३८. निरूहक्रमचिकित्सितम्

निरूहस्य क्रमो निरूहक्रमः अनुक्रमविधानं , स एव चिकित्सितं व्याधिप्रतीकारः| निरूहोपक्रमचिकित्सितमिति केचित् पठन्ति, तन्मतेऽपि निरूहोपक्रमो निरूहारम्भः, स एव चिकित्सितमिति व्याख्यानम्||१-२||

अनुक्रमप्रणयनसम्बन्धं दर्शयन्नाह- अथानुवासितमित्यादि| अनुवासितं दत्तानुवासनं स्निग्धस्रोतोमार्गतया सुखमेव दोषनिर्हरणार्थमास्थापयेत्| निरूहस्य प्रणिधानविधानमाह- स्वभ्यक्तमित्यादि| उत्सृष्टबहिर्वेगं त्यक्तविण्मूत्रादिकम्| प्रततायां शय्यायां स्तब्धायां, विस्तीर्णायामिति केचित्| अधःसुपरिगृहीतायां पादतलयोः शोभनप्रतिवाहकायाम्| श्रोणिप्रदेशव्यूढायां कटिप्रदेशविशालायां, व्यूढायां शोभनोन्नतायामिति केचिद् व्याख्यानयन्ति| अनुपधानायाम् अनुपशीर्षकायाम् | सुनिषण्णदेहं शोभनं विश्रान्तशरीरम्| सव्यपाणिः वामकरः| औषधं प्रक्षिप्य उपसङ्ग्रहणेन क्रियाविशेषेण| अनुत्सिक्तमूर्ध्वक्षरणरहितं यथा भवति तथा सिक्तम्| अनायतम् अनतिदीर्घं (अचिरात् प्रवृत्तम्)| अबुद्बुदं बुद्बुदरहितम| असङ्कुचितं वस्तुसञ्चरणक्षमम्| अवातम् औषधदानेन निस्सारितवातम्| एवं दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठेन प्रदेशिनीमध्यमाभ्यां चौषधान्तमुपसङ्गृह्य पुनर्दक्षिणहस्तोपगृहीतोपरि तदितरेण वामकरेण गृहीत्वा, दक्षिणकरेणैवौषधान्ते सूत्रेण द्विस्त्रिर्वाऽऽवेष्ट्य बध्नीयात्| आकर्णिकं कर्णिकां मर्यादीकृत्य| नेत्रं प्रणिधत्स्व प्रवेशयेति आतुरं प्रति भिषग् ब्रूयादिति सम्बन्धः| नेत्रप्रणिधानमभिधाय बस्तिपीडनविधिमाह- बस्तिमित्यादि| त्रिंशन्मात्रा इति मात्रामानं हि अग्निवेशेन व्याख्यातम्- “यावत्पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानुमण्डलम्| निमेषोन्मेषकालो वा सा मात्रा परिकीर्तिता”- इति| पराशरस्तु बस्तिकर्मणि मात्रासङ्ख्यामाह- “जानुमण्डलमावेष्ट्य दत्ते दक्षिणपाणिना| कृष्टनेत्रश्छटाशब्दशतं तिष्ठेदवेगवान्”- इति| तत्र पराशरेण क्रूरकोष्ठपुरुषमङ्गीकृत्य मात्राशतमभिहितं, शेषयोर्मध्यमृदुकोष्ठयोः सप्ततिस्त्रिंशदित्यनुक्तमप्यूहनीयं स्यादित्येके मन्यन्ते; यतः सुश्रुताचार्येणापि मृदुकोष्ठपुरुषापेक्षया प्रोक्तस्त्रिंशन्मात्रापीडनकालः; अथवा त्रिंशन्मात्रानन्तरं वैद्येनोत्तिष्ठेत्युक्ते सति आतुरस्योत्थानोपवेशनोत्कुटुकभवनादिकालविलम्बेनैव मात्राशतं पूर्णं स्यादिति शास्त्रयोरविरोधः| मुहूर्तः घटिकाद्वयम्| मुहूर्तादप्रवर्तमानं शोधननिरूहैरेव व्यक्तक्षाराम्ललवणैर्हरेत् | एकत्र विहितं प्रणिधानं सङ्क्षेपार्थमन्यत्रापि निर्दिशन्नाह- अनेनैवेत्यादि| चतुर्थं वा यथार्थत इति अर्थस्य प्रयोजनस्यानतिक्रमतो यथार्थतः| एतदुक्तं भवति- यदा सुनिरूढलिङ्गप्राप्तो भवति तदा तत्र निर्हरणीयाभावान्निरूहणमप्रयोजनमिति न देयम्, असम्यग्दानेन क्रूरकोष्ठतया प्रभूतदेयत्वेन वा सुनिरूढमप्राप्तस्य निर्हरणीयो दोषोऽस्तीति प्रयोजनमपेक्ष्य चतुर्थमपि निरूहं सुनिरूढलिङ्गार्थं प्रयोजयेत्| ‘चतुर्थं वा यथार्हतः’ इति पाठे निरूहसाध्यप्रयोजनानुरोधाच्चतुर्थमपि पुटकं प्रयोजयेदित्यर्थः||३-६||

अमुमेवार्थं प्रकटयन्नाह- सम्यगित्यादि| केचिद्रक्तमप्यत्र चतुर्थं शमनीयमस्तीति चतुर्थं बस्तिदानमाहुः; अपरे तु पश्चाद्दाहनिर्वापणार्थं मधुरशीतैश्चतुर्थोऽपि बस्तिर्देय इति वदन्ति|७|-

हीनयोगजातियोगजयोर्व्यापदोर्मध्ये अतियोगजा व्यापन्महात्ययं करोतीति ततो बिभ्यदाह- अपि हीनेत्यादि||७||-

