Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాత ఆమపక్వైషణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथात आमपक्वैषणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది| ఆమశబ్దాత్ పచ్యమానోఽప్యత్ర బోద్ధవ్యః| ఆమశ్చ పచ్యమానశ్చ పక్వశ్చ తేషామేషణం విజ్ఞానం తద్విద్యతే యస్మిన్నధ్యాయే తం తథా||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
శోఫసముత్థానా గ్రంథివిద్రధ్యలజీప్రభృతయః ప్రాయేణ వ్యాధయోఽభిహితా అనేకాకృతయః, తైర్విలక్షణః పృథుర్గ్రథితః సమో విషమో వా త్వఙ్మాంసస్థాయీ దోషసంఘాతః శరీరైకదేశోత్థితః శోఫ ఇత్యుచ్యతే ||3||
शोफसमुत्थाना ग्रन्थिविद्रध्यलजीप्रभृतयः प्रायेण व्याधयोऽभिहिता अनेकाकृतयः, तैर्विलक्षणः पृथुर्ग्रथितः समो विषमो वा त्वङ्मांसस्थायी दोषसङ्घातः शरीरैकदेशोत्थितः शोफ इत्युच्यते ||३||
🔊 Audio coming soon
శోఫసముత్థానా ఇత్యాది| శోఫసముత్థానా ఇతి శోథకారణాః, ‘శోఫస్యేవ సముత్థానం యేషాం’ ఇత్యన్యే| ప్రాయేణేతి బాహుల్యేన, కదాచిద్భిన్నసముత్థానా అపి భవంతి| తైర్విలక్షణ ఇతి తేభ్యో గ్రంథ్యాదిభ్యో వ్యాధిభ్యః పృథగిత్యర్థః; ‘తైర్గ్రంథ్యాదివ్యాధిభిః కృత్వా విలక్షణో నానాప్రకారః’ ఇత్యన్యే| పృథుర్విస్తీర్ణః| గ్రథితో గ్రంథిరివోన్నతః, ‘జాతబహుగ్రంథిః’ ఇత్యన్యే| సమః సమసంస్థానః, విషమో వేతి విషమసంస్థానో వా, ఏతేన వ్రణశోఫస్యాకృతేరనియమ ఉక్తః| త్వఙ్మాంసస్థాయీతి ఏతత్తు ప్రాయేణ, కుతః? శేషవ్రణవస్తుష్వపి వ్రణశోఫస్య సంభవాత్| దోషసంఘాత ఇతి ఏకస్య ద్వయోర్బహూనాం వా దోషాణాం సంఘాతో దోషసంఘాతః; సంఘాత ఉచ్ఛ్రాయః| శరీరైకదేశోత్థిత ఇతి ఏతేన సర్వసరాద్భిన్నత్వం ప్రతిపాదయతి||3||
Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪
స షడ్విధో వాతపిత్తకఫశోణితసన్నిపాతాగంతునిమిత్తః | తస్య దోషరూపవ్యంజనైర్లక్షణాని వ్యాఖ్యాస్యామః | తత్ర, వాతశోఫః కృష్ణోఽరుణో వా పరుషో మృదురనవస్థితాస్తోదాదయశ్చాత్ర వేదనావిశేషా భవంతి; పిత్తశోఫః పీతో మృదుః సరక్తో వా శీఘ్రానుసార్యోషాదయశ్చాత్ర వేదనావిశేషా భవంతి; శ్లేష్మశ్వయథుః పాండుః కఠినః స్నిగ్ధః శీతో స్నిగ్ధో మందానుసారీ కండ్వాదయశ్చాత్ర వేదనావిశేషా భవంతి; సర్వవర్ణవేదనః సన్నిపాతశ్వయథుః; పిత్తవచ్ఛోణితజోఽతికృష్ణశ్చ; పిత్తరక్తలక్షణ ఆగంతుర్లోహితావభాసశ్చ ||4||
