Adhikarana ൧ (൧-൩) · Śloka ൩
അഥാത ഉദരാണാം ചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
അഷ്ടാവുദരാണി പൂര്വമുദ്ദിഷ്ടാനി |
തേഷ്വസാധ്യം ബദ്ധഗുദം പരിസ്രാവി ച; അവശിഷ്ടാനി കൃച്ഛ്രസാധ്യാനി; സര്വാണ്യേവ പ്രത്യാഖ്യായോപക്രമേത |
തേഷ്വാദ്യശ്ചതുര്വര്ഗോ ഭേഷജസാധ്യഃ, ഉത്തരഃ ശസ്ത്രസാധ്യഃ, കാലപ്രകര്ഷാത് സര്വാണ്യേവ ശസ്ത്രസാധ്യാനി വര്ജയിതവ്യാനി വാ ||൩||
View original
अथात उदराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अष्टावुदराणि पूर्वमुद्दिष्टानि |
तेष्वसाध्यं बद्धगुदं परिस्रावि च; अवशिष्टानि कृच्छ्रसाध्यानि; सर्वाण्येव प्रत्याख्यायोपक्रमेत |
तेष्वाद्यश्चतुर्वर्गो भेषजसाध्यः, उत्तरः शस्त्रसाध्यः, कालप्रकर्षात् सर्वाण्येव शस्त्रसाध्यानि वर्जयितव्यानि वा ||३||
Show commentary
നിദാനസ്ഥാനേ കഥിതേऽപ്യഷ്ടത്വേऽത്ര പുനരഷ്ടസങ്ഖ്യാഖ്യാപനം പ്ലീഹോദരയകൃദ്ദാല്യുദരയോശ്ചികിത്സിതൈകത്വപ്രഖ്യാപനായ | അവശിഷ്ടാനി കൃച്ഛ്രസാധ്യാനീതി തേഷ്വപി യഥോത്തരം കൃച്ഛ്രതരത്വം ജ്ഞേയമ്| തഥാച- “വാതാത് പിത്താത് കഫാത് പ്ലീഹ്നഃ സന്നിപാതാത്തഥോദകാത്| പരം പരം കൃച്ഛ്രതരമുദരം ഭിഷഗാദിശേത്” (ച. ചി. ൧൩) ഇതി| സര്വാണ്യേവേതി ഷഡിതി കേചിത്, ഷട്സ്വേവ കൃച്ഛ്രത്വപ്രതിപാദനാത്; ബദ്ധഗുദപരിസ്രാവിഭ്യാം സഹാഷ്ടാവപീത്യന്യേ, തയോരപി ചികിത്സിതോക്തേഃ, സര്വഗ്രഹണാച്ച| തേഷ്വിത്യാദി| ആദ്യശ്ചതുര്വര്ഗഃ വാതപിത്തകഫദൂഷീവിഷനിമിത്താനി ചത്വാര്യുദരാണി; ഉത്തരസ്തു പ്ലീഹോദരബദ്ധഗുദച്ഛിദ്രോദകോദരാണി| കാലപ്രകര്ഷാദിതി ഭേഷജസാധ്യകാലാതിക്രമാത് ശസ്ത്രസാധ്യകാലാതിക്രമാച്ച സര്വാണ്യേവൌഷധസാധ്യാന്യപി ശസ്ത്രസാധ്യാനി സ്യുഃ, ശസ്ത്രസാധ്യാനി വര്ജയിതവ്യാനീതി വര്ജനാര്ഹാണി വേത്യര്ഥഃ||൧-൩||
Adhikarana ൨ (൪) · Śloka ൪
ഉദരീ തു ഗുര്വഭിഷ്യന്ദിരൂക്ഷവിദാഹിസ്നിഗ്ധപിശിതപരിഷേകാവഗാഹാന് പരിഹരേത്; ശാലിഷഷ്ടികയവഗോധൂമനീവാരാന് നിത്യമശ്നീയാത് ||൪||
View original
उदरी तु गुर्वभिष्यन्दिरूक्षविदाहिस्निग्धपिशितपरिषेकावगाहान् परिहरेत्; शालिषष्टिकयवगोधूमनीवारान् नित्यमश्नीयात् ||४||
Show commentary
ഉദരീത്യാദി| ദോഷധാതുമലസ്രോതസാം ക്ലേദപ്രാപ്തിജനനമഭിഷ്യന്ദി| വിദാഹി കാഞ്ജികാദി| സ്നിഗ്ധം പിശിതം മേദുരമാംസമ്| നീവാര ഉലികാധാന്യമ്||൪||
Adhikarana ൩ (൫) · Śloka ൫
തത്ര വാതോദരിണം വിദാരിഗന്ധാദിസിദ്ധേന സര്പിഷാസ്നേഹയിത്വാ, തില്വകവിപക്വേനാനുലോമ്യ, ചിത്രാഫലതൈലപ്രഗാഢേന വിദാരിഗന്ധാദികഷായേണാസ്ഥാപയേദനുവാസയേച്ച, സാല്വണേന ചോപനാഹയേദുദരം, ഭോജയേച്ചൈനം വിദാരിഗന്ധാദിസിദ്ധേന ക്ഷീരേണ ജാങ്ഗലരസേന ച, സ്വേദയേച്ചാഭീക്ഷ്ണമ് ||൫||
View original
तत्र वातोदरिणं विदारिगन्धादिसिद्धेन सर्पिषास्नेहयित्वा, तिल्वकविपक्वेनानुलोम्य, चित्राफलतैलप्रगाढेन विदारिगन्धादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, साल्वणेन चोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन क्षीरेण जाङ्गलरसेन च, स्वेदयेच्चाभीक्ष्णम् ||५||
Show commentary
തത്രേത്യാദി| തില്വകഃ പട്ടികാരോധ്രഃ| അനുലോമ്യ വിരേച്യ| ചിത്രാഫലതൈലം ദന്തീഫലതൈലമ്| ആസ്ഥാപയേത് നിരൂഹയേത്, അനുവാസയേച്ച ചിത്രാഫലതൈലേനൈവ| സാല്വണേനോപനാഹയേത് ബധ്നീയാത്| സ്വേദയേച്ചാഭീക്ഷ്ണമിതി ഏവമഗ്രേതനേ കഫാരബ്ധേऽപി സ്വേദോ വിധേയഃ, നതു പിത്താരബ്ധേ; സ ച സ്വേദ ആജലപ്രാപ്തേഃ , അത ഊര്ധ്വം സര്വേഷാമസ്വേദ്യത്വമ്| കഥമത്രോദരിണഃ സ്നേഹസ്വേദാസ്ഥാപനാനുവാസനാനി സുശ്രുതാചാര്യഃ പ്രാഹ? അഗ്രേ ‘അസ്നേഹ്യാ അസ്വേദ്യാ നാനുവാസ്യാ നാസ്ഥാപ്യാ’ ഇതി പഠിതത്വാത്; ഏതന്ന, യതശ്ഛിദ്രോദകോദരിണോരേവ തത്ര നിഷേധഃ, അന്യേഷു യഥാവസ്ഥം സ്നേഹാദയഃ പ്രയോജ്യാ ഇതി||൫||
