१७. आमपक्वैषणीयाध्यायः

अथात इत्यादि| आमशब्दात् पच्यमानोऽप्यत्र बोद्धव्यः| आमश्च पच्यमानश्च पक्वश्च तेषामेषणं विज्ञानं तद्विद्यते यस्मिन्नध्याये तं तथा||१-२||

शोफसमुत्थाना इत्यादि| शोफसमुत्थाना इति शोथकारणाः, ‘शोफस्येव समुत्थानं येषाम्’ इत्यन्ये| प्रायेणेति बाहुल्येन, कदाचिद्भिन्नसमुत्थाना अपि भवन्ति| तैर्विलक्षण इति तेभ्यो ग्रन्थ्यादिभ्यो व्याधिभ्यः पृथगित्यर्थः; ‘तैर्ग्रन्थ्यादिव्याधिभिः कृत्वा विलक्षणो नानाप्रकारः’ इत्यन्ये| पृथुर्विस्तीर्णः| ग्रथितो ग्रन्थिरिवोन्नतः, ‘जातबहुग्रन्थिः’ इत्यन्ये| समः समसंस्थानः, विषमो वेति विषमसंस्थानो वा, एतेन व्रणशोफस्याकृतेरनियम उक्तः| त्वङ्मांसस्थायीति एतत्तु प्रायेण, कुतः? शेषव्रणवस्तुष्वपि व्रणशोफस्य सम्भवात्| दोषसङ्घात इति एकस्य द्वयोर्बहूनां वा दोषाणां सङ्घातो दोषसङ्घातः; सङ्घात उच्छ्रायः| शरीरैकदेशोत्थित इति एतेन सर्वसराद्भिन्नत्वं प्रतिपादयति||३||

स इत्यादि| तस्य व्रणशोफस्य| दोषरूपव्यञ्जनैरिति वातादिरूपैर्वातादिलक्षणैश्चेत्यर्थः; ‘दोषरूपव्यञ्जनैः दोषाणां वातादीनां रूपाण्याकृतयो व्यज्यन्त एभिरिति व्यञ्जनानि’ इत्यन्ये| तत्रेत्यादि| अनवस्थितः चलः| तोदादयश्चेति आदिशब्दाद्भेदनच्छेदनादयः| पित्तशोफ इत्यादि| ओषादयश्चेति आदिशब्दाच्चोषपरिदाहधूमायनानि गृह्यन्ते| श्लेष्मशोफः पाण्डुरित्यादि| कण्ड्वादयश्चेति आदिशब्दाद्गुरुत्वसुप्तत्वादयः| आगन्तुरिति पतनपीडनादिकृतः||४||

स यदेत्यादि| बाह्याभ्यन्तरैरिति बाह्या आलेपनादयः, आभ्यन्तराः क्वाथपानवमनविरेचनादयः, तैः प्रशमयितुं न सम्भावितो न पारितः, ‘न प्राप्तः’ इत्यन्ये| क्रियाविपर्ययादिति अतर्पणादीनामन्यथाभावात्| हेत्वन्तरमाह- बहुत्वाद्वा दोषाणामिति|- न हि बहुदोषा विकाराः शोणितावसेकादिभिरेव प्रशमं यान्ति; यदुक्तम्- “आलेपनस्रावणशोधनैश्च सम्यक्प्रयुक्तैर्यदि नोपशाम्येत्”- इति| तत्रेत्यादि| स्थैर्यं काठिन्यम्| सूचीभिरिवेत्यादि| निस्तुद्यते भृशं व्यथ्यते, निःशब्दोऽत्र भृशार्थे| ताभिः पिपीलिकाभिः| छिद्यत इव द्विधा क्रियत इव| भिद्यते विदार्यत इव| शक्तिरायुधविशेषः| ताड्यते आहन्यत इव| दण्डो लगुडः| घट्यते चाल्यत इव| दह्यते पच्यत इव च क्षाराग्निभ्यामिति यथासङ्ख्यं व्याख्येयं, तेन दह्यते भस्मसात् क्रियत इवाग्निना, पच्यते अङ्गारतापैरुपतप्यत इव क्षारेण| ओष एकदेशिको दाहः, चोषः चूष्यत इव वेदनाविशेषः| परि समन्ताद्दाहः परिदाहः| आततः त्वक्सङ्कोचरहितः| वेदनोपशान्तिरित्यादि| त्वक्परिपुटनं त्वच उच्चटनम्| प्रत्युन्नमनम् आभिमुख्येनोर्ध्वं नमनम्| बस्ताविवेत्यादि| यथा बस्तावुदकसञ्चरणं भवति तद्वद्वैद्ये एकमन्तमवयवं प्रपीडयति सति पूयस्य सञ्चरणं शोफे भवतीत्यर्थः| मुहुर्मुहुस्तोदो वातवेदना; कण्डूः श्लेष्मवेदना; पक्वशोथे विदाहापगमेन पित्ताभावात्तल्लिङ्गाभावः| उन्नतता व्याधेः उन्नतशोफः| उपद्रवा ओषपरिदाहादयः| कफजेष्वित्यादि| कफजेषु रोगेष्विति रोगोऽत्र शोफः| तत्र विषये कफजेष्वतिगम्भीरगतित्वात्, अभिघातजेषु वा केषुचिद्दूरानुप्रविष्टशल्यादिहेतुत्वात्| तत्र हि त्वक्सवर्णतेत्यादि| तत्रेति कफजेऽभिघातजे च शोफे| त्वक्सवर्णता न तु त्वग्वैवर्ण्यं, गम्भीरगतित्वादन्तःपाकः, बहिः पुनस्त्वक्सावर्ण्यमेव| शीतशोफता बहिः, अन्तः पुनरुष्णत्वं, गम्भीरगतित्वात् कफारब्धत्वाच्च| अल्परुजता कफारब्धत्वात्| अश्मवद्घनता शिलावत् काठिन्यं, कफारब्धत्वादबहिःपाकत्वाच्चेति| न मोहमुपेयादिति न तत्र मोहं गच्छेत्, एभिः पक्वलक्षणैः पक्वमेव जानीयादित्यर्थः| ‘न मोहमुपेयाद्यतस्तं रक्तपाकमाचक्षते वृद्धाः’ इत्यन्ये||५||

