Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
vātaśōṇitanidānaṁ vātavyādhinidānāt pr̥thagārabhyatē, bahuvaktavyatvāt| anyathā vātavyādhiviśēṣa ēva vātaśōṇitākhyō vyādhiriti tatraiva vaktuṁ yuktaṁ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vātaśōṇitanidānādhyāyaḥ, vātaśōṇitasya nidānam, vātaśōṇitasya saṁprāptiḥ, vātaśōṇitasya nāmāni (2-4) · Śloka 4
tasmādvātaśōṇitanidānaṁ prakramyata ityāha - - - - athātō vātaśōṇitanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē)||2||
vidāhyannaṁ viruddhaṁ ca tattaccāsr̥kpradūṣaṇam|
bhajatāṁ vidhihīnaṁ ca svapnajāgaramaithunam||1||
prāyēṇa sukumārāṇāmacaṅkramaṇaśīlinām|
abhighātādaśuddhēśca nr̥ṇāmasr̥ji dūṣitē||2||
vātalaiḥ śītalairvāyurvr̥ddhaḥ kr̥ddhō vimārgagaḥ|
tādr̥śaivāsr̥jā ruddhaḥ prāktadēva pradūṣayēt||3||
āḍhyarōgaṁ khuḍaṁ vātabalāsaṁ vātaśōṇitam|
tadāhurnāmabhiḥ|4|
View original
तस्माद्वातशोणितनिदानं प्रक्रम्यत इत्याह - - - - अथातो वातशोणितनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)||२||
विदाह्यन्नं विरुद्धं च तत्तच्चासृक्प्रदूषणम्|
भजतां विधिहीनं च स्वप्नजागरमैथुनम्||१||
प्रायेण सुकुमाराणामचङ्क्रमणशीलिनाम्|
अभिघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते||२||
वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः कृद्धो विमार्गगः|
तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तदेव प्रदूषयेत्||३||
आढ्यरोगं खुडं वातबलासं वातशोणितम्|
तदाहुर्नामभिः|४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madyāmlatakradadhiniṣpāvavrīhivāricaramāṁsakulatthakuṭhērādikaṁ-vidāhyannaṁ, tathā viruddhamannaṁ-saṁyōgamātrādivaśāt yathā "ānūpamāmiṣaṁ māṣakṣaudrakṣīra" (hr̥. sū. a. 7|29) ityādikaṁ prāguktam, tattaccāsr̥kpradūṣaṇaṁ-anyadapyāhāravihārajātaṁ yattatratatrōktam, tadbhajatāṁ-śīlayatāṁ, nr̥ṇāṁ-puruṣāṇāṁ, tathā vidhihīnaṁ-ayathāśāstraṁ, svapnajāgaramaithunaṁ bhajatāṁ prāyēṇa sukumārāṇām, prāyōgrahaṇama(ṇēnā)nyēṣāmapi raktōpacayahētvāhārasēvinām, tathā acaṅkramaṇaśīlināṁ-atyantamāsyādisukhasēvinām, abhighātāt-anēkavidhātprahāraviśēṣāt, tathā aśuddhēḥ-aśōdhanānmalānirharaṇāt, tēṣāmasr̥ji dūṣitē-taddūṣaṇahētubhiryathōktairduṣṭē sampannē, tatō vātalaiḥ-tiktōṣaṇādibhiḥ sarvarōganidānōktaiḥ, tathā'tiśayēna śītalairvāyurvr̥ddhaḥ-atyantamupacayaṁ prāpya, paścātkuddhaḥ-kupitaḥ, ata ēva ca vimārgagō-viśēṣēṇōnmārgagāmī, tādr̥śaiva-tathābhūtēnaiva, asr̥jā duṣṭēna kruddhēna ruddhō-vihatagatiḥ kr̥tātyantasaṁślēṣaḥ, tadēva-śōṇitaṁ, prāk-pūrvaṁ, pradūṣayēt| prāggrahaṇādanantaraṁ sarvān dhātūn māṁsādīn pradūṣayēt| tacca tathāvidhaṁ raktamatyupacitaṁ praduṣṭamāḍhyarōgaṁ khuḍaṁ vātabalāsaṁ vātaśōṇitamiti nāmabhirācāryā āhuḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vātaśōṇitasya pūrvarūpam (4-5) · Śloka 5
|
tacca pūrvaṁ pādau pradhāvati||4||
viśēṣādyānayānādyaiḥ pralambau|
|5|
View original
|
तच्च पूर्वं पादौ प्रधावति||४||
विशेषाद्यानयानाद्यैः प्रलम्बौ|
|५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tacca rōgasvabhāvāt pūrvaṁ pādau pradhāvati-samutpadyatē| tau ca pādau viśēṣāt-atiśayēna, yānayānādyaiḥ pralambau-ucchūnau santau, pradhāvati| yānēna-hastyaśvādinā, yānaṁ-gamanam| ādigrahaṇādanyairapi pādapralambanōtpādakairgajaturagādisadr̥śaiḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vātaśōṇitasya sarvadēhaprasaratvam (5-8) · Śloka 8
tasya lakṣaṇam|
bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṁ tathā sādaḥ ślathāṅgatā||5||
jānujaṅghōrukaṭyaṁsahastapādāṅgasandhiṣu|
kaṇḍūsphuraṇanistōdabhēdagauravasuptatāḥ||6||
bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhurāvirbhavanti ca|
pādayōrmūlamāsthāya kadāciddhastayōrapi||7||
ākhōriva viṣaṁ kruddhaṁ kr̥tsnaṁ dēhaṁ vidhāvati|
|8|
View original
तस्य लक्षणम्|
भविष्यतः कुष्ठसमं तथा सादः श्लथाङ्गता||५||
जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु|
कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः||६||
भूत्वा भूत्वा प्रणश्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च|
पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि||७||
आखोरिव विषं क्रुद्धं कृत्स्नं देहं विधावति|
|८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tasya-vātaśōṇitasya, bhaviṣyatō-bhāvinō, lakṣaṇaṁ-prāgrūpaṁ, kuṣṭhasamaṁ-kuṣṭhēna tulyam, kuṣṭhasya yat prāgrūpaṁ-"atiślakṣṇakharasparśa (hr̥, ni. a. 14|11) ityādi kuṣṭhanidānōktaṁ, tadasyāpi| na kēvalamētadēva yāvattathā sādaḥ ślathāṅgatētyādi ca, yāvanmuhurāvirbhavanti cētyētadapi bhaviṣyatō lakṣaṇam| sa0-tacca vātaśōṇitaṁ pādayōrmūlamāsthāya-tatra pūrvaṁ sthitiṁ kr̥tvā, kadāciddhastayōrapi pratiṣṭhāṁ kr̥tvā, ākhōḥ-mūṣakasya sambandhi, yathā viṣaṁ kruddhaṁ dēhaikadēśē pūrvaṁ sthitiṁ kr̥tvā'nantaraṁ kr̥tsnaṁ dēhaṁ vidhāvati-viśēṣēṇa prasarati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vātaśōṇitasya dvaividhyam (8-9) · Śloka 9