स षड्विधो वातपित्तकफशोणितसन्निपातागन्तुनिमित्तः | तस्य दोषरूपव्यञ्जनैर्लक्षणानि व्याख्यास्यामः | तत्र, वातशोफः कृष्णोऽरुणो वा परुषो मृदुरनवस्थितास्तोदादयश्चात्र वेदनाविशेषा भवन्ति; पित्तशोफः पीतो मृदुः सरक्तो वा शीघ्रानुसार्योषादयश्चात्र वेदनाविशेषा भवन्ति; श्लेष्मश्वयथुः पाण्डुः कठिनः स्निग्धः शीतो स्निग्धो मन्दानुसारी कण्ड्वादयश्चात्र वेदनाविशेषा भवन्ति; सर्ववर्णवेदनः सन्निपातश्वयथुः; पित्तवच्छोणितजोऽतिकृष्णश्च; पित्तरक्तलक्षण आगन्तुर्लोहितावभासश्च ||४||
🔊 Audio coming soon
స ఇత్యాది| తస్య వ్రణశోఫస్య| దోషరూపవ్యంజనైరితి వాతాదిరూపైర్వాతాదిలక్షణైశ్చేత్యర్థః; ‘దోషరూపవ్యంజనైః దోషాణాం వాతాదీనాం రూపాణ్యాకృతయో వ్యజ్యంత ఏభిరితి వ్యంజనాని’ ఇత్యన్యే| తత్రేత్యాది| అనవస్థితః చలః| తోదాదయశ్చేతి ఆదిశబ్దాద్భేదనచ్ఛేదనాదయః| పిత్తశోఫ ఇత్యాది| ఓషాదయశ్చేతి ఆదిశబ్దాచ్చోషపరిదాహధూమాయనాని గృహ్యంతే| శ్లేష్మశోఫః పాండురిత్యాది| కండ్వాదయశ్చేతి ఆదిశబ్దాద్గురుత్వసుప్తత్వాదయః| ఆగంతురితి పతనపీడనాదికృతః||4||
Adhikarana ౪ (౫) · Śloka ౫
స యదా బాహ్యాభ్యంతరైః క్రియావిశేషైర్న సంభావితః ప్రశమయితుం క్రియావిపర్యయాద్బహుత్వాద్వా దోషాణాం తదా పాకాభిముఖో భవతి | తస్యామస్య పచ్యమానస్య పక్వస్య చ లక్షణముచ్యమానముపధారయ- | తత్ర, మందోష్మతా త్వక్సవర్ణతా శీతశోఫతా స్థైర్యం మందవేదనతాఽల్పశోఫతా చామలక్షణముద్దిష్టం; సూచిభిరివ నిస్తుద్యతే, దశ్యత ఇవ పిపీలికాభిః, తాభిశ్చ సంసర్ప్యత ఇవ, ఛిద్యత ఇవ శస్త్రేణ, భిద్యత ఇవ శక్తిభిః, తాడ్యత ఇవ దండేన, పీడ్యత ఇవ పాణినా, ఘట్యత ఇవ చాంగుల్యా, దహ్యతే పచ్యత ఇవ చాగ్నిక్షారాభ్యాం, ఓషచోషపరీదాహాశ్చ భవంతి, వృశ్చికవిద్ధ ఇవ చ స్థానాసనశయనేషు న శాంతిముపైతి, ఆధ్మాతబస్తిరివాతతశ్చ శోఫో భవతి , త్వగ్వైవర్ణ్యం శోఫాభివృద్ధిర్జ్వరదాహపిపాసా భక్తారుచిశ్చ పచ్యమానలింగం; వేదనోపశాంతిః పాండుతాఽల్పశోఫతా వలీప్రాదుర్భావస్త్వక్పరిపుటనం నిమ్నదర్శనమంగుల్యాఽవపీడితే ప్రత్యున్నమనం, బస్తావివోదకసంచరణం పూయస్య ప్రపీడయత్యేకమంతమంతే చావపీడితే, ముహుర్ముహుస్తోదః కండూరున్నతతా వ్యాధేరుపద్రవశాంతిర్భక్తాభికాంక్షా చ పక్వలింగం | కఫజేషు తు రోగేషు గంభీరగతిత్వాదభిఘాతజేషు వా కేషుచిదసమస్తం పక్వలక్షణం దృష్ట్వా పక్వమపక్వమితి మన్యమానో భిషఙ్మోహముపైతి; తత్ర హి త్వక్సవర్ణతా శీతశోఫతా స్థైర్యమల్పరుజతాఽశ్మవచ్చ ఘనతా, న మోహముపేయాదితి ||5||
