથઃ પોષ્યપોષક- ત્વેઽપિ ન પૂર્વેષામપચયઃ (૪૨) · Śloka ૪૨
ઉત્તરોત્તરાનુપ્રવેશેઽપિ ચ પુર્વેષાં સ્રોતસાં યથાકાલં સમ્યગાહારોપયોગેન પરિણામવતાપ્યાય્યમાનાનાં નાપચયો ભવતિ| તતશ્ચ ધાત્વાખ્યાઃ પ્રસાદમલાઃ સ્વં સ્વમેવ માનમનુવર્તન્તે યથાવયઃશરીરમ્||૪૨||
उत्तरोत्तरानुप्रवेशेऽपि च पुर्वेषां स्रोतसां यथाकालं सम्यगाहारोपयोगेन परिणामवताप्याय्यमानानां नापचयो भवति| ततश्च धात्वाख़्याः प्रसादमलाः स्वं स्वमेव मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम्||४२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
પૂર્વસ્ય રક્તાદેર્ધાતોરુત્તરાનુપ્રવેશેઽપિ માંસાદિભાવગમનેઽપિ ન પૂર્વેષાં રક્તાદિસ્રોતસામપચયો ભવતિ| કિમ્ભૂતાનાં પૂર્વધાતુસ્રોતસામ્ ? યથાકાલં કાલવિચ્છેદેન સમ્યગાહારોપયોગેનાપ્યાય્યમાનાનામ્| કિમ્ભૂતેનાહારોપયોગેનાહ-પરિણામવતા| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-સદૈવાવિચ્છેદેન સ્રોતાંસિ પરિણતોઽન્નસારો યાતિ| પૂર્વેભ્યશ્ચ પૂર્વાણ્યાપૂર્ય્યન્તે| અતસ્તેષામનપચયઃ| તથા પરિણામેન ચ ધાત્વાખ્યા દેહધારણાઃ પ્રસાદાશ્ચ મલાશ્ચ વયશ્શરીરાનતિક્રમેણ સ્વં-સ્વં પ્રમાણમઞ્જલ્યાદિવિશેષેણોક્તં નાતિવર્ત્તન્તે| પ્રસાદાઃ સારા રક્તમાંસકણ્ડરાદીનિ| મલાઃ કિટ્ટં કફલસીકાપિત્તાદિ| વયોઽનતિક્રમેણેતિ બાલસ્ય પ્રવૃદ્ધસ્ય ચોક્તાત્ પરિમાણાદ્ધીનત્વં નેતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| યથાશરીરમિતિ મહાશરીરેષુ પ્રસાદમલાઃ પ્રભૂતા ભવન્તિ| લઘુદેહેષ્વલ્પતા ઇતિ જ્ઞાપયતિ||
Adhikarana ક્રમધાતુપરિણામાદિનિર્દેશઃ (૪૩) · Śloka ૪૩
તત્રાઽઽહારરસો વ્યાનવિક્ષિપ્તો યથાસ્વં સપ્તસુ ધાત્વગ્નિષુ ક્રમાત્ પચ્યમાનઃ સ્વાત્મભાવપ્રચ્યુતિસમનન્તરમેવ પ્રાપ્તરક્તાદિધાતુસંજ્ઞકઃ કાલવદસ્ખલિતબલપ્રમાણો દેહમૂર્જયિત્વા ધાતૂન્ ધાતુમલાંશ્ચ પુષ્ણાતિ||૪૩||
तत्राऽऽहाररसो व्यानविक्षिप्तो यथास्वं सप्तसु धात्वग्निषु क्रमात् पच्यमानः स्वात्मभावप्रच्युतिसमनन्तरमेव प्राप्तरक्तादिधातुसंज्ञकः कालवदस्ख़लितबलप्रमाणो देहमूर्जयित्वा धातून् धातुमलांश्च पुष्णाति||४३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તત્રેત્યાદિનાઽસ્મિન્ ક્રમધાતુપાકવાદે ક્રમં દર્શયતિ| આહારસ્ય પ્રધાનાગ્નિના પક્વસ્ય સતઃ યો રસો ભવતિ સ વ્યાનેન હૃદયમૂલભવેન વાયુના વિક્ષિપ્તઃ પ્રેરિતઃ સ્રોતસ્સુ વિનિયુક્તાઃ સન્ ધાત્વગ્નિષુ પચ્યમાનઃ વિશિષ્ટતત્કાલવ્યપદેશયોગ્યસ્વરૂપપ્રચ્યુત્યેકકાલં પ્રાપ્તરક્તાદિધાતુસંજ્ઞઃ કાલવદવિચ્છિન્નવાહી ધાતૂન્ રક્તાદીન્ ધાતુમલાંશ્ચ કફાદીન્ પુષ્ણાતિ| રક્તં રક્તાગ્નેરેવ પાકેન ભવતિ| માંસં માંસાગ્નિરેવેત્યેવમાદિ યથાસ્વશબ્દર્થઃ દેહમૂર્જયન્ શરીરં પ્રાણયન્|| ૪૩||
