૩૪. વમનવિરેચનવ્યાપચ્ચિકિત્સિતમ્

વૈદ્યાતુરગ્રહણેનૈવ ભેષજપરિચારકયોર્ગ્રહણમ્, અતસ્તયોરપિ વ્યાપન્નિમિત્તતા સ્યાત્| તત્રેત્યાદિ| તત્ર વમનસ્યાધોગતિઃ ‘વ્યાપત્’ ઇતિ શેષઃ| ઊર્ધ્વગતિર્વિરેચનસ્યેત્યત્રાપિ ‘વ્યાપત્’ ઇતિ શેષઃ| ઉભયોસ્તુ વમનવિરેચનયોઃ સાવશેષૌષધાદિકં ત્રયોદશસઙ્ખ્યોપેતં વ્યાપત્ત્વેન સામાન્યં તુલ્યમ્| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશેઽપિ પઞ્ચદશધેતિ સઙ્ખ્યાકરણં તન્ત્રાન્તરોક્તસઙ્ખ્યાનિષેધાર્થમ્||૧-૩||

વમનસ્યાધોગમનાખ્યાં વ્યાપદં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| પ્રથમં ક્ષુત્પીડિતસ્ય પીતમાત્રમેવાધો યાતિ, તીક્ષ્ણાગ્નેરગ્નિબલાત્ પાકં યાતિ, મૃદુકોષ્ઠસ્યાપિ કોષ્ઠમાર્દવાદધો યાતિ, દુર્વમસ્ય ચાવતિષ્ઠમાનં પાકં ગચ્છત્ સરત્વાદિગુણસામ્યાદધો યાતિ| દોષોત્ક્લેશશ્ચેતિ દોષસ્ય સામાન્યવાચિત્વેઽપિ કફો ગૃહ્યતે, તસ્ય વમનાર્હત્વાત્| સ્નેહયિત્વેત્યત્ર સ્નેહેનૈવ સ્વેદ આક્ષિપ્તો બોદ્ધવ્યઃ||૪||

વિરેચનસ્યોર્ધ્વગતિવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- અપરિશુદ્ધેત્યાદિ| દોષોઽત્ર પિત્તમ્| આમવત્ સંવિધાનં લઙ્ઘનપાચનાદિ| ન તૃતીયં પાયયેત્ ‘વિરેચનમૌષધમ્’ ઇતિ શેષઃ| અથ કેન વિરેચયેત્? તદાહ- તતસ્ત્વેનમિત્યાદિ||૫||

સાવશેષૌષધવ્યાપદં સામાન્યેનોભયોર્દર્શયન્નાહ- દોષેત્યાદિ| દોષવિગ્રથિતં દોષમિશ્રિતમ્| ન સ્રંસયતિ ન ચ્યાવયતિ| પર્વભેદઃ ગ્રન્થિસ્ફુટનમ્| હૃલ્લાસઃ થૂત્કરણં, ‘થુકથુકી’ ઇતિ લોકે| અરતિર્ન કુત્રચિદવસ્થિતિશ્ચિત્તસ્ય| તમવસ્થિતાલ્પૌષધં તૃષ્ણાદ્યન્વિતમૂર્ધ્વભાગિકે વમનદ્રવ્યવિષયે વામયેત્| અધોભાગિકેઽપ્યવસ્થાવિશેષે વમનમુદ્દિશન્નાહ- અધોભાગિકેઽપિ ચેત્યાદિ| અધોભાગિકે વિરેચનદ્રવ્યવિષયે યઃ સાવશેષૌષધોઽતિપ્રધાવિતદોષસ્તમસમ્યગ્વિરિક્તમપ્યતિપ્રધાવિતદોષત્વહેતુના વામયેત્ પરમતિબલં પુરુષમ્||૬||

જીર્ણૌષધવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- ક્રૂરેત્યાદિ| સમુદીર્ણાઃ પ્રકુપિતાઃ, વ્યાધિવિભ્રમં કોષ્ઠાદિક્ષોભલક્ષણમ્| બલવિભ્રંશં સન્ધિવિશ્લેષાદિલક્ષણં દોષાદિવિજ્ઞાનીયોક્તમ્| તમનલ્પમિત્યાદિ પ્રભૂતં તીક્ષ્ણં ચ પાતું પ્રયચ્છેત્||૭||