स यदा बाह्याभ्यन्तरैः क्रियाविशेषैर्न सम्भावितः प्रशमयितुं क्रियाविपर्ययाद्बहुत्वाद्वा दोषाणां तदा पाकाभिमुखो भवति | तस्यामस्य पच्यमानस्य पक्वस्य च लक्षणमुच्यमानमुपधारय- | तत्र, मन्दोष्मता त्वक्सवर्णता शीतशोफता स्थैर्यं मन्दवेदनताऽल्पशोफता चामलक्षणमुद्दिष्टं; सूचिभिरिव निस्तुद्यते, दश्यत इव पिपीलिकाभिः, ताभिश्च संसर्प्यत इव, छिद्यत इव शस्त्रेण, भिद्यत इव शक्तिभिः, ताड्यत इव दण्डेन, पीड्यत इव पाणिना, घट्यत इव चाङ्गुल्या, दह्यते पच्यत इव चाग्निक्षाराभ्याम्, ओषचोषपरीदाहाश्च भवन्ति, वृश्चिकविद्ध इव च स्थानासनशयनेषु न शान्तिमुपैति, आध्मातबस्तिरिवाततश्च शोफो भवति , त्वग्वैवर्ण्यं शोफाभिवृद्धिर्ज्वरदाहपिपासा भक्तारुचिश्च पच्यमानलिङ्गं; वेदनोपशान्तिः पाण्डुताऽल्पशोफता वलीप्रादुर्भावस्त्वक्परिपुटनं निम्नदर्शनमङ्गुल्याऽवपीडिते प्रत्युन्नमनं, बस्ताविवोदकसञ्चरणं पूयस्य प्रपीडयत्येकमन्तमन्ते चावपीडिते, मुहुर्मुहुस्तोदः कण्डूरुन्नतता व्याधेरुपद्रवशान्तिर्भक्ताभिकाङ्क्षा च पक्वलिङ्गम् | कफजेषु तु रोगेषु गम्भीरगतित्वादभिघातजेषु वा केषुचिदसमस्तं पक्वलक्षणं दृष्ट्वा पक्वमपक्वमिति मन्यमानो भिषङ्मोहमुपैति; तत्र हि त्वक्सवर्णता शीतशोफता स्थैर्यमल्परुजताऽश्मवच्च घनता, न मोहमुपेयादिति ||५||
🔊 Audio coming soon
స యదేత్యాది| బాహ్యాభ్యంతరైరితి బాహ్యా ఆలేపనాదయః, ఆభ్యంతరాః క్వాథపానవమనవిరేచనాదయః, తైః ప్రశమయితుం న సంభావితో న పారితః, ‘న ప్రాప్తః’ ఇత్యన్యే| క్రియావిపర్యయాదితి అతర్పణాదీనామన్యథాభావాత్| హేత్వంతరమాహ- బహుత్వాద్వా దోషాణామితి|- న హి బహుదోషా వికారాః శోణితావసేకాదిభిరేవ ప్రశమం యాంతి; యదుక్తం- “ఆలేపనస్రావణశోధనైశ్చ సమ్యక్ప్రయుక్తైర్యది నోపశామ్యేత్”- ఇతి| తత్రేత్యాది| స్థైర్యం కాఠిన్యం| సూచీభిరివేత్యాది| నిస్తుద్యతే భృశం వ్యథ్యతే, నిఃశబ్దోఽత్ర భృశార్థే| తాభిః పిపీలికాభిః| ఛిద్యత ఇవ ద్విధా క్రియత ఇవ| భిద్యతే విదార్యత ఇవ| శక్తిరాయుధవిశేషః| తాడ్యతే ఆహన్యత ఇవ| దండో లగుడః| ఘట్యతే చాల్యత ఇవ| దహ్యతే పచ్యత ఇవ చ క్షారాగ్నిభ్యామితి యథాసంఖ్యం వ్యాఖ్యేయం, తేన దహ్యతే భస్మసాత్ క్రియత