Adhikarana મૂત્રપુરીષોત્પત્તિઃ (૪૪) · Śloka ૪૪
અથાન્નકિટ્ટમચ્છં મૂત્રં ઘનં શકૃત્||૪૪||
अथान्नकिट्टमच्छं मूत्रं ग़नं शकृत्||४४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અથેત્યાદિના પ્રસાદમલયોર્વિભાગં દર્શયતિ| યો યસ્ય પાકાત્ પ્રસાદઃ સ તસ્ય સારો, યો મલઃ સ કિટ્ટઃ| સુબોધમ્|| ૪૪||
Adhikarana રસસ્ય સારકિટ્ટે (૧) · Śloka ૧
રસસ્ય સારો રક્તં મલઃ કફો લસીકા ચ||૧||
रसस्य सारो रक्तं मलः कफो लसीका च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana રક્તસ્ય સારકિટ્ટે (૨) · Śloka ૨
રક્તસ્ય સારો માંસં કણ્ડરાઃ સિરાશ્ચ| મલઃ પિત્તમ્|૨|
रक्तस्य सारो मांसं कण्डराः सिराश्च| मलः पित्तम्|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana માંસસ્ય સારકિટ્ટે (૨) · Śloka ૨
માંસસ્ય સારો મેદસ્ત્વચો વસા ચ| કિટ્ટં કર્ણાક્ષિનાસિકાસ્યરોમકૂપપ્રજનનમલાઃ|૨|
मांसस्य सारो मेदस्त्वचो वसा च| किट्टं कर्णाक्षिनासिकास्यरोमकूपप्रजननमलाः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મેદસઃ સારકિટ્ટે (૨) · Śloka ૨
મેદસઃ સારોઽસ્થિસ્નાયુસન્ધયઃ| કિટ્ટં સ્વેદઃ|૨|
मेदसः सारोऽस्थिस्नायुसन्धयः| किट्टं स्वेदः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અસ્થ્નઃ સારકિટ્ટે (૨) · Śloka ૨
અસ્થ્નઃ સારો મજ્જા| કિટ્ટં કેશરોમનખાઃ||૨||
अस्थ्नः सारो मज्जा| किट्टं केशरोमनख़ाः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મજ્જ્ઞઃ સારકિટ્ટે (૪૫) · Śloka ૪૫
મજ્જ્ઞસ્તુ સારઃ શુક્રં મલોઽક્ષિવિટ્ત્વચાં સ્નેહઃ||૪૫||
मज्ज्ञस्तु सारः शुक्रं मलोऽक्षिविट्त्वचां स्नेहः||४५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અન્નમલસ્ય ઘનાચ્છભેદેન દ્વૈવિધ્યમ્| લસીકા જલસદૃશી| વસા સ્વચ્છસ્નેહઃ| કર્ણાદિષટ્કસ્ય મલશબ્દેન સમ્બન્ધઃ| કર્ણાદિષુ મલો દૃશ્યત એવ| પ્રજનનં મેહનમ્| સન્ધયોઽસ્થિભાગાઃ પૂર્વમુક્તાઃ| અક્ષ્યાદેઃ સ્નેહો મલઃ|| ૪૫||
Adhikarana શુક્રસ્ય સારઃ (૪૬) · Śloka ૪૬
શુક્રસ્ય સારમોજઃ| અત્યન્તશુદ્ધતયાઽસ્ય મલાભાવઃ| અન્યે પુનરત એવ તસ્ય નેચ્છન્તિ પાકમ્| અપરે પુનઃ શુક્રસારં ગર્ભમેવામનન્તિ||૪૬||
