३०. शकुनीप्रतिषेधाध्यायः

स्कन्दापस्मारप्रतिषेधानन्तरं शकुनीप्रतिषेधारम्भः, स्कन्दादिग्रहप्रतिपादकसूत्रेऽस्या एवानन्तरोक्तत्वादित्याह- अथात इत्यादि||१-२||

शकुनीत्यादि| अभिपरीतस्य व्याप्तस्य, ‘बालस्य’ इति शेषः| जानता बुद्धिमता| निष्क्वाथः परिषेचने कार्य इति सम्बन्धः||३||

कषायेत्यादि| कषाया वटादयः, मधुराणि काकोल्यादीनि; तत्र वटादीनां कषायः, काकोल्यादीनां च कल्कः, ताभ्यां तैलं साध्यं; प्रत्येकं वटादीनां काकोल्यादीनां च कल्ककषायौ कल्पनीयावित्यन्ये|४|-

मधुकेत्यादि| उत्पलं नीलोत्पलम्| प्रदिहेत् लिम्पेत्||४||-

व्रणेष्वित्यादि| व्रणेषु शकुनीजुष्टबालकव्रणेषु| उक्तानि चूर्णानि द्विव्रणीयाध्याये कीर्तितानि मिश्रकोक्तानि च शोधनरोपणानि| पथ्यानि व्रणितोपासनीयोक्तानि शालिमुद्गदाडिमसैन्धवयवपटोलादीनि; अन्ये तु पथ्यानीति चूर्णानीत्यस्य विशेषणं कुर्वन्ति, तत्र शकुनीजुष्टबालकव्रणानां सदाहपाकरक्तस्रावहराणि चूर्णानि प्रयोक्तव्यानीति सम्बन्धनीयम्||५||

स्कन्देत्यादि| धूपनानि सर्षपा इत्यादीनि स्कन्दग्रहोक्तानि, तानीहापि शकुन्यमपि प्रयोजयेत्|६|-

शतावरीत्यादि| मृगैर्वारुः इन्द्रवारुणी, नागदन्ती दन्तिनी, सहदेवा पीतपुष्पा बला, बृहती स्थूलफला||६||-

तिलेत्यादि| एष तिलतण्डुलकमित्यादिको बलिः| करञ्जेषु नक्तमालेषु| नियतात्मना संयतेन्द्रियेण ‘करञ्जेषु’ इत्यत्रान्ये ‘निकुञ्जेषु’ इति पठन्ति, निकुञ्जेषु वनेषु||७||-

निष्कुटे इत्यादि| निष्कुटे गृहोपवने, अन्ये निष्कुटं वनगहनमाहुः| यथाविधीति स्कन्दग्रहोक्तो विधिः; तेन शालियवरचितमण्डले गायत्र्यभिमन्त्रतेन जलेन स्नानमिति लभ्यते||८||

स्कन्देत्यादि| घृतं देवदारुणि रास्नायामित्यादिकं, चकारोऽत्र सोमवल्लयादीनामपि धारणं समुच्चिनोति| जेज्जटस्तु स्कन्दग्रहे धूपनानीत्यादिकधूपनपाठान्ते इदं घृतं पठति|९|-

कुर्यादित्यादि| कुसुमैः शुभैरिति जातीपुष्पनीलोत्पलादिभिः||९||

बालकरक्षामाह- अन्तरीक्षेत्यादि||१०-११||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कौमारभृत्यतन्त्रे शकुनीप्रतिषेधो नाम त्रिंशत्तमोऽध्यायः||३०||