tacca vātaśōṇitamuttānagambhīrabhēdēna dvidhā syādityāha - - - - |
tvaṅmāṁsāśrayamuttānaṁ tatpūrvaṁ jāyatē tataḥ||8||
kālāntarēṇa gambhīraṁ sarvān dhātūnabhidravat|
|9|
View original
तच्च वातशोणितमुत्तानगम्भीरभेदेन द्विधा स्यादित्याह - - - - |
त्वङ्मांसाश्रयमुत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः||८||
कालान्तरेण गम्भीरं सर्वान् धातूनभिद्रवत्|
|९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tvak ca māṁsaṁ ca, tē āśrayō yasya vātaraktasya tadēvaṁbhūtaṁ tat-vātaśōṇitaṁ, uttānaṁ pūrvaṁ-prāk, jāyatē| tataḥ-paścāt, kālāntarēṇa punaḥ sarvān dhātūn-aparānapi mēdaḥprabhr̥tīn, abhidravadgambhīraṁ jāyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana uttānasya lakṣaṇam (9-10) · Śloka 10
|
kaṇḍvādisaṁyutōttānē tvaktāmrā śyāvalōhitā||9||
sāyāmā bhr̥śadāhōṣā|
|10|
View original
|
कण्ड्वादिसंयुतोत्ताने त्वक्ताम्रा श्यावलोहिता||९||
सायामा भृशदाहोषा|
|१०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-uttānē vātaśōṇitē tvak kaṇḍvādisaṁyutā-kaṇḍūsphuraṇanistōdādiyuktā (ślō. 6) , tathā tāmrā śyāvalōhitā-vyāmiśravarṇā, bhavati| tathā sahāyāmēna vartata iti sāyāmā, tathā bhr̥śadāhōṣā-atyarthaṁ dāharugyuktā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana gambhīrasya lakṣaṇam (10-11) · Śloka 11
gambhīrē'dhikapūrvaruk|
śvayathurgrathitaḥ pākī vāyuḥ sandhyasthimajjasu||10||
chindanniva caratyantarvakrīkurvaṁśca vēgavān|
karōti khañjaṁ paṅguṁ vā śarīrē sarvataścaran||11||
View original
गम्भीरेऽधिकपूर्वरुक्|
श्वयथुर्ग्रथितः पाकी वायुः सन्ध्यस्थिमज्जसु||१०||
छिन्दन्निव चरत्यन्तर्वक्रीकुर्वंश्च वेगवान्|
करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरे सर्वतश्चरन्||११||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-gambhīrē vātaśōṇitē'dhikapūrvaruk śvayathuḥ syāt| adhikaṁ kr̥tvā pūrvā ruk yasya śvayathōrasāvadhikapūrvaruk śvayathuḥ| kutō'dhikapūrvaruk ? prakr̥tatvāduttānavātaśōṇitāt| tathā śvayathurgrathitaḥ, tathā pākī-pākayuktaḥ, syāt| tathā'smin gambhīrē vāyurvēgavān-balavān, śarīrē sarvataścaran-gacchan, vakrīkurvaṁśca sāmarthyāttadēva śarīraṁ khañjaṁ paṅguṁ vā karōti| tathā asau sandhyasthimajjasu chindannivāntaścarati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vātādhikasya lakṣaṇam (12-13) · Śloka 13
vātē'dhikē'dhikaṁ tatra śūlasphuraṇatōdanam|
śōphasya raukṣyakr̥ṣṇatvaśyāvatāvr̥ddhihānayaḥ||12||
dhamanyaṅgulisandhīnāṁ saṅkōcō'ṅgagrahō'tiruk|
śītadvēṣānupaśayau stambhavēpathusuptayaḥ||13||
View original
वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणतोदनम्|
शोफस्य रौक्ष्यकृष्णत्वश्यावतावृद्धिहानयः||१२||
धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक्|
शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः||१३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-vātaśōṇitē, vātādhikē'dhikaṁ śūlasphuraṇatōdanaṁ bhavati| śūlaṁ-santatā ruk| tōdanaṁ tu-vicchinnā ruk pratōdēnēva| tathā, śōphasya raukṣyakr̥ṣṇatvaśyāvatāvr̥ddhihānayaḥ syuḥ, vātasya calasvabhāvatvāt| tathā, dhamanīnāṁ-sirāviśēṣāṇāṁ, aṅgulisandhīnāṁ ca saṅkōcaḥ syāt| tathā, aṅgagrahaḥ-aṅgānyavabaddhānīva syuḥ| tathā, atiruk śītadvēṣānupaśayau ca bhavataḥ| śītadvēṣaḥ-śītāsahiṣṇutvam| tathā, anupaśayaḥ-asukhānubandhaḥ| kēnānupaśayaḥ ? prakr̥tatvācchītadvēṣēṇōṣṇakāmitayōṣṇasēvanēna bhavati| tathā, stambhavēpathusuptayaḥ syuḥ| stambha iva stambhō-dēhastabdhatā| vēpathuḥ-kampanam| dēhasya suptiḥ-aṅgānāmacaitanyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana raktādhikasya lakṣaṇam (14) · Śloka 14
vātōttarasya lakṣaṇamuktvā raktōttaraṁ vaktumāha - - - - raktē śōphō'tirukatōdastāmraścimicimāyatē|
snigdharūkṣaiḥ śamaṁ naiti kaṇḍūklēdasamanvitaḥ||14||
View original
वातोत्तरस्य लक्षणमुक्त्वा रक्तोत्तरं वक्तुमाह - - - - रक्ते शोफोऽतिरुकतोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते|
स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः||१४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-adhika ityatrānuvartatē| raktē'dhikē śōphō'tiruktōda iti| vātē'pyadhikē śōphaḥ sarugbhavati kintu raktē'dhikē'tiruktōdaḥ śōphaḥ syāditi viśēṣaḥ| tathā, tāmrō-varṇēna, bhavati| cimicimāmivācarati-cimicimāyatē| tathā, snigdharūkṣairasau śōphaḥ śamaṁ naiti-na yāti, kaṇḍūklēdayuktaḥ san|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pittādhikasya lakṣaṇam (15) · Śloka 15