ఇవాగ్నినా, పచ్యతే అంగారతాపైరుపతప్యత ఇవ క్షారేణ| ఓష ఏకదేశికో దాహః, చోషః చూష్యత ఇవ వేదనావిశేషః| పరి సమంతాద్దాహః పరిదాహః| ఆతతః త్వక్సంకోచరహితః| వేదనోపశాంతిరిత్యాది| త్వక్పరిపుటనం త్వచ ఉచ్చటనం| ప్రత్యున్నమనం ఆభిముఖ్యేనోర్ధ్వం నమనం| బస్తావివేత్యాది| యథా బస్తావుదకసంచరణం భవతి తద్వద్వైద్యే ఏకమంతమవయవం ప్రపీడయతి సతి పూయస్య సంచరణం శోఫే భవతీత్యర్థః| ముహుర్ముహుస్తోదో వాతవేదనా; కండూః శ్లేష్మవేదనా; పక్వశోథే విదాహాపగమేన పిత్తాభావాత్తల్లింగాభావః| ఉన్నతతా వ్యాధేః ఉన్నతశోఫః| ఉపద్రవా ఓషపరిదాహాదయః| కఫజేష్విత్యాది| కఫజేషు రోగేష్వితి రోగోఽత్ర శోఫః| తత్ర విషయే కఫజేష్వతిగంభీరగతిత్వాత్, అభిఘాతజేషు వా కేషుచిద్దూరానుప్రవిష్టశల్యాదిహేతుత్వాత్| తత్ర హి త్వక్సవర్ణతేత్యాది| తత్రేతి కఫజేఽభిఘాతజే చ శోఫే| త్వక్సవర్ణతా న తు త్వగ్వైవర్ణ్యం, గంభీరగతిత్వాదంతఃపాకః, బహిః పునస్త్వక్సావర్ణ్యమేవ| శీతశోఫతా బహిః, అంతః పునరుష్ణత్వం, గంభీరగతిత్వాత్ కఫారబ్ధత్వాచ్చ| అల్పరుజతా కఫారబ్ధత్వాత్| అశ్మవద్ఘనతా శిలావత్ కాఠిన్యం, కఫారబ్ధత్వాదబహిఃపాకత్వాచ్చేతి| న మోహముపేయాదితి న తత్ర మోహం గచ్ఛేత్, ఏభిః పక్వలక్షణైః పక్వమేవ జానీయాదిత్యర్థః| ‘న మోహముపేయాద్యతస్తం రక్తపాకమాచక్షతే వృద్ధాః’ ఇత్యన్యే||5||
Adhikarana ౫ (౬) · Śloka ౬
భవంతి చాత్ర- ఆమం విపచ్యమానం చ సమ్యక్ పక్వం చ యో భిషక్ | జానీయాత్ స భవేద్వైద్యః శేషాస్తస్కరవృత్తయః ||6||
भवन्ति चात्र- आमं विपच्यमानं च सम्यक् पक्वं च यो भिषक् | जानीयात् स भवेद्वैद्यः शेषास्तस्करवृत्तयः ||६||
🔊 Audio coming soon
ఆమాదిలక్షణజ్ఞానే గుణమజ్ఞానే దోషం చ దర్శయన్నాహ- ఆమమిత్యాది| శేషా అన్యే ఆమాదిజ్ఞానవర్జితాః| తస్కరాశ్చౌరాః, తేషామివ వృత్తిర్యేషాం, ప్రాణధనాపహారిత్వాత్||6||
Adhikarana ౬ (౭-౮) · Śloka ౮
వాతాదృతే నాస్తి రుజా న పాకః పిత్తాదృతే నాస్తి కఫాచ్చ పూయః | తస్మాత్ సమస్తాన్ పరిపాకకాలే పచంతి శోఫాంస్త్రయ ఏవ దోషాః ||7|| కాలాంతరేణాభ్యుదితం తు పిత్తం కృత్వా వశే వాతకఫౌ ప్రసహ్య | పచత్యతః శోణితమేవ పాకో మతోఽపరేషాం విదుషాం ద్వితీయః ||8||
वातादृते नास्ति रुजा न पाकः पित्तादृते नास्ति कफाच्च पूयः | तस्मात् समस्तान् परिपाककाले पचन्ति शोफांस्त्रय एव दोषाः ||७|| कालान्तरेणाभ्युदितं तु पित्तं कृत्वा वशे वातकफौ प्रसह्य | पचत्यतः शोणितमेव पाको मतोऽपरेषां विदुषां द्वितीयः ||८||