Adhikarana ൪ (൬) · Śloka ൬
പിത്തോദരിണം തു മധുരഗണവിപക്വേന സര്പിഷാ സ്നേഹയിത്വാ, ശ്യാമാത്രിഫലാത്രിവൃദ്വിപക്വേനാനുലോമ്യ, ശര്കരാമധുഘൃതപ്രഗാഢേന ന്യഗ്രോധാദികഷായേണാസ്ഥാപയേദനുവാസയേച്ച, പായസേനോപനാഹയേദുദരം, ഭോജയേച്ചൈനം വിദാരിഗന്ധാദിസിദ്ധേന പയസാ ||൬||
View original
पित्तोदरिणं तु मधुरगणविपक्वेन सर्पिषा स्नेहयित्वा, श्यामात्रिफलात्रिवृद्विपक्वेनानुलोम्य, शर्करामधुघृतप्रगाढेन न्यग्रोधादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, पायसेनोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन पयसा ||६||
Show commentary
പിത്തോദരിണമിത്യാദി| മധുരഗണഃ കാകോല്യാദീനി| ശ്യാമാ വൃദ്ധദാരകഃ| ക്ഷീരസിദ്ധാസ്തണ്ഡുലാഃ പായസഃ||൬||
Adhikarana ൫ (൭) · Śloka ൭
ശ്ലേഷ്മോദരിണം തു പിപ്പല്യാദികഷായസിദ്ധേന സര്പിഷോപസ്നേഹ്യ, സ്നുഹീക്ഷീരവിപക്വേനാനുലോമ്യ, ത്രികടുകമൂത്രക്ഷാരതൈലപ്രഗാഢേന മുഷ്കകാദികഷായേണാസ്ഥാപയേദനുവാസയേച്ച, ശണാതസീധാതകീകിണ്വസര്ഷപമൂലകബീജകല്കൈശ്ചോപനാഹയേദുദരം, ഭോജയേച്ചൈനം ത്രികടുകപ്രഗാഢേന കുലത്ഥയൂഷേണ പായസേന വാ, സ്വേദയേച്ചാഭീക്ഷ്ണമ് ||൭||
View original
श्लेष्मोदरिणं तु पिप्पल्यादिकषायसिद्धेन सर्पिषोपस्नेह्य, स्नुहीक्षीरविपक्वेनानुलोम्य, त्रिकटुकमूत्रक्षारतैलप्रगाढेन मुष्ककादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, शणातसीधातकीकिण्वसर्षपमूलकबीजकल्कैश्चोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं त्रिकटुकप्रगाढेन कुलत्थयूषेण पायसेन वा, स्वेदयेच्चाभीक्ष्णम् ||७||
Show commentary
ശ്ലേഷ്മോദരിണമിത്യാദി| മുഷ്കകപലാശധാവന്യാദിര്മുഷ്കകാദിഃ| ആസ്ഥാപനവര്ഗസിദ്ധേന തൈലേനാനുവാസനമ്| കിണ്വം സുരാബീജമ്||൭||
Adhikarana ൬ (൮) · Śloka ൮
ദൂഷ്യോദരിണം തു പ്രത്യാഖ്യായ സപ്തലാശങ്ഖിനീസ്വരസസിദ്ധേന സര്പിഷാ വിരചയേന്മാസമര്ധമാസം വാ, മഹാവൃക്ഷക്ഷീരസുരാഗോമൂത്രസിദ്ധേന വാ; ശുദ്ധകോഷ്ഠം തു മദ്യേനാശ്വമാരകഗുഞ്ജാകാകാദനീമൂലകല്കം പായയേത്; ഇക്ഷുകാണ്ഡാനി വാ കൃഷ്ണസര്പേണ ദംശയിത്വാ ഭക്ഷയേദ്വല്ലീഫലാനി വാ, മൂലജം കന്ദജം വാ വിഷമാസേവയേത്, തേനാഗദോ ഭവത്യന്യം വാ ഭാവമാപദ്യതേ ||൮||
View original
दूष्योदरिणं तु प्रत्याख्याय सप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धेन सर्पिषा विरचयेन्मासमर्धमासं वा, महावृक्षक्षीरसुरागोमूत्रसिद्धेन वा; शुद्धकोष्ठं तु मद्येनाश्वमारकगुञ्जाकाकादनीमूलकल्कं पाययेत्; इक्षुकाण्डानि वा कृष्णसर्पेण दंशयित्वा भक्षयेद्वल्लीफलानि वा, मूलजं कन्दजं वा विषमासेवयेत्, तेनागदो भवत्यन्यं वा भावमापद्यते ||८||
Show commentary
സാന്നിപാതികചികിത്സിതമുപദിശന്നാഹ- ദൂഷ്യോദരിണമിത്യാദി| ശങ്ഖിനീ യവതിക്താഭേദഃ| സാന്നിപാതികോദരേ സ്നേഹാദി യദുക്തം തദ്വാതാദ്യുദരോദിതഭേഷജഗണൈഃ സര്വം സാധനീയമ്| യദാഹ ചരകഃ- “സന്നിപാതോദരേ സര്വാ യഥോക്താഃ കാരയേത് ക്രിയാഃ” (ച. ചി. ൧൩) ഇതി| ലഘുവാഗ്ഭടേऽപി “സന്നിപാതോദരേ കുര്യാന്നാതിക്ഷീണബലാനലേ| ദോഷോദ്രേകാനുരോധേന പ്രത്യാഖ്യായ ക്രിയാമിമാമ്” (വാ. ചി. ൧൫) ഇതി| ശങ്ഖിനീ യവതിക്താഭേദഃ| മഹാവൃക്ഷേത്യാദി| വിരേചയേദിതി ശേഷഃ| മഹാവൃക്ഷഃ സേഹുണ്ഡഃ| മഹാവൃക്ഷക്ഷീരമാത്രാ കല്കപ്രമാണാ| ശുദ്ധേത്യാദി| ഗുഞ്ജാ ചിരിഹിണ്ടികാ| കാകാദനീ വായസതിന്ദുകാ| ഇക്ഷുകാണ്ഡാനീത്യാദി| യഥാ മദാത്യയേ മദ്യപാനമ്, അഗ്നിദഗ്ധേऽഗ്നിസ്വേദഃ, അതീസാരേ സ്വിന്നപഥ്യയാ വിട്പ്രവര്തനം, ഛര്ദ്യാം വമനം, സര്പവിഷേ വിഷഭക്ഷണം, തദ്വദ്വിഷാദ്യുത്പന്നോദരേऽപി കൃഷ്ണസര്പദഷ്ടേക്ഷുകാണ്ഡഭക്ഷണം വിഷഭക്ഷണം വാ| വല്ലീഫലാനി കര്കടീപ്രഭൃതീനി| അന്യം വാ ഭാവമാപദ്യതേ മരണം പ്രാപ്നോതി| കര്മേദം ദാരുണമ്, അക്രിയായാം ധ്രുവം മരണം, ക്രിയായാം സംശയേ സത്യേവം കുര്യാത്, തത്രാപീശ്വരാനുജ്ഞാതേനൈവ കാര്യമ്||൮||