pittē vidāhaḥ sammōhaḥ svēdō mūrcchā madaḥ satr̥ṭ|
sparśākṣamatvaṁ rugrāgaḥ śōphaḥ pākō bhr̥śōṣmatā||15||
View original
पित्ते विदाहः सम्मोहः स्वेदो मूर्च्छा मदः सतृट्|
स्पर्शाक्षमत्वं रुग्रागः शोफः पाको भृशोष्मता||१५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittē-pittānuviddhē vātaśōṇitē, vidāhādayaḥ syuḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kaphādhikasya lakṣaṇam (16) · Śloka 16
kaphē staimityugurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ|
kaṇḍūrmandā ca ruk|16|
View original
कफे स्तैमित्युगुरुतासुप्तिस्निग्धत्वशीतताः|
कण्डूर्मन्दा च रुक्|१६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphānuviddhē vātaśōṇitē staimityādayaḥ syuḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana dvidōṣādhikasya lakṣaṇam, sannipātajasya lakṣaṇam (16) · Śloka 16
|
dvandvasarvaliṅgaṁ ca saṅkarē||16||
View original
|
द्वन्द्वसर्वलिङ्गं च सङ्करे||१६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dvandvaśabdēna ca vātapittakapharaktānāṁ dvandvānīti prāyēṇēha gr̥hyantē, sarvaśabdēna ca vātapittaraktakaphā gr̥hyantē| dvandvaṁ ca sarvaṁ ca dvandvasarvē, tayōrliṅgaṁ-lakṣaṇaṁ, dvandvasarvaliṅgam| saṅkarē-vyāmiśratvē sati, dvandvasarvaliṅgaṁ vātaśōṇitaṁ bhavati| kasya saṅkarē ? prakr̥tatvādvātapittaraktakaphānāṁ dvandvasaṅkarē dvandvaliṅgaṁ vātaśōṇitaṁ bhavati| sarvasaṅkarē-sarvēṣāṁ vātādīnāṁ saṅkarē, sarvaliṅgaṁ vātaśōṇitaṁ bhavati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vātaśōṇitasya sādhyāsādhyatvam (17) · Śloka 17
ēkadōṣānugaṁ sādhyaṁ navaṁ, yāpyaṁ dvidōṣajam|
tridōṣajaṁ tyajētsrāvi stabdhamarbudakāri ca||17||
View original
एकदोषानुगं साध्यं नवं, याप्यं द्विदोषजम्|
त्रिदोषजं त्यजेत्स्रावि स्तब्धमर्बुदकारि च||१७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēkadōṣānugaṁ vātaśōṇitaṁ navaṁ sādhyaṁ-sādhayituṁ śakyam| dvidōṣōdbhavaṁ yāpyaṁ-yāpanārham| tridōṣajaṁ vātaśōṇitaṁ tyajēt-asādhyatvānnōpakramēt| tathā, srāvi yadvātaraktamarbudakāri ca, taccāsādhyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vātaśōṇitasya upadravāḥ (18) · Śloka 18
raktamārgaṁ nihatyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ|
niviśyānyōnyamāvārya vēdanābhirharatyasūn||18||
View original
रक्तमार्गं निहत्याशु शाखासन्धिषु मारुतः|
निविश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून्||१८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śākhāsandhiṣu mārutō niviśya-tatra sthitiṁ kr̥tvā, tathā raktamārgamāśu-śīghraṁ nihatya, anantaramanyōnyamāvārya-prakr̥tatvādraktaṁ kartr̥ vātamāvārya vātō'pi raktam, tatō vēdanābhiḥ vātaraktōcitābhiḥ pīḍābhiḥ, asūn-prāṇān, harati |
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kupitasya prāṇasya nidānalakṣaṇē (19-20) · Śloka 20
vāyau pañcātmakē prāṇō raukṣyavyāyāmalaṅghanaiḥ|
atyāhārābhighātādhvavēgōdīraṇadhāraṇaiḥ||19||
kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṁ pravartayēt|
pīnasārditatr̥ṭkāsaśvāsādīṁścāmayānbahūn||20||
View original
वायौ पञ्चात्मके प्राणो रौक्ष्यव्यायामलङ्घनैः|
अत्याहाराभिघाताध्ववेगोदीरणधारणैः||१९||
कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रवर्तयेत्|
पीनसार्दिततृट्कासश्वासादींश्चामयान्बहून्||२०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pañcātmakē-prāṇādibhēdāt pañcasvabhāvē vātē sati, prāṇō nāma vātō raukṣyādibhiḥ kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṁ pravartayēt-vidadhāti| tathā, pīnasadīṁśca bahūn rōgān kuryāt| ādiśabdēna hidhmādayō gr̥hyantē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kupitasya udānasya nidānalakṣaṇē (21-22) · Śloka 22
udānaḥ kṣavathūdgāracchardinidrāvidhāraṇaiḥ|
gurubhārātiruditahāsyādyairvikr̥tō gadān||21||
kaṇṭharōdhamanōbhraṁśacchardyarōcakapīnasān|
kuryācca galagaṇḍādīṁstāṁstān jatrūrdhvasaṁśrayān||22||
View original
उदानः क्षवथूद्गारच्छर्दिनिद्राविधारणैः|
गुरुभारातिरुदितहास्याद्यैर्विकृतो गदान्||२१||
कण्ठरोधमनोभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान्|
कुर्याच्च गलगण्डादींस्तांस्तान् जत्रूर्ध्वसंश्रयान्||२२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-udānaḥ kṣavathuvidhāraṇādibhirvikr̥taḥ-kupitaḥ, kaṇṭharōdhādīn gadān kuryāt| caśabdō'tra bhinnakramaḥ| galagaṇḍādīṁśca gadān, tāṁstān-anēkavidhān, jatrūrdhvasaṁśrayān kuryāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kupitasya vyānasya nidānalakṣaṇē (23-25) · Śloka 25
vyānō'tigamanadhyānakrīḍāviṣamacēṣṭitaiḥ|
virōdhirūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ||23||
puṁstvōtsāhabalabhraṁśaśōphacittōplavajvarān|
sarvāṅgarōganistōdarōmaharṣāṅgasuptatāḥ||24||