અલ્પદોષહૃતિવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- અસ્નિગ્ધસ્વિન્નેનેત્યાદિ| અલ્પોઽતિસૂક્ષ્મો ગુણો યસ્ય તત્તથા તમ્| તં દોષશેષમ્| યથાયોગં યોગાનતિક્રમેણ સ્નેહાદિપૂર્વમિત્યર્થઃ| પાયયિત્વા ‘આતુરં વમનદ્રવ્યમ્’ ઇતિ શેષઃ| દૃઢતરમિતિ દૃઢતરં યથા ભવતિ તથા| વિરેચને ત્વિતિ અત્રાપિ દોષશેષ ઇતિ સમ્બધ્યતે| ગુદપરિકર્તનં ગુદસ્ય સર્વતઃ કર્તનમિવ વેદનાવિશેષઃ| દૃઢદેહં બહુદોષં પ્રચલિતદોષં ચ પૂર્વં સ્નિગ્ધસ્વિન્નં તૃતીયેઽહ્નિ; અન્યે તુ વમનદિવસાદ્વિરેચનદિવસાદ્વા તૃતીયદિવસે વામયેદ્વિરેચયેદ્વેતિ||૮||

વાતશૂલવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- અસ્નિગ્ધેત્યાદિ| શ્રોણિઃ કટિઃ, મર્માત્ર હૃદયમ્| ભ્રમઃ ચક્રારૂઢસ્યેવ ભ્રમણમ્| મદઃ પૂગફલાદનેનેવ મત્તતા| ધાન્યસ્વેદેન માષાદિશમીધાન્યસ્વેદેન| મૂર્ચ્છાભ્રમયોરનુવાસનપ્રતિષેધવ્યવસ્થાપેક્ષયા શીતલેન યષ્ટીમધુકતૈલેનાનુવાસનં વેદિતવ્યમિતિ ||૯||

અયોગવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- સ્નેહેત્યાદિ| બહુવ્યાપત્ત્વાદેતાન્ સુસ્નિગ્ધસ્વિન્નાન્ સ્વૈરં રેચયેત્| સ્નેહસ્વેદાભ્યામવિભાવિતશરીરેણ સર્વથૈવાસ્નિગ્ધસ્વિન્નેનેત્યર્થઃ| નાભ્યેતિ ન ગચ્છતિ| દોષાંશ્ચોત્ક્લિશ્ય તૈર્દોષૈઃ સહ બલક્ષયમાપાદયતિ, તથાઽઽધ્માનાદિકં કરોતિ| તમયોગમિત્યાચક્ષતે ઇતિ અનેન પારિભાષિકત્વમયોગસ્ય દર્શયતિ| ઇતિ હેતોરલ્પદોષહૃતત્વમયોગો ન ભવતિ| મદનાદિભિર્વામયેદ્વમનાયોગે; તીક્ષ્ણતરકષાયૈર્વિરેચયેદ્વિરેચનાયોગે| તત્ર બલક્ષયાધ્માનાદિકં સર્વથાઽપ્રવૃત્તયોર્વમનવિરેચનયોઃ સામાન્યકાર્યલિઙ્ગમ્| પૃથક્ ચિકિત્સિતમભિધાય તેન ચિકિત્સિતેનોત્પન્નૈર્હૃલ્લાસપ્રસેકાલ્પવિટ્પ્રવૃત્તિનાભ્યધોગૌરવાદિભિરનુમિતયોર્વમનવિરેચનાયોગયોઃ પૃથક્ લિઙ્ગં ચિકિત્સિતં ચાહ- દુર્વાન્તસ્યેત્યાદિ| કણ્ડ્વાદિદુર્વાન્તલિઙ્ગિનં વાતપૂર્ણોદરાદિદુર્વિરિક્તલિઙ્ગિનં ચાસ્થાપ્ય નિરૂહ્ય, સંસ્નેહ્ય સ્નેહબસ્તિના, તતસ્તીક્ષ્ણેન નિરૂહણેન વિરેચનેન ચ વિરેચયેત્| અત્રાયોગપ્રસઙ્ગેનાલ્પદોષહૃતત્વેન ચ પ્રવર્તનોપાયં દર્શયન્નાહ- નેત્યાદિ| તથાઽલ્પપ્રવૃત્તૌ દ્વિતીયં કરણીયં દર્શયન્નાહ- અનુપ્રવૃત્તેત્યાદિ| જીર્ણૌષધં પ્રભૂતદોષં પુરુષં વીક્ષ્ય તથા દેહસ્ય બલં ચ દ્વિતીયૌષધં વિદધ્યાત્| અલ્પદોષપ્રવૃત્તૌ તદહરેવ ભેષજમભિધાય સર્વથા દોષાપ્રવૃત્તૌ વિધિમાહ- અપ્રવૃત્તદોષમિત્યાદિ| પથ્યાહારસ્નેહાદિનોપસ્કારેણ દશરાત્રમતિવાહ્ય તત ઊર્ધ્વં વમનવિરેચનાભ્યાં શોધયેત્| સુખવિરેચ્યસ્ય ક્રિયામભિધાય દુર્વિરેચ્યસ્યાહ- દુર્વિરેચ્યમિત્યાદિ| સ્વભાવાદ્દુર્વિરેચ્યાન્નિર્દિશ્ય હેતુવિશેષં દુર્વિરેચને નિર્દિશન્નાહ- હ્રીભયેત્યાદિ| તત્ર હ્રિયા લજ્જયા વેગાઘાતશીલાઃ સ્ત્રિયો, ભયેન રાજસમીપસ્થા, લોભેન વણિજઃ શ્રોત્રિયાશ્ચ, તસ્માત્તાનતિસ્નિગ્ધાઞ્છોધયેત્||૧૦||

ઇદાનીમતિયોગવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- સ્નિગ્ધેત્યાદિ| બલવિસ્રંસઃ શક્તિવિસ્રંસઃ | યથાસ્વમિતિ યસ્ય યદાત્મીયં તદ્યથાસ્વં; તેન લાજશક્તૂપકલ્પિતૈઃ ક્વચિચ્છર્કરામિશ્રૈઃ ક્વચિન્મધુમિશ્રૈરિત્યર્થઃ| પિચ્છાબસ્તિર્વક્ષ્યમાણઃ| ક્ષીરસર્પિષા ક્ષીરોત્થેન ઘૃતેન| તણ્ડુલામ્બુમધુચ્છર્દનમધઃપ્રવૃત્તસ્ય શ્લેષ્મણઃ પ્રતિબન્ધાર્થં, પિચ્છાબસ્તિપ્રયોગો રક્તપિત્તાતિપ્રવૃત્તિપરિહારાય, ક્ષીરસર્પિષાઽનુવાસનં વાતપ્રતિબન્ધાય, તણ્ડુલામ્બુના સહ પ્રિયઙ્ગ્વાદિપ્રયોગઃ કર્ષપ્રમાણઃ સઙ્ગ્રહણાય, ક્ષીરરસૈશ્ચ ભોજનં બલપ્રતિલમ્ભાય| ગયી તુ પિચ્છાબસ્તિં ચાસ્મૈ દદ્યાદિત્યનન્તરં પિચ્છાબસ્ત્યઙ્ગત્વેન ક્ષીરરસાભ્યાં ચૈનમિતિ પાઠં પઠતિ||૧૧||

