३४. वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितम्

वैद्यातुरग्रहणेनैव भेषजपरिचारकयोर्ग्रहणम्, अतस्तयोरपि व्यापन्निमित्तता स्यात्| तत्रेत्यादि| तत्र वमनस्याधोगतिः ‘व्यापत्’ इति शेषः| ऊर्ध्वगतिर्विरेचनस्येत्यत्रापि ‘व्यापत्’ इति शेषः| उभयोस्तु वमनविरेचनयोः सावशेषौषधादिकं त्रयोदशसङ्ख्योपेतं व्यापत्त्वेन सामान्यं तुल्यम्| सङ्ख्येयनिर्देशेऽपि पञ्चदशधेति सङ्ख्याकरणं तन्त्रान्तरोक्तसङ्ख्यानिषेधार्थम्||१-३||

वमनस्याधोगमनाख्यां व्यापदं दर्शयन्नाह- तत्रेत्यादि| प्रथमं क्षुत्पीडितस्य पीतमात्रमेवाधो याति, तीक्ष्णाग्नेरग्निबलात् पाकं याति, मृदुकोष्ठस्यापि कोष्ठमार्दवादधो याति, दुर्वमस्य चावतिष्ठमानं पाकं गच्छत् सरत्वादिगुणसाम्यादधो याति| दोषोत्क्लेशश्चेति दोषस्य सामान्यवाचित्वेऽपि कफो गृह्यते, तस्य वमनार्हत्वात्| स्नेहयित्वेत्यत्र स्नेहेनैव स्वेद आक्षिप्तो बोद्धव्यः||४||

विरेचनस्योर्ध्वगतिव्यापदं दर्शयन्नाह- अपरिशुद्धेत्यादि| दोषोऽत्र पित्तम्| आमवत् संविधानं लङ्घनपाचनादि| न तृतीयं पाययेत् ‘विरेचनमौषधम्’ इति शेषः| अथ केन विरेचयेत्? तदाह- ततस्त्वेनमित्यादि||५||

सावशेषौषधव्यापदं सामान्येनोभयोर्दर्शयन्नाह- दोषेत्यादि| दोषविग्रथितं दोषमिश्रितम्| न स्रंसयति न च्यावयति| पर्वभेदः ग्रन्थिस्फुटनम्| हृल्लासः थूत्करणं, ‘थुकथुकी’ इति लोके| अरतिर्न कुत्रचिदवस्थितिश्चित्तस्य| तमवस्थिताल्पौषधं तृष्णाद्यन्वितमूर्ध्वभागिके वमनद्रव्यविषये वामयेत्| अधोभागिकेऽप्यवस्थाविशेषे वमनमुद्दिशन्नाह- अधोभागिकेऽपि चेत्यादि| अधोभागिके विरेचनद्रव्यविषये यः सावशेषौषधोऽतिप्रधावितदोषस्तमसम्यग्विरिक्तमप्यतिप्रधावितदोषत्वहेतुना वामयेत् परमतिबलं पुरुषम्||६||

जीर्णौषधव्यापदं दर्शयन्नाह- क्रूरेत्यादि| समुदीर्णाः प्रकुपिताः, व्याधिविभ्रमं कोष्ठादिक्षोभलक्षणम्| बलविभ्रंशं सन्धिविश्लेषादिलक्षणं दोषादिविज्ञानीयोक्तम्| तमनल्पमित्यादि प्रभूतं तीक्ष्णं च पातुं प्रयच्छेत्||७||

अल्पदोषहृतिव्यापदं दर्शयन्नाह- अस्निग्धस्विन्नेनेत्यादि| अल्पोऽतिसूक्ष्मो गुणो यस्य तत्तथा तम्| तं दोषशेषम्| यथायोगं योगानतिक्रमेण स्नेहादिपूर्वमित्यर्थः| पाययित्वा ‘आतुरं वमनद्रव्यम्’ इति शेषः| दृढतरमिति दृढतरं यथा भवति तथा| विरेचने त्विति अत्रापि दोषशेष इति सम्बध्यते| गुदपरिकर्तनं गुदस्य सर्वतः कर्तनमिव वेदनाविशेषः| दृढदेहं बहुदोषं प्रचलितदोषं च पूर्वं स्निग्धस्विन्नं तृतीयेऽह्नि; अन्ये तु वमनदिवसाद्विरेचनदिवसाद्वा तृतीयदिवसे वामयेद्विरेचयेद्वेति||८||