🔊 Audio coming soon
ఏకదోషారబ్ధా అపి పాకకాలే సర్వదోషాశ్లిష్టా భవంతీత్యాహ- వాతాదిత్యాది| ఋతేశబ్దః కఫాచ్చేత్యత్రాపి సంబధ్యతే| ‘త్రిభిరేవ శోణితచతుర్థైః శరీరమిదం ధార్యతే’ (సూ. అ. 21) ఇతి ద్వితీయం దర్శనం దర్శయన్నాహ- కాలాంతరేణేత్యాది| కాలాంతరేణేతి అంతరశబ్దోఽత్రావధివాచీ, ప్రకోపప్రసరస్థానసంశ్రయకాలావధినా| అభ్యుదితం తు పిత్తమితి సమంతతో భావేన పునరుద్గతం పిత్తం, కృత్వా వశే వాతకఫౌ వాతశ్లేష్మాణౌ హీనౌ కృత్వా, ప్రసహ్య బలాత్కారేణ వశే కృత్వా, ‘క్రోడీకృత్య’ ఇత్యన్యే| మతః సమ్మతః||7-8||
Adhikarana ౭ (౯) · Śloka ౯
తత్ర, ఆమచ్ఛేదే మాంససిరాస్నాయుసంధ్యస్థివ్యాపాదనమతిమాత్రం శోణితాతిప్రవృత్తిర్వేదనాప్రాదుర్భావోఽవదరణమనేకోపద్రవదర్శనం క్షతవిద్రధిర్వా భవతి | స యదా భయమోహాభ్యాం పక్వమప్యపక్వమితి మన్యమానశ్చిరముపేక్షతే వ్యాధిం వైద్యస్తదా గంభీరానుగతో ద్వారమలభమానః పూయః స్వమాశ్రయమవదార్యోత్సంగం మహాంతమవకాశం కృత్వా నాడీం జనయిత్వా కృచ్ఛ్రసాధ్యో భవత్యసాధ్యో వేతి ||9||
तत्र, आमच्छेदे मांससिरास्नायुसन्ध्यस्थिव्यापादनमतिमात्रं शोणितातिप्रवृत्तिर्वेदनाप्रादुर्भावोऽवदरणमनेकोपद्रवदर्शनं क्षतविद्रधिर्वा भवति | स यदा भयमोहाभ्यां पक्वमप्यपक्वमिति मन्यमानश्चिरमुपेक्षते व्याधिं वैद्यस्तदा गम्भीरानुगतो द्वारमलभमानः पूयः स्वमाश्रयमवदार्योत्सङ्गं महान्तमवकाशं कृत्वा नाडीं जनयित्वा कृच्छ्रसाध्यो भवत्यसाध्यो वेति ||९||
🔊 Audio coming soon
ఆమం న ఛింద్యాత్ పక్వం నోపేక్షేతేతి దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది | ఆమచ్ఛేదే ఇతి ఆమశబ్దాత్ పచ్యమానస్యాపి గ్రహణాత్తత్రాప్యేతే దోషాః| వ్యాపాదనం హింసనం| అవదరణం విదరణం| క్షతవిద్రధిః ‘తైస్తైర్భావైరభిహతే క్షతే వా’ (ని. అ. 9) ఇత్యాదివిద్రధినిదానోక్తః| స యదేత్యాది| మోహః అజ్ఞానం| చిరం ప్రభూతకాలం| గంభీరానుగతః దూరానుప్రవిష్టః| ఉత్సంగ ఇవోత్సంగః, వ్రణాశయే హి చిరకాలం పూయావస్థానేనావదారితమంతఃప్రదేశాంతరం నిమ్నముత్సంగతుల్యత్వాత్ ‘ఉత్సంగ’ ఇత్యుచ్యతే; ‘ఉత్ ఊర్ధ్వం పూయస్య సంగ ఉత్సంగః’ ఇత్యన్యే| అవకాశం అంతరాలం||9||
Adhikarana ౮ (౧౦) · Śloka ౧౦