kuṣṭhaṁ visarpamanyāṁśca kuryātsarvāṅgagān gadān|
|25|
View original
व्यानोऽतिगमनध्यानक्रीडाविषमचेष्टितैः|
विरोधिरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः||२३||
पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोफचित्तोप्लवज्वरान्|
सर्वाङ्गरोगनिस्तोदरोमहर्षाङ्गसुप्तताः||२४||
कुष्ठं विसर्पमन्यांश्च कुर्यात्सर्वाङ्गगान् गदान्|
|२५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vyānō'tigamanādibhirvirōdhyādibhiśca dūṣitō-duṣṭiṁ prāptaḥ, puṁstvōtsāhādibhraṁśādīn aparānapi sarvāṅgagān gadān kuryāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kupitasya samānasya nidānalakṣaṇē (25-26) · Śloka 26
|
samānō viṣamājīrnaśītasaṅkīrṇabhōjanaiḥ||25||
karōtyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ|
śūlagulmagrahaṇyādīn pakvāmāśayajān gadān||26||
View original
|
समानो विषमाजीर्नशीतसङ्कीर्णभोजनैः||२५||
करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः|
शूलगुल्मग्रहण्यादीन् पक्वामाशयजान् गदान्||२६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-samānō viṣamādibhōjanādibhirakālaśayanādibhiśca dūṣitaḥ śūlādīn pakvāmāśayajān gadān karōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kupitasya apānasya nidānalakṣaṇē (27-28) · Śloka 28
apānō rūkṣagurvannavēgāghātātivāhanaiḥ|
yānayānāsanasthānacaṅkramaiścātisēvitaiḥ||27||
kupitaḥ kurutē rōgān kr̥cchrān pakvāśayāśrayān|
mūtraśukrapradōṣārśōgudabhraṁśādikān bahūn||28||
View original
अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः|
यानयानासनस्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः||२७||
कुपितः कुरुते रोगान् कृच्छ्रान् पक्वाशयाश्रयान्|
मूत्रशुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान् बहून्||२८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-apānō rūkṣānnādibhiratisēvitairvēgāghātādibhiścātisēvitaiḥ kupitaḥ kr̥cchrān-dāruṇān, pakvāśayāśrayān mūtraśukrapradōṣādīn bahūn gadān kuryāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kupitasya sāmasyavāyōḥ nidānalakṣaṇē, nirāmasya vāyōḥ nidānalakṣaṇē (29-30) · Śloka 30
sarvaṁ ca mārutaṁ sāmaṁ tandrāstaimityagauravaiḥ|
snigdhatvārōcakālasyaśaityaśōphāgnihānibhiḥ||29||
kaṭurūkṣābhilāṣēṇa tadvidhōpaśayēna ca|
yuktaṁ vidyānnirāmaṁ tu tandrādīnāṁ viparyayāt||30||
View original
सर्वं च मारुतं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः|
स्निग्धत्वारोचकालस्यशैत्यशोफाग्निहानिभिः||२९||
कटुरूक्षाभिलाषेण तद्विधोपशयेन च|
युक्तं विद्यान्निरामं तु तन्द्रादीनां विपर्ययात्||३०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvamapi mārutaṁ tandrādibhirlakṣaṇairyutaṁ sāmaṁ vidyāt| tandrādilakṣaṇaviparyayēṇa tu nirāmaṁ jānīyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vāyvāvaraṇasya bahubhēdatvam (31) · Śloka 31
vāyōrāvaraṇaṁ cātō bahubhēdaṁ pravakṣyatē|
|31|
View original
वायोरावरणं चातो बहुभेदं प्रवक्ष्यते|
|३१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ataḥ-sāmādilakṣaṇādanantaraṁ, vātasyāvaraṇaṁ bahubhēdaṁ-anēkaprakāraṁ, prakarṣēṇa vakṣyatē| kila nāsyāma ēvāvaraṇam, api tvanyadapyastīti dyōtayati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pittāvr̥tasya vāyōrlakṣaṇam (31-32) · Śloka 32
|
liṅgaṁ pittāvr̥tē dāhastr̥ṣṇā śūlaṁ bhramastamaḥ||31||
kaṭukōṣṇāmlalavaṇairvidāhaḥ śītakāmatā|
|32|
View original
|
लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः||३१||
कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहः शीतकामता|
|३२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittēnāvr̥tē maruti dāhādikaṁ liṅgam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kaphāvr̥tasya vāyōrlakṣaṇam (32-33) · Śloka 33
|
śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayō'dhikam||32||
laṅghanāyāsarūkṣōṣṇakāmatā ca kaphāvr̥tē|
|33|
View original
|
शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्युपशयोऽधिकम्||३२||
लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते|
|३३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphāvr̥tē vāyau śaityādikaṁ liṅgaṁ laṅghanādikāmatā ca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana raktāvr̥tasya vāyōrlakṣaṇam (33-34) · Śloka 34
|
raktāvr̥tē sadāhā'rtistvaṅmāṁsāntarajā bhr̥śam||33||
bhavēcca rāgī śvayathurjāyantē maṇḍalāni ca|
|34|
View original
|
रक्तावृते सदाहाऽर्तिस्त्वङ्मांसान्तरजा भृशम्||३३||
भवेच्च रागी श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च|
|३४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-raktāvr̥tē pavanē'rtiḥ-pīḍā, bhr̥śaṁ tvaṅmāṁsāntarajā dāhayuktā syāt| rāgavāśca śvayathuḥ syāt| tathā, maṇḍalāni ca jāyantē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana māṁsāvr̥tasya vāyōrlakṣaṇam (34-35) · Śloka 35