शुक्रस्य सारमोजः| अत्यन्तशुद्धतयाऽस्य मलाभावः| अन्ये पुनरत एव तस्य नेच्छन्ति पाकम्| अपरे पुनः शुक्रसारं गर्भमेवामनन्ति||४६||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
શુક્રસ્ય તુ ક્રમેણ સારસારત્વાચ્છુદ્ધતયા મલાભાવઃ| અપરે આચાર્ય્યાઃ| અતઃ સારાદપિ સારતરત્વાદ્ધેતોઃ શુક્રસ્ય પાકં નેચ્છન્તિ| અન્યે ત્વાચાર્ય્યાઃ શુક્રસ્ય સારો ગર્ભ ઇત્યામનન્તીતિ|
Adhikarana પઞ્ચાત્મકસ્ય વાયોરુત્પત્તિઃ (૪૭) · Śloka ૪૭
વાયુઃ પુનરગ્નેરાહારસ્ય ચ બહ્વલ્પતયા તસ્માત્તસ્માન્મૂર્ચ્છનાવિશેષાદમૂર્ત્તઃ શબ્દવાનીષચ્છબ્દઃ પ્રચુરોઽલ્પો વા પઞ્ચાત્મા કોષ્ઠે પ્રાદુર્ભવતિ||૪૭||
वायुः पुनरग्नेराहारस्य च बह्वल्पतया तस्मात्तस्मान्मूर्च्छनाविशेषादमूर्त्तः शब्दवानीषच्छब्दः प्रचुरोऽल्पो वा पञ्चात्मा कोष्ठे प्रादुर्भवति||४७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
આધ્યાત્મિકાનાં ભાવાનાં સમ્ભવોક્તિપ્રસઙ્ગે વાયોર્દ્વિતયેન પ્રકારેણ સમ્ભવ ઉચ્યતે| વાયુઃ કોષ્ઠે પ્રાણાદિભેદેન પઞ્ચાત્મા પ્રાદુર્ભવતિ| કુતો હેતોઃ ? આભ્યાં મૂર્ચ્છનાવિશેષાત્| કથમાહ-અગ્નેર્બહુતયા કદાચિદગ્નેઃ સમત્વેઽપ્યાહારસ્યાલ્પતયા ચ| વાયુઃ કુતશ્ચિન્મૂર્ચ્છનાવિશેષાદમૂર્ત્તોઽપિ સઞ્છબ્દવાન્ ભવતિ| કુતોઽપીષચ્છબ્દઃ કુતોઽપિ પ્રચુરઃ| કુતોઽપ્યલ્પ ઇતિ| અમૂર્ત્તોઽકઠિનઃ|| ૪૭||
Adhikarana 'સર્વેઽન્નમયા ભાવાઃ' ક્રમધાતુવાદ- સિદ્ધાન્તોપસંહારઃ (૪૮) · Śloka ૪૮
એવં ચ કૃત્વાઽન્નમયા એવ દેહે સર્વે ભાવાઃ| તેનૈવ ચેદમેવં ચિરેણ વ્યાપ્તમન્તર્બહિઃ શરીરયન્ત્રમનવરતપ્રવાહેણ સ્વાસ્થ્યબલોપચયયુક્તં યાવત્ કર્મોપાદાનં યાપ્યતે| અન્યથા ત્વન્નરસોક્ષેપણાદ્વિબદ્ધસ્રોતસા વા યથાવદન- ભિસન્ધીયમાનધાતુપ્રવાહમન્તરા વ્યવચ્છિદ્યતે| વ્યાધિ ભાજનં વા ભવતિ||૪૮||
एवं च कृत्वाऽन्नमया एव देहे सर्वे भावाः| तेनैव चेदमेवं चिरेण व्याप्तमन्तर्बहिः शरीरयन्त्रमनवरतप्रवाहेण स्वास्थ्यबलोपचययुक्तं यावत् कर्मोपादानं याप्यते| अन्यथा त्वन्नरसोक्षेपणाद्विबद्धस्रोतसा वा यथावदन- भिसन्धीयमानधातुप्रवाहमन्तरा व्यवच्छिद्यते| व्याधि भाजनं वा भवति||४८||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તસ્માત્ સર્વે શારીરા ભાવા અન્નમયાઃ| તેનૈવ ચાન્નેનાવિચ્છિન્નપ્રવાહેણ ઇદમનન્તરોક્તેન ક્રમેણ શરીરં વિપરિણમતિ| અધ્યાત્મેત્યાત્મનિ બહિર્વહિર્ભાગે| શરીરયન્ત્રકં યાપ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કિમ્ભૂતમિત્યાહ-સ્વાસ્થ્યેન બલોપચયેન ચ યુક્તમ્| એતચ્ચ યાવત્કર્મોપાદાનમાહ| તદ્ધેતુકકર્મપરિક્ષયાત્| અન્યથેત્યાદિ સુબોધમ્| ઇતિ ક્રમધાતુવાદઃ|| ૪૮||