భవతి చాత్ర- యశ్ఛినత్త్యామమజ్ఞానాద్యశ్చ పక్వముపేక్షతే | శ్వపచావివ మంతవ్యౌ తావనిశ్చితకారిణౌ ||10||
भवति चात्र- यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यश्च पक्वमुपेक्षते | श्वपचाविव मन्तव्यौ तावनिश्चितकारिणौ ||१०||
🔊 Audio coming soon
అస్యైవార్థస్య నిందార్థవాదపరం శ్లోకమాహ- యశ్ఛినత్త్యామమిత్యాది| పక్వం శోఫం శస్త్రకర్మార్హం| శ్వపచావివ చండాలావివ| మంతవ్యౌ జ్ఞాతవ్యౌ| తౌ ద్వౌ| అనిశ్చితకారిణౌ ఆమచ్ఛేదనపక్వోపేక్షణాత్; అనే తు ‘తౌ నరౌ శ్వపచతుల్యావాతురవ్యాపాదనాత్| తద్వ్యాపాదనం తౌ కుతో విధత ఇత్యాహ- అనిశ్చితకారిణౌ యతోఽసమీక్ష్య విధాయినౌ వైద్యౌ’||10||
Adhikarana ౯ (౧౧-౧౩) · Śloka ౧౩
ప్రాక్ శస్త్రకర్మణశ్చేష్టం భోజయేదాతురం భిషక్ | మద్యపం పాయయేన్మద్యం తీక్ష్ణం యో వేదనాఽసహః ||11|| న మూర్చ్ఛత్యన్నసంయోగాన్మత్తః శస్త్రం న బుధ్యతే | తస్మాదవశ్యం భోక్తవ్యం రోగేషూక్తేషు కర్మణి ||12|| ప్రాణో హ్యాభ్యంతరో నౄణాం బాహ్యప్రాణగుణాన్వితః | ధారయత్యవిరోధేన శరీరం పాంచభౌతికం ||13||
प्राक् शस्त्रकर्मणश्चेष्टं भोजयेदातुरं भिषक् | मद्यपं पाययेन्मद्यं तीक्ष्णं यो वेदनाऽसहः ||११|| न मूर्च्छत्यन्नसंयोगान्मत्तः शस्त्रं न बुध्यते | तस्मादवश्यं भोक्तव्यं रोगेषूक्तेषु कर्मणि ||१२|| प्राणो ह्याभ्यन्तरो नॄणां बाह्यप्राणगुणान्वितः | धारयत्यविरोधेन शरीरं पाञ्चभौतिकम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
పక్వే శోఫే శస్త్రకర్మార్హే పూర్వకర్మాహ- ప్రాగిత్యాది| ఇష్టం హితం హితకారి; అన్యే త్విష్టమభిప్రేతమపథ్యమపి తద్బలాధానార్థం భోజయేత్| యో వేదనాం న సహతే తం తీక్ష్ణం మద్యం పాయయేత్ పరం మద్యపం| అస్యైవ చ ఫలమాహ- న మూర్చ్ఛత్యన్నసంయోగాదిత్యాది| శస్త్రం న బుధ్యతే శస్త్రవేదనాం న జానాతీత్యర్థః| రోగేషూక్తేష్వితి మూఢగర్భోదరార్శోశ్మర్యాదివర్జితేషు, కర్మణి శస్త్రప్రయోగే ప్రాప్తే, అవశ్యం ధ్రువం భోక్తవ్యం| కస్మాదుక్తేషు రోగేషు భోజయేదిత్యాహ- ప్రాణ ఇత్యాది|- ప్రాణో హ్యాభ్యతర ఇతి అత్రాభ్యంతరః ప్రాణో బలం, తచ్చౌజోజనితం భారహరణాదిశక్తిలక్షణం| బాహ్యప్రాణగుణాన్విత ఇతి బాహ్యప్రాణోఽత్ర బాహ్యం బలముపచయలక్షణం పాంచభౌతికాహారజనితం, గుణాః శరీరదార్ఢ్యాదికాః, తైరన్వితః సంయుక్తః సన్నాభ్యంతరః ప్రాణః శక్తిలక్షణః శరీరం ధారయతీత్యర్థః| అన్యే