|
māṁsēna kaṭhinaḥ śōphō vivarṇaḥ piṭikāstathā||34||
harṣaḥ pipīlikānāṁ ca sañcāra iva jāyatē|
|35|
View original
|
मांसेन कठिनः शोफो विवर्णः पिटिकास्तथा||३४||
हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव जायते|
|३५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-māṁsēnāvr̥tē vāyau kaṭhinō vivarṇaśca śōphastathā piṭikāḥ syuḥ, harṣēśca| tathā, pipīlikānāṁ gātrēṣu sañcāra iva jāyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana mēdasāvr̥tasya vāyōrlakṣaṇam (35-36) · Śloka 36
|
calaḥ snigdhō mr̥duḥ śītaḥ śōphō gātrēṣvarōcakaḥ||35||
āḍhyavāta iti jñēyaḥ sa kr̥cchrō mēdasā''vr̥tē|
|36|
View original
|
चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफो गात्रेष्वरोचकः||३५||
आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसाऽऽवृते|
|३६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mēdasā āvr̥tē vāyāvaṅgēṣu śōphaścalastathā snigdhastathā śītō mr̥duśca syāt tathā'rōcakaḥ| saḥ-ēvaṁvidhaḥ, āḍhyavāta iti vēdyaḥ| sa ca kr̥cchraḥ-kr̥cchrasādhyaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana asthyāvr̥tasya vāyōrlakṣaṇam (36-37) · Śloka 37
|
sparśamasthyāvr̥tē'tyuṣṇaṁ pīḍanaṁ cābhinandati||36||
sūcyēva tudyatē'tyarthamaṅgaṁ sīdati śūlyatē|
|37|
View original
|
स्पर्शमस्थ्यावृतेऽत्युष्णं पीडनं चाभिनन्दति||३६||
सूच्येव तुद्यतेऽत्यर्थमङ्गं सीदति शूल्यते|
|३७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-asthyāvr̥tē samīraṇē sparśamatyuṣṇaṁ pīḍanaṁ cābhinandati-abhilaṣati| tathā, aṅgamatiśayēna sūcyēva tudyatē| tathā, sīdati śūlyatē ca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana majjāvr̥tasya vāyōrlakṣaṇam (37-38) · Śloka 38
|
majjāvr̥tē vinamanaṁ jr̥mbhaṇaṁ parivēṣṭanam||37||
śūlaṁ ca pīḍyamānēna pāṇibhyāṁ labhatē sukham|
|38|
View original
|
मज्जावृते विनमनं जृम्भणं परिवेष्टनम्||३७||
शूलं च पीड्यमानेन पाणिभ्यां लभते सुखम्|
|३८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-majjāvr̥tē samīrē vinamanādikaṁ syāt| vinamanaṁ-aṅgānām| tathā, pāṇibhyāṁ pīḍyamānēna ca-prakr̥tatvādaṅgēna, sukhaṁ labhatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana śukrāvr̥tasya vāyōrlakṣaṇam (38) · Śloka 38
|
śukrāvr̥tē'tivēgō vā na vā niṣphalatā'pi vā||38||
View original
|
शुक्रावृतेऽतिवेगो वा न वा निष्फलताऽपि वा||३८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śukrāvr̥tē prabhañjanē'tivēgō vā-prakr̥tatvācchukrasya, na vā vēgō niṣphalatā vā syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana annāvr̥tasya vāyōrlakṣaṇam (39) · Śloka 39
bhuktē kukṣau rujā jīrṇē śāmyatyannāvr̥tē'nilē|
|39|
View original
भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले|
|३९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
annāvr̥tē vātē bhuktē sati rujā kukṣau bhavati| jīrṇē'nnē sati rujā śāmyati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana mūtrāvr̥tasya vāyōrlakṣaṇam (39) · Śloka 39
|
mūtrāpravr̥ttirādhmānaṁ bastērmūtrāvr̥tē bhavēt||39||
View original
|
मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत्||३९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mūtrāvr̥tē vāyau mūtrasyāpravr̥ttirādhmānaṁ ca bastēḥ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana viḍāvr̥tasya vāyōrlakṣaṇam (40-41) · Śloka 41
viḍāvr̥tē vibandhō'dhaḥ svasthānē parikr̥ntati|
vrajatyāśu jarāṁ snēhō bhuktē cānahyatē naraḥ||40||
śakr̥tpīḍitamannēna duḥkhaṁ śuṣkaṁ cirātsr̥jēt|
|41|
View original
विडावृते विबन्धोऽधः स्वस्थाने परिकृन्तति|
व्रजत्याशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः||४०||
शकृत्पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं चिरात्सृजेत्|
|४१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viḍāvr̥tē mātariśvani svasthānē-apānākhyē, adhōvibandhō jātavibandhatvāt parikr̥ntati| snēhaśrcāśu jarāṁ yāti| bhuktē ca sati nara ānahyatē-ādhmāpyatē| śakr̥dannēna pīḍitaṁ cirēṇa śuṣkaṁ duḥkhaṁ kr̥cchrēṇa sr̥jēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana sarvadhātvāvr̥tasya vāyōrlakṣaṇam (41-42) · Śloka 42
|
sarvadhātvāvr̥tē vāyau śrōṇivaṅkṣaṇapr̥ṣṭharuk||41||
vilōmō mārutō'svasthaṁ hr̥dayaṁ pīḍyatē'ti ca|
|42|
View original
|
सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक्||४१||
विलोमो मारुतोऽस्वस्थं हृदयं पीड्यतेऽति च|
|४२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvadhātvāvr̥tē'nilē śrōṇyādiruk syāt| tathā, pavanō viguṇō bhavati| hr̥dayaṁ ca vyākulaṁ [ati] pīḍyatē ca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pittāvr̥tasya prāṇasya vāyōrlakṣaṇam (42-43) · Śloka 43