Adhikarana અન્યમતેન રસાદિધાતુસમ્ભવક્રમઃ (૪૯) · Śloka ૪૯
અન્યે તુ વર્ણયન્તિ-અભ્યવહૃતમાત્રસ્યાહાઽઽરસ્ય કણ્ઠનાડીપ્રલુઠિતસ્ય મહાનિમ્નમવતીર્ણસ્ય યો ય એવાંશઃ કાયાગ્નિનાઽવલીઢઃ પાકમુપનીયતે તસ્ય તસ્યૈવ પ્રસાદાખ્યો રસલેશોઽભિનિર્વૃત્તિસમનન્તરં સમં સમસ્તધાતુષુ સંવૃતાસંવૃતૈઃ પ્રવિસૃતો વિવૃતમુખેષ્વાસન્નેષુ સ્રોતસ્સુ ભૂયાન્ પ્રથમતરં ચાન્વેતિ| પર્ય્યાયેણેતરેષ્વપિ| એવમન્નરસ એવ સાક્ષાત્સર્વધાતૂન્ કેનચિદેવ કાલભેદેન પુષ્ણાતિ ન પુનર્ધાતવો ધાત્વન્તરતાં સ્વરૂપોપમર્દેન પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ||૪૯||
अन्ये तु वर्णयन्ति-अभ्यवहृतमात्रस्याहाऽऽरस्य कण्ठनाडीप्रलुठितस्य महानिम्नमवतीर्णस्य यो य एवांशः कायाग्निनाऽवलीढः पाकमुपनीयते तस्य तस्यैव प्रसादाख़्यो रसलेशोऽभिनिर्वृत्तिसमनन्तरं समं समस्तधातुषु संवृतासंवृतैः प्रविसृतो विवृतमुख़ेष्वासन्नेषु स्रोतस्सु भूयान् प्रथमतरं चान्वेति| पर्य्यायेणेतरेष्वपि| एवमन्नरस एव साक्षात्सर्वधातून् केनचिदेव कालभेदेन पुष्णाति न पुनर्धातवो धात्वन्तरतां स्वरूपोपमर्देन प्रतिपद्यन्त इति||४९||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અન્યે પુનરાચાર્ય્યાઃ અન્નરસાદેવ સકલધાતુસમ્ભવં વર્ણયન્તિ| ન ચ ધાતોર્ધાત્વન્તરાદુત્પત્તિમિચ્છન્તિ| કથમિત્યાહ-અભ્યવહૃતમાત્રસ્યેત્યાદિ| ય એવાહારભાગઃ કોષ્ઠપ્રાપ્તિસમનન્તરમગ્નિના સમ્બધ્યતે તસ્યૈવ તેન પક્વસ્યયોઽન્નસારઃ સ તદૈવ સર્વધાતુસ્રોતસ્સ્વનુગચ્છતિ| કેવલં ત્વયં વિશેષઃ| વિવૃતમુખેષુ અસંવૃતેષુ સ્રોતસ્સુ સારસમ્ભવદેશાસન્નેષુ ચ પ્રથમમન્વેતિ ભૂયાંશ્ચાન્વેતિ| ઇતરેષુ સંવૃત્તમુખેષુ દૂરેષુ ચ વિપર્ય્યયેણ| સ્વલ્પશ્ચિરેણ ચેત્યર્થઃ| એવમસ્મિન્ પક્ષે કેવલ- મધિકૃતસ્યાન્નસારસ્ય સકલધાતુપરિપાકત્વમુક્તમ્| યથોત્તરં તુ ધાતુસ્રોતસાં સંવૃતમુખત્વાદ્ દૂરદૂરતરત્વાચ્ચ કાલભેદ અઙ્ગીકૃત એવ| તેન દ્વયોરપિ પક્ષયોરન્યતયા ન યુગપદ્ધાતુસમ્ભવઃ| એકત્ર ધાતોર્ધાત્વન્તરોત્પાદાદન્યત્ર સંવૃતત્વદૂરત્વાભ્યામિતિ| સુબોધમ્|| ૪૯||
Adhikarana બલભેદેનાગ્નેશ્ચાતુર્વિધ્યમ્ (૨) · Śloka ૨
અગ્નિસ્તુ બલભેદેન ચતુર્વિધો ભવતિ| સમો વિષમસ્તીક્ષ્ણો મન્દશ્ચ||૨||
अग्निस्तु बलभेदेन चतुर्विधो भवति| समो विषमस्तीक्ष्णो मन्दश्च||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સમાગ્નિલક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
તત્ર સમો યઃ સમ્યગેવોપયુક્તમન્નં સમ્યક્ પચતિ|૧|