త్వన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి- ప్రాణో హ్యాభ్యంతర ఇతి; ‘సంపన్నో యవః’ ఇతివజ్జాతివివక్షయేహైకవచనం, తేనాత్రాగ్నిః సోమో వాయుః సత్త్వం రజస్తమః పంచేంద్రియాణి భూతాత్మేత్యాభ్యంతరాః ప్రాణాః, బాహ్యప్రాణా ఆగ్నేయసౌమ్యవాయవ్యద్రవ్యాణి దివసో వాయూ రాత్రిః శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాశ్చేతి, తేషాం గుణాః, తైరన్వితోఽనుగతః సన్నాభ్యంతరః ప్రాణః శరీరం ధారయతీత్యర్థః| తత్ర బాహ్యప్రాణస్యగ్నేర్గుణైః కట్వమ్లలవణాదిభిరనుగతః సన్నంతరగ్నిః శరీరం ధారయతీత్యాదినా బాహ్యప్రాణగుణానుగతత్వేనాభ్యంతరప్రాణస్య శరీరధారకత్వం దర్శయంతి, అస్మాభిస్తు విస్తరభయాన్న దర్శితం| లక్ష్మణటిప్పణకారస్తు- ఆభ్యంతరః ప్రాణోఽగ్నీషోమాదిః, యేన ప్రాణీ జీవతి, బాహ్యప్రాణోఽన్నం, తద్గుణాః ప్రీణనాదయః, తైరన్వితః సన్నాభ్యాంతరః ప్రాణః శరీరం ధారయతీత్యర్థః||11-13||
Adhikarana ౧౦ (౧౪) · Śloka ౧౪
అల్పో మహాన్ వా క్రియయా వినా యః సముచ్ఛ్రితః పాకముపైతి శోఫః | విశాలమూలో విషమం విదగ్ధః స కృచ్ఛ్రతాం యాత్యవగాఢదోషః ||14||
अल्पो महान् वा क्रियया विना यः समुच्छ्रितः पाकमुपैति शोफः | विशालमूलो विषमं विदग्धः स कृच्छ्रतां यात्यवगाढदोषः ||१४||
🔊 Audio coming soon
మహతి శోఫేఽల్పే వాఽప్రతిక్రియమాణే సతి బహుం దోషమాహ,- అల్ప ఇత్యాది| విషమం విదగ్ధ ఇతి విషమవిదాహో విషమపాక ఇత్యర్థః| అవగాఢదోష ఇతి ఆభ్యంతరపూయ ఇత్యర్థః| ‘యో హ్యుత్థితోఽల్పో యది వా మహాన్ వా క్రియాం వినా పాకముపైతి శోథః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||14||
Adhikarana ౧౧ (౧౫) · Śloka ౧౫
ఆలేపవిస్రావణాశోధనైస్తు సమ్యక్ ప్రయుక్తైర్యది నోపశామ్యేత్ | పచ్యేత శీఘ్రం సమమల్పమూలః స పిండితశ్చోపరి చోన్నతః స్యాత్ ||15||
आलेपविस्रावणाशोधनैस्तु सम्यक् प्रयुक्तैर्यदि नोपशाम्येत् | पच्येत शीघ्रं सममल्पमूलः स पिण्डितश्चोपरि चोन्नतः स्यात् ||१५||
🔊 Audio coming soon
శోఫానామాలేపనాదిక్రియాసమూహావచారణేఽపి పక్వానాముపక్రమసాఫల్యం దర్శయన్నాహ,- ఆలేపనేత్యాది| పచ్యేత శీఘ్రం సమమితి ఏతేన సమపాకత్వముక్తం, స శోఫః, పిండితో వర్తులీభవతి ||15||
Adhikarana ౧౨ (౧౬) · Śloka ౧౬
కక్షం సమాసాద్య యథైవ వహ్నిర్వాయ్వీరితః సందహతి ప్రసహ్య | తథైవ పూయోఽప్యవినిఃసృతో హి మాంసం సిరాః స్నాయు చ ఖాదతీహ ||16||
