૬૩. રસભેદવિકલ્પાધ્યાયઃ

અથ ભૂતવિદ્યાં પરિસમાપ્ય ઔપદ્રવિકે તન્ત્રભૂષણાનાં રસભેદાદીનામધ્યાયાનાં સૂચિતત્વાત્ તન્ત્રભૂષણાનારબ્ધુકામસ્તત્રોક્તક્રમાનુસારેણ રસભેદવિકલ્પાધ્યાયમાહ- અથાત ઇત્યાદિ| અથાત ઇત્યાદિ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્ | રસભેદવિકલ્પમિતિ રસા મધુરાદયઃ પૂર્વં વ્યાખ્યાતાઃ, રસાનાં ભેદેન દ્વિત્રિકાદિભેદેન વિકલ્પો વિભજનં યસ્મિન્ સ તથા, અથવા રસભેદાનાં વિકલ્પો દોષભેદવશાદવચારણં યસ્મિન્ સ તથા, તમ્||૧-૨||

રસભેદકથને પ્રયોજનમાહ- દોષાણામિતાદિ| યઃ પઞ્ચદશપ્રકારો વ્રણપ્રશ્નાધ્યાયે દોષાણાં પ્રસર ઉક્તઃ, તદ્રસભેદાનાં ત્રિષષ્ટ્યાઃ પ્રયોજનમુચ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અત્ર પઞ્ચદશધેત્યુપલક્ષણં, તેન દોષભેદાનાં ત્રિષષ્ટિરપિ ગૃહ્યતે| અયમભિપ્રાયઃ- ત્રિષષ્ટિપ્રકારાણામપિ દોષભેદાનામુપયોગાર્થં રસભેદા ઉક્તાઃ||૩||

