Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
kuṣṭhanidānādanantaraṁ vātavyādhinidānamārabhyatē, vātarōgāṇāṁ kuṣṭhavadbahuprakāratvādvividhaduḥkhadāyitvācca| ityata āha -
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vātavyādhinidānādhyāyaḥ, sarvārthānarthakaraṇē vāyuḥ kāraṇam (2-1) · Śloka 1
athātō vātavyādhinidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē)|2|
sarvārthānarthakaraṇē viśvasyāsyaikakāraṇam|
aduṣṭaduṣṭaḥ pavanaḥ, śarīrasya viśēṣataḥ||1||
View original
अथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)|२|
सर्वार्थानर्थकरणे विश्वस्यास्यैककारणम्|
अदुष्टदुष्टः पवनः, शरीरस्य विशेषतः||१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-arthāścānarthāścārthānarthāḥ-śubhāśubhāḥ| sarvē ca tē'rthānarthāśca sarvārthānarthāḥ, tēṣāṁ karaṇaṁ-nivr̥ttiḥ, tasmin| asya viśvasya-jagataḥ, ēkaṁ-pradhānaṁ, kāraṇaṁ vātaḥ| kimbhūtaḥ ? aduṣṭaduṣṭaḥ, yathākramam,-aduṣṭaḥ sarvārthakaraṇē-jagatsthitilakṣaṇē, vāyuḥ pradhānaṁ kāraṇam| sarvānarthakaraṇē-jagadvināśalakṣaṇē, duṣṭaḥ pavanaḥ pradhānō hētuḥ| śarīrasya punarviśēṣataḥ-atiśayēna, arthānarthakaraṇē pradhānaṁ kāraṇamiti śēṣaḥ| pañcadhātvaṁ gatēna prāṇāditayā śarīrajananāddhāraṇācca| atastadaduṣṭau yatitavyamiti sambandhaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vāyōḥ svarūpam (2-3) · Śloka 3
kathaṁ vāyuḥ kāraṇamityavagamyatē ? ityāha - - - - sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ|
sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṁhartā mr̥tyurantakaḥ||2||
tadaduṣṭau prayatnēna yatitavyamataḥ sadā|
|3|
View original
कथं वायुः कारणमित्यवगम्यते ? इत्याह - - - - स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः|
स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः||२||
तददुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यमतः सदा|
|३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yatō'sau vāyurviśvakarmā, viśvāni-śarīrajananavardhanadhāraṇabhañjanaśōṣaṇādīnyarthānarthakaraṇāni, karmāṇi yasya sa viśvakarmā| kasmādviśvakarmā ? ityāha-viśvātmā, viśvēṣāṁ-śubhāśubhānāṁ, ātmā-hētuḥ| hētvarthō'trātmaśabdaḥ| nanu, viśvātmēti kathaṁ jñāyatē ? ityāha-viśvarūpa iti| yatō viśvarūpaṁ-bāhyādhyātmikākhyaṁ, yasya sa ēvam| tathā, prajāpatiḥ-prajānāṁ pālakaḥ| tathā, sraṣṭā-prakr̥tatvādviśvasya| tathā, dhātā-viśvasya dhārakaḥ, tathā hi-bāhyō lōkō vāyumaṇḍalēna dhāryatē, satyalōkō'pi prāṇāpānādibhiḥ| kasmādviśvarūpaḥ ? yasmādvibhuḥ, atastadarthānarthakaraṇē prabhurivētyarthaḥ| kasmātprajāpatiḥ ? yasmādviṣṇuḥ,-vyāpī| "viṣlR-vyāptau" ityasyauṇādikē nupratyayē viṣṇuśabdaḥ| saṁhartā-bāhyādhyātmikasargasaṁharaṇāt| mr̥tyuḥ-yamarūpaḥ, tatkāryakaraṇāt| tathā, antakō-yamabhaṭṭāraka ēva sākṣāt| yataścaivamatastadaduṣṭau-tasyāprakōpē, sadā-sarvakālaṁ, yatitavyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vāyōḥ karmanāmādikaṁ sūtrasthānē uktam (3-4) · Śloka 4
|
tasyōktaṁ dōṣavijñānē karma prākr̥tavaikr̥tam||3||
samāsādvyāsatō dōṣabhēdīyē nāma dhāma ca|
pratyēkaṁ pañcadhā cārō vyāpāraśca|4|
View original
|
तस्योक्तं दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम्||३||
समासाद्व्यासतो दोषभेदीये नाम धाम च|
प्रत्येकं पञ्चधा चारो व्यापारश्च|४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tasya-pavanasya, karmōktam| kva? dōṣavijñānē,-dōṣavijñānīyādhyāyē (hr̥. sū. a. 11)| kimbhūtaṁ karma ? prākr̥tavaikr̥tam| prākr̥tau bhavaṁ prākr̥taṁ-svābhāvikamutsāhōcchvāsādilakṣaṇam| vaikr̥taṁ tu-"vr̥ddhastu kurutē'nilaḥ| kārśyakārṣyōṣṇa" ityādigranthanirdiṣṭam| ētatsamāsāt-saṅkṣēpatō, vāyōḥ karma| vyāsatō-vistarataḥ punaḥ, dōṣabhēdīyē nāma dhāma cōktamityanuvartanīyam| pratyēkaṁ pañcadhā| ēkamēkaṁ prati pratyēkaṁ nāma dhāma ca| prāṇādibhēdēna nāma pañcadhā| dhāma-sthānamapi, pañcadhā mūrdhādibhēdēna| prāṇasya murdhā sthānam, "prāṇō'tra mūrdhagaḥ" (hr̥. sū. a. 12|4) iti vacanāt| tathā, "uraḥ sthānamudānasya" iti| tathā, "vyānō hr̥di sthitaḥ" iti| tathā, "samānō'gnisamīpasthaḥ" iti| tathā, "apānō'pānagaḥ" iti| tathā, cārō'pi pañcadhā| caraṇaṁ-cārō gatiḥ| tathā cōktam (hr̥. sū. a. 12|4) -"prāṇa uraḥkaṇṭhacaraḥ" "udānō nāsānābhigalacaraḥ" "vyānaḥ kr̥tsnadēhacaraḥ" "samānaḥ kōṣṭhacaraḥ" "apānō bastimēḍhrōrugōcaraḥ" iti| vyāpārō'pi vāyōḥ prāṇādibhēdēna pañcadhā| tatra prāṇāsya vyāpārō "buddhihr̥dayēndriyacittadhr̥k" ityādiḥ, udānasya vyāpārō "vākpravr̥ttiḥ" ityādiḥ, vyānasya vyāpārō "gatyapakṣēpaṇōtkṣēpaṇādikaḥ", samānasya vyāpārō'nnagrahaṇādikaḥ, apānasya vyāpāraḥ śukrārtavādīnāṁ niṣkramaṇarūpatvam, ēvaṁ vistarēṇa dōṣabhēdīyē vātaḥ prāṇādibhēdēna pañcadhā nāmādibhiruktaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana iha tu vaikr̥taṁ karma (4-1) · Śloka 1