Adhikarana ൭ (൯) · Śloka ൯
ഭവതി ചാത്ര- കുപിതാനിലമൂലത്വാത് സഞ്ചിതത്വാന്മലസ്യ ച |
സര്വോദരേഷു ശംസന്തി ബഹുശസ്ത്വനുലോമനമ് ||൯||
View original
भवति चात्र- कुपितानिलमूलत्वात् सञ्चितत्वान्मलस्य च |
सर्वोदरेषु शंसन्ति बहुशस्त्वनुलोमनम् ||९||
Show commentary
കുപിതേത്യാദി| സര്വോദരാണ്യേവ മലവൃദ്ധ്യാ വര്തന്തേ, തസ്മാത് സംശോധനം ശസ്തം, തച്ച ബഹുശോऽനല്പശഃ ||൯||
Adhikarana (൧൦) · Śloka ൧൦
അത ഊര്ധ്വം സാമാന്യയോഗാന് വക്ഷ്യാമഃ |
തദ്യഥാ- ഏരണ്ഡതൈലമഹരഹര്മാസം ദ്വൌ വാ കേവലം മൂത്രയുക്തം ക്ഷീരയുക്തം വാ സേവേതോദകവര്ജീ, മാഹിഷം വാ മൂത്രം ക്ഷീരേണ നിരാഹാരഃസപ്തരാത്രമ്, ഉഷ്ട്രീക്ഷീരാഹാരോ വാऽന്നവാരിവര്ജീ പക്ഷം, പിപ്പലീം വാ മാസം പൂര്വോക്തേന വിധാനേനാസേവേത, സൈന്ധവാജമോദായുക്തം വാ നികുമ്ഭതൈലമ്, ആര്ദ്രശൃങ്ഗവേരരസപാത്രശതസിദ്ധം വാ വാതശൂലേऽവചാര്യം, ശൃങ്ഗവേരരസവിപക്വം ക്ഷീരമാസേവേത, ചവ്യശൃങ്ഗവേരകല്കം വാ പയസാ സരലദേവദാരുചിത്രകമേവ വാ, മുരങ്ഗീശാലപര്ണീശ്യാമാപുനര്നവാകല്കം വാ, ജ്യോതിഷ്കഫലതൈലം വാ ക്ഷീരേണ സ്വര്ജികാഹിങ്ഗുമിശ്രം പിബേത്, ഗുഡദ്വിതീയാം വാ ഹരീതകീം ഭക്ഷയേത്, സ്നുഹീക്ഷീരഭാവിതാനാം വാ പിപ്പലീനാം സഹസ്രം കാലേന, പഥ്യാകൃഷ്ണാചൂര്ണം വാ സ്നുഹീക്ഷീരഭാവിതമുത്കാരികാം പക്വാം ദാപയേത്; ഹരീതകീചൂര്ണം പ്രസ്ഥമാഢകേ ഘൃതസ്യാവാപ്യാങ്ഗാരേഷ്വഭിവിലാപ്യ ഖജേനാഭിമഥ്യാനുഗുപ്തം കൃത്വാऽര്ധമാസം യവപല്ലേ വാസയേത്, തതശ്ചോദ്ധൃത്യ പരിസ്രാവ്യ ഹരീതകീക്വാഥാമ്ലദധീന്യാവാപ്യ വിപചേത്, തദ്യഥായോഗം മാസമര്ധമാസം വാ പായയേത്; ഗവ്യേ പയസി മഹാവൃക്ഷക്ഷീരമാവാപ്യ വിപചേത്, വിപക്വം ചാവതാര്യ ശീതീഭൂതം മന്ഥാനേനാഭിമഥ്യ നവനീതമാദായ ഭൂയോ മഹാവൃക്ഷക്ഷീരേണൈവ വിപചേത്, തദ്യഥായോഗം മാസം മാസാര്ധം വാ പായയേത്; ചവ്യചിത്രകദന്ത്യതിവിഷാകുഷ്ഠസാരിവാത്രിഫലാജമോദഹരിദ്രാശങ്ഖിനീത്രിവൃത്ത്രികടുകാനാമര്ധകാര്ഷികാ ഭാഗാ, രാജവൃക്ഷഫലമജ്ജ്ഞാമഷ്ടൌ കര്ഷാഃ, മഹാവൃക്ഷക്ഷീരപലേ ദ്വേ, ഗവാം ക്ഷീരമൂത്രയോരഷ്ടാവഷ്ടൌ പലാനി, ഏതത് സര്വം ഘൃതപ്രസ്ഥേ സമാവാപ്യ വിപചേത്, തദ്യഥായോഗം മാസമര്ധമാസം വാ പായയേത്; ഏതാനി തില്വകഘൃതചതുര്ഥാനി സര്പീംഷ്യുദരഗുല്മവിദ്രധ്യഷ്ഠീലാനാഹകുഷ്ഠോന്മാദാപസ്മാരേഷൂപയോജ്യാനി വിരേചനാര്ഥം; മൂത്രാസവാരിഷ്ടസുരാശ്ചാഭീക്ഷ്ണം മഹാവൃക്ഷക്ഷീരസമ്ഭൃതാഃ സേവേത; വിരേചനദ്രവ്യകഷായം വാ ശൃങ്ഗവേരദേവദാരുപ്രഗാഢമ് ||൧൦||
View original
अत ऊर्ध्वं सामान्ययोगान् वक्ष्यामः |
तद्यथा- एरण्डतैलमहरहर्मासं द्वौ वा केवलं मूत्रयुक्तं क्षीरयुक्तं वा सेवेतोदकवर्जी, माहिषं वा मूत्रं क्षीरेण निराहारःसप्तरात्रम्, उष्ट्रीक्षीराहारो वाऽन्नवारिवर्जी पक्षं, पिप्पलीं वा मासं पूर्वोक्तेन विधानेनासेवेत, सैन्धवाजमोदायुक्तं वा निकुम्भतैलम्, आर्द्रशृङ्गवेररसपात्रशतसिद्धं वा वातशूलेऽवचार्यं, शृङ्गवेररसविपक्वं क्षीरमासेवेत, चव्यशृङ्गवेरकल्कं वा पयसा सरलदेवदारुचित्रकमेव वा, मुरङ्गीशालपर्णीश्यामापुनर्नवाकल्कं वा, ज्योतिष्कफलतैलं वा क्षीरेण स्वर्जिकाहिङ्गुमिश्रं पिबेत्, गुडद्वितीयां वा हरीतकीं भक्षयेत्, स्नुहीक्षीरभावितानां वा पिप्पलीनां सहस्रं कालेन, पथ्याकृष्णाचूर्णं वा स्नुहीक्षीरभावितमुत्कारिकां पक्वां दापयेत्; हरीतकीचूर्णं