ઇદાનીં તયોર્વમનવિરેકાતિયોગયોરુત્તમાવસ્થાજીવાદાનવ્યાપદં કષ્ટચિકિત્સિતાર્થમાહ- તસ્મિન્નેવેત્યાદિ| જિહ્વાયા નિઃસરણમપસર્પણં જિહ્વાનિઃસર્પણમ્, અથવા જિહ્વાયા બહિર્નિર્ગમનં બહિર્ગતિરન્તરપ્રવેશ ઇત્યર્થઃ| અક્ષ્ણોર્વ્યાવૃત્તિઃ ચક્ષુષોરુદ્વૃત્તિઃ| હનુસંહનનં હનુસંહતિઃ સરણાભાવ ઇત્યર્થઃ| તમિત્યાદિ તં વમનાતિયોગપ્રવૃત્તશોણિતં છાગરુધિરાદિભિઃ પ્લુતં મન્થં પાયયેત્| ફલરસૈર્વેતિ દાડિમીફલરસૈઃ| જાઙ્ગલરસેનેતિ ‘વાતપ્રકૃતિમ્’ ઇતિ શેષઃ| અન્તઃપ્રવિષ્ટાયાં જિહ્વાયામમ્લફલમન્યે તસ્ય પુરસ્તાત્ ખાદયેયુરિતિ એતદ્દર્શનાત્ મુખપ્રસેકેન મૃદુભૂતા જિહ્વા યથાસ્થાનમાગચ્છતિ| વિરેચનાતિયોગે ચેત્યાદિ| સચન્દ્રકં મયૂરપિચ્છચન્દ્રકાકારમ્| જીવશોણિતં શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગાશ્રયં વિશુદ્ધં શોણિતમિત્યર્થઃ| વમનાતિપ્રવૃત્તૌ તાવચ્છોણિતનિષ્ઠીવનપ્રચ્છર્દને ઉક્તે, અત્ર તુ માંસપ્રક્ષાલનોદકજીવશોણિતનિર્ગમાભ્યાં પ્રવૃત્તિરુક્તેતિ શોણિતપ્રવૃત્તિર્વમનવિરેચનાતિયોગે સામાન્યં; ભેદસ્તુ જિહ્વાનિસ્સરણસ્થાનેઽત્ર ગુદનિસ્સરણં, તથાઽક્ષ્ણોર્વ્યાવૃત્તિર્મનાગપિ નાસ્તિ કિન્ત્વન્તઃપ્રવેશ એવ ભવતિ, નાસ્તિ ચાપ્રત્યાસત્ત્યા હનુસંહનનં હિક્કોદ્ગારૌ ચેતિ ગયદાસાચાર્યઃ; જેજ્જટાચાર્યસ્તુ જિહ્વાનિઃસર્પણં પરિત્યજ્ય અન્યે પ્રવૃદ્ધવમનાતિયોગોક્તા ઉપદ્રવા ભવન્તીતિ વ્યાખ્યાતિ| વેપથુઃ કમ્પઃ| વમનાતિયોગોપદ્રવા ઇત્યાદિ| સર્વાઙ્ગપ્રવૃત્તરસધાતુક્ષયેણ વાતકૃતા વમનાતિયોગોપદ્રવા પિત્તાતિપ્રવૃત્તિબલવિભ્રંશવાતકોપતૃષ્ણામોહાદયઃ| જિહ્વાપસરણાદિષ્વિતિ જિહ્વાપસર્પણમત્રોપલક્ષણં, તેન જિહ્વાપસર્પણાદિવિરેચનાતિયોગોત્પન્નેષુ વમનાતિયોગોક્તઃ પ્રતીકાર ઇતિ જેજ્જટઃ| ગયી તુ જિહ્વાનિસ્સર્પણાદયો વમનાતિયોગે એવ ભવન્તીતિ પ્રતિપાદયિતુકામસ્તેષુ ચિકિત્સિતમભિહિતમેવેતિ પ્રતિપાદયતિ- જિહ્વાનિસ્સર્પણાદિષ્વિત્યાદિના| ઉક્તઃ પ્રતીકાર ઇતિ વમનાતિયોગે ઇત્યર્થઃ| ફલં મદનફલં, ઘૃતમણ્ડઃ ઘૃતસ્ય સ્ત્યાનસ્યોપર્યચ્છો ભાગઃ| અઞ્જનં સ્રોતોઽઞ્જનમ્| બસ્તિકલ્પના ચાત્ર સામાન્યનિરૂહકલ્પેન| વિરેચનાતિયોગે જીવશોણિતાતિપ્રવૃત્તૌ ચિકિત્સિતમુપદિશ્ય વમનાતિયોગેઽપિ શોણિતનિષ્ઠીવનાદૌ રક્તાતિસારરક્તપિત્તક્રિયામાહ- શોણિતેત્યાદિ| પાનભોજનસંસ્કારે ચાસ્ય ન્યગ્રોધાદિં ષડઙ્ગોદકકલ્પેન| તસ્મિન્નિતિ વાન્તેઽધઃપ્રવૃત્તે ધાતુદ્રવે, પિચું કર્પાસતૂલકં , પ્લોતં વસ્ત્રં શુક્લં ક્ષિપેત્, તદ્યદિ શુક્લમુષ્ણોદકપ્રક્ષાલિતં રાગરહિતં ભવેત્તદા જીવશોણિતં, વિવર્ણે ચ રક્તપિત્તમિતિ| વમનવિરેચનજીવાદાનયોઃ પુનઃ ક્રિયાં નિર્દિશન્નાહ- તયોશ્ચ પિત્તક્રિયાં કુર્વીતેત્યાદિ| વમનજીવાદાને તુ અતિસ્રુતશોણિતવિધાનાતિદેશેન એણાદિશોણિતપાનમુપદિષ્ટં તથેદાનીં રક્તાતિસારક્રિયાવિધાનં ચેતિ| અયં પાઠોઽભાવાન્ન લિખિતઃ||૧૨-૧૪||