तत्र समो यः सम्यगेवोपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana વિષમાગ્નિલક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
વિષમોઽસમ્યગપ્યપયુક્તં પચતિ સમ્યગપિ ચ ન પચતિ||૧||
विषमोऽसम्यगप्यपयुक्तं पचति सम्यगपि च न पचति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana તીક્ષ્ણાગ્નિલક્ષણમ્ (૨) · Śloka ૨
તીક્ષ્ણોઽસમ્યગપ્યુપયુક્તમાશુ પચતિ| સ એવ વર્ધમાનો ઽત્યગ્નિર્ભવતિ||૨||
तीक्ष्णोऽसम्यगप्युपयुक्तमाशु पचति| स एव वर्धमानो ऽत्यग्निर्भवति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મન્દાગ્નિલક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
મન્દસ્તુ સમ્યગપ્યુપયુક્તમુદરગૌરવાધ્માનવિબન્ધાટોપાન્ત્રકૂજનમુખશોષવાયુસ્તમ્ભાદીન્યામલિઙ્ગાનિ દર્શયિત્વા ચિરાત્ પચતિ||૧||
मन्दस्तु सम्यगप्युपयुक्तमुदरगौरवाध्मानविबन्धाटोपान्त्रकूजनमुख़शोषवायुस्तम्भादीन्यामलिङ्गानि दर्शयित्वा चिरात् पचति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana જાઠરાગ્નેઃ રક્ષણીયત્વં તત્ર ક્રમશ્ચ (૫૦) · Śloka ૫૦
બાહ્યેનાપિ ચ જ્વાલાઙ્ગારાત્મકેનાગ્નિના નૈકાકારઃ સર્વદા પાકો ભવતિ| કિમુતાન્તરાશ્રયેણોષ્ણાત્મના સમેનાપિ| તસ્માત્ તં પ્રયત્નતો રક્ષેત્||૫૦||
बाह्येनापि च ज्वालाङ्गारात्मकेनाग्निना नैकाकारः सर्वदा पाको भवति| किमुतान्तराश्रयेणोष्णात्मना समेनापि| तस्मात् तं प्रयत्नतो रक्षेत्||५०||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અગ્નિસ્ત્વિતિ| બલભેદેનેતિ અગ્નિચાત્રુવિધ્યકારણમ્| તત્રેત્યાદિનાઽસ્યાગ્નિચતુષ્ટયસ્ય લક્ષણમુચ્યતે| સમો નિત્યધર્મા ઇતિ ચ સર્વત્રાન્નરક્ષામાત્રાશીત્યાદ્યુક્તપ્રકારેણ| ઉદરગૌરવાદીન્યામલિઙ્ગાન્યાદિગ્રહણેનાન્યાનિ ચ| બાહ્યોનાપીત્યાદિના જાઠરસ્યાગ્નેઃ પ્રયત્નપરિરક્ષણીયત્વં દર્શયતિ|| ૫૦||
Adhikarana અગ્નીનાં રક્ષણં વૈષમ્યે ચિકિત્સા ચ (૫૧) · Śloka ૫૧
તત્ર પ્રવરેણ સાત્મ્યેન સમં યથાસ્વમપરેણેતરાન્ ક્રમશઃ સાત્મ્યમાપાદ્ય પ્રવરેણ પરિપાલયેદ્દોષોપક્રમણિયોક્તેન ચ વાતાદિસાધનેન ગ્રહણીરોગવિહિતૈશ્ચૌષધવ્યાયામમયોગૈરિતિ||૫૧||
तत्र प्रवरेण सात्म्येन समं यथास्वमपरेणेतरान् क्रमशः सात्म्यमापाद्य प्रवरेण परिपालयेद्दोषोपक्रमणियोक्तेन च वातादिसाधनेन ग्रहणीरोगविहितैश्चौषधव्यायाममयोगैरिति||५१||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