|
iha vaikr̥tam||4||
tasyōcyatē vibhāgēna sanidānaṁ salakṣaṇam|
|5|
|asaṅkhyamapi saṅkhyāya yadaśītyā purēritam]||1||
View original
|
इह वैकृतम्||४||
तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम्|
|५|
|असङ्ख्यमपि सङ्ख्याय यदशीत्या पुरेरितम्]||१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-iha-asminnadhyāyē, tasya-vātasya, vaikr̥taṁ karma vibhāgēna-pr̥thagrūpatayā, ucyatē| kimbhūtam ? sanidānaṁ salakṣaṇam| saha nidānēna sanidānam| tathā, saha lakṣaṇēna salakṣaṇam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vāyukōpē kāraṇam (5-6) · Śloka 6
vāyōścōbhayathā'pi kōpaḥ sambhavati|
tamidānīṁ darśayannāha - - - - |
dhātukṣayakarairvāyuḥ kupyatyatiniṣēvitaiḥ||5||
caran srōtaḥsu riktēṣu bhr̥śaṁ tānyēva pūrayan|
tēbhyō'nyadōṣapūrṇēbhyaḥ prāpya vā''varaṇaṁ balī||6||
View original
वायोश्चोभयथाऽपि कोपः सम्भवति|
तमिदानीं दर्शयन्नाह - - - - |
धातुक्षयकरैर्वायुः कुप्यत्यतिनिषेवितैः||५||
चरन् स्रोतःसु रिक्तेषु भृशं तान्येव पूरयन्|
तेभ्योऽन्यदोषपूर्णेभ्यः प्राप्य वाऽऽवरणं बली||६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dhātukṣayakarairāhāravihārādibhiratiniṣēvitaiḥ-atimātrasēvitaiścirakālasēvitaiśca, pavanaḥ kupyati| kiṁ kurvan ? srōtaḥsu riktēṣu caran,-dhātukṣayakarātisēvanāt, yatastadānīṁ srōtasāṁ śūnyatā bhavati| tathābhūtēṣu srōtaḥsu prabhañjanastadantaḥ praviśaṁstānyēva srōtāṁsi riktāni bhr̥śaṁ pūrayannēvaṁ dhātukṣayāt kupyati marut| tathā tēbhyaḥ srōtōbhyō'nyadōṣapūrṇēbhya āvaraṇaṁ prāpya balī vāyurēvaṁ vā kupyati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pakvāśayē kruddhasya lakṣaṇam (7-8) · Śloka 8
tatra pakvāśayē kruddhaḥ śūlānāhāntrakūjanam|
malarōdhāśmavardhmārśastrikapr̥ṣṭhakaṭīgraham||7||
karōtyadharakāyē ca tāṁstān kr̥cchrānupadravān|
|8|
View original
तत्र पक्वाशये क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम्|
मलरोधाश्मवर्ध्मार्शस्त्रिकपृष्ठकटीग्रहम्||७||
करोत्यधरकाये च तांस्तान् कृच्छ्रानुपद्रवान्|
|८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēvamubhayathā vāyuḥ pakvāśayē kruddhaḥ śūlānāhāvantrakūjanādīṁśca karōti| tathā, adharakāyē ca-śarīrasyādhastāt, tāṁstān-nānāvidhān, upadravān-vyādhīn, kr̥cchrān-kr̥cchrasādhyān, karōti| kāyasyādhara iti pūrvāparētyādinā samāsaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana āmāśayē kruddhasya lakṣaṇam (8-9) · Śloka 9
|
āmāśayē tr̥ḍvamathuśvāsakāsavisūcikāḥ||8||
kaṇṭhōparōdhamudgārān vyādhīnūrdhvaṁ ca nābhitaḥ|
|9|
View original
|
आमाशये तृड्वमथुश्वासकासविसूचिकाः||८||
कण्ठोपरोधमुद्गारान् व्याधीनूर्ध्वं च नाभितः|
|९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-āmāśayē kruddhastr̥ḍādīṁstathā'nyānapyanuktān vyādhīnnābhērūrdhvaṁ-ūrdhvakāyē, karōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana śrōtrādiṣu kruddhasya lakṣaṇam (9) · Śloka 9
|
śrōtrādiṣvindriyavadhaṁ|9|
View original
|
श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं|९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śrōtrādiṣu-indriyādhārēṣu, kruddhaḥ indriyāṇāṁ vadhaṁ-vināśaṁ, karōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana tvaci kruddhasya lakṣaṇam (9) · Śloka 9
|
tvaci sphuṭanarūkṣatē||9||
View original
|
त्वचि स्फुटनरूक्षते||९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tvaci kruddhastasyāstvacaḥ sphuṭanaṁ rūkṣatāṁ ca karōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana raktē kruddhasya lakṣaṇam (10) · Śloka 10
raktē tīvrā rujaḥ svāpaṁ tāpaṁ rāgaṁ vivarṇatām|
arūṁṣyannasya viṣṭambharuciṁ kr̥śatāṁ bhramam||10||
View original
रक्ते तीव्रा रुजः स्वापं तापं रागं विवर्णताम्|
अरूंष्यन्नस्य विष्टम्भरुचिं कृशतां भ्रमम्||१०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-raktē kruddhastīvra rujastathā svāpādīn karōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana māṁsamēdasōḥ kruddhasya lakṣaṇam (11) · Śloka 11
māṁsamēdōgatō granthīṁstōdāḍhyān karkaśān śramam|
gurvaṅgaṁ cātirukstabdhaṁ muṣṭidaṇḍahatōpamam||11||
View original
मांसमेदोगतो ग्रन्थींस्तोदाढ्यान् कर्कशान् श्रमम्|