જીવાદાનવ્યાપદમભિધાય દ્વયોરપિ શુદ્ધ્યોરાધ્માનાખ્યાં વ્યાપદમુપદિશન્નાહ- સશેષાન્નેનેત્યાદિ| સમુન્નદ્ધોદરતેતિ વમનકૃતં સમુન્નદ્ધોદરત્વમામાશયે, વિરેચનકૃતં પક્વાશયે| તત્ર સ્વેદનમૂત્રાદ્યનુલોમનલઙ્ઘનદીપનક્રિયાશ્ચેતિ ચિકિત્સિતમ્||૧૫||

પરિકર્તિકાવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- ક્ષામેણેત્યાદિ| ક્ષામઃ ક્ષીણબલકાયઃ| પરિ સર્વતો ભાવેન કૃન્તતીવ છિનત્તીવ બસ્ત્યાદીનીતિ પરિકર્તિકા| તત્ર પિત્તોલ્બણપરિકર્તિકાયાં ઘૃતમણ્ડેનાનુવાસનં, વાતોલ્બણાયાં તુ તૈલેનેતિ| વમને પુનઃ કણ્ઠોરસિ સદાહપરિકર્તનં; તત્ર ઘૃતમધુમધુરૈઃ સશીતૈર્લેપૈરુપચારઃ પયઃસિતાભોજનં ચ||૧૬||

પરિસ્રાવાખ્યાં વ્યાપદં દર્શયન્નાહ- ક્રૂરેત્યાદિ| અજકર્ણોઽશ્વકર્ણઃ પ્રસિદ્ધ એવ પૂર્વદેશે, ધવ ઇન્દ્રવૃક્ષઃ, તિનિશઃ સ્યન્દનઃ| ઉપશાન્તદોષમિતિ ઉપશાન્તપરિસ્રાવમ્| ભૂયઃ પુનરપિ સ્નિગ્ધં તીક્ષ્ણૈઃ સંશોધનૈઃ સંશોધયેત્| વમને પુનરૂર્ધ્વં કફપ્રસેકઃ; તત્રાધ્યાહારેણોપશાન્તદોષં સુસ્નિગ્ધસ્વિન્નં મૃદુનાઽલ્પેન વમનેન યથાયોગં વામયેત્| ગયી તુ ઉપશાન્તદોષમિતિ રૂક્ષસ્નિગ્ધકોષ્ઠં સંશમનપાચનાભ્યાં શમિતોત્ક્લિષ્ટદોષમાસ્થાપયેચ્છોધયેદ્વેતિ વ્યાખ્યાતિ||૧૭||

પ્રવાહિકાખ્યાં ત્રયોદશીં વ્યાપદં દર્શયન્નાહ- અતિરૂક્ષ ઇત્યાદિ| અતિરૂક્ષે પુરુષે ભેષજમવચારિતમપ્રાપ્તવેગમેવ વાતવર્ચ ઉદીરયતિ પ્રવર્તયતિ યદા તદા પ્રવાહિકા; અતિસ્નિગ્ધે પુરુષે ભેષજમવચારિતં યદા તદા વેગાઘાતેન પ્રવાહિકા ભવતીત્યર્થઃ| ઉપવિશતિ અતિસારયતિ| તાં પરિસ્રાવવિધાનેનેત્યાદિ| તત્રાતિરૂક્ષજાં ક્રૂરકોષ્ઠવિધાનેન, અતિસ્નિગ્ધજાં મૃદુકોષ્ઠપ્રચુરદોષપરિસ્રાવોક્તપાચનાદિવિધાનેન||૧૮||

હૃદયોપસરણાખ્યાં ચતુર્દશીં વ્યાપદં દર્શયન્નાહ- ય ઇત્યાદિ| પ્રધાનમર્મસન્તાપાત્ હૃદયસન્તાપાત્| પ્રતામ્યતિ મુહ્યતિ| અચેતા નષ્ટસઞ્જ્ઞઃ| તં પરિવર્જયન્તિ મૂર્ખાઃ કુવૈદ્યાઃ મુમૂર્ષતીતિ હેતોઃ| યષ્ટિમધુકમિશ્રેણ તણ્ડુલામ્બુના પિત્તમૂર્ચ્છાર્તં ર્છ્દયેત્; કફમૂર્ચ્છાયાં તુ કટુકદ્રવ્યાણાં ક્વાથેન વામયેત્| બસ્તિભિરિતિ નૈરૂહિકૈઃ સ્નેહિકૈશ્ચ||૧૯||

