१४. उदरचिकित्सितम्

निदानस्थाने कथितेऽप्यष्टत्वेऽत्र पुनरष्टसङ्ख्याख्यापनं प्लीहोदरयकृद्दाल्युदरयोश्चिकित्सितैकत्वप्रख्यापनाय | अवशिष्टानि कृच्छ्रसाध्यानीति तेष्वपि यथोत्तरं कृच्छ्रतरत्वं ज्ञेयम्| तथाच- “वातात् पित्तात् कफात् प्लीह्नः सन्निपातात्तथोदकात्| परं परं कृच्छ्रतरमुदरं भिषगादिशेत्” (च. चि. १३) इति| सर्वाण्येवेति षडिति केचित्, षट्स्वेव कृच्छ्रत्वप्रतिपादनात्; बद्धगुदपरिस्राविभ्यां सहाष्टावपीत्यन्ये, तयोरपि चिकित्सितोक्तेः, सर्वग्रहणाच्च| तेष्वित्यादि| आद्यश्चतुर्वर्गः वातपित्तकफदूषीविषनिमित्तानि चत्वार्युदराणि; उत्तरस्तु प्लीहोदरबद्धगुदच्छिद्रोदकोदराणि| कालप्रकर्षादिति भेषजसाध्यकालातिक्रमात् शस्त्रसाध्यकालातिक्रमाच्च सर्वाण्येवौषधसाध्यान्यपि शस्त्रसाध्यानि स्युः, शस्त्रसाध्यानि वर्जयितव्यानीति वर्जनार्हाणि वेत्यर्थः||१-३||

उदरीत्यादि| दोषधातुमलस्रोतसां क्लेदप्राप्तिजननमभिष्यन्दि| विदाहि काञ्जिकादि| स्निग्धं पिशितं मेदुरमांसम्| नीवार उलिकाधान्यम्||४||

तत्रेत्यादि| तिल्वकः पट्टिकारोध्रः| अनुलोम्य विरेच्य| चित्राफलतैलं दन्तीफलतैलम्| आस्थापयेत् निरूहयेत्, अनुवासयेच्च चित्राफलतैलेनैव| साल्वणेनोपनाहयेत् बध्नीयात्| स्वेदयेच्चाभीक्ष्णमिति एवमग्रेतने कफारब्धेऽपि स्वेदो विधेयः, नतु पित्तारब्धे; स च स्वेद आजलप्राप्तेः , अत ऊर्ध्वं सर्वेषामस्वेद्यत्वम्| कथमत्रोदरिणः स्नेहस्वेदास्थापनानुवासनानि सुश्रुताचार्यः प्राह? अग्रे ‘अस्नेह्या अस्वेद्या नानुवास्या नास्थाप्या’ इति पठितत्वात्; एतन्न, यतश्छिद्रोदकोदरिणोरेव तत्र निषेधः, अन्येषु यथावस्थं स्नेहादयः प्रयोज्या इति||५||

पित्तोदरिणमित्यादि| मधुरगणः काकोल्यादीनि| श्यामा वृद्धदारकः| क्षीरसिद्धास्तण्डुलाः पायसः||६||

श्लेष्मोदरिणमित्यादि| मुष्ककपलाशधावन्यादिर्मुष्ककादिः| आस्थापनवर्गसिद्धेन तैलेनानुवासनम्| किण्वं सुराबीजम्||७||

सान्निपातिकचिकित्सितमुपदिशन्नाह- दूष्योदरिणमित्यादि| शङ्खिनी यवतिक्ताभेदः| सान्निपातिकोदरे स्नेहादि यदुक्तं तद्वाताद्युदरोदितभेषजगणैः सर्वं साधनीयम्| यदाह चरकः- “सन्निपातोदरे सर्वा यथोक्ताः कारयेत् क्रियाः” (च. चि. १३) इति| लघुवाग्भटेऽपि “सन्निपातोदरे कुर्यान्नातिक्षीणबलानले| दोषोद्रेकानुरोधेन प्रत्याख्याय क्रियामिमाम्” (वा. चि. १५) इति| शङ्खिनी यवतिक्ताभेदः| महावृक्षेत्यादि| विरेचयेदिति शेषः| महावृक्षः सेहुण्डः| महावृक्षक्षीरमात्रा कल्कप्रमाणा| शुद्धेत्यादि| गुञ्जा चिरिहिण्टिका| काकादनी वायसतिन्दुका| इक्षुकाण्डानीत्यादि| यथा मदात्यये मद्यपानम्, अग्निदग्धेऽग्निस्वेदः, अतीसारे स्विन्नपथ्यया विट्प्रवर्तनं, छर्द्यां वमनं, सर्पविषे विषभक्षणं, तद्वद्विषाद्युत्पन्नोदरेऽपि कृष्णसर्पदष्टेक्षुकाण्डभक्षणं विषभक्षणं वा| वल्लीफलानि कर्कटीप्रभृतीनि| अन्यं वा भावमापद्यते मरणं प्राप्नोति| कर्मेदं दारुणम्, अक्रियायां ध्रुवं मरणं, क्रियायां संशये सत्येवं कुर्यात्, तत्रापीश्वरानुज्ञातेनैव कार्यम्||८||