वातशूलव्यापदं दर्शयन्नाह- अस्निग्धेत्यादि| श्रोणिः कटिः, मर्मात्र हृदयम्| भ्रमः चक्रारूढस्येव भ्रमणम्| मदः पूगफलादनेनेव मत्तता| धान्यस्वेदेन माषादिशमीधान्यस्वेदेन| मूर्च्छाभ्रमयोरनुवासनप्रतिषेधव्यवस्थापेक्षया शीतलेन यष्टीमधुकतैलेनानुवासनं वेदितव्यमिति ||९||

अयोगव्यापदं दर्शयन्नाह- स्नेहेत्यादि| बहुव्यापत्त्वादेतान् सुस्निग्धस्विन्नान् स्वैरं रेचयेत्| स्नेहस्वेदाभ्यामविभावितशरीरेण सर्वथैवास्निग्धस्विन्नेनेत्यर्थः| नाभ्येति न गच्छति| दोषांश्चोत्क्लिश्य तैर्दोषैः सह बलक्षयमापादयति, तथाऽऽध्मानादिकं करोति| तमयोगमित्याचक्षते इति अनेन पारिभाषिकत्वमयोगस्य दर्शयति| इति हेतोरल्पदोषहृतत्वमयोगो न भवति| मदनादिभिर्वामयेद्वमनायोगे; तीक्ष्णतरकषायैर्विरेचयेद्विरेचनायोगे| तत्र बलक्षयाध्मानादिकं सर्वथाऽप्रवृत्तयोर्वमनविरेचनयोः सामान्यकार्यलिङ्गम्| पृथक् चिकित्सितमभिधाय तेन चिकित्सितेनोत्पन्नैर्हृल्लासप्रसेकाल्पविट्प्रवृत्तिनाभ्यधोगौरवादिभिरनुमितयोर्वमनविरेचनायोगयोः पृथक् लिङ्गं चिकित्सितं चाह- दुर्वान्तस्येत्यादि| कण्ड्वादिदुर्वान्तलिङ्गिनं वातपूर्णोदरादिदुर्विरिक्तलिङ्गिनं चास्थाप्य निरूह्य, संस्नेह्य स्नेहबस्तिना, ततस्तीक्ष्णेन निरूहणेन विरेचनेन च विरेचयेत्| अत्रायोगप्रसङ्गेनाल्पदोषहृतत्वेन च प्रवर्तनोपायं दर्शयन्नाह- नेत्यादि| तथाऽल्पप्रवृत्तौ द्वितीयं करणीयं दर्शयन्नाह- अनुप्रवृत्तेत्यादि| जीर्णौषधं प्रभूतदोषं पुरुषं वीक्ष्य तथा देहस्य बलं च द्वितीयौषधं विदध्यात्| अल्पदोषप्रवृत्तौ तदहरेव भेषजमभिधाय सर्वथा दोषाप्रवृत्तौ विधिमाह- अप्रवृत्तदोषमित्यादि| पथ्याहारस्नेहादिनोपस्कारेण दशरात्रमतिवाह्य तत ऊर्ध्वं वमनविरेचनाभ्यां शोधयेत्| सुखविरेच्यस्य क्रियामभिधाय दुर्विरेच्यस्याह- दुर्विरेच्यमित्यादि| स्वभावाद्दुर्विरेच्यान्निर्दिश्य हेतुविशेषं दुर्विरेचने निर्दिशन्नाह- ह्रीभयेत्यादि| तत्र ह्रिया लज्जया वेगाघातशीलाः स्त्रियो, भयेन राजसमीपस्था, लोभेन वणिजः श्रोत्रियाश्च, तस्मात्तानतिस्निग्धाञ्छोधयेत्||१०||