વિબન્ધાખ્યાં પઞ્ચદશીં વ્યાપદં દર્શયન્નાહ- ય ઇત્યાદિ| વિબધ્યન્તે વમનવિરેચનયોઃ પ્રવૃત્તિં નિવારયન્તીત્યર્થઃ| પ્રાપ્તકાલાં પ્રાપ્તાવસ્થાં ક્રિયાં કુર્વીત| અધોભાગે ઇત્યાદિ| વિરેચને તુ વિબન્ધે અધોભાગહરદ્રવ્યં ત્રિવૃદાદિ સૈન્ધવાદિસંસૃષ્ટં વિરેકાર્થં પાયયેત્| યથાદોષમેવ યૂષક્ષીરરસાદ્યાહારક્રમશ્ચ| કિં બહુના ઉભયતોભાગે તુ ઉપદ્રવવિશેષાન્ યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત| ગયી તુ અપ્રવૃત્તદોષોઽપ્રચ્યુતદોષ ઇતિ કૃત્વા વ્યાખ્યાતિ||૨૦||

તાસ્વપિ કાસુચિદેવાન્તરમિતિ તદુપદર્શયન્નાહ- યા ત્વિત્યાદિ||૨૧||

ઇદાનીં શ્લોકસઙ્ગ્રહમાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| તત્ત્વતઃ પરમાર્થતઃ| વિરેકોઽત્ર દોષમલરેચનાદ્વિરેચનં વમનં ચ| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ વિપાકાતિયોગેત્યાદિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયતિવિષમઃ પાકોઽનિષ્ટં ફલં યેષાં તે વિપાકાઃ, વિપાકાશ્ચ તેઽતિયોગદુર્યોગાયોગાશ્ચ તેભ્યો જાયન્તે તે તથા| તત્રાતિયોજનમતિયોગ અતિપ્રયોગ ઇતિ યાવત્; તજ્જાતે દ્વે વ્યાપદૌ- જીવાદાનમતિયોગશ્ચેતિ| દુર્યોજનં દુર્યોગઃ દુષ્પ્રયોગો મિથ્યાપ્રયોગ ઇતિ યાવત્; તત્ર વૈદ્યદુર્યોગનિમિત્તાશ્ચતસ્રઃ- વમનમિથ્યાપ્રયોગો, વિરેચનમિથ્યાપ્રયોગ, આધ્માનં, પરિકર્તિકા ચેતિ; આતુરદુર્યોગનિમિત્તે દ્વે- હૃદયોપસરણવિબન્ધાવિતિ; ઉભયદુર્યોગજે અપિ દ્વે- પ્રવાહિકા, વાતશૂલં ચેતિ| અયોજનમ્ અયોગઃ હીનપ્રયોગઃ , નઞ ઈષદર્થત્વાત્| તત્રાયોગજાઃ પઞ્ચ- સાવશેષૌષધત્વં, જીર્ણૌષધતા, હીનદોષહૃતત્વમ્ અયોગઃ, પરિસ્રાવશ્ચેતિ| તા એતા વૈદ્યાતુરનિમિત્તા, આતુરનિમિત્તા, વૈદ્યનિમિત્તાશ્ચેતિ ત્રિવિધાઃ| અન્યે તુ તન્ત્રાન્તરદર્શનાદયોગાતિયોગજાઃ સર્વા અપિ વ્યાપદો યથાસઙ્ખ્યં મન્યન્તે; તત્રાયોગજા દશ, તદ્યથા- સાવશેષૌષધત્વં, જીર્ણૌષધત્વમ્, અલ્પદોષહૃતત્વં, વિબન્ધો, વાતશૂલમ્, આધ્માનં, પરિસ્રાવઃ, પ્રવાહિકા, હૃદયોપસરણમ્, અયોગશ્ચેતિ; અતિયોગજાશ્ચ તિસ્રઃ- જીવાદાનં, પરિકર્તિકા, અતિયોગશ્ચેતિ; અયોગાતિયોગૌ ચ હેતુત્વેનોક્તાવિત્યેવં પઞ્ચદશ||૨૨||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ચતુસ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૪||