कुपितेत्यादि| सर्वोदराण्येव मलवृद्ध्या वर्तन्ते, तस्मात् संशोधनं शस्तं, तच्च बहुशोऽनल्पशः ||९||

अत इत्यादि| सप्ताहं माहिषं मूत्रं क्षीरेण कृतोदकान्नकार्यः, केचिदत्र माहिषमेव क्षीरमाहुः, अपरे पुनर्माहिषस्याग्निमान्द्यादिकरणाद्गव्यमेवाहुः| गूढपदभङ्गटिप्पणे ईदृशं व्याख्यातं- माहिषं मूत्रं क्षीरेण गव्येन पिबेत्; प्रमादव्याख्यानमिदं, यस्माज्जेज्जटाचार्यादीनामनुमतं न भवति| उष्ट्रीत्यादि| केचिदत्र क्षीरं त्रिकटुकसंयुक्तमाहुः, तन्त्रान्तरप्रामाण्यात्| पिप्पलीमित्यादि| पूर्वोक्तेन वातशोणितोक्तेन| सैन्धवाजमोदाप्रक्षेपयुक्तं वा दन्तीतैलं; तदेव तैलमार्द्रशृङ्गवेररसाढकशतपक्वं वातशूले वातरुज्यवचार्यम्; अन्ये तु तिलतैलमेव साधयन्ति, तन्त्रान्तरप्रामाण्यात्; आर्द्रशृङ्गवेरमार्द्रकं, तद्रसं चतुर्गुणम्| विपक्वं क्षीरावशिष्टं पक्वम्| चव्येत्यादि| पयसा चतुर्गुणेनैव| सरलदेवदारुचित्रकमेव पयसेत्यर्थः; सरला त्रिवृत्| मुरङ्ग्यादयो वा तथैव च; मुरङ्गी शोभाञ्जनकः| श्यामा वृद्धदारुकः| ज्योतिष्कः काकमर्दनिका| हिङ्गुमाषकस्वर्जिकाक्षारमाषकचतुष्टयसंयुक्तं ‘मासमर्धमासं वा’ इति शेषः| स्नुहीत्यादि| अत्र त्रिःसप्तकृत्वो भावना| स्नुही सेहुण्डः, स च बहुकण्टकः श्रेष्ठः| कालेनेति यावता कालेन शक्नुयाद्भक्षयितुं, पिप्पलीसहस्रमेकद्वित्रिचतुष्टयत्वेन विरेकार्थम्| पथ्येत्यादि| उत्कारिकां लप्सिकाम्| हरीतकीत्यादि| खजः मन्थानम्| हरीतकीक्वाथकाञ्जिकदधीनि प्रत्येकं घृतचतुर्गुणानि| गव्य इत्यादि|- गव्ये पयसीति आढकप्रमाणे, महावृक्षक्षीरं प्रस्थं, महावृक्षः सेहुण्डः, तज्जं च नवनीतं महावृक्षक्षीरपादं, द्रवानुक्तौ जलमत्र चतुर्गुणम्| चव्येत्यादि| त्रिफलात्रिकटुकद्रव्याणां प्रत्येकमर्धकार्षिका भागाः, न हि त्रिफला त्रिकटुकं वा द्रव्यमेकमिति| केचिद्द्रवस्याल्पत्वाज्जलमपि चतुर्गुणमित्याहुः| एषां विषयमाह- एतानीत्यादि| तिल्वकघृतं वातव्याध्युक्तं चतुर्थं येषां तानि तिल्वकघृतचतुर्थानि| मूत्रेत्यादि|- मूत्रद्रवेणासवादयोऽनुकल्पेन महावृक्षक्षीरप्रस्थप्रक्षेपेण सम्यक्कृताः| विरेचनद्रव्यकषायमित्यादि|- त्रिवृदादिकषायं वा शुण्ठीदेवदारुचूर्णकर्षप्रक्षेपाढ्यम्||१०||