प्रस्थमाढके घृतस्यावाप्याङ्गारेष्वभिविलाप्य खजेनाभिमथ्यानुगुप्तं कृत्वाऽर्धमासं यवपल्ले वासयेत्, ततश्चोद्धृत्य परिस्राव्य हरीतकीक्वाथाम्लदधीन्यावाप्य विपचेत्, तद्यथायोगं मासमर्धमासं वा पाययेत्; गव्ये पयसि महावृक्षक्षीरमावाप्य विपचेत्, विपक्वं चावतार्य शीतीभूतं मन्थानेनाभिमथ्य नवनीतमादाय भूयो महावृक्षक्षीरेणैव विपचेत्, तद्यथायोगं मासं मासार्धं वा पाययेत्; चव्यचित्रकदन्त्यतिविषाकुष्ठसारिवात्रिफलाजमोदहरिद्राशङ्खिनीत्रिवृत्त्रिकटुकानामर्धकार्षिका भागा, राजवृक्षफलमज्ज्ञामष्टौ कर्षाः, महावृक्षक्षीरपले द्वे, गवां क्षीरमूत्रयोरष्टावष्टौ पलानि, एतत् सर्वं घृतप्रस्थे समावाप्य विपचेत्, तद्यथायोगं मासमर्धमासं वा पाययेत्; एतानि तिल्वकघृतचतुर्थानि सर्पींष्युदरगुल्मविद्रध्यष्ठीलानाहकुष्ठोन्मादापस्मारेषूपयोज्यानि विरेचनार्थं; मूत्रासवारिष्टसुराश्चाभीक्ष्णं महावृक्षक्षीरसम्भृताः सेवेत; विरेचनद्रव्यकषायं वा शृङ्गवेरदेवदारुप्रगाढम् ||१०||
Show commentary
അത ഇത്യാദി| സപ്താഹം മാഹിഷം മൂത്രം ക്ഷീരേണ കൃതോദകാന്നകാര്യഃ, കേചിദത്ര മാഹിഷമേവ ക്ഷീരമാഹുഃ, അപരേ പുനര്മാഹിഷസ്യാഗ്നിമാന്ദ്യാദികരണാദ്ഗവ്യമേവാഹുഃ| ഗൂഢപദഭങ്ഗടിപ്പണേ ഈദൃശം വ്യാഖ്യാതം- മാഹിഷം മൂത്രം ക്ഷീരേണ ഗവ്യേന പിബേത്; പ്രമാദവ്യാഖ്യാനമിദം, യസ്മാജ്ജേജ്ജടാചാര്യാദീനാമനുമതം ന ഭവതി| ഉഷ്ട്രീത്യാദി| കേചിദത്ര ക്ഷീരം ത്രികടുകസംയുക്തമാഹുഃ, തന്ത്രാന്തരപ്രാമാണ്യാത്| പിപ്പലീമിത്യാദി| പൂര്വോക്തേന വാതശോണിതോക്തേന| സൈന്ധവാജമോദാപ്രക്ഷേപയുക്തം വാ ദന്തീതൈലം; തദേവ തൈലമാര്ദ്രശൃങ്ഗവേരരസാഢകശതപക്വം വാതശൂലേ വാതരുജ്യവചാര്യമ്; അന്യേ തു തിലതൈലമേവ സാധയന്തി, തന്ത്രാന്തരപ്രാമാണ്യാത്; ആര്ദ്രശൃങ്ഗവേരമാര്ദ്രകം, തദ്രസം ചതുര്ഗുണമ്| വിപക്വം ക്ഷീരാവശിഷ്ടം പക്വമ്| ചവ്യേത്യാദി| പയസാ ചതുര്ഗുണേനൈവ| സരലദേവദാരുചിത്രകമേവ പയസേത്യര്ഥഃ; സരലാ ത്രിവൃത്| മുരങ്ഗ്യാദയോ വാ തഥൈവ ച; മുരങ്ഗീ ശോഭാഞ്ജനകഃ| ശ്യാമാ വൃദ്ധദാരുകഃ| ജ്യോതിഷ്കഃ കാകമര്ദനികാ| ഹിങ്ഗുമാഷകസ്വര്ജികാക്ഷാരമാഷകചതുഷ്ടയസംയുക്തം ‘മാസമര്ധമാസം വാ’ ഇതി ശേഷഃ| സ്നുഹീത്യാദി| അത്ര ത്രിഃസപ്തകൃത്വോ ഭാവനാ| സ്നുഹീ സേഹുണ്ഡഃ, സ ച ബഹുകണ്ടകഃ ശ്രേഷ്ഠഃ| കാലേനേതി യാവതാ കാലേന ശക്നുയാദ്ഭക്ഷയിതും, പിപ്പലീസഹസ്രമേകദ്വിത്രിചതുഷ്ടയത്വേന വിരേകാര്ഥമ്| പഥ്യേത്യാദി| ഉത്കാരികാം ലപ്സികാമ്| ഹരീതകീത്യാദി| ഖജഃ മന്ഥാനമ്| ഹരീതകീക്വാഥകാഞ്ജികദധീനി പ്രത്യേകം ഘൃതചതുര്ഗുണാനി| ഗവ്യ ഇത്യാദി|- ഗവ്യേ പയസീതി ആഢകപ്രമാണേ, മഹാവൃക്ഷക്ഷീരം പ്രസ്ഥം, മഹാവൃക്ഷഃ സേഹുണ്ഡഃ, തജ്ജം ച നവനീതം മഹാവൃക്ഷക്ഷീരപാദം, ദ്രവാനുക്തൌ ജലമത്ര ചതുര്ഗുണമ്| ചവ്യേത്യാദി| ത്രിഫലാത്രികടുകദ്രവ്യാണാം പ്രത്യേകമര്ധകാര്ഷികാ ഭാഗാഃ, ന ഹി ത്രിഫലാ ത്രികടുകം വാ ദ്രവ്യമേകമിതി| കേചിദ്ദ്രവസ്യാല്പത്വാജ്ജലമപി ചതുര്ഗുണമിത്യാഹുഃ| ഏഷാം വിഷയമാഹ- ഏതാനീത്യാദി| തില്വകഘൃതം വാതവ്യാധ്യുക്തം ചതുര്ഥം യേഷാം താനി തില്വകഘൃതചതുര്ഥാനി| മൂത്രേത്യാദി|- മൂത്രദ്രവേണാസവാദയോऽനുകല്പേന മഹാവൃക്ഷക്ഷീരപ്രസ്ഥപ്രക്ഷേപേണ സമ്യക്കൃതാഃ| വിരേചനദ്രവ്യകഷായമിത്യാദി|- ത്രിവൃദാദികഷായം വാ ശുണ്ഠീദേവദാരുചൂര്ണകര്ഷപ്രക്ഷേപാഢ്യമ്||൧൦||
Adhikarana ൯ (൧൧) · Śloka ൧൧