કીદૃશા રસાસ્ત્રિષષ્ટિભેદાન્ યાન્તીત્યાહ- અવિદગ્ધા ઇત્યાદિ| અવિદગ્ધા અસંયુક્તા એકાકિનઃ સમવાયતો ભિદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| વિદગ્ધાઃ સંયોગતઃ સમવાયતશ્ચ સંયુક્તા રસાન્તરસંયોગાદ્ભિદ્યન્તે| વિદગ્ધશબ્દઃ સંયુક્તે વર્તતે, ધાતૂનામનેકાર્થત્વાત્| ભિદ્યન્તે એકૈકેનાનુગમનાદ્ભેદં યાન્તીત્યર્થઃ| તે રસાઃ| તત્ર યથાસમ્ભવં કેચિત્ સંયોગતઃ કેચિત્ સમવાયતશ્ચ ભિદ્યન્તે| સંયુક્તા યથા- બદરકપિત્થફલાદિકં મધુરામ્લં(૧), ઉષ્ટ્રીક્ષીરોરભ્રમાંસાદિકં મધુરલવણં(૨), કુક્કુરશૃગાલમાંસાદિકં મધુરકટુકં(૩), શ્રીવાસસર્જરસાદિકં મધુરતિક્તં(૪) તૈલધન્વનફલાદિકં મધુરકષાયં(૫); ઊષકાદિકમ્ અમ્લલવણં(૬), ચુક્રાદિકમ્ અમ્લકટુકં(૭), સુરાદિકમ્ અમ્લતિક્તં(૮), હસ્તિનીદધિશુકમાંસાદિકમ્ અમ્લકષાયં(૯); ત્રપુસીસાદિકં લવણતિક્તં(૧૦), ગોમૂત્રસ્વર્જિકાદિકં લવણકટુકં(૧૧), સમુદ્રફેનાદિકં લવણકષાયં(૧૨); કર્પૂરજાતીફલાદિકં તિક્તકટુકં(૧૩), લવલીફલહસ્તિનીઘૃતાદિકં તિક્તકષાયં(૧૪); ભલ્લાતકમજ્જાહરિતાલાદિકં કટુકષાયમ્(૧૫); એવં દ્વિરસભેદાઃ પઞ્ચદશધા દર્શિતાઃ| અતઃ પરં રસત્રિતયભેદા વક્ષ્યન્તે- હસ્તિમાંસાદિકં મધુરામ્લલવણં(૧), શલ્યકમાંસાદિકં મધુરામ્લકટુકં(૨), ગોધૂમોત્થસુરાદિકં મધુરામ્લતિક્તકં(૩), મસ્તુતક્રાદિકં મધુરામ્લકષાયં(૪), કાણકપોતમાંસાદિકં મધુરલવણકટુકં(૫), શમ્બૂકાદિમાંસં મધુરલવણતિક્તં(૬), પદ્મકન્દાદિકં ગુડસંયુક્તં મધુરલવણકષાયં(૭), તૃણશૂન્યાફલશુષ્કકુસ્તુમ્બર્યાદિકં મધુરકટુતિક્તકં(૮), ગોધામાંસૈરણ્ડતૈલાદિકં મધુરકટુકટુકષાયં(૯), ગુડૂચીશાખામૃગામિષતુવરકતૈલાદિકં મધુરતિક્તકષાયં(૧૦), રૌપ્યશિલાજત્વાદિકમ્ અમ્લલવણકટુકં(૧૧), હસ્તિમૂત્રાદિકમ્ અમ્લલવણતિક્તં(૧૨), સરોમકં હસ્તિનીદધ્યાદિ અમ્લલવણકષાયં(૧૩), મરિચસંસ્કૃતસુરાદિકમ્ અમ્લકટુતિક્તકં(૧૪), અમ્લવેતસાદિકમ્ અમ્લકટુકષાયં(૧૫), કીરમાંસયુતસુરાદિકમ્ અમ્લતિક્તકષાયં(૧૬), અવિમૂત્રાદિકં લવણકટુતિક્તં(૧૭), અરુષ્કરં સરોમકં લવણકટુકષાયં(૧૮), સમુદ્રફેનાવિકં લવણતિક્તકષાયં(૧૯), કૃષ્ણાગરુસુરદારુસ્નેહાદિકં કટુતિક્તકષાયં(૨૦); એવં ત્રિકભેદા વિંશતિર્દર્શિતાઃ| અતઃ પરં ચતુઃસંયોગાઃ પઞ્ચદશપ્રકારા વક્ષ્યન્તે- ગોમૂત્રાન્વિતશિલાજતુપ્રભૃતિકં મધુરામ્લલવણકટુકં(૧), ગોમૂત્રૈકશફક્ષીરાદિકં મધુરામ્લલવણતિક્તકં(૨) સૈન્ધવાન્વિતતક્રાદિકં મધુરામ્લલવણકષાયં(૩), લશુનાન્વિતં સુરાદિકં મધુરામ્લકટુતિક્તં(૪), કાઞ્જિકાન્વિતૈરણ્ડતૈલાદિ ખદિરાન્વિતશિલાહ્વાદિકં ચ મધુરામ્લકટુકષાયં(૫), ઉદુમ્બરાન્વિતં યવાસશર્કરાદિકં મધુરામ્લતિક્તકષાયં(૬), વાર્તાકફલાદિકં મધુરલવણતિક્તકટુકં(૭), ગોમૂત્રાન્વિતતૈલાદિકં મધુરલવણકટુકષાયં(૮), તિલગુગ્ગુલ્વાદિકં મધુરકટુતિક્તકષાયં(૯), સમુદ્રફેનશર્કરાચિત્રકાન્વિતબદરાદિ મધુરલવણતિક્તકષાયં(૧૦), સુવર્ચલાન્વિતહસ્તિનીદધ્યાદિ કૃતસુરાદિકમ્ અમ્લલવણકટુતિક્તં(૧૧), સૌવર્ચલાન્વિતહસ્તિનીદધ્યાદિકમ્ અમ્લલવણકટુકષાયં(૧૨), ઔદ્ભિદલવણાન્વિતં શુકમાંસાદિકમ્ અમ્લલવણતિક્તકષાયં(૧૩), બાલમૂલકહસ્તિનીદધ્યાદિકમ્ અમ્લકટુતિક્તકષાયં(૧૪), સરોમકં બાલબિલ્વાદિકં લવણકટુતિક્તકષાયં(૧૫); એવં ચતુષ્કરસસંયોગાઃ પઞ્ચદશ કથિતાઃ| અતઃ પરં પઞ્ચરસસંયોગાઃ ષડ્ વક્ષ્યન્તે- આમકરમર્દાન્વિતં ભૃષ્ટવાર્તાકફલાદિકં મધુરામ્લલવણતિક્તકષાયં(૧), કટુત્રયયવક્ષારાન્વિતતક્રાદિકં મધુરામ્લલવણકટુકષાયમ્(૨), ઔદ્ભિદાન્વિતતક્રાદિકં મધુરામ્લલવણતિક્તકષાયં(૩), હરીતકીધાત્રીફલાદિકં મધુરામ્લકટુતિક્તકષાયં(૪), રસોનાદિકં મધુરલવણકટુતિક્તકષાયં(૫), ભલ્લાતકરૌપ્યશિલાજતુમિશ્રિતનિમ્બાદિકમ્ અમ્લલવણકટુતિક્તકષાયં(૬); એવં પઞ્ચરસસંયોગાઃ ષડ્ દર્શિતાઃ| અતઃ પરં ષડ્રસં વક્ષ્યતે- એણમાંસાદિકં મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયમ્| અતઃ પરમેકૈકરસાનાહ- સન્તાનિકાગોદુગ્ધાદિકં મધુરં(૧) આમકરમર્દાદિકમ્ અમ્લં(૨), રોમકાદિકં લવણં(૩), ચવ્યાદિકં કટુકં(૪), નિમ્બપર્પટાદિકં તિક્તં(૫), પદ્મન્યગ્રોધાદ્યઙ્કુરાદિકં કષાયં(૬); એવં ષટ્ કથિતાઃ| અનેન પ્રકારેણ ત્રિષષ્ટિઃ કથિતાઃ| કાર્તિકકુણ્ડસ્ત્વમું પાઠમન્યથા આપાતનિકાં કૃત્વા વ્યાખ્યાનયતિ; તદ્યથા- દોષાણાં પઞ્ચદશધા પ્રસરો ભેદઃ, તસ્ય બહુભિસ્ત્રિષષ્ટિરસભેદૈઃ સહ પ્રયોગો દુર્ઘટઃ, અતો દોષભેદાનામપિ બહુત્વમાહ- અવિદગ્ધા ઇત્યાદિ| અવિદગ્ધા અપ્રકુપિતાઃ; વિદગ્ધાઃ કુપિતા દોષાઃ; યદ્યસ્મિન્ પાઠે દોષાણાં ત્રિષષ્ટિભેદા ઉક્તાઃ, તર્હિ પૂર્વપાઠે પઞ્ચદશધા પ્રસરઃ કિમિત્યુક્તઃ? સત્યં, કુપિતદોષસ્યાત્યન્તચિકિત્સનીયત્વાપાદનાર્થમ્; અન્યત્ ગ્રન્થગૌરવભયાત્ પરિત્યક્તમ્||૪||હ્