|
bhramō mūrcchā rujā dāhaḥ pittēna prāṇa āvr̥tē||42||
vidagdhē'nnē ca vamanam|
|43|
View original
|
भ्रमो मूर्च्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते||४२||
विदग्धेऽन्ने च वमनम्|
|४३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-prāṇē pittēnāvr̥tē bhramādyāḥ syuḥ| annē ca vidāhāvasthāṁ prāptē sati vamanaṁ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pittāvr̥tasyōdānasya vāyōrlakṣaṇam (43) · Śloka 43
udānē'pi bhramādayaḥ|
dāhō'ntarūrjābhraṁśaśca|43|
View original
उदानेऽपि भ्रमादयः|
दाहोऽन्तरूर्जाभ्रंशश्च|४३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-udānē ca pittēnāvr̥tē sati bhramādyāḥ-pūrvōktāḥ, syuḥ| tathā, antardāha ūrjāyāḥ-balasya ca, vināśaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pittāvr̥tasya vyānasya vāyōrlakṣaṇam (43-44) · Śloka 44
|
dāhō vyānē ca sarvagaḥ||43||
klamō'ṅgacēṣṭāsaṅgaśca sasantāpaḥ savēdanaḥ|
|44|
View original
|
दाहो व्याने च सर्वगः||४३||
क्लमोऽङ्गचेष्टासङ्गश्च ससन्तापः सवेदनः|
|४४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vyānē ca pittēnāvr̥tē sarvaśaḥ(gaḥ)-antarbahiśca dāhaḥ, klamādayaśca syuḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pittāvr̥tasya samānasya vāyōrlakṣaṇam (44-45) · Śloka 45
|
samāna ūṣmōpahatiratisvēdō'ratiḥ satr̥ṭ||44||
dāhaśca syāt|
|45|
View original
|
समान ऊष्मोपहतिरतिस्वेदोऽरतिः सतृट्||४४||
दाहश्च स्यात्|
|४५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-samānē pittēnāvr̥tē ūṣmaṇaḥ-agnēḥ, upahatiḥ-upaghātaḥ, atisvēdādayaśca syuḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pittāvr̥tasyāpānasya vāyōrlakṣaṇam (45) · Śloka 45
apānē tu malē hāridravarnatā|
rajōtivr̥ttistāpaśca yōnimēhanapāyuṣu||45||
View original
अपाने तु मले हारिद्रवर्नता|
रजोतिवृत्तिस्तापश्च योनिमेहनपायुषु||४५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-apānē punaḥ pittēnāvr̥tē sati malē-purīṣādau, hāridravarṇatā syāt| yōnyādiṣu rujaḥ-pīḍayāḥ, ativr̥ttistāpaśca syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kaphāvr̥tasya prāṇasya vāyōrlakṣaṇam (46) · Śloka 46
ślēṣmaṇā tvāvr̥tē prāṇē sādastandrā'rucirvamiḥ|
ṣṭhīvanaṁ kṣavathūdgāraniḥśvāsōcchvāsasaṅgrahaḥ||46||
View original
श्लेष्मणा त्वावृते प्राणे सादस्तन्द्राऽरुचिर्वमिः|
ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः||४६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-prāṇē ca ślēṣmāvr̥tē sādādayaḥ syuḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kaphāvr̥tasyōdānasya vāyōrlakṣaṇam (47) · Śloka 47
udānē gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ|
balavarṇapraṇāśaśca|47|
View original
उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वाक्स्वरग्रहः|
बलवर्णप्रणाशश्च|४७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-udānē ca ślēṣmāvr̥tē gurugātratvādayaḥ syuḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kaphāvr̥tasya vyānasya vāyōrlakṣaṇam (47-48) · Śloka 48
|
vyānē parvāsthivāggrahaḥ||47||
gurutā'ṅgēṣu sarvēṣu skhalitaṁ ca gatau bhr̥śam|
|48|
View original
|
व्याने पर्वास्थिवाग्ग्रहः||४७||
गुरुताऽङ्गेषु सर्वेषु स्खलितं च गतौ भृशम्|
|४८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vyānē kaphāvr̥tē parvāsthivāggrahastathā'ṅgēṣu gauravaṁ gatau ca skhalanaṁ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kaphāvr̥tasya samānasya vāyōrlakṣaṇam (48) · Śloka 48
|
samānē'tihimāṅgatvamasvēdō mandavahnitā||48||
View original
|
समानेऽतिहिमाङ्गत्वमस्वेदो मन्दवह्निता||४८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-samānē kaphāvr̥tē'tiśītāṅgatvamasvēdō mandāgnitvaṁ ca syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kaphāvr̥tasyāpānasya vāyōrlakṣaṇam (49) · Śloka 49
apānē sakaphaṁ mūtraśakr̥taḥ syātpravartanam|
|49|
View original
अपाने सकफं मूत्रशकृतः स्यात्प्रवर्तनम्|
|४९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-apānē kaphāvr̥tē mūtraśakr̥taḥ pravartanaṁ sakaphaṁ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana iti dvāviṁśatividhamāvaraṇam (49) · Śloka 49
|
iti dvaviṁśatividhaṁ vāyōrāvaraṇaṁ viduḥ||49||
View original
|
इति द्वविंशतिविधं वायोरावरणं विदुः||४९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-iti-anēna prakārēṇa, vāyōrāvaraṇaṁ dvāviṁśatiprakāraṁ [viduḥ-] jānanti, tantrakr̥ta iti śēṣaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana prāṇādīnāmanyōnyamāvaraṇaṁ viṁśatividham (50) · Śloka 50
prāṇādayastathā'nyōnyamāvr̥ṇvanti yathākramam|
sarvē'pi viṁśatividhaṁ vidyādāvaraṇaṁ ca tat||50||
View original