इदानीमतियोगव्यापदं दर्शयन्नाह- स्निग्धेत्यादि| बलविस्रंसः शक्तिविस्रंसः | यथास्वमिति यस्य यदात्मीयं तद्यथास्वं; तेन लाजशक्तूपकल्पितैः क्वचिच्छर्करामिश्रैः क्वचिन्मधुमिश्रैरित्यर्थः| पिच्छाबस्तिर्वक्ष्यमाणः| क्षीरसर्पिषा क्षीरोत्थेन घृतेन| तण्डुलाम्बुमधुच्छर्दनमधःप्रवृत्तस्य श्लेष्मणः प्रतिबन्धार्थं, पिच्छाबस्तिप्रयोगो रक्तपित्तातिप्रवृत्तिपरिहाराय, क्षीरसर्पिषाऽनुवासनं वातप्रतिबन्धाय, तण्डुलाम्बुना सह प्रियङ्ग्वादिप्रयोगः कर्षप्रमाणः सङ्ग्रहणाय, क्षीररसैश्च भोजनं बलप्रतिलम्भाय| गयी तु पिच्छाबस्तिं चास्मै दद्यादित्यनन्तरं पिच्छाबस्त्यङ्गत्वेन क्षीररसाभ्यां चैनमिति पाठं पठति||११||

इदानीं तयोर्वमनविरेकातियोगयोरुत्तमावस्थाजीवादानव्यापदं कष्टचिकित्सितार्थमाह- तस्मिन्नेवेत्यादि| जिह्वाया निःसरणमपसर्पणं जिह्वानिःसर्पणम्, अथवा जिह्वाया बहिर्निर्गमनं बहिर्गतिरन्तरप्रवेश इत्यर्थः| अक्ष्णोर्व्यावृत्तिः चक्षुषोरुद्वृत्तिः| हनुसंहननं हनुसंहतिः सरणाभाव इत्यर्थः| तमित्यादि तं वमनातियोगप्रवृत्तशोणितं छागरुधिरादिभिः प्लुतं मन्थं पाययेत्| फलरसैर्वेति दाडिमीफलरसैः| जाङ्गलरसेनेति ‘वातप्रकृतिम्’ इति शेषः| अन्तःप्रविष्टायां जिह्वायामम्लफलमन्ये तस्य पुरस्तात् खादयेयुरिति एतद्दर्शनात् मुखप्रसेकेन मृदुभूता जिह्वा यथास्थानमागच्छति| विरेचनातियोगे चेत्यादि| सचन्द्रकं मयूरपिच्छचन्द्रकाकारम्| जीवशोणितं शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगाश्रयं विशुद्धं शोणितमित्यर्थः| वमनातिप्रवृत्तौ तावच्छोणितनिष्ठीवनप्रच्छर्दने उक्ते, अत्र तु मांसप्रक्षालनोदकजीवशोणितनिर्गमाभ्यां प्रवृत्तिरुक्तेति शोणितप्रवृत्तिर्वमनविरेचनातियोगे सामान्यं; भेदस्तु जिह्वानिस्सरणस्थानेऽत्र गुदनिस्सरणं, तथाऽक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्मनागपि नास्ति किन्त्वन्तःप्रवेश एव भवति, नास्ति चाप्रत्यासत्त्या हनुसंहननं हिक्कोद्गारौ चेति गयदासाचार्यः; जेज्जटाचार्यस्तु जिह्वानिःसर्पणं परित्यज्य अन्ये प्रवृद्धवमनातियोगोक्ता उपद्रवा भवन्तीति व्याख्याति| वेपथुः कम्पः| वमनातियोगोपद्रवा इत्यादि| सर्वाङ्गप्रवृत्तरसधातुक्षयेण वातकृता वमनातियोगोपद्रवा पित्तातिप्रवृत्तिबलविभ्रंशवातकोपतृष्णामोहादयः| जिह्वापसरणादिष्विति जिह्वापसर्पणमत्रोपलक्षणं, तेन जिह्वापसर्पणादिविरेचनातियोगोत्पन्नेषु वमनातियोगोक्तः प्रतीकार इति जेज्जटः| गयी तु जिह्वानिस्सर्पणादयो वमनातियोगे एव भवन्तीति प्रतिपादयितुकामस्तेषु चिकित्सितमभिहितमेवेति प्रतिपादयति- जिह्वानिस्सर्पणादिष्वित्यादिना| उक्तः प्रतीकार इति वमनातियोगे इत्यर्थः| फलं मदनफलं, घृतमण्डः घृतस्य स्त्यानस्योपर्यच्छो भागः| अञ्जनं स्रोतोऽञ्जनम्| बस्तिकल्पना चात्र सामान्यनिरूहकल्पेन| विरेचनातियोगे जीवशोणितातिप्रवृत्तौ चिकित्सितमुपदिश्य वमनातियोगेऽपि शोणितनिष्ठीवनादौ रक्तातिसाररक्तपित्तक्रियामाह- शोणितेत्यादि| पानभोजनसंस्कारे चास्य न्यग्रोधादिं षडङ्गोदककल्पेन| तस्मिन्निति वान्तेऽधःप्रवृत्ते धातुद्रवे, पिचुं कर्पासतूलकं , प्लोतं वस्त्रं शुक्लं क्षिपेत्, तद्यदि शुक्लमुष्णोदकप्रक्षालितं रागरहितं भवेत्तदा जीवशोणितं, विवर्णे च रक्तपित्तमिति| वमनविरेचनजीवादानयोः पुनः क्रियां निर्दिशन्नाह- तयोश्च पित्तक्रियां कुर्वीतेत्यादि| वमनजीवादाने तु अतिस्रुतशोणितविधानातिदेशेन एणादिशोणितपानमुपदिष्टं तथेदानीं रक्तातिसारक्रियाविधानं चेति| अयं पाठोऽभावान्न लिखितः||१२-१४||