इदानीमनलदीपनीं गुपितानिलसंवलितमलानुलोमनीमाभ्यन्तरीं मूत्रवर्तिं निर्दिशन्नाह- वमनेत्यादि| संशोधनसंशमनीयाध्यायोदितानि वमनविरेचनशिरोविरेचनद्रव्याणि मदनफलादित्रिवृदादिविडङ्गादीनि, द्रव्यसङ्ग्रहणीयाध्याये पिप्पल्यादिवचादिहरिद्रादयो निर्दिष्टाः, लवणान्यन्नपानाध्याये परिपठितानि सैन्धवादीनि, मूत्रगणो गोमूत्रादिर्द्रवद्रव्यपठितः; तेषां यथालाभं पालिका भागाः| यथालाभमेव गवादीनां मूत्रेण व्यस्तसमस्तेन पिष्ट्वा चतुर्गुणैरष्टगुणैर्वा विपाच्यम्| अङ्गुष्ठप्रमाणा वर्तयः कर्तव्याः| ताः पुनरधममध्यमोत्तमपुरुषादिबलापेक्षया एकद्वित्रिसङ्ख्योपलक्षिता भक्षयितव्याः| तत्र च गवादिमूत्रमेवानुपानम्| तासामभ्यासे कालावधिर्मासास्त्रयश्चत्वारो वा; फलं तु मेहादिमहाव्याधिहरणं कोष्ठकृमिहरणं च||११||

अभ्यन्तरवर्तिप्रसङ्गेन फलवर्तिं निर्दिशन्नाह- मदनफलेत्यादि| जीमूतको देवदाली, इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी, धामार्गवो महाकोशातकी| ‘विपाच्य’ इत्यनुवर्तनीयम्| पाके तु मूत्रमेवानुवर्तनीयम्| पायौ गुदे| न केवलं उदरानाहे वातमूत्रपुरीषोदावर्ताध्मानानाहेषु विधेयेति| ‘क्षारमूत्रयोरन्यतरेण’ इत्यन्ये पठन्ति; तत्र क्षारः क्षारोदकं पेषणवचनात् ||१२||

प्लीहेत्यादि| दधिभोजनं रक्तोत्क्लेशाय तदहरेव, कफव्याधौ वमने कर्तव्ये प्राक् कफोत्क्लेशकरद्रव्योपयोगवत्| कूर्परं भुजमध्यम्| रुधिरस्यन्दनार्थं रक्तस्रावणार्थं; सिराव्यधविध्युक्तोऽपि सिराव्यधः पुनरिहोक्तः, प्रकरणवशात्; अतो न पुनरुक्तदोषमावहति| तत इत्यादि| संशुद्धदेहं वमनविरेचनाभ्याम्| पारिजातः प्रसिद्धः| इक्षुरकः कोकिलाक्षकः| पारिभद्रकेक्षुरकेति केचित् पठन्ति| शोभाञ्जनेत्यादि| अम्लं काञ्जिकम्| पूतिकरञ्जश्चिरबिल्वः, कण्टकीकरञ्ज इत्यन्ये| कल्पनामाह- कण्टकीकरञ्जक्षारमर्धपलमात्रं षड्गुणाम्लकाञ्जिकेन बहुशः परिस्रुतं पिप्पलीविड्लवणचूर्णाक्षप्रक्षेपम्| विडस्थाने सैन्धवमिति केचित् पठन्ति||१३||

पिप्पलीत्यादि| केचिदत्र भिषजश्चतुर्गुणं पानीयमाददते; तन्न, जेज्जटेन निषिद्धत्वात्| अस्मिन् योगे ‘कोलकुलत्थपूतीकरोहीतकक्वाथं द्विगुणमावाप्य’ इति केचित् पठन्ति; तन्न, सोऽपि जेज्जटेन निषिद्धत्वात्||१४||