તત્રેતિ નિર્ધારણે| સમમુત્કૃષ્ટમગ્નિમુત્કૃષ્ટેન સાત્મ્યેન સર્વરસાખ્યેન રક્ષેદિતરાન્ વિષમાદીનગ્નીનિતરેણ પ્રવરેણ સાત્મ્યેનાસર્વરસાખ્યેન| યથાદોષં સાત્મ્યમાપાદ્ય પ્રવરેણૈવ પરિપાલયેત્| દોષોપક્રમણીયોક્તયા વાતચિકિત્સયા વિષમમ્| પિત્તચિકિત્સયા તીક્ષ્ણમ્| કફચિકિત્સયા ચ મન્દં ચિકિત્સેત્| વાતાદિગ્રહણીદોષોક્તેન વિધાનેન ક્રમેણ વિષમાદીનૌષધયોગૈર્વ્યાયામયોગૈશ્ચ|| ૫૧||
Adhikarana સ્રોતસાં લક્ષણમ્ (૫૨) · Śloka ૫૨
ભવતિ ચાત્ર- સ્વધાતુસમવર્ણાનિ વૃત્તસ્થૂલાન્યણૂનિ ચ| સ્રોતાંસિ દીર્ઘાણ્યાકૃત્યા પ્રતાનસદૃશાનિ ચ| સ્રોતોદૂષકઃ આહારઃ વિહારશ્ચ આહારશ્ચ વિહારશ્ચ યઃ સ્યાદ્દોષગુણૈઃ સમઃ| ધાતુભિર્વિગુણો યશ્ચ સ્રોતસાં સ પ્રદૂષકઃ| સ્રોતોદુષ્ટિલક્ષણમ્ અતિપ્રવૃત્તિઃ સઙ્ગો વા સિરાણાં ગ્રન્થયોઽપિ વા| વિમાર્ગતો વા ગમનં સ્રોતસાં દુષ્ટિલક્ષણમ્||૫૨||
भवति चात्र- स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्ग़ाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च| स्रोतोदूषकः आहारः विहारश्च आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणो यश्च स्रोतसां स प्रदूषकः| स्रोतोदुष्टिलक्षणम् अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गतो वा गमनं स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||५२||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ભવતિ ચાત્રેતિ પદ્યારમ્ભે રીતિઃ| સ્રોતાંસિ સ્વસ્ય ધાતોર્વર્ણેન સમાનિ| રક્તસ્રોતાંસિ રક્તવર્ણાનિ| માંસસ્રોતાંસિ માંસવર્ણાન્યેવં સર્વત્ર વાચ્યમ્| કાનિચિત્ સ્થૂલાનિ| કાનિચિદણૂનિ સૂક્ષ્માણિ| પ્રતાનસદૃશાનિ વલ્લીવદનેકભઙ્ગીપ્રવાહયુક્તાનિ| તેષાઞ્ચ સ્રૌતસામાહારો વિહારશ્ચ પ્રદૂષકઃ| કિમ્ભૂત આહ-દોષસ્ય વાતાદીનામન્યતમસ્ય ગુણૈઃ સમઃ તથાપિ યો વાતાદીનામન્યતમસ્ય સમગુણોઽપિ ધાતુર્ભિર્વિગુણઃ| યસ્ય ધાતોર્ય એવાહારો વિહારશ્ચ ગુણૈર્વિપરીતઃ સ એવ તસ્ય સ્રોતસાં દૂષકઃ|| ૫૨||
Adhikarana સ્રોતોદ્વારાણાં સ્વરૂપમ્ (૫૩) · Śloka ૫૩
બિસાનામિવ સૂક્ષ્માણિ દૂરં વિપ્રસૃતાનિ ચ| દ્વારાણિ સ્રોતસાં દેહે રસો યૈરુપચીયતે||૫૩||
बिसानामिव सूक्ष्माणि दूरं विप्रसृतानि च| द्वाराणि स्रोतसां देहे रसो यैरुपचीयते||५३||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સુબોધમ્|| ૫૩||
Adhikarana અન્નસ્ય શુક્રત્વપ્રાપ્તિકાલે મતભેદાઃ (૫૪) · Śloka ૫૪
કેચિદાહુરહોરાત્રાત્ ષડહાદપરે પરે| માસાત્ પ્રયાતિ શુક્રત્વમન્નં પાકક્રમાદિભિઃ| વૃવ્યાદીનિ પ્રભાવેણ સદ્યઃ શુક્રાદિ કુર્વતે| પ્રાયઃ કરોત્યહોરાત્રાત્ કર્માન્યદપિ ભેષજમ્||૫૪||