जीवादानव्यापदमभिधाय द्वयोरपि शुद्ध्योराध्मानाख्यां व्यापदमुपदिशन्नाह- सशेषान्नेनेत्यादि| समुन्नद्धोदरतेति वमनकृतं समुन्नद्धोदरत्वमामाशये, विरेचनकृतं पक्वाशये| तत्र स्वेदनमूत्राद्यनुलोमनलङ्घनदीपनक्रियाश्चेति चिकित्सितम्||१५||

परिकर्तिकाव्यापदं दर्शयन्नाह- क्षामेणेत्यादि| क्षामः क्षीणबलकायः| परि सर्वतो भावेन कृन्ततीव छिनत्तीव बस्त्यादीनीति परिकर्तिका| तत्र पित्तोल्बणपरिकर्तिकायां घृतमण्डेनानुवासनं, वातोल्बणायां तु तैलेनेति| वमने पुनः कण्ठोरसि सदाहपरिकर्तनं; तत्र घृतमधुमधुरैः सशीतैर्लेपैरुपचारः पयःसिताभोजनं च||१६||

परिस्रावाख्यां व्यापदं दर्शयन्नाह- क्रूरेत्यादि| अजकर्णोऽश्वकर्णः प्रसिद्ध एव पूर्वदेशे, धव इन्द्रवृक्षः, तिनिशः स्यन्दनः| उपशान्तदोषमिति उपशान्तपरिस्रावम्| भूयः पुनरपि स्निग्धं तीक्ष्णैः संशोधनैः संशोधयेत्| वमने पुनरूर्ध्वं कफप्रसेकः; तत्राध्याहारेणोपशान्तदोषं सुस्निग्धस्विन्नं मृदुनाऽल्पेन वमनेन यथायोगं वामयेत्| गयी तु उपशान्तदोषमिति रूक्षस्निग्धकोष्ठं संशमनपाचनाभ्यां शमितोत्क्लिष्टदोषमास्थापयेच्छोधयेद्वेति व्याख्याति||१७||

प्रवाहिकाख्यां त्रयोदशीं व्यापदं दर्शयन्नाह- अतिरूक्ष इत्यादि| अतिरूक्षे पुरुषे भेषजमवचारितमप्राप्तवेगमेव वातवर्च उदीरयति प्रवर्तयति यदा तदा प्रवाहिका; अतिस्निग्धे पुरुषे भेषजमवचारितं यदा तदा वेगाघातेन प्रवाहिका भवतीत्यर्थः| उपविशति अतिसारयति| तां परिस्रावविधानेनेत्यादि| तत्रातिरूक्षजां क्रूरकोष्ठविधानेन, अतिस्निग्धजां मृदुकोष्ठप्रचुरदोषपरिस्रावोक्तपाचनादिविधानेन||१८||