प्राणादयस्तथाऽन्योन्यमावृण्वन्ति यथाक्रमम्|
सर्वेऽपि विंशतिविधं विद्यादावरणं च तत्||५०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-prāṇādayaḥ-pañca vāyavaḥ, anyōnyaṁ-parasparaṁ, āvr̥ṇvanti yathākramaṁ-yathāsaṅkhyaṁ, tathā-tēnōktēna prakārēṇa, yathā pittakaphābhyaṁ prāṇādaya āvr̥tāstathā prāṇādayō'nyōnyamāvr̥ṇvantīti tathāśabdasyārthaḥ| tatra yathā,-prāṇēnōdānādayaścatvāra āvriyantē, tathaivōdānādibhirapi prāṇa āvriyatē| ēvamudānēna vyānādayastraya āvriyantē, vyānādibhiśca tribhirudānaḥ| tathā vyānēna samānāpānau, tathā samānāpānābhyāṁ vyānaḥ| samānēnāpānaḥ, apānēnā'pi samāna āvriyatē| ityēkadvitrādikramēṇāpyēvamāvaraṇaṁ nirūpyam| ēvaṁ ca sarvē'pi parasparamāvr̥ṇvanti| taccāvaraṇaṁ viṁśatibhēdaṁ vidyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana prāṇāvr̥tasyōdānasya lakṣaṇam, udānāvr̥tasya lakṣaṇam (51-52) · Śloka 52
athāsyāvaraṇasya liṅgamāha - - - - niḥśvāsōcchvāsasaṁrōdhaḥ pratiśyāyaḥ śirōgrahaḥ|
hr̥drōgō mukhaśōṣaśca prāṇēnōdāna āvr̥tē||51||
udānēnāvr̥tē prāṇē varṇaujōbalasaṅkṣayaḥ|
|52|
View original
अथास्यावरणस्य लिङ्गमाह - - - - निःश्वासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः|
हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनोदान आवृते||५१||
उदानेनावृते प्राणे वर्णौजोबलसङ्क्षयः|
|५२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-prāṇēnōdāna āvr̥tē niḥśvāsōcchvāsasaṁrōdhādayaḥ syuḥ| udānēna prāṇa āvr̥tē varṇaujōbalasaṅkṣayaḥ syāt| nanu ca, pittādibhiḥ prāṇādīnāmāvaraṇaṁ yuktam| parasparaṁ tu prāṇādīnāṁ yadāvaraṇaṁ tadamūrtatvādanupapannamiva manyāmahē| brūmaḥ| dvayōrvātayōranyōnyamupasarpatōrbalavatā durbalasyābhighātēna gatibhaṅgātsa tēnāvr̥tamārga ityucyatē| tasmādvātānāmapi parasparamāvaraṇaṁ yuktamēva|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana anayā diśā śēṣāvaraṇasya vibhāgaḥ (52-53) · Śloka 53
|
diśā'nayā ca vibhajētsarvamāvaraṇaṁ bhiṣak||52||
sthānānyavēkṣya vātānāṁ vr̥ddhiṁ hāniṁ ca karmaṇāt|
|53|
View original
|
दिशाऽनया च विभजेत्सर्वमावरणं भिषक्||५२||
स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणात्|
|५३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-anayā diśā-diṅmātrapradarśanēna, sarvamāvaraṇaṁ vibhajēdbhiṣak| iyaṁ cātra dik,-udānēnāvr̥tē'pānē chardiśvāsakāsādayaḥ syustathā'lpō'gniratisāraśca| udānē'pānēnāvr̥tē bastyādhmānōdāvartagulmālpāgniparikartikāḥ syuḥ| apānē vyānēnāvr̥tē viṇmūtrarētasāmatipravr̥ttiḥ| vyānē samānēnāvr̥tē mūrcchātandrāpralāpāṅgasādavahnayōjōbalakṣayaḥ| vyāna udānēnāvr̥tē ca śyāvāsyatā stabdhatā'lpāgnitā svēdaścēṣṭāhānirnimīlanamiti| ēvamanyadapyāvaraṇaṁ bhiṣak svamanīṣayā yathāśāstrasaṁskāravatyā vibhajēt| granthakr̥tā tu granthagauravabhayānnōktam| kathaṁ vibhajēt ? ityatra yuktiṁ darśayati-sthānānītyādi| sthānāni-pakvāśayādīni dōṣabhēdīyōktāni, vātānāṁ-prāṇādīnāṁ, avēkṣya| tathā, vr̥ddhiṁ-āvarakavāyusambandhināṁ vaikr̥takarmaṇāṁ, avēkṣya-jñātvā| tathā, āvāryamarutāṁ hānimavēkṣya, sarvamāvaraṇaṁ-anuktamapi, vibhajēt| yathā-utsāhōcchvāsacēṣṭādīni karmāṇi prāṇādisambandhīni yadā hīnāni dr̥śyantē udānādīnāṁ karmāṇi vākpravr̥ttyādīni vr̥ddhāni tadaivaṁ jñātavyam, yathā-prāṇa udānādīnāmēkēna dvābhyāṁ tribhiścaturbhirvā āvr̥ta iti| ēvamudānādiṣvapi prāṇādibhirāvaraṇaṁ vibhāgīkāryam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana āvaraṇasyāsaṅkhyēyatvam (53-54) · Śloka 54
|
prāṇādīnāṁ ca pañcānāṁ miśramāvaraṇaṁ mithaḥ||53||
pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṁ miśritaiśca taiḥ|
|54|
View original
|
प्राणादीनां च पञ्चानां मिश्रमावरणं मिथः||५३||
पित्तादिभिर्द्वादशभिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः|
|५४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-prāṇādīnāṁ pañcānāṁ vāyūnāṁ parasparamāvāryāvarakatvēna sthitānāṁ miśraṁ-dvayēna trayēṇa catuṣṭayēna ca, mithaḥ-parasparaṁ, āvaraṇamavēkṣya yātyāvr̥tirasaṅkhyatāmiti sambandhaḥ| tathā, pittādibhirdvādaśabhiḥ-dhātvavasānaiḥ, miśrāṇāṁ prāṇādīnāṁ miśraṁ mitha āvaraṇamavēkṣya yātyāvr̥tirasaṅkhyatāmiti yōjyam| atra caiṣā udāharaṇadigdraṣṭavyā,-prāṇēna dvādaśavidhēna pittādibhirmiśritatvāt caturṇāmudānādīnāmāvaraṇaṁ vibhajēt| tathā, caturbhirudānādibhiḥ pittsyāvaraṇaṁ pratyēkaṁ dvādaśavidhairdvādaśavidhasyaikasya prāṇasyāvaraṇamiti| tairityanēna prāṇādayaḥ parāmr̥śyantē| taiḥ-pittādyāvaraṇamiśritaiḥ prāṇādibhiḥ, parasparamāvāryāvarakatvēna sthitairmiśramāvaraṇamavēkṣya yātyāvr̥tirasasaṅkhyatāmiti yō'jyam| caḥ samuccayē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana tadavahitatvēna lakṣayēt (54-56) · Śloka 56
|