വമനവിരേചനശിരോവിരേചനദ്രവ്യാണാം പാലികാ ഭാഗാഃ പിപ്പല്യാദിവചാദിഹരിദ്രാദിപരിപഠിതാനാം ച ദ്രവ്യാണാം ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടാനാം യഥോക്താനാം ച ലവണാനാം തത്സര്വം മൂത്രഗണേ പ്രക്ഷിപ്യ മഹാവൃക്ഷക്ഷീരപ്രസ്ഥം ച മൃദ്വഗ്നിനാऽവഘട്ടയന് വിപചേദപ്രദഗ്ധകല്കം, തത്സാധുസിദ്ധമവതാര്യ ശീതീഭൂതമക്ഷമാത്രാ ഗുടികാ വര്തയേത്, താസാമേകാം ദ്വേ തിസ്രോ വാ ഗുടികാ ബലാപേക്ഷയാ മാസാംസ്ത്രീംശ്ചതുരോ വാ സേവേത, ഏഷാऽऽനാഹംവര്തിക്രിയാ വിശേഷേണ മഹാവ്യാധിഷൂപയുജ്യതേ (വിശേഷേണ) കോഷ്ഠജാംശ്ച കൃമീനപഹന്തി കാസശ്വാസകൃമികുഷ്ഠപ്രതിശ്യായാരോചകാവിപാകോദാവര്താംശ്ച നാശയതി ||൧൧||
View original
वमनविरेचनशिरोविरेचनद्रव्याणां पालिका भागाः पिप्पल्यादिवचादिहरिद्रादिपरिपठितानां च द्रव्याणां श्लक्ष्णपिष्टानां यथोक्तानां च लवणानां तत्सर्वं मूत्रगणे प्रक्षिप्य महावृक्षक्षीरप्रस्थं च मृद्वग्निनाऽवघट्टयन् विपचेदप्रदग्धकल्कं, तत्साधुसिद्धमवतार्य शीतीभूतमक्षमात्रा गुटिका वर्तयेत्, तासामेकां द्वे तिस्रो वा गुटिका बलापेक्षया मासांस्त्रींश्चतुरो वा सेवेत, एषाऽऽनाहंवर्तिक्रिया विशेषेण महाव्याधिषूपयुज्यते (विशेषेण) कोष्ठजांश्च कृमीनपहन्ति कासश्वासकृमिकुष्ठप्रतिश्यायारोचकाविपाकोदावर्तांश्च नाशयति ||११||
Show commentary
ഇദാനീമനലദീപനീം ഗുപിതാനിലസംവലിതമലാനുലോമനീമാഭ്യന്തരീം മൂത്രവര്തിം നിര്ദിശന്നാഹ- വമനേത്യാദി| സംശോധനസംശമനീയാധ്യായോദിതാനി വമനവിരേചനശിരോവിരേചനദ്രവ്യാണി മദനഫലാദിത്രിവൃദാദിവിഡങ്ഗാദീനി, ദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹണീയാധ്യായേ പിപ്പല്യാദിവചാദിഹരിദ്രാദയോ നിര്ദിഷ്ടാഃ, ലവണാന്യന്നപാനാധ്യായേ പരിപഠിതാനി സൈന്ധവാദീനി, മൂത്രഗണോ ഗോമൂത്രാദിര്ദ്രവദ്രവ്യപഠിതഃ; തേഷാം യഥാലാഭം പാലികാ ഭാഗാഃ| യഥാലാഭമേവ ഗവാദീനാം മൂത്രേണ വ്യസ്തസമസ്തേന പിഷ്ട്വാ ചതുര്ഗുണൈരഷ്ടഗുണൈര്വാ വിപാച്യമ്| അങ്ഗുഷ്ഠപ്രമാണാ വര്തയഃ കര്തവ്യാഃ| താഃ പുനരധമമധ്യമോത്തമപുരുഷാദിബലാപേക്ഷയാ ഏകദ്വിത്രിസങ്ഖ്യോപലക്ഷിതാ ഭക്ഷയിതവ്യാഃ| തത്ര ച ഗവാദിമൂത്രമേവാനുപാനമ്| താസാമഭ്യാസേ കാലാവധിര്മാസാസ്ത്രയശ്ചത്വാരോ വാ; ഫലം തു മേഹാദിമഹാവ്യാധിഹരണം കോഷ്ഠകൃമിഹരണം ച||൧൧||
Adhikarana ൧൦ (൧൨) · Śloka ൧൨
മദനഫലമജ്ജകുടജജീമൂതകേക്ഷ്വാകുധാമാര്ഗവത്രിവൃത്ത്രികടുകസര്ഷപലവണാനി മഹാവൃക്ഷക്ഷീരമൂത്രയോരന്യതരേണ പിഷ്ട്വാऽങ്ഗുഷ്ഠമാത്രാം വാര്തിം കൃത്വോദരിണ ആനാഹേ തൈലലവണാഭ്യക്തഗുദസ്യൈകാം ദ്വേ തിസ്രോ വാ പായൌ നിദധ്യാത്, ഏഷാऽऽനാഹവര്തിക്രിയാ വാതമൂത്രപുരീഷോദാവര്താധ്മാനാനാഹേഷു വിധേയാ ||൧൨||
View original
मदनफलमज्जकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवत्रिवृत्त्रिकटुकसर्षपलवणानि महावृक्षक्षीरमूत्रयोरन्यतरेण पिष्ट्वाऽङ्गुष्ठमात्रां वार्तिं कृत्वोदरिण आनाहे तैललवणाभ्यक्तगुदस्यैकां द्वे तिस्रो वा पायौ निदध्यात्, एषाऽऽनाहवर्तिक्रिया वातमूत्रपुरीषोदावर्ताध्मानानाहेषु विधेया ||१२||
Show commentary
അഭ്യന്തരവര്തിപ്രസങ്ഗേന ഫലവര്തിം നിര്ദിശന്നാഹ- മദനഫലേത്യാദി| ജീമൂതകോ ദേവദാലീ, ഇക്ഷ്വാകുഃ കടുതുമ്ബീ, ധാമാര്ഗവോ മഹാകോശാതകീ| ‘വിപാച്യ’ ഇത്യനുവര്തനീയമ്| പാകേ തു മൂത്രമേവാനുവര്തനീയമ്| പായൌ ഗുദേ| ന കേവലം ഉദരാനാഹേ വാതമൂത്രപുരീഷോദാവര്താധ്മാനാനാഹേഷു വിധേയേതി| ‘ക്ഷാരമൂത്രയോരന്യതരേണ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി; തത്ര ക്ഷാരഃ ക്ഷാരോദകം പേഷണവചനാത് ||൧൨||
Adhikarana ൧൧ (൧൩) · Śloka ൧൩
പ്ലീഹോദരിണഃ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ദധ്നാ ഭുക്തവതോ വാമബാഹൌ കൂര്പരാഭ്യന്തരതഃ സിരാം വിധ്യേത്, വിമര്ദയേച്ച പാണിനാ പ്ലീഹാനം രുധിരസ്യന്ദനാര്ഥം; തതഃ സംശുദ്ധദേഹം സമുദ്രശുക്തികാക്ഷാരം പയസാ പായയേത, ഹിങ്ഗുസൌവര്ചികേ വാ ക്ഷീരേണ, സ്രുതേന പലാശക്ഷാരേണ വാ യവക്ഷാരം, കിംശുകക്ഷാരോദകേന വാ ബഹുശഃ സ്രുതേന യവക്ഷാരം, പാരിജാതകേക്ഷുരകാപാമാര്ഗക്ഷാരം വാ, തൈലസംസൃഷ്ടം ശോഭാഞ്ജനകയൂഷം പിപ്പലീസൈന്ധവചിത്രകയുക്തം, പൂതികരഞ്ജക്ഷാരം വാऽമ്ലസ്രുതം വിഡ്ലവണപിപ്പലീപ്രഗാഢമ് ||൧൩||