गुर्वङ्गं चातिरुक्स्तब्धं मुष्टिदण्डहतोपमम्||११||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-māṁsamēdōgatastatrasthaḥ kruddhō granthīṁstōdādiyutāṁstathā śramādīṁśca karōti| suśrutē cātra viśēṣa uktaḥ| tathā ca tadgranthaḥ- (su. ni. a. 1|26) - karkaśāṁstōdabahulān granthīn māṁsasamāśritaḥ| vāyurmēdōyutaḥ kuryādgranthīn mandarujō'vraṇān||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana asthni kruddhasya lakṣaṇam (12) · Śloka 12
asthisthaḥ sakthisandhyāsthiśūlaṁ tīvraṁ balakṣayam|
|12|
View original
अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यास्थिशूलं तीव्रं बलक्षयम्|
|१२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-asthisthaḥ kruddhaḥ sakthisandhyasthiśūlaṁ tīvraṁ-dāruṇaṁ, balakṣayaṁ ca karōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana majjāyāṁ kruddhasya lakṣaṇam (12) · Śloka 12
|
majjasthō'sthiṣu sauṣiryamasvapnaṁ santatāṁ rujam||12||
View original
|
मज्जस्थोऽस्थिषु सौषिर्यमस्वप्नं सन्ततां रुजम्||१२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-majjasthaḥ kruddhō'sthisauṣiryādīn karōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana śukrē kruddhasya lakṣaṇam (13) · Śloka 13
śukrasya śīghramutsargaṁ saṅgaṁ vikr̥timēva vā|
tadvadgarbhasya śukrasthaḥ|13|
View original
शुक्रस्य शीघ्रमुत्सर्गं सङ्गं विकृतिमेव वा|
तद्वद्गर्भस्य शुक्रस्थः|१३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śukrasthaḥ kruddhaḥ śukrasya śīghramutsargaṁ saṅgādīnvā karōti| tadvat-tathaiva, garbhasyāpi tathābhūtabījōtpannatvāt śīghrōtsargādīn karōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana sirāsu kruddhasya lakṣaṇam (13-14) · Śloka 14
|
sirāsvādhmānariktatē||13||
tatsthaḥ|
|14|
View original
|
सिरास्वाध्मानरिक्तते||१३||
तत्स्थः|
|१४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatsthaḥ-sirāsthitaḥ, kruddhastāsvēva sirāsvādhmānariktatē karōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana snāvni kruddhasya lakṣaṇam (14) · Śloka 14
snāvasthitaḥ kuryādgr̥dhrasyāyāmakubjatāḥ|
|14|
View original
स्नावस्थितः कुर्याद्गृध्रस्यायामकुब्जताः|
|१४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snāvasthitaḥ kruddhō gr̥dhrasyādīn karōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana sandhiṣu kruddhasya lakṣaṇam (14-15) · Śloka 15
|
vātapūrṇadr̥tisparśaṁ śōphaṁ sandhigatō'nilaḥ||14||
prasāraṇākuñcanayōḥ pravr̥ttiṁ ca savēdanām|
|15|
View original
|
वातपूर्णदृतिस्पर्शं शोफं सन्धिगतोऽनिलः||१४||
प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिं च सवेदनाम्|
|१५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sandhigatō'nilaḥ kruddhaḥ śōphaṁ kuryāt| kimbhūtam ? vātapūrṇadr̥tisparśaṁ-tattulyam| tathā, prasāraṇa ākuñcanē ca savēdanāṁ pravr̥ttiṁ karōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana sarvāṅgē kruddhasya lakṣaṇam (15-16) · Śloka 16
|
sarvāṅgasaṁśrayastōdabhēdasphuraṇabhañjanam||15||
stambhanākṣēpaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam|
|16|
View original
|
सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम्||१५||
स्तम्भनाक्षेपणस्वापसन्ध्याकुञ्चनकम्पनम्|
|१६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvāṅgasaṁśrayō'nilastatrasthaḥ kruddhastōdādīn karōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana ākṣēpakasya lakṣaṇam (16-17) · Śloka 17
|
yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddhō'bhyēti muhurmuhuḥ||16||
tadā'ṅgamākṣipatyēṣa vyādhirākṣēpakaḥ smr̥taḥ|
|17|
View original
|
यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धोऽभ्येति मुहुर्मुहुः||१६||
तदाऽङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपकः स्मृतः|
|१७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yadā tu sarvā dhamanīrvāyuḥ kruddhō'bhyēti-ābhimukhyēnāgacchati, punaḥpunastadā'ṅgaṁ-śarīraṁ, ākṣipati-ākramati, ēṣa vātavyādhirākṣēpakaḥ smr̥taḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana apatantrakasya lakṣaṇam (17-20) · Śloka 20
athāpatantrakaṁ lakṣayati - - - - |
adhaḥ pratihatō vāyurvrajannūrdhvaṁ hr̥dāśritāḥ||17||
nāḍīḥ praviśya hr̥dayaṁ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan|
ākṣipētparitō gātraṁ dhanurvaccāsya nāmayēt||18||
kr̥cchrāducchvasiti stabdhasrastamīlitadr̥ktataḥ|
kapōta iva kr̥jēcca niḥsaṁjñaḥ sō'patantrakaḥ||19||
sa ēva cāpatānākhyō muktē tu marutā hr̥di|