પૂર્વમવિદગ્ધા વિદગ્ધાશ્ચ રસા એકૈકેનાનુગમનાદ્ભિદ્યન્ત ઇત્યુક્તં, તદેવ સ્મારયતિ એકૈકેનાનુગમનમિત્યાદિ| ભાગશઃ અંશાંશતયા| રસાનામેકૈકેનાનુગમનં પ્રવર્તનં યદુદીરિતમસ્મિન્નધ્યાયે ભણિતં, તદ્વશાત્તે રસાસ્ત્રિષષ્ટિધા ભિદ્યન્ત ઇતિ પૂર્વવાક્યેન સહ સમ્બન્ધઃ| તાં ચ રસભેદત્રિષષ્ટિં, મતિમાન્ ઊહાપોહવિદ્વૈદ્યઃ, તત્ર દોષભેદેષુ પ્રયોજયેત્| મતિમાનિતિ પદાત્ યાદૃશા એવ દોષાણાં હીનાધિકભાવેન ભેદાસ્તાદૃશા એવ રસભેદા યોજ્યા ઇતિ સૂચયતિ| અન્યે તુ ‘એવમેવાનુગમનં’ ઇતિ પઠિત્વા દોષાણામેવં ભાગશોંઽશાંશબલવિકલ્પેનૈકં પ્રત્યેકસ્યાનુગમનં દોષભેદીયે યદુદીરિતં તત્ર રસભેદત્રિષષ્ટિં યોજયેદિતિ| યદ્યપિ દોષભેદીયે યદ્વક્ષ્યતે ઇતિ સુન્દરં નતુ યદુદીરિતમિતિ, તથાઽપિ ભાવિનિ ભૂતવદુપચારાદ્દોષભેદીયે યદુદીરિતમિતિ કૃતમ્| અપરેઽત્રામું પાઠમન્યથા પઠિત્વા બહુ જલ્પન્તિ, તચ્ચ ગ્રન્થગૌરવભયાચ્છિષ્યબુદ્ધિવ્યાકુલહેતુત્વાચ્ચ પરિત્યક્તમ્||૫||