View original
प्लीहोदरिणः स्निग्धस्विन्नस्य दध्ना भुक्तवतो वामबाहौ कूर्पराभ्यन्तरतः सिरां विध्येत्, विमर्दयेच्च पाणिना प्लीहानं रुधिरस्यन्दनार्थं; ततः संशुद्धदेहं समुद्रशुक्तिकाक्षारं पयसा पाययेत, हिङ्गुसौवर्चिके वा क्षीरेण, स्रुतेन पलाशक्षारेण वा यवक्षारं, किंशुकक्षारोदकेन वा बहुशः स्रुतेन यवक्षारं, पारिजातकेक्षुरकापामार्गक्षारं वा, तैलसंसृष्टं शोभाञ्जनकयूषं पिप्पलीसैन्धवचित्रकयुक्तं, पूतिकरञ्जक्षारं वाऽम्लस्रुतं विड्लवणपिप्पलीप्रगाढम् ||१३||
Show commentary
പ്ലീഹേത്യാദി| ദധിഭോജനം രക്തോത്ക്ലേശായ തദഹരേവ, കഫവ്യാധൌ വമനേ കര്തവ്യേ പ്രാക് കഫോത്ക്ലേശകരദ്രവ്യോപയോഗവത്| കൂര്പരം ഭുജമധ്യമ്| രുധിരസ്യന്ദനാര്ഥം രക്തസ്രാവണാര്ഥം; സിരാവ്യധവിധ്യുക്തോऽപി സിരാവ്യധഃ പുനരിഹോക്തഃ, പ്രകരണവശാത്; അതോ ന പുനരുക്തദോഷമാവഹതി| തത ഇത്യാദി| സംശുദ്ധദേഹം വമനവിരേചനാഭ്യാമ്| പാരിജാതഃ പ്രസിദ്ധഃ| ഇക്ഷുരകഃ കോകിലാക്ഷകഃ| പാരിഭദ്രകേക്ഷുരകേതി കേചിത് പഠന്തി| ശോഭാഞ്ജനേത്യാദി| അമ്ലം കാഞ്ജികമ്| പൂതികരഞ്ജശ്ചിരബില്വഃ, കണ്ടകീകരഞ്ജ ഇത്യന്യേ| കല്പനാമാഹ- കണ്ടകീകരഞ്ജക്ഷാരമര്ധപലമാത്രം ഷഡ്ഗുണാമ്ലകാഞ്ജികേന ബഹുശഃ പരിസ്രുതം പിപ്പലീവിഡ്ലവണചൂര്ണാക്ഷപ്രക്ഷേപമ്| വിഡസ്ഥാനേ സൈന്ധവമിതി കേചിത് പഠന്തി||൧൩||
Adhikarana ൧൨ (൧൪) · Śloka ൧൪
പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകശൃങ്ഗവേരയവക്ഷാരസൈന്ധവാനാം പാലികാ ഭാഗാഃ, ഘൃതപ്രസ്ഥം തത്തുല്യം ച ക്ഷീരം തദൈകധ്യം വിപാചയേത്, ഏതത് ഷട്പലകം നാമ സര്പിഃ പ്ലീഹാഗ്നിസങ്ഗഗുല്മോദരോദാവര്തശ്വയഥുപാണ്ഡുരോഗകാസശ്വാസപ്രതിശ്യായോര്ധ്വവാതവിഷമജ്വരാനപഹന്തി |
മന്ദാഗ്നിര്വാ ഹിങ്ഗ്വാദികം ചൂര്ണമുപയുഞ്ജീത ||൧൪||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरयवक्षारसैन्धवानां पालिका भागाः, घृतप्रस्थं तत्तुल्यं च क्षीरं तदैकध्यं विपाचयेत्, एतत् षट्पलकं नाम सर्पिः प्लीहाग्निसङ्गगुल्मोदरोदावर्तश्वयथुपाण्डुरोगकासश्वासप्रतिश्यायोर्ध्ववातविषमज्वरानपहन्ति |
मन्दाग्निर्वा हिङ्ग्वादिकं चूर्णमुपयुञ्जीत ||१४||
Show commentary
പിപ്പലീത്യാദി| കേചിദത്ര ഭിഷജശ്ചതുര്ഗുണം പാനീയമാദദതേ; തന്ന, ജേജ്ജടേന നിഷിദ്ധത്വാത്| അസ്മിന് യോഗേ ‘കോലകുലത്ഥപൂതീകരോഹീതകക്വാഥം ദ്വിഗുണമാവാപ്യ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തന്ന, സോऽപി ജേജ്ജടേന നിഷിദ്ധത്വാത്||൧൪||
Adhikarana ൧൩ (൧൫-൧൬) · Śloka ൧൬
യകൃദ്ദാല്യേऽപ്യേഷ ഏവ ക്രിയാവിഭാഗഃ |
വിശേഷതസ്തു ദക്ഷിണബാഹൌ സിരാവ്യധഃ ||൧൫||
മണിബന്ധം സകൃന്നാമ്യ വാമാങ്ഗുഷ്ഠസമീരിതാമ് |
ദഹേത് സിരാം ശരേണാശു പ്ലീഹ്നോ വൈദ്യഃ പ്രശാന്തയേ ||൧൬||
View original
यकृद्दाल्येऽप्येष एव क्रियाविभागः |
विशेषतस्तु दक्षिणबाहौ सिराव्यधः ||१५||
मणिबन्धं सकृन्नाम्य वामाङ्गुष्ठसमीरिताम् |
दहेत् सिरां शरेणाशु प्लीह्नो वैद्यः प्रशान्तये ||१६||
Show commentary
യകൃദ്ദാല്യ ഇത്യാദി| മണിബന്ധഃ പാണിമൂലം, സകൃത് കിഞ്ചിന്നാമയിത്വാ വാമാങ്ഗുഷ്ഠം പ്രതി സമ്യഗീരിതാം ഗതാം സിരാം, ശരഃ പ്രസിദ്ധഃ, തമഗ്നിവര്ണം കൃത്വാ ദഹേത്||൧൫-൧൬||
Adhikarana ൧൪ (൧൭) · Śloka ൧൭