aśrnuvīta muhuḥ svāsthyaṁ muhurasvāsthyamāvr̥tē||20||
View original
अथापतन्त्रकं लक्षयति - - - - |
अधः प्रतिहतो वायुर्व्रजन्नूर्ध्वं हृदाश्रिताः||१७||
नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन्|
आक्षिपेत्परितो गात्रं धनुर्वच्चास्य नामयेत्||१८||
कृच्छ्रादुच्छ्वसिति स्तब्धस्रस्तमीलितदृक्ततः|
कपोत इव कृजेच्च निःसंज्ञः सोऽपतन्त्रकः||१९||
स एव चापतानाख्यो मुक्ते तु मरुता हृदि|
अश्र्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यमावृते||२०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-adhaḥ pratihata ūrdhvaṁ vrajan mārutō hr̥dāśritāḥ-hr̥dayasthāḥ, nāḍīrantaḥ praviśya hr̥dayaṁ tathā śiraśca śaṅkhau ca pīḍyan, ākṣipētparitō gātraṁ-samantātkāyamākṣipēt,-saṁharēt| tathā, dhanurvaccāsya-apatantrakavataḥ, prakr̥tatvādgātraṁ nāmayēt| tathā sa pumān kr̥cchrāducchvasiti-kathañcicchvasiti| dr̥k-cakṣurindriyādhiṣṭhānaṁ dr̥kśabdēnēha gr̥hyatē| stabdhā srastā mīlitā ca dr̥gyasyāsau stabdhasrastamīlitadr̥k| tataḥ-anantaraṁ, kapōta iva kūjēt-avyaktaṁ śabdaṁ vidadhyāt| tathā, niḥsaṁjñō-vicētanaḥ sampadyatē| saḥ-ēvaṁrūpō vātavyādhiḥ, apatantrakākhyō bhaṇyatē| sa ēva cāpatānakasaṁjñō nigadyatē| muktē tvityādi| vāyunā'nākrāntē hr̥dayē kṣaṇaṁ svāsthyaṁ prāpnuyāt| muhurasvāsthyaṁ-tēnāvr̥tē hr̥dyasvāsthyamaśnuvīta|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana apatānakasya lakṣaṇam, apatantrakasya duścikitsyatvam (21) · Śloka 21
garbhapātasamutpannaḥ śōṇitātisravōtthitaḥ|
abhighātasamutthaśca duścikitsyatamō hi saḥ||21||
View original
गर्भपातसमुत्पन्नः शोणितातिस्रवोत्थितः|
अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो हि सः||२१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sa cākālagarbhapātātsamanantaraṁ yōṣitāṁ prāyō jāyatē| kadācicchōṇitātisravāt strīṇāṁ puruṣāṇāṁ ca, abhighātācca syāt| saḥ-apatantrakō, garbhapātasamutpannō duścikitsyaḥ syāt, śōṇitātisravōtthitō duścikitsyataraḥ, abhighātasamutthō duścikitsyatamaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana antarāyāmasya lakṣaṇam (22-24) · Śloka 24
manyē saṁstabhya vātō'ntarāyacchan dhamanīryadā|
vyāpnōti sakalaṁ dēhaṁ jatrurāyamyatē tadā||22||
antardhanurivāṅgaṁ ca vēgaiḥ stambhaṁ ca nētrayōḥ|
karōti jr̥mbhāṁ daśanaṁ daśanānāṁ kaphōdvamam||23||
pārśvayōrvēdanāṁ vākyahanupr̥ṣṭhaśirōgraham|
antarāyāma ityēṣa|24|
View original
मन्ये संस्तभ्य वातोऽन्तरायच्छन् धमनीर्यदा|
व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुरायम्यते तदा||२२||
अन्तर्धनुरिवाङ्गं च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः|
करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफोद्वमम्||२३||
पार्श्वयोर्वेदनां वाक्यहनुपृष्ठशिरोग्रहम्|
अन्तरायाम इत्येष|२४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-manyē dvē-grīvāpārśvāśritē nāḍyau, vāyuḥ saṁstabhya, antarāyacchan dhamanīryadā gr̥hṇan sakalaṁ dēhaṁ vyāpnōti tadā jatrurāyamyatē-vakrīkriyatē| jatruśabdasya puṁstvaṁ lōkāśrayatvālliṅgasyēti| antardhanurivāṅgaṁ ca,-tathā'ntaḥ-mukhatō bhāgāt, aṅgaṁ-śarīraṁ ca, dhanurivāyamyata iti cārthaḥ| vēgaiḥ-vicchidya punarudbhavairbhajyata iva tudyata iva iti ca nānāvyathārūpaiḥ| tathā stambhaṁ ca nētrayōḥ karōti| tathā jr̥mbhām| tathā, daśanānāṁ-dantānāṁ, daśanaṁ-khādanam| daśanamityatra "dāmnīśasayuyuja" ityādau daṁśēranunāsikalōpanirdēśō jñāpanārthaḥ, kr̥tō'nyasminnapi pratyayē lōpō bhavatīti tēna lyuṭyapi bhavati| daśanamiti vacanādatra nalōpaḥ| prāyikaṁ caitajjñāpakamiti "hitaṁ kīṭaiśca daṁśanam" ityapi bhavati| tathā kaphasyōdvamanam| tathā, pārśvayōrdvayōrvēdanāṁ-śūlam| tathā, vākyādīnāṁ grahaṁ-stambham| ityēṣaḥ-vātavyādhiḥ, antarāyāmasaṁjñō'ṅgasyāntarāyamanāt-vakrīkaraṇāt, ucyata iti śēṣaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana bahirāyāmasya lakṣaṇam (24-26) · Śloka 26
|
bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ||24||
dēhasya bahirāyāmāt pr̥ṣṭhatō nīyatē śiraḥ|
uraścōtkṣipyatē tatra kandharā cāvamr̥dyatē||25||
dantēṣvāsyē ca vaivarṇyaṁ prasvēdaḥ srastagātratā|
bāhyāyāmaṁ dhanuṣkambhaṁ bruvatē vēginaṁ ca tam||26||
View original
|
बाह्यायामश्च तद्विधः||२४||
देहस्य बहिरायामात् पृष्ठतो नीयते शिरः|
उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा चावमृद्यते||२५||
दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्रस्तगात्रता|