ઇદાનીં રસભેદત્રિષષ્ટિં ગ્રન્થેનૈવ વિવૃણ્વન્નાહ- યથાક્રમમિત્યાદિ| યથાક્રમપ્રવૃત્તાનામિતિ મધુરાદિક્રમપ્રવૃત્તાનાં રસાનામિત્યર્થઃ| દ્વિકેષુ દ્વિકસંયોગેષુ| અનુક્રમતે અનુગચ્છતિ, અનુગતો ભવતીત્યર્થઃ| દશ પઞ્ચેતિ પઞ્ચદશેત્યર્થઃ| યદ્યપિ સૂત્રસ્થાને રસવિશેષવિજ્ઞાનીયાધ્યાયે પઞ્ચદશ દ્વિકા ઇત્યાદિના દ્વિકસંયોગાદીનાં સઙ્ખ્યા ઉક્તાઃ, તથાઽપિ પુનરત્ર સઙ્ખ્યાકરણં નિયમાર્થમ્| તેન ઇયન્ત એવ રસભેદા ગણનીયા ન તન્ત્રાન્તરોક્તાસ્તરતમયોગાદિજા ઇત્યર્થઃ| તેષામેવ દ્વિકાનાં પઞ્ચદશસઙ્ખ્યાકાનામુદાહરણાન્યાહ- તદ્યથેત્યાદિ| મધુરામ્લૌ વિદ્યેતે યત્ર સંયોગે સ મધુરામ્લઃ| એવં શેષેષ્વપિ જ્ઞેયમ્||૬-૮||

આદાવિત્યાદિ| દશેતિ દશયોગાનિત્યર્થઃ| તસ્માદર્ધમિતિ ત્રીનિત્યર્થઃ| તેષામેવ ત્રિકાનાં વિંશતિસઙ્ખ્યાકાનામુદાહરણાન્યાહ- મધુરામ્લેત્યાદિ| મધુરામ્લલવણા વિદ્યન્તે યત્ર સ મધુરામ્લલવણઃ| એવં શેષેષ્વપિ વ્યાખ્યેયમ્||૯-૧૦||

ચતુષ્કાનિત્યાદિ| દશેતિ ‘યોગાન્’ ઇતિ શેષઃ| તેષાં ચતુષ્કરસસંયોગે પઞ્ચદશસઙ્ખ્યાકાનામુદાહરણાન્યાહ- મધુરામ્લેત્યાદિ| મધુરામ્લલવણકટુકા વિદ્યન્તે યત્ર યોગે સ મધુરામ્લલવણકટુકઃ; એવં શેષેષ્વપિ||૧૧-૧૨||

પઞ્ચકાનિત્યાદિ| પઞ્ચકાનિતિ પઞ્ચરસસમૂહાન્| પઞ્ચેતિ પઞ્ચસઙ્ખ્યાકાન્ ‘યોગાન્’ ઇતિ શેષઃ| તેષામેવ ષણ્ણામુદાહરણાન્યાહ- મધુરામ્લેત્યાદિ||૧૩-૧૪||

તસ્ય ષટ્કસ્યોદાહરણમાહ- મધુરામ્લેત્યાદિ||૧૫||

એષામુદાહરણાન્યાહ- મધુરેત્યાદિ||૧૬||

ઉપસંહારમાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| અનુરસો હીનરસઃ| દોષભેદત્રિષષ્ટ્યાં દોષભેદીયાધ્યાયે વક્ષ્યમાણાયામ્| યદ્યપિ પરસ્પરં ભિન્નાઃ સન્તો રસા બહવો ભવન્તિ, તથાઽપિ, ષટ્ત્વં નાતિવર્તન્તે; યથા વાતાદિદોષા બહુધા ભિન્ના અપિ ત્રિત્વં ન ત્યજન્તિ તથા રસા અપિ ષટ્ત્વં નાતિવર્તન્તે||૧૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે ત્રિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ||૬૩||