ബദ്ധഗുദേ പരിസ്രാവിണി ച സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യാഭ്യക്തസ്യാധോ നാഭേര്വാമതശ്ചതുരങ്ഗുലമപഹായ രോമരാജ്യാ ഉദരം പാടയിത്വാ ചതുരങ്ഗുലപ്രമാണമന്ത്രാണി നിഷ്കൃഷ്യ നിരീക്ഷ്യ ബദ്ധഗുദസ്യാന്ത്രപ്രതിരോധകരമശ്മാനം ബാലം വാऽപോഹ്യ മലജാതം വാ തതോ മധുസര്പിര്ഭ്യാമഭ്യജ്യാന്ത്രാണി യഥാസ്ഥാനം സ്ഥാപയിത്വാ ബാഹ്യം വ്രണമുദരസ്യ സീവ്യേത് |
പരിസ്രാവിണ്യപ്യേവമേവ ശല്യമുദ്ധൃത്യാന്ത്രസ്രാവാന് സംശോധ്യ , തച്ഛിദ്രമാന്ത്രം സമാധായ കാലപിപീലികാഭിര്ദംശയേത്, ദഷ്ടേ ച താസാം കായാനപഹരേന്ന ശിരാംസി, തതഃ പൂര്വവത് സീവ്യേത്, സന്ധാനം ച യഥോക്തം കാരയേത്, യഷ്ടീമധുകമിശ്രയാ ച കൃഷ്ണമൃദാऽവലിപ്യ ബന്ധേനോപചരേത്, തതോ നിവാതമാഗാരം പ്രവേശ്യാചാരികമുപദിശേത്, വാസയേച്ചൈനം തൈലദ്രോണ്യാം സര്പിര്ദ്രോണ്യാം വാ പയോവൃത്തിമിതി ||൧൭||
View original
बद्धगुदे परिस्राविणि च स्निग्धस्विन्नस्याभ्यक्तस्याधो नाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय रोमराज्या उदरं पाटयित्वा चतुरङ्गुलप्रमाणमन्त्राणि निष्कृष्य निरीक्ष्य बद्धगुदस्यान्त्रप्रतिरोधकरमश्मानं बालं वाऽपोह्य मलजातं वा ततो मधुसर्पिर्भ्यामभ्यज्यान्त्राणि यथास्थानं स्थापयित्वा बाह्यं व्रणमुदरस्य सीव्येत् |
परिस्राविण्यप्येवमेव शल्यमुद्धृत्यान्त्रस्रावान् संशोध्य , तच्छिद्रमान्त्रं समाधाय कालपिपीलिकाभिर्दंशयेत्, दष्टे च तासां कायानपहरेन्न शिरांसि, ततः पूर्ववत् सीव्येत्, सन्धानं च यथोक्तं कारयेत्, यष्टीमधुकमिश्रया च कृष्णमृदाऽवलिप्य बन्धेनोपचरेत्, ततो निवातमागारं प्रवेश्याचारिकमुपदिशेत्, वासयेच्चैनं तैलद्रोण्यां सर्पिर्द्रोण्यां वा पयोवृत्तिमिति ||१७||
Show commentary
തതോ ബദ്ധഗുദപരിസ്രാവിണോരുപക്രമപ്രാപ്താം ചികിത്സാമുപദിശന്നാഹ- ബദ്ധഗുദ ഇത്യാദി| സ്വിന്നസ്യേതി ദ്രവസ്വേദേന| നാഭേര്വാമത ഇത്യാദി|- വാമഭാഗേ നാഭേരധസ്താച്ചതുരങ്ഗുലമപഹായ രോമരാജ്യാശ്ചതുരങ്ഗുലപ്രമാണസ്തിര്യഗേവ ഛേദഃ; തത്ര ലോമ്നി തിര്യഗവസ്ഥിതേऽനുലോമഗം ച ശസ്ത്രപാതനമുക്തമ്| അന്ത്രപ്രതിരോധകരമശ്മാനം ബാലം വാऽപോഹ്യ മലജാതം വേതി തത്ര മലരോധകാരണമാഭ്യന്തരമശ്മകേശതൃണാദി, ബാഹ്യം തു വിഷമവിഹാരാഭിഘാതേനാന്ത്രാവയവാനാം പരസ്പരസമ്മൂര്ച്ഛനം, ന തത്രാന്ത്രച്ഛേദനമിതി പരിസ്രാവ്യുദരാദ്വിശേഷഃ| അത ഏവ പരിസ്രാവിണ്യേവ പൃഥഗന്ത്രസന്ധാനം വിശേഷേണ വക്ഷ്യതി| തത്രാഭ്യന്തരേऽശ്മാദാവത്യന്താബാധകരേ ശല്യനിമിത്തമേവാന്ത്രച്ഛേദം കൃത്വാऽശ്മാദിശല്യമപഹരേത്| അന്ത്രച്ഛിദ്രം തു വക്ഷ്യമാണന്യായേനാനുസന്ധായ സര്പിര്മധ്വക്തം നിഷ്കൃഷ്ടമന്ത്രമങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുലിശലാകാദിഭിര്യഥാസ്ഥാനം സ്ഥാപയേത്| മൂര്ച്ഛിതമന്ത്രം തു വീക്ഷ്യ പാണിനാ ബന്ധാവമോക്ഷേണാനുലോമയേത്| ബാഹ്യവ്രണം രക്താസേചനാദിവിധിമപേക്ഷ്യ സമ്യക് സീവ്യേത്| തൈലസര്പിര്ദ്രോണീവാസനമുദരസ്യ വ്രണിത്വേനാധ്മാനക്ലേശനിവൃത്ത്യര്ഥമ്| പയസാ കേവലേന വൃത്തിരിതി യാവത്| ഗുദപിച്ഛാസ്രനിവൃത്ത്യാ സമ്യഗന്ത്രസ്യ സന്ധാനദൃഢീഭാവനിശ്ചയഃ, അന്യഥാ ഖല്വാഹാരേണ തത്കിട്ടേന വാ പിപീലികാമുഖദംശസന്ധാനം മൃദു വിഘടേത സമ്യക് സന്ധാവപി, തസ്മാദനുക്രമേണൈവ പയോജാങ്ഗലമാംസരസഭോജനേന ത്രിഭാഗാര്ധഭാഗവാരിണാ ച പ്രാകൃതഭോജനപ്രാപ്തിഃ | സാംശയികം ചൈതത് കര്മ, തസ്മാദാപൃച്ഛ്യേശ്വരം പ്രത്യാഖ്യായാചരേത്||൧൭||
Adhikarana ൧൫ (൧൮) · Śloka ൧൮