बाह्यायामं धनुष्कम्भं ब्रुवते वेगिनं च तम्||२६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ-tādr̥śaḥ| dēhasya bahirāyāmāt-aṅgasya dhanurvadbahirvakrīkaraṇāt, bahirāyāma ucyata iti śēṣaḥ| tamēva pradarśayitumāha - pr̥ṣṭhata ityādi| śiraḥ (pr̥ṣṭhataḥ-) pr̥ṣṭhābhimukhaṁ nīyatē| tathā, tatra-bāhyāyāmē, urō-vakṣaḥ, utkṣipyatē-unnatiṁ nīyatē| tathā, kandharā-grīvā ca, avamr̥dyatē-kṣudyatē| tathā, dantēṣu vaktrē ca vaivarṇyaṁ-prākr̥tādvarṇādvarṇāntarāpattiḥ| tathā, prakarṣēṇa svēdaḥ| tathā, srastagātratā-ślathāṅgatā| taṁ-tathābhūtaṁ vātavyādhiṁ, bāhyāyāmaṁ dhanuṣkambhaṁ ca bruvatē| tamēva kēcidvēginamityācakṣatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vraṇāyāmasya lakṣaṇam (27-28) · Śloka 28
adhunā vraṇāyāmamāha - - - - vraṇaṁ marmāśritaṁ prāpya samīraṇasamīraṇāt|
vyāyacchanti tanuṁ dōṣāḥ sarvāmāpādamastakam||27||
tr̥ṣyataḥ pāṇḍugātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ|
|28|
View original
अधुना व्रणायाममाह - - - - व्रणं मर्माश्रितं प्राप्य समीरणसमीरणात्|
व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वामापादमस्तकम्||२७||
तृष्यतः पाण्डुगात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः|
|२८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dōṣā vraṇaṁ marmāśritaṁ prāpyānantaraṁ samīraṇasya samīraṇāt-prēraṇāt, sarvāṁ tanuṁ-sakalaṁ dēhamāpādamastakaṁ, vyāyacchanti-viśēṣēṇākrāmanti| [ saḥ- ] ēṣa vraṇāyāmaḥ, tr̥ṣyatastathā pāṇḍugātrasya narasya varjitaḥ, asādhyatvāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana ākṣēpakēṣu gatē vēgē svāsthyam (28) · Śloka 28
|
gatē vēgē bhavētsvāsthyaṁ sarvēṣvākṣēpakēṣu ca||28||
View original
|
गते वेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकेषु च||२८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvēṣu cākṣēpakēṣu- "yadā tu dhamanīḥ sarvā" (ślō. 16) - ityādigranthanirdiṣṭēṣu vraṇāyāmaparyantēṣu, vēgē gatē sati-vēgānāṁ śāntau satyāṁ, svāsthyaṁ bhavēt-nānyadā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana hanusraṁsasya lakṣaṇam (29-30) · Śloka 30
jihvātilēkhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ|
kupitō hanumūlasthaḥ sraṁsayitvā'nilō hanū||29||
karōti vivr̥tāsyatvamathavā saṁvr̥tāsyatām|
hanusraṁsaḥ sa tēna syātkr̥cchrāccarvaṇabhāṣaṇām||30||
View original
जिह्वातिलेखनाच्छुष्कभक्षणादभिघाततः|
कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वाऽनिलो हनू||२९||
करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम्|
हनुस्रंसः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणाम्||३०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jihvātilēkhanādibhiḥ kupitō hanvōrmūlē sthitō vāyurhanū sraṁsayitvā-sthānāccālayitvā, vivr̥tāsyatvaṁ-prasāritamukhatvaṁ, athavā saṁvr̥tāsyatvaṁ karōti| saḥ-ēvaṁbhūtō, hanusraṁsa ucyatē| tēna ca-hanusraṁsēna, kr̥cchrāt-kathamapi, carvaṇaṁ bhāṣaṇaṁ ca syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana jihvāstambhasya lakṣaṇam (31) · Śloka 31
vāgvāhinīsirāsaṁsthō jihvāṁ stambhayatē'nilaḥ|
jihvāstambhaḥ sa tēnānnapānavākyēṣvanīśatā||31||
View original
वाग्वाहिनीसिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः|
जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता||३१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vāgvāhinīsirāsaṁsthō vāyurjihvāṁ stambhayatē| saḥ-ēvaṁvidhō, jihvāstambha ucyatē| tēna-jihvāstambhēna, annapānavākyēṣu anīśatā-asamarthatā, bhavati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana arditasya lakṣaṇam (32-37) · Śloka 37
śirasā bhāraharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt|
uttrāsavaktrakṣavathōḥ kharakārmukakarṣaṇāt||32||
viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṁ ca carvaṇāt|
vāyurvivr̥ddhastaistaiśca vātalairūrdhvamāsthitaḥ||33||
vakrīkarōti vaktrārdhamuktaṁ hasitamīkṣitam|
tatō'sya kampatē mūrddhā vāksaṅgaḥ stabdhanētratā||34||
dantacālaḥ svarabhraṁśaḥ śrutihāniḥ kṣavagrahaḥ|
gandhājñānaṁ smr̥tērmōhastrāsaḥ suptasya jāyatē||35||
niṣṭhīvaḥ pārśvatō yāyādēkasyākṣṇō nimīlanam|
jatrōrūrdhvaṁ rujā tīvrā śarīrārdhē'dharē'pi vā||36||
tamāhurarditaṁ kēcidēkāyāmamathāparē|
|37|
View original
शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात्|
उत्त्रासवक्त्रक्षवथोः खरकार्मुककर्षणात्||३२||
विषमादुपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात्|
वायुर्विवृद्धस्तैस्तैश्च वातलैरूर्ध्वमास्थितः||३३||
वक्रीकरोति वक्त्रार्धमुक्तं हसितमीक्षितम्|
ततोऽस्य कम्पते मूर्द्धा वाक्सङ्गः स्तब्धनेत्रता||३४||