हृदयोपसरणाख्यां चतुर्दशीं व्यापदं दर्शयन्नाह- य इत्यादि| प्रधानमर्मसन्तापात् हृदयसन्तापात्| प्रताम्यति मुह्यति| अचेता नष्टसञ्ज्ञः| तं परिवर्जयन्ति मूर्खाः कुवैद्याः मुमूर्षतीति हेतोः| यष्टिमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना पित्तमूर्च्छार्तं र्छ्दयेत्; कफमूर्च्छायां तु कटुकद्रव्याणां क्वाथेन वामयेत्| बस्तिभिरिति नैरूहिकैः स्नेहिकैश्च||१९||

विबन्धाख्यां पञ्चदशीं व्यापदं दर्शयन्नाह- य इत्यादि| विबध्यन्ते वमनविरेचनयोः प्रवृत्तिं निवारयन्तीत्यर्थः| प्राप्तकालां प्राप्तावस्थां क्रियां कुर्वीत| अधोभागे इत्यादि| विरेचने तु विबन्धे अधोभागहरद्रव्यं त्रिवृदादि सैन्धवादिसंसृष्टं विरेकार्थं पाययेत्| यथादोषमेव यूषक्षीररसाद्याहारक्रमश्च| किं बहुना उभयतोभागे तु उपद्रवविशेषान् यथास्वं प्रतिकुर्वीत| गयी तु अप्रवृत्तदोषोऽप्रच्युतदोष इति कृत्वा व्याख्याति||२०||

तास्वपि कासुचिदेवान्तरमिति तदुपदर्शयन्नाह- या त्वित्यादि||२१||

इदानीं श्लोकसङ्ग्रहमाह- भवति चात्रेत्यादि| तत्त्वतः परमार्थतः| विरेकोऽत्र दोषमलरेचनाद्विरेचनं वमनं च| जेज्जटाचार्यस्तु विपाकातियोगेत्यादि पठित्वा व्याख्यानयतिविषमः पाकोऽनिष्टं फलं येषां ते विपाकाः, विपाकाश्च तेऽतियोगदुर्योगायोगाश्च तेभ्यो जायन्ते ते तथा| तत्रातियोजनमतियोग अतिप्रयोग इति यावत्; तज्जाते द्वे व्यापदौ- जीवादानमतियोगश्चेति| दुर्योजनं दुर्योगः दुष्प्रयोगो मिथ्याप्रयोग इति यावत्; तत्र वैद्यदुर्योगनिमित्ताश्चतस्रः- वमनमिथ्याप्रयोगो, विरेचनमिथ्याप्रयोग, आध्मानं, परिकर्तिका चेति; आतुरदुर्योगनिमित्ते द्वे- हृदयोपसरणविबन्धाविति; उभयदुर्योगजे अपि द्वे- प्रवाहिका, वातशूलं चेति| अयोजनम् अयोगः हीनप्रयोगः , नञ ईषदर्थत्वात्| तत्रायोगजाः पञ्च- सावशेषौषधत्वं, जीर्णौषधता, हीनदोषहृतत्वम् अयोगः, परिस्रावश्चेति| ता एता वैद्यातुरनिमित्ता, आतुरनिमित्ता, वैद्यनिमित्ताश्चेति त्रिविधाः| अन्ये तु तन्त्रान्तरदर्शनादयोगातियोगजाः सर्वा अपि व्यापदो यथासङ्ख्यं मन्यन्ते; तत्रायोगजा दश, तद्यथा- सावशेषौषधत्वं, जीर्णौषधत्वम्, अल्पदोषहृतत्वं, विबन्धो, वातशूलम्, आध्मानं, परिस्रावः, प्रवाहिका, हृदयोपसरणम्, अयोगश्चेति; अतियोगजाश्च तिस्रः- जीवादानं, परिकर्तिका, अतियोगश्चेति; अयोगातियोगौ च हेतुत्वेनोक्तावित्येवं पञ्चदश||२२||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां चिकित्सास्थाने चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः||३४||