ദകോദരിണസ്തു വാതഹരതൈലാഭ്യക്തസ്യോഷ്ണോദകസ്വിന്നസ്യ സ്ഥിതസ്യാപ്തൈഃ സുപരിഗൃഹീതസ്യാകക്ഷാത് പരിവേഷ്ടിതസ്യാധോനാഭേര്വാമതശ്ചതുരങ്ഗുലമപഹായ രോമരാജ്യാ വ്രീഹിമുഖേനാങ്ഗുഷ്ഠോദരപ്രമാണമവഗാഢം വിധ്യേത്, തത്ര ത്രപ്വാദീനാമന്യതമസ്യ നാഡീം ദ്വിദ്വാരാം പക്ഷനാഡീം വാ സംയോജ്യ ദോഷോദകമവസിഞ്ചേത്, തതോ നാഡീമപഹൃത്യ തൈലലവണേനാഭ്യജ്യ വ്രണം ബന്ധേനോപചരേത്, ന ചൈകസ്മിന്നേവ ദിവസേ സര്വം ദോഷോദകമപഹരേത്, സഹസാ ഹ്യപഹൃതേ തൃഷ്ണാജ്വരാങ്ഗമര്ദാതീസാരശ്വാസകാസപാദദാഹാ ഉത്പദ്യേരന്നാപൂര്യതേ വാ ഭൃശതരമുദരമസഞ്ജാതപ്രാണസ്യ, തസ്മാത്തതീയചതുര്ഥപഞ്ചമഷഷ്ഠാഷ്ടമദശമദ്വാദശഷോഡശരാത്രാണാമന്യതമമന്തരീകൃത്യ ദോഷോദകമല്പാല്പമവസിഞ്ചേത്; നിഃസൃതേ ച ദോഷേ ഗാഢതരമാവികകൌശേയചര്മണാമന്യതമേന പരിവേഷ്ടയേദുദരം, തഥാ നാധ്മാപയതി വായുഃ; ഷണ്മാസാംശ്ച പയസാ ഭോജയേജ്ജാങ്ഗലരസേന വാ, തതസ്ത്രീന്മാസാനര്ധോദകേന പയസാ ഫലാമ്ലേന ജാങ്ഗലരസേന വാ, അവശിഷ്ടം മാസത്രയമന്നം ലഘു ഹിതം വാ സേവേത, ഏവം സംവത്സരേണാഗദോ ഭവതി ||൧൮||
View original
दकोदरिणस्तु वातहरतैलाभ्यक्तस्योष्णोदकस्विन्नस्य स्थितस्याप्तैः सुपरिगृहीतस्याकक्षात् परिवेष्टितस्याधोनाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय रोमराज्या व्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणमवगाढं विध्येत्, तत्र त्रप्वादीनामन्यतमस्य नाडीं द्विद्वारां पक्षनाडीं वा संयोज्य दोषोदकमवसिञ्चेत्, ततो नाडीमपहृत्य तैललवणेनाभ्यज्य व्रणं बन्धेनोपचरेत्, न चैकस्मिन्नेव दिवसे सर्वं दोषोदकमपहरेत्, सहसा ह्यपहृते तृष्णाज्वराङ्गमर्दातीसारश्वासकासपाददाहा उत्पद्येरन्नापूर्यते वा भृशतरमुदरमसञ्जातप्राणस्य, तस्मात्ततीयचतुर्थपञ्चमषष्ठाष्टमदशमद्वादशषोडशरात्राणामन्यतममन्तरीकृत्य दोषोदकमल्पाल्पमवसिञ्चेत्; निःसृते च दोषे गाढतरमाविककौशेयचर्मणामन्यतमेन परिवेष्टयेदुदरं, तथा नाध्मापयति वायुः; षण्मासांश्च पयसा भोजयेज्जाङ्गलरसेन वा, ततस्त्रीन्मासानर्धोदकेन पयसा फलाम्लेन जाङ्गलरसेन वा, अवशिष्टं मासत्रयमन्नं लघु हितं वा सेवेत, एवं संवत्सरेणागदो भवति ||१८||
Show commentary
ഷണ്മാസാനിത്യാദി| മാസാന് ഷഡ്യാവല്ലഘു ഹിതമന്നം പയസാ ക്ഷീരേണ ഭോജയേത്| ക്ഷീരേണൈവോദകകാര്യം കാരയേത്, കഫവാതാധികത്വം ച വീക്ഷ്യ ജാങ്ഗലരസേന ഭോജയേത്, രസേനൈവോദകകാര്യം, തത ഊര്ധ്വം ത്രീന്മാസാന് അര്ധോദകേന പയസാ ദോഷാപേക്ഷയാ ജാങ്ഗലരസേന വാ ലഘു ഹിതമന്നം ഭോജയേത്, താഭ്യാമേവോദകകാര്യം കാരയേത്| അവശിഷ്ടം ച മാസത്രയം ലഘു ഹിതമന്നം ഭോജയേത്| ഉദകേനൈവോദകകാര്യമ്| ചരകമതാനുസാരിണാ വാഗ്ഭടേന ക്ഷീരേണൈവ ഷണ്മാസാന് വൃത്തിരഭിഹിതാ, നാന്നപാനീയാഭ്യാം; തഥാ ച- “സ്യാത് ക്ഷീരവൃത്തിഃ ഷണ്മാസാംസ്ത്രീന് പേയാം പയസാ പിബേത്| ത്രീംശ്ചാന്യാന് പയസൈവാദ്യാത് ഫലാമ്ലേന രസേന വാ|| അല്പശഃ സ്നേഹലവണം ജീര്ണശ്യാമാകകോദ്രവമ്” (വാ. ചി. ൧൫) ഇതി||൧൮||
Adhikarana ൧൬ (൧൯) · Śloka ൧൯
ഭവതി ചാത്ര- ആസ്ഥാപനേ ചൈവ വിരേചനേ ച പാനേ തഥാऽऽഹാരവിധിക്രിയാസു |
സര്വോദരിഭ്യഃ കുശലൈഃ പ്രയോജ്യം ക്ഷീരം ശൃതം ജാങ്ഗലജോ രസോ വാ ||൧൯||
View original
भवति चात्र- आस्थापने चैव विरेचने च पाने तथाऽऽहारविधिक्रियासु |
सर्वोदरिभ्यः कुशलैः प्रयोज्यं क्षीरं शृतं जाङ्गलजो रसो वा ||१९||
Show commentary
കൃതകര്മണോ ജലനിഷേധം തദഭാവേ ചോക്തം ദ്രവം നിര്ദിശന്നാഹ- ഭവതീത്യാദി| ചകാരദ്വയകരണേനോദരപാടനാദാവനുക്തേऽപീതി സമുച്ചീയതേ||൧൯||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൧൪
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഉദരചികിത്സിതം നാമ ചതുര്ദശോऽധ്യായഃ ||൧൪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने उदरचिकित्सितं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ||१४||
Show commentary
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ചതുര്ദശോऽധ്യായഃ||൧൪||