दन्तचालः स्वरभ्रंशः श्रुतिहानिः क्षवग्रहः|
गन्धाज्ञानं स्मृतेर्मोहस्त्रासः सुप्तस्य जायते||३५||
निष्ठीवः पार्श्वतो यायादेकस्याक्ष्णो निमीलनम्|
जत्रोरूर्ध्वं रुजा तीव्रा शरीरार्धेऽधरेऽपि वा||३६||
तमाहुरर्दितं केचिदेकायाममथापरे|
|३७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śirōbhāraharaṇādibhirvāyurvivr̥ddhō-viśēṣēṇa vr̥ddhiṁ gataḥ, tathā taistaiśca vātalaiḥ-sarvarōganidānādyuktaiḥ, ūrdhvamātsthitaḥ-śarīrasyōparibhāgē āsamantātsthitō , vaktrārdhaṁ vakrīkarōti| tathā, uktaṁhasitamīkṣitaṁ ca vakrīkarōti| tathā, uktaṁ hasitamīkṣitaṁ ca vakrīkarōti| tataḥ-anantaraṁ, asya-narasya,mūrdhā kampatē| tathā, vāksaṅgō jāyatē| tathā, stabdhanētratādayaśca| tathā, niṣṭhīvō-niṣṭhīvanaṁ, pārśvēna gacchēt| ēkasya cākṣṇō nimīlanaṁ syāt| jatrōrūrdhvaṁ tīvrā rujā-dāruṇā pīḍā, bhavati| śarīrārdhē'dharē'pi vā-adhastādvā, taṁ-īdr̥śaṁ vātavyādhiṁ, kēcidarditamāhuḥ, aparē tantrakr̥ta ēkāyāmaṁ vadanti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana sirāgrahasya lakṣaṇam (37-38) · Śloka 38
|
raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrddhadharāḥ sirāḥ||37||
rūkṣāḥ savēdanāḥ kr̥ṣṇāḥ sō'sādhyaḥ syātsirāgrahaḥ|
|38|
View original
|
रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्द्धधराः सिराः||३७||
रूक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सोऽसाध्यः स्यात्सिराग्रहः|
|३८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pavanō raktamāśritya-śrayitvā, mūrddhāśritāḥ sirā rūkṣādiguṇayuktāḥ kuryāt| sa sirāgraha ucyatē| sa cāsādhyaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pakṣavadhasya lakṣaṇam (38-40) · Śloka 40
|
gr̥hītvā'rdhaṁ tanōrvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśōṣya ca||38||
pakṣamanyataraṁ hanti sandhibandhān vimōkṣayan|
kr̥tsnō'rdhakāyastasya syādakarmaṇyō vicētanaḥ||39||
ēkāṅgarōgaṁ taṁ kēcidanyē pakṣavadhaṁ viduḥ|
|40|
View original
|
गृहीत्वाऽर्धं तनोर्वायुः सिराः स्नायूर्विशोष्य च||३८||
पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन्|
कृत्स्नोऽर्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः||३९||
एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः|
|४०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vāyustanōḥ-śarīrasya, ardhaṁ gr̥hītvā sirāḥ snāyūśca viśōṣya tatō'nyataraṁ-vāmaṁ dakṣiṇaṁ vā, pakṣaṁ hanti| kiṁ kurvan ? sandhīnāṁ bandhān vimōkṣayan-vighaṭṭayan| tasyaiva ca-vyādhimataḥ, kr̥tsnaḥ-sarvō'rdhakāyaḥ, akarmaṇyaḥ-kriyāyāmaśaktō, vicētanaśca syāt| taṁ-īdr̥śaṁ vātavyādhiṁ, kēcidēkāṅgarōgaṁ vadanti, anyē pakṣavadhamityāhuḥ| ardhakāya iti "ardhaṁ napuṁsakam" iti samāsaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana sarvāṅgarōgasya lakṣaṇam (40) · Śloka 40
|
sarvāṅgarōgaṁ tadvacca sarvakāyāśritē'nilē||40||
View original
|
सर्वाङ्गरोगं तद्वच्च सर्वकायाश्रितेऽनिले||४०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvakāyāśritē vāyau tēna-pūrvōktēnaikāṅgarōgōktēna lakṣaṇēna, tulyaṁ vartatē tadvat, sarvāṅgarōgamityāhuḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pakṣavadhasya kr̥cchrasādhyāsādhyatvam (41) · Śloka 41
śuddhavātahataḥ pakṣaḥ kr̥cchrasādhyatamō mataḥ|
kr̥cchrastvanyēna saṁsr̥ṣṭō vivarjyaḥ kṣayahētukaḥ||41||
View original
शुद्धवातहतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः|
कृच्छ्रस्त्वन्येन संसृष्टो विवर्ज्यः क्षयहेतुकः||४१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śuddhavātēna hataḥ pakṣaḥ-ēkāṅgarōgaḥ kr̥cchrasādhyatamō mataḥ-atiśayēna kr̥cchrasādhyaḥ| anyēna saṁyuktō vātaḥ kr̥cchraḥ-kr̥cchrasādhyaḥ| kṣayahētukaḥ pakṣō vivarjyō-nōpakramyaḥ, asādhyatvāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana daṇḍakasya lakṣaṇam (42) · Śloka 42
āmabaddhāyanaḥ kuryātsaṁstabhyāṅgaṁ kaphānvitaḥ|
asādhyaṁ hatasarvēhaṁ daṇḍavaddaṇḍakaṁ marut||42||
View original
आमबद्धायनः कुर्यात्संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः|
असाध्यं हतसर्वेहं दण्डवद्दण्डकं मरुत्||४२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-āmēna baddhāni-sthagitāni, ayanāni-dvārāṇi prakr̥tatvāt srōtasāṁ, yēna sa āmabaddhāyanaḥ, kaphānvitō mārutōṅgaṁ saṁstabhya-stambhayitvā daṇḍavat daṇḍakākhyaṁ vātavyādhiviśēṣaṁ kuryāt| tamasādhyam| tathā hatāḥ sarvā īhāḥ-cēṣṭāḥ, yasmiṁstamēvaṁbhūtam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana avabāhukasya lakṣaṇam (43) · Śloka 43
aṁsamūlasthitō vāyuḥ sirāḥ saṅkōcya tatragāḥ|