आमादिलक्षणज्ञाने गुणमज्ञाने दोषं च दर्शयन्नाह- आममित्यादि| शेषा अन्ये आमादिज्ञानवर्जिताः| तस्कराश्चौराः, तेषामिव वृत्तिर्येषां, प्राणधनापहारित्वात्||६||

एकदोषारब्धा अपि पाककाले सर्वदोषाश्लिष्टा भवन्तीत्याह- वातादित्यादि| ऋतेशब्दः कफाच्चेत्यत्रापि सम्बध्यते| ‘त्रिभिरेव शोणितचतुर्थैः शरीरमिदं धार्यते’ (सू. अ. २१) इति द्वितीयं दर्शनं दर्शयन्नाह- कालान्तरेणेत्यादि| कालान्तरेणेति अन्तरशब्दोऽत्रावधिवाची, प्रकोपप्रसरस्थानसंश्रयकालावधिना| अभ्युदितं तु पित्तमिति समन्ततो भावेन पुनरुद्गतं पित्तं, कृत्वा वशे वातकफौ वातश्लेष्माणौ हीनौ कृत्वा, प्रसह्य बलात्कारेण वशे कृत्वा, ‘क्रोडीकृत्य’ इत्यन्ये| मतः सम्मतः||७-८||

आमं न छिन्द्यात् पक्वं नोपेक्षेतेति दर्शयन्नाह- तत्रेत्यादि | आमच्छेदे इति आमशब्दात् पच्यमानस्यापि ग्रहणात्तत्राप्येते दोषाः| व्यापादनं हिंसनम्| अवदरणं विदरणम्| क्षतविद्रधिः ‘तैस्तैर्भावैरभिहते क्षते वा’ (नि. अ. ९) इत्यादिविद्रधिनिदानोक्तः| स यदेत्यादि| मोहः अज्ञानम्| चिरं प्रभूतकालम्| गम्भीरानुगतः दूरानुप्रविष्टः| उत्सङ्ग इवोत्सङ्गः, व्रणाशये हि चिरकालं पूयावस्थानेनावदारितमन्तःप्रदेशान्तरं निम्नमुत्सङ्गतुल्यत्वात् ‘उत्सङ्ग’ इत्युच्यते; ‘उत् ऊर्ध्वं पूयस्य सङ्ग उत्सङ्गः’ इत्यन्ये| अवकाशम् अन्तरालम्||९||

अस्यैवार्थस्य निन्दार्थवादपरं श्लोकमाह- यश्छिनत्त्याममित्यादि| पक्वं शोफं शस्त्रकर्मार्हम्| श्वपचाविव चण्डालाविव| मन्तव्यौ ज्ञातव्यौ| तौ द्वौ| अनिश्चितकारिणौ आमच्छेदनपक्वोपेक्षणात्; अने तु ‘तौ नरौ श्वपचतुल्यावातुरव्यापादनात्| तद्व्यापादनं तौ कुतो विधत इत्याह- अनिश्चितकारिणौ यतोऽसमीक्ष्य विधायिनौ वैद्यौ’||१०||

पक्वे शोफे शस्त्रकर्मार्हे पूर्वकर्माह- प्रागित्यादि| इष्टं हितं हितकारि; अन्ये त्विष्टमभिप्रेतमपथ्यमपि तद्बलाधानार्थं भोजयेत्| यो वेदनां न सहते तं तीक्ष्णं मद्यं पाययेत् परं मद्यपम्| अस्यैव च फलमाह- न मूर्च्छत्यन्नसंयोगादित्यादि| शस्त्रं न बुध्यते शस्त्रवेदनां न जानातीत्यर्थः| रोगेषूक्तेष्विति मूढगर्भोदरार्शोश्मर्यादिवर्जितेषु, कर्मणि शस्त्रप्रयोगे प्राप्ते, अवश्यं ध्रुवं भोक्तव्यम्| कस्मादुक्तेषु रोगेषु भोजयेदित्याह- प्राण इत्यादि|- प्राणो ह्याभ्यतर इति अत्राभ्यन्तरः प्राणो बलं, तच्चौजोजनितं भारहरणादिशक्तिलक्षणम्| बाह्यप्राणगुणान्वित इति बाह्यप्राणोऽत्र बाह्यं बलमुपचयलक्षणं पाञ्चभौतिकाहारजनितं, गुणाः शरीरदार्ढ्यादिकाः, तैरन्वितः संयुक्तः सन्नाभ्यन्तरः प्राणः शक्तिलक्षणः शरीरं धारयतीत्यर्थः| अन्ये त्वन्यथा व्याख्यानयन्ति- प्राणो ह्याभ्यन्तर इति; ‘सम्पन्नो यवः’ इतिवज्जातिविवक्षयेहैकवचनं, तेनात्राग्निः सोमो वायुः सत्त्वं रजस्तमः पञ्चेन्द्रियाणि भूतात्मेत्याभ्यन्तराः प्राणाः, बाह्यप्राणा आग्नेयसौम्यवायव्यद्रव्याणि दिवसो वायू रात्रिः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चेति, तेषां गुणाः, तैरन्वितोऽनुगतः सन्नाभ्यन्तरः प्राणः शरीरं धारयतीत्यर्थः| तत्र बाह्यप्राणस्यग्नेर्गुणैः कट्वम्ललवणादिभिरनुगतः सन्नन्तरग्निः शरीरं धारयतीत्यादिना बाह्यप्राणगुणानुगतत्वेनाभ्यन्तरप्राणस्य शरीरधारकत्वं दर्शयन्ति, अस्माभिस्तु विस्तरभयान्न दर्शितम्| लक्ष्मणटिप्पणकारस्तु- आभ्यन्तरः प्राणोऽग्नीषोमादिः, येन प्राणी जीवति, बाह्यप्राणोऽन्नं, तद्गुणाः प्रीणनादयः, तैरन्वितः सन्नाभ्यान्तरः प्राणः शरीरं धारयतीत्यर्थः||११-१३||

महति शोफेऽल्पे वाऽप्रतिक्रियमाणे सति बहुं दोषमाह,- अल्प इत्यादि| विषमं विदग्ध इति विषमविदाहो विषमपाक इत्यर्थः| अवगाढदोष इति आभ्यन्तरपूय इत्यर्थः| ‘यो ह्युत्थितोऽल्पो यदि वा महान् वा क्रियां विना पाकमुपैति शोथः’ इति केचित् पठन्ति||१४||

शोफानामालेपनादिक्रियासमूहावचारणेऽपि पक्वानामुपक्रमसाफल्यं दर्शयन्नाह,- आलेपनेत्यादि| पच्येत शीघ्रं सममिति एतेन समपाकत्वमुक्तं, स शोफः, पिण्डितो वर्तुलीभवति ||१५||

पक्वस्याप्युपेक्षणे शोफस्य प्रागुक्तमेव दोषं दृष्टान्तेन दर्शयन्नाह- कक्षमित्यादि| कक्षस्तृणादिबहुलः प्रदेशः| इहेति पक्वशोफे||१६||

व्रणस्य षष्टेरुपक्रमाणां सूत्रस्थाने सूत्रणार्थं विम्लापनादीनुपक्रमान्निर्दिशन्नाह- आदावित्यादि| आदौ विम्लापनमङ्गुल्यादिमर्दनेन शोफविलयनम्| अवसेचनं जलौकादिभी रक्तविस्रावणम्| उपनाहो बन्धनं पाचनाय| वैकृतापहमिति सवर्णकरणरोमसञ्जननादि| अन्ये त्वन्यथाऽऽपातनिकां गृह्णन्त्यन्यथैव च व्याख्यानयन्ति- तत्र व्रणस्य षष्टेरुपक्रमाणां सुखबोधार्थं लक्षणान्तरेण सप्तत्वं दर्शयन्नाह,- आदावित्यादि| विम्लापनशब्दोऽत्र बहिःप्रमार्जने शोफविलयनकरे लेपपरिषेकाभ्यङ्गस्वेदादौ वर्तते, न तु मन्दवेदनस्य स्निग्धस्विन्नस्य शोफस्य द्विव्रणीयपठितवेणुनालाङ्गुष्ठादिमर्दने| अवसेचनं विस्रावणम्, अवसेचनशब्दोऽप्यत्र वमनविरेकशोणितविस्रावणाद्यन्तर्बहिःप्रमार्जने वर्तते, न तु केवल एव विस्रावणे| एवं शेषेष्वप्युपक्रमेषूपक्रमान्तराणि समानेषु समानान्यन्तर्भाव्यानि||१७-१८||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाव्याख्यां सुश्रुतव्याख्यायां सूत्रस्थाने सप्तदशोऽध्यायः||१७||