कक्षं समासाद्य यथैव वह्निर्वाय्वीरितः सन्दहति प्रसह्य | तथैव पूयोऽप्यविनिःसृतो हि मांसं सिराः स्नायु च खादतीह ||१६||
🔊 Audio coming soon
పక్వస్యాప్యుపేక్షణే శోఫస్య ప్రాగుక్తమేవ దోషం దృష్టాంతేన దర్శయన్నాహ- కక్షమిత్యాది| కక్షస్తృణాదిబహులః ప్రదేశః| ఇహేతి పక్వశోఫే||16||
Adhikarana ౧౩ (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮
ఆదౌ విమ్లాపనం కుర్యాద్ద్వితీయమవసేచనం | తృతీయముపనాహం తు చతుర్థీం పాటనక్రియాం ||17|| పంచమం శోధనం కుర్యాత్ షష్ఠం రోపణమిష్యతే | ఏతే క్రమా వ్రణస్యోక్తాః సప్తమం వైకృతాపహం ||18||
आदौ विम्लापनं कुर्याद्द्वितीयमवसेचनम् | तृतीयमुपनाहं तु चतुर्थीं पाटनक्रियाम् ||१७|| पञ्चमं शोधनं कुर्यात् षष्ठं रोपणमिष्यते | एते क्रमा व्रणस्योक्ताः सप्तमं वैकृतापहम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
వ్రణస్య షష్టేరుపక్రమాణాం సూత్రస్థానే సూత్రణార్థం విమ్లాపనాదీనుపక్రమాన్నిర్దిశన్నాహ- ఆదావిత్యాది| ఆదౌ విమ్లాపనమంగుల్యాదిమర్దనేన శోఫవిలయనం| అవసేచనం జలౌకాదిభీ రక్తవిస్రావణం| ఉపనాహో బంధనం పాచనాయ| వైకృతాపహమితి సవర్ణకరణరోమసంజననాది| అన్యే త్వన్యథాఽఽపాతనికాం గృహ్ణంత్యన్యథైవ చ వ్యాఖ్యానయంతి- తత్ర వ్రణస్య షష్టేరుపక్రమాణాం సుఖబోధార్థం లక్షణాంతరేణ సప్తత్వం దర్శయన్నాహ,- ఆదావిత్యాది| విమ్లాపనశబ్దోఽత్ర బహిఃప్రమార్జనే శోఫవిలయనకరే లేపపరిషేకాభ్యంగస్వేదాదౌ వర్తతే, న తు మందవేదనస్య స్నిగ్ధస్విన్నస్య శోఫస్య ద్వివ్రణీయపఠితవేణునాలాంగుష్ఠాదిమర్దనే| అవసేచనం విస్రావణం, అవసేచనశబ్దోఽప్యత్ర వమనవిరేకశోణితవిస్రావణాద్యంతర్బహిఃప్రమార్జనే వర్తతే, న తు కేవల ఏవ విస్రావణే| ఏవం శేషేష్వప్యుపక్రమేషూపక్రమాంతరాణి సమానేషు సమానాన్యంతర్భావ్యాని||17-18||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౧౭
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే ఆమపక్వైషణీయో నామ సప్తదశోఽధ్యాయః ||17||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने आमपक्वैषणीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः ||१७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహావ్యాఖ్యాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే సప్తదశోఽధ్యాయః||17||