miśraiḥ pittādibhistadvanmiśraṇābhiranēkadhā||54||
tāratamyavikalpācca yātyāvr̥tirasaṅkhyatām|
tāṁ lakṣayēdavahitō yathāsvaṁ lakṣaṇōdayāt||55||
śanaiḥśanaiścōpaśayādgūḍhāmapi mahurmuhuḥ|
|56|
View original
|
मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्रणाभिरनेकधा||५४||
तारतम्यविकल्पाच्च यात्यावृतिरसङ्ख्यताम्|
तां लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात्||५५||
शनैःशनैश्चोपशयाद्गूढामपि महुर्मुहुः|
|५६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-taistulyaṁ tadvat| yathā prāṇādīnāṁ pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṁ miśramāvaraṇaṁ mithastathā miśraiśca taiḥ-prāṇādibhiḥ, yathā miśramāvaraṇaṁ mithastathaiva miśraiḥ-saṁyuktairētaiḥ pittādibhirna kēvalaiḥ, prāṇādīnāṁ miśramāvaraṇaṁ mithastathā miśraiḥ pittādibhiryē prāṇādayō miśritāstaistathābhūtaiḥ prāṇādīnāmāvaraṇam| ēvamanēkadhā miśraṇābhiḥ-bahubhiḥ saṁyōjanaiḥ, āvr̥tirasaṅkhyatāṁ yāti| tathā tāratamyavikalpācca prāṇadīnāmāvr̥tirasaṅkhyatāṁ yāti-saṅkhyāmatikramya gacchati| tāṁ-āvr̥tiṁ, tēṣāṁ prāṇādīnāṁ gūḍhāṁ-durlakṣyāmapi, avahitaḥ-tajjñānāya tatparaḥ san, lakṣayēt-jānīyāt| katham ? yathāsvaṁ lakṣaṇōdayāt| tēṣāṁ prāṇādīnāṁ yathāyathaṁ lakṣaṇōdayāt-ātmīyālliṅgōdbhavāt, śanaiḥśanaiḥ-na jhaṭityēva, tathā muhurmuhuḥ-kṣaṇē kṣaṇē lakṣayēt, na tu sakr̥dēva, prāṇādīnāṁ yathāsvaṁ lakṣaṇōdayājjānīyāditi| na kēvalaṁ kēvalā-dyathāsvaṁ lakṣaṇōdayāt prāṇādīnāmāvr̥tiṁ lakṣayēt, yāvadupaśayādapyēṣāṁ gūḍhāmapyāvr̥timavagacchēt| tatra prāṇādīnāmēkaikēnānyōnyāvaraṇē viṁśatirbhēdāḥ| ēvamēkēna dvayōrdvābhyāṁ caikasyāvaraṇē nirūpyamāṇē tvamī bhēdāḥ-prāṇasyōdānavyānābhyāmanyōnyāvaraṇē dvau bhēdau| ēvamudānasamānābhyāmudānāpānābhyāṁ [vyānasamānābhyāṁ vyānāpānābhyāṁ samānāpānābhyāṁ ] ca sahānyōnyāvaraṇē parāṇi pañca dvikāni, iti prāṇasya dvādaśa bhēdā bhavanti| udānasya ṣaṭ| vyānasya dvau| ēvaṁ vyānasyōdānādibhistribhiranyōnyāvaraṇē ṣaṭ| udānasya dvau| prāṇasyōdānādibhiścaturbhidvau cānyōnyāvaraṇādbhēdau bhavataḥ| tathā, prāṇādīnāṁ pittādibhirdvādaśabhirāvr̥tatvāt dvādaśaprakārāṇāmanyōnyānāṁ miśraṇāt catvāriśatāni viṁśatyuttarāṇi bhavanti| ēvamanyadapyāvaraṇaṁ nirūpyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana prāṇōdānayōrjīvitabalatvam, tayōḥ pīḍanādāyurbalayōrhāniḥ (56-57) · Śloka 57
|
viśēṣājjīvitaṁ prāṇa udānō balamucyatē||56||
syāttayōḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca|
|57|
View original
|
विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते||५६||
स्यात्तयोः पीडनाद्धानिरायुषश्च बलस्य च|
|५७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-prāṇādayaḥ sarva ēva vātā jīvitam, viśēṣēṇa tu prāṇākhyō vāyurjīvitamucyatē| tathā, udānākhyō vāyurviśēṣēṇa balamucyatē| yataścaivamatastayōḥ-prāṇōdānayōḥ, pīḍanāt-kṣōbhaṇāt, yathāsvamāyuṣō balasya ca hānirbhavēt| tasmāddhētōḥ prāṇōdānākhyau pavanāvāhārādinā yatnēna bhiṣajā rakṣyau| tathā ca vakṣyati (hr̥. ci. a. 22|69) - "prāṇō rakṣyaścaturbhyō'pi tatsthitau dēhasaṁsthitaḥ|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana āvr̥tavātānāṁ duḥsādhyāsādhyatvam (57-58) · Śloka 58
|
āvr̥tā vāyavō'jñātā jñātā vā vatsaraṁ sthitāḥ||57||
prayatnēnāpi duḥsādhyā bhavēyurvā'nupakramāḥ|
|58|
View original
|
आवृता वायवोऽज्ञाता ज्ञाता वा वत्सरं स्थिताः||५७||
प्रयत्नेनापि दुःसाध्या भवेयुर्वाऽनुपक्रमाः|
|५८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātādīnāmanyamēnāvr̥tā ityēvamajñātāḥ-samyaganiścitāḥ, varṣōṣitāḥ prayatnēnāpi duḥsādhyāḥ-kr̥cchrasādhyā bhavēyuḥ| jñātā vā-pittādinā āvr̥tā yathāvatsamyaṅniścayaṁ gatāḥ, vatsaraṁ sthitāḥ| vāśabda ēvārthē, anupakramā ēva bhavēyuḥ| tatō vātā āvr̥tēḥ prayatnēna rakṣaṇīyāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana āvr̥tavātānāmupadravāḥ (16) · Śloka 16
|
vidradhiplīhahr̥drōgagulmāgnisadanādayaḥ||58||
bhavantyupadravāstēṣāmāvr̥tānāmupēkṣaṇāt|
58 1/2|
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē vātaśōṇitanidānaṁ nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||16||
View original
|
विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माग्निसदनादयः||५८||
भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षणात्|
५८ १/२|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने वातशोणितनिदानं नाम षोडशोऽध्यायः||१६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tēṣāṁ-vāyūnāṁ, āvr̥tānāmupēkṣaṇāt-acikitsanāt, vidradhyādaya upadravā jāyantē| tasmāttadupakramē yatitavyamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē vātaśōṇitanidānaṁ nāma śōḍaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 16||