bāhupraspanditaharaṁ janayatyavabāhukam||43||
View original
अंसमूलस्थितो वायुः सिराः सङ्कोच्य तत्रगाः|
बाहुप्रस्पन्दितहरं जनयत्यवबाहुकम्||४३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vāyuraṁsamūlē sthitaḥ, tatragāḥ-aṁsamūlāśritāḥ, sirāḥ saṅkōcyāvabāhukākhyaṁ vātavyādhiṁ janayati| kimbhūtam ? bāhupraspanditaṁ haratīti bāhupraspanditaharam, " haratēranudyamanē'c" ityac|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana viśvācyāḥ lakṣaṇam (44) · Śloka 44
talaṁ pratyaṅgulīnāṁ yā kaṇḍarā bāhupr̥ṣṭhataḥ|
bāhucēṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smr̥tā||44||
View original
तलं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा बाहुपृष्ठतः|
बाहुचेष्टापहरणी विश्वाची नाम सा स्मृता||४४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-talaṁ-hastatalaṁ, prati-lakṣaṇī (lakṣyī) kr̥tya, yā kaṇḍarā-sumahān snāyusaṅghātaḥ, sā bāhupr̥ṣṭhatō gatā, tathā mārutārditā-vātēna pīḍītā satī, bāhucēṣṭāṁ-bhujavyāpāraṁ, apaharati [ iti ] bāhucēṣṭāpaharaṇī| bāhulakādatra kartarī lyuṭ strītvaṁ ca| ēvaṁbhūtā viśvācī saṁjñā smr̥tā, munibhiriti śēṣaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana khañjasya lakṣaṇam, paṅgōḥ lakṣaṇam (45) · Śloka 45
vāyuḥ kaṭyāṁ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipēdyadā|
tadā khañjō bhavējjantuḥ paṅguḥ sakthnōrdvayōrapi||45||
View original
वायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा|
तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोरपि||४५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaṭyāṁ sthitō mārutō yadā sakthnaḥ-ūrōḥ sambandhinīṁ, kaṇḍarāmākṣipēt-ākarṣēt, tadā prāṇī khañjō bhavēt| dvayōrapi sakthnōḥ sambandhinīṁ kaṇḍarāṁ yadā''kṣipēttadā paṅguḥ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kalāyakhañjasya lakṣaṇam (46) · Śloka 46
kampatē gamanārambhē khañjanniva ca yāti yaḥ|
kalāyakhañjaṁ taṁ vidyānmuktasandhiprabandhanam||46||
View original
कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च याति यः|
कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्||४६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā yō gamanārambhē kampatē-vēpatē, khañjanniva ca yāti| taṁ-ēvaṁbhūtaṁ, kalāyakhañjākhyaṁ vyādhiṁ vidyāt| kimbhūtam ? muktaṁ sandhiprabandhanaṁ yatra, taṁ tathāvidham|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana ūrūstambhasya lakṣaṇam (47-51) · Śloka 51
śītōṣṇadravasaṁśuṣkagurusnigdhairniṣēvitaiḥ|
jīrṇājīrṇē tathā''yāsasaṅkṣōbhasvapnajāgaraiḥ||47||
saślēṣmamēdaḥpavanamāmamatyarthasañcitam|
abhibhūyētaraṁ dōṣamūru cētpratipadyatē||48||
sakthyasthīni prapūryāntaḥ ślēṣmaṇā stimitēna tat|
tadā skabhnāti tēnōrū stabdhau śītāvacētanau||49||
parakīyāviva gurū syātāmatibhr̥śavyathau|
dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ||50||
saṁyutau pādasadanakr̥cchrōddharaṇasuptibhiḥ|
tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāparē||51||
View original
शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः|
जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः||४७||
सश्लेष्ममेदःपवनमाममत्यर्थसञ्चितम्|
अभिभूयेतरं दोषमूरु चेत्प्रतिपद्यते||४८||
सक्थ्यस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन तत्|
तदा स्कभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ||४९||
परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ|
ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः||५०||
संयुतौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः|
तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे||५१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jīrṇēna sahitamajīrṇaṁ jīrṇājīrṇaṁ-pakvāpakvamāhārakadambakaṁ, kēnacinnimittēna jāṭharāgnisaṁyōgādāhārarāśēḥ kaścidbhāgaḥ pakvaḥ kaścidapakva iti jīrṇājīrṇam, tasminsati| śītōṣṇādibhistathā''yāsasaṅkṣōbhādibhirniṣēvitaiḥ-ciramabhyastaiḥ, āmamatyarthaṁ sañcitaṁ-bahu sambhr̥taṁ, ūru yadā pratipadyatē-ubhāvāśrityāstē, tadā-tasminkāyē, tēna-yathōktēna hētunā, tāvūru skabhnāti-stambhayati| kimbhūtamāmam ? saślēṣmamēdaḥpavanam| saha ślēṣmaṇā mēdasā pavanēna ca vartata iti saślēṣmamēdaḥpavanam, na tu kēvalamēva| tathā, itaraṁ dōṣaṁ-vātaślēṣmāpēkṣayā pittākhyaṁ, abhibhūya-ākramya, na vātaṁ kaphaṁ vā| tēna hi tayōrabhibhavō na yuktaḥ, tatsahavartamānatvāt| tathā, tēna sahavartamānēnāpi ślēṣmaṇā ca stimitēna-styānēna, sakthisambandhīnyasthīnyantaḥ prapūrya-tāni nirbharāṇi kr̥tvā, tadā tat-āmaṁ, ūru skabhnātīti yōjyam| tēna hētunā tadā-tasminkālē, tāvūru stabdhau-niścalau, tathā sparśataḥ śītau, tathā'cētanau-sūcyādibhistudyamānāvapi pīḍāṁ na vēdayētām, ata ēva parakīyāviva guru syātām| tathā'tibhr̥śavyathau-atyantaśūlānvitau| parakīyāviti "kugjanasya parasya ca" iti īyaḥ kugāgamaśca| tathā dhyānādibhiḥ saṁyutau| dhyānaṁ-cintā daurmanasyamityarthaḥ| tathā pādasadanādibhiḥ saṁyutau| ēvaṁlakṣaṇō yō vyādhiviśēṣastamūrustambhamāhuḥ, tantrakr̥ta iti śēṣaḥ| aparē ācāryā āḍhyavātamiti tamāhuḥ| āmaśabdasya napuṁsakatvaṁ lōkāśrayatvālliṅgasyēti bōdhyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana krōṣṭukaśīrṣasya lakṣaṇam (52) · Śloka 52
vātaśōṇitajaḥ śōphō jānumadhyē mahārujaḥ|
jñēyaḥ krōṣṭukaśīrṣaśca sthūlaḥ krōṣṭukaśīrṣavat||52||
View original
वातशोणितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः|
ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षश्च स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत्||५२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jānumadhyē mahārujaḥ śōphō vātaśōṇitājjātaḥ krōṣṭukaśīrṣākhyō vātavyādhibhēdaḥ| sa ca sthūlaḥ śr̥gālaśiraḥsadr̥śō bhavati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vātakaṇṭakasya lakṣaṇam (53) · Śloka 53
ruk pādē viṣamanyastē śramādvā jāyatē yadā|
vātēna gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam||53||
View original
रुक् पादे विषमन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा|
वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम्||५३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pādē-caraṇē viṣamanyastē sati, athavā śramēṇa yadā gulphamāśritya vātēna rugjāyatē, taṁ vātakaṇṭakākhyaṁ vātavyādhimāhuḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana gr̥dhrasyāḥ lakṣaṇam (54) · Śloka 54
pārṣṇiṁ pratyaṅgulīnāṁ yā kaṇḍarā mārutārditā|
sakthyutkṣēpaṁ nigr̥hṇāti gr̥dhrasīṁ tāṁ pracakṣatē||54||
View original
पार्ष्णिं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा मारुतार्दिता|
सक्थ्युत्क्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते||५४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pārṣṇiṁ prati-pārṣṇyabhimukhaṁ, yā aṅgulīnāṁ kaṇḍarā sā mārutēna-vāyunā, arditā-vyathitā, caraṇōddharaṇāvasarē yaḥ sakthyutkṣēpaḥ-ūrdhvaṁ prēraṇaṁ, taṁ nigr̥hṇāti-avamr̥dgāti sakthnōrniścalatvamivōtpādayati| tāṁ-kaṇḍarāṁ, vyādhiviśēṣasaṁjñāṁ gr̥dhrasīṁ pracakṣatē, tantrakr̥ta iti śēṣaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana khalyāḥ lakṣaṇam (55) · Śloka 55
viśvācī gr̥dhrasī cōktā khallī tīvrarujānvitē|
|55|
View original
विश्वाची गृध्रसी चोक्ता खल्ली तीव्ररुजान्विते|
|५५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viśvācī cōktā "bāhucēṣṭāpaharaṇī" (ślō. 44) ityādinā granthēna, gr̥dhrasī cādhunaivōktā| tē dvē tīvrarujānvitē satyau khallī bhaṇyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pādaharṣasya lakṣaṇam (55-56) · Śloka 56
|
hr̥ṣyētē caraṇau yasya bhavētāṁ ca prasuptavat||55||
pādaharṣaḥ sa vijñēyaḥ kaphamārutakōpajaḥ|
|56|
View original
|
हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां च प्रसुप्तवत्||५५||
पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः|
|५६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yasya puṁsaścaraṇau hr̥ṣyētē prasuptāviva ca syātām, saḥ-ēvaṁbhūtō vātavyādhiḥ, pādaharṣākhyaḥ| sa ca vātaślēṣmakōpajō vēdyaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pādadāhasya lakṣaṇam (15) · Śloka 15
pādayōḥ kurutē dāhaṁ pittāsr̥ksahitō'nilaḥ||56||
viśēṣataścaṅkramitē pādadāhaṁ tamādiśēt|
56 1/2|
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē vātavyādhinidānaṁ nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ||15||
View original
पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः||५६||
विशेषतश्चङ्क्रमिते पाददाहं तमादिशेत्|
५६ १/२|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने वातव्याधिनिदानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-anilaḥ pittaraktasahitaḥ pādayōrdāhaṁ kurutē, viśēṣēṇa tu caṅkramitē sati| taṁ-ēvaṁbhūtaṁ, pādadāhamādiśēt-brūyāt, bhiṣagiti śēṣaḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē vātavyādhinidānaṁ nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 15||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000