यकृद्दाल्य इत्यादि| मणिबन्धः पाणिमूलं, सकृत् किञ्चिन्नामयित्वा वामाङ्गुष्ठं प्रति सम्यगीरितां गतां सिरां, शरः प्रसिद्धः, तमग्निवर्णं कृत्वा दहेत्||१५-१६||

ततो बद्धगुदपरिस्राविणोरुपक्रमप्राप्तां चिकित्सामुपदिशन्नाह- बद्धगुद इत्यादि| स्विन्नस्येति द्रवस्वेदेन| नाभेर्वामत इत्यादि|- वामभागे नाभेरधस्ताच्चतुरङ्गुलमपहाय रोमराज्याश्चतुरङ्गुलप्रमाणस्तिर्यगेव छेदः; तत्र लोम्नि तिर्यगवस्थितेऽनुलोमगं च शस्त्रपातनमुक्तम्| अन्त्रप्रतिरोधकरमश्मानं बालं वाऽपोह्य मलजातं वेति तत्र मलरोधकारणमाभ्यन्तरमश्मकेशतृणादि, बाह्यं तु विषमविहाराभिघातेनान्त्रावयवानां परस्परसम्मूर्च्छनं, न तत्रान्त्रच्छेदनमिति परिस्राव्युदराद्विशेषः| अत एव परिस्राविण्येव पृथगन्त्रसन्धानं विशेषेण वक्ष्यति| तत्राभ्यन्तरेऽश्मादावत्यन्ताबाधकरे शल्यनिमित्तमेवान्त्रच्छेदं कृत्वाऽश्मादिशल्यमपहरेत्| अन्त्रच्छिद्रं तु वक्ष्यमाणन्यायेनानुसन्धाय सर्पिर्मध्वक्तं निष्कृष्टमन्त्रमङ्गुष्ठाङ्गुलिशलाकादिभिर्यथास्थानं स्थापयेत्| मूर्च्छितमन्त्रं तु वीक्ष्य पाणिना बन्धावमोक्षेणानुलोमयेत्| बाह्यव्रणं रक्तासेचनादिविधिमपेक्ष्य सम्यक् सीव्येत्| तैलसर्पिर्द्रोणीवासनमुदरस्य व्रणित्वेनाध्मानक्लेशनिवृत्त्यर्थम्| पयसा केवलेन वृत्तिरिति यावत्| गुदपिच्छास्रनिवृत्त्या सम्यगन्त्रस्य सन्धानदृढीभावनिश्चयः, अन्यथा खल्वाहारेण तत्किट्टेन वा पिपीलिकामुखदंशसन्धानं मृदु विघटेत सम्यक् सन्धावपि, तस्मादनुक्रमेणैव पयोजाङ्गलमांसरसभोजनेन त्रिभागार्धभागवारिणा च प्राकृतभोजनप्राप्तिः | सांशयिकं चैतत् कर्म, तस्मादापृच्छ्येश्वरं प्रत्याख्यायाचरेत्||१७||

षण्मासानित्यादि| मासान् षड्यावल्लघु हितमन्नं पयसा क्षीरेण भोजयेत्| क्षीरेणैवोदककार्यं कारयेत्, कफवाताधिकत्वं च वीक्ष्य जाङ्गलरसेन भोजयेत्, रसेनैवोदककार्यं, तत ऊर्ध्वं त्रीन्मासान् अर्धोदकेन पयसा दोषापेक्षया जाङ्गलरसेन वा लघु हितमन्नं भोजयेत्, ताभ्यामेवोदककार्यं कारयेत्| अवशिष्टं च मासत्रयं लघु हितमन्नं भोजयेत्| उदकेनैवोदककार्यम्| चरकमतानुसारिणा वाग्भटेन क्षीरेणैव षण्मासान् वृत्तिरभिहिता, नान्नपानीयाभ्यां; तथा च- “स्यात् क्षीरवृत्तिः षण्मासांस्त्रीन् पेयां पयसा पिबेत्| त्रींश्चान्यान् पयसैवाद्यात् फलाम्लेन रसेन वा|| अल्पशः स्नेहलवणं जीर्णश्यामाककोद्रवम्” (वा. चि. १५) इति||१८||

कृतकर्मणो जलनिषेधं तदभावे चोक्तं द्रवं निर्दिशन्नाह- भवतीत्यादि| चकारद्वयकरणेनोदरपाटनादावनुक्तेऽपीति समुच्चीयते||१९||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां चिकित्सास्थाने चतुर्दशोऽध्यायः||१४||