केचिदाहुरहोरात्रात् षडहादपरे परे| मासात् प्रयाति शुक्रत्वमन्नं पाकक्रमादिभिः| वृव्यादीनि प्रभावेण सद्यः शुक्रादि कुर्वते| प्रायः करोत्यहोरात्रात् कर्मान्यदपि भेषजम्||५४||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
અથાન્નસ્ય સારઃ કિયતા કાલેન સપ્તધાતૂન્ અભિવ્યાપ્નોતીત્યાઽઽહ-કિચિદિત્યાદિના| મતત્રયમેતત્| પાકક્રમાદિભિર્ધાતુપરિણતેઃ| સ્વલ્પૈર્દિનૈરસમ્ભવં પ્રદર્શયતિ| નનુ ચૈકસ્મન્નેવાહ્નિ વૃષ્યાદીનાં શુક્રાદિકર્ત્તૃત્વં દૃષ્ટં તત્ કથમિત્યાહ-વૃષ્યાદીનીત્યાદિ| પ્રભાવઃ સર્વાતિશાયિની શક્તિઃ| એકેનાદિશબ્દેન ગ્રહણમ્| એકાહઃ ષડ્રાત્રમાસભેદેન મતત્રયે સ્થિતે પ્રભાવાદેવ વાગ્ભટઃ સર્વશાસ્ત્રસિદ્ધાન્તં દર્શયતિ-પ્રાય ઇત્યાદિના| ન કેવલં વૃષ્યાદિ, યાવદન્યદપિ ભેષજં પ્રાયઃ અહોરાત્રાદેવ કર્મ કરોતિ| અહોરાત્રમતિક્રમ્ય ઘૃતલેહાદીનાં યદ્યપિ માત્રાભ્યાસેન રોગોપશમાખ્યકાર્ય્યનિર્વૃત્તિસ્તથાપિ તેષાં દિનાનુદિનં કાર્ય્યકર્ત્તૃત્વં વિદ્યત એવેતિ પ્રદર્શનાર્થં પ્રાયોગ્રહણમ્|| ૫૪||
Adhikarana ધાતુમલસંગ્રહશ્લોકઃ (૫૫) · Śloka ૫૫
કફઃ પિત્તં મલઃ ખેષુ પ્રસ્વેદો નખરોમ ચ| સ્નેહોઽક્ષિત્વગ્વિશામોજો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ||૫૫||
कफः पित्तं मलः ख़ेषु प्रस्वेदो नख़रोम च| स्नेहोऽक्षित्वग्विशामोजो धातूनां क्रमशो मलाः||५५||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
પુર્વોક્તમેવ સંગ્રહશ્લોકેનાહ-કફ ઇત્યાદિ| કફાદીનિ રસાદીનાં ક્રમેણ મલાઃ| રસસ્ય કફોરક્તસ્ય પિત્તમ્| માંસસ્ય કર્ણનાસિકાદિસ્રોતોમલાઃ| મેદસઃ પ્રસ્વેદઃ અસ્થ્નો નખરોમ| મજ્જો નેત્રાદિસ્નેહઃ| પૂર્વસ્યૈવ સંગ્રહાદપુનરુક્તમ્|| ૫૫||
Adhikarana અગ્નિમૂલે મરણજીવને (૫૭) · Śloka ૫૭
શાન્તેઽગ્નૌ મ્રિયતે યુક્તે ચિરં જીવત્યનામયઃ| રોગી સ્યાદ્વિકૃતે તસ્માત્તં પ્રયત્નેન પાલયેત્||૫૭||
शान्तेऽग्नौ म्रियते युक्ते चिरं जीवत्यनामयः| रोगी स्याद्विकृते तस्मात्तं प्रयत्नेन पालयेत्||५७||
🔊 Audio coming soon
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- સંહિતાયાં શારીરસ્થાને સિરાવિભાગોનામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ સુબોધમન્યત્|| ૫૭|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુર્વિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શારીરસ્થાને ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