हीननिरूढलक्षणमाह- यस्येत्यादि| अल्पः अल्पगुणमात्रः| अल्पवेगः स्तोकवेगः| मूत्रार्तिः मूत्रपीडा| अल्पगुणमात्रबस्त्युपयोगोत्क्लेशितमलावरोधेन जाड्यमपटुता||८||-

अतिनिरूढलिङ्गमाह- यानीत्यादि| यान्येव प्रागुक्तानि शूलगुदभ्रंशकफातियोगादीनि ||९||-

सम्यङ्निरूढलिङ्गमाह- यस्येत्यादि| विट् मलः||१०||-

सुनिरूढस्य पश्चात्कर्म निर्दिशन्नाह- सुनिरूढमित्यादि| केचिदत्र निरूढलिङ्गोत्पादपुटप्रत्यागमानन्तरं पीतनागरकर्षतोयस्योद्वर्तनस्नानादिकं मन्यन्ते| तदुक्तं- “ततः प्रत्यागते बस्तौ वार्युष्णं नागरैः शृतम्| पाययेत् कृतशौचं च स्नापयेदुष्णवारिणा- ” इति| कियद्भोजनं तदाह- त्रिभागेत्यादि| हीनमात्रमथापि वेत्यत्र मात्रशब्दोऽल्पार्थः; तेन हीनमात्रमल्पहीनम्| ततः मात्रावद्भोजनानन्तरम्| यथास्वं यो य आत्मीयदोषापेक्षया स्नेहबस्तिस्तेन स्नेहबस्तिना युञ्ज्यात् परं सुनिरूढमेव पुरुषं नतु दुर्निरूढं, तत्र सदोषतया यथादोषं निरूहणमेव कार्यम्| न चातिरूढं, तत्रातिविरिक्तवद्भेषजं शीतपरिषेकपिच्छाबस्त्यादिकं नतु स्नेहबस्तिः; तथा च विदेहः- “अतितीक्ष्णैर्निरूढस्य हृतदोषस्य सर्वतः| कञ्चिदेवानभिप्रेतं मार्गं स्नेहोऽनुगच्छति”- इति| गयदासस्त परिभाषितं षट्पलप्रमाणं स्नेहबस्तिमत्र देयं न मन्यते, किञ्चानुवासनाख्यं पलत्रयप्रमाणं स्नेहबस्तिं देयं मन्यते| यत्र तु स्नेहबस्तिः स्वतन्त्रः, तत्रैव षट्पलप्रमाणः||११-१३||-

इदानीं सान्वासनास्थापनस्य सम्यग्दत्तस्य लक्षणमाह- विविक्ततेत्यादि| विविक्तता सम्यक्पृथगवधारणं, मनस एवेन्द्रियार्थेषु सम्यगवधारणसामर्थ्यं, रसादिधातुवहस्रोतसामनावृतत्वं वा विविक्तता||१४||-

कुतः पुनर्निरूहशुद्धस्य मन्दाग्नेस्तदहरेव मांसरसभोजनमनुवासनयोजनं चेत्याह- तदहरित्यादि| निरूहणाद्विड्वातादिप्रवृत्तिलक्षणेन धातुक्षयेण कुपितानिलस्य बलवदेव भयमतस्तदहरेव रसौदनभोजनं, तच्च निरूहणमन्दीकृतानलवधभयान्मात्रावत्; तथा पवनभयात्तदहरेव द्वादशप्रसृतनिरूहचतुर्थांशेन स्नेहेनानुवासनम्| गयदासस्तु सुनिरूढस्य तदहः पलत्रयमेवानुवासनं; तथा तदहश्चेति चकारो भिन्नक्रमे, तेनानुवासनं चेत्यत्र सम्बन्धादनुक्तोऽपि मात्राबस्तिश्चात्र समुच्चीयत इति मन्यते; न षट्पलप्रमाणं स्नेहबस्तिं, भोजदर्शनादिति||१५||-

निरूहणादनन्तरं तृतीयचतुर्थादावपि दिने बस्तिदानमाह- पश्चादित्यादि| पश्चात् सान्वासनान्निरूहणात्| अग्निबलं दीप्तं बलं वयःशक्त्यनुरूपमुपलभ्य, पवनस्य च चेष्टितं मत्वेति सञ्चलनशब्दकरस्फुरणादिकमवधार्य, अन्नपानेनावष्टब्धे कोष्ठे स्नेहबस्तिरुत्तममात्रारूपः षट्पलः क्रियते| तथाच तन्त्रान्तरं- ‘द्व्यहात्त्र्यहाच्चतुर्थे पञ्चमे वा दद्यान्निरूहादनुवासनम्’ इति||१६||-

ततः परं घटिकाद्वयादनागच्छतो निरूहस्य निर्हरणोपायं दर्शयति- अनायान्तमित्यादि| निरूहैर्मतिमान् हरेदिति सम्बन्धः| कथम्भूतैर्निरूहैरित्याह- शोधनैः तीक्ष्णैः| क्षारमूत्राम्लसंयुतैः क्षारो यवक्षारः, मूत्रं गोमूत्रम्, अम्लं काञ्जिकम्||१७||-

विगुणो विपरीतः| अरतिर्न कुत्रचिदवस्थितिश्चेतसः||१८||-

भुक्तवतः कस्मादास्थापनं निषिध्यते तदाह- न त्वित्यादि| न तु भुक्तवत इत्यादिना य आस्थापननिषेधोऽभिहितस्तस्य दृढीकरणार्थं भुक्तवतो विसूचिकादिदोषोद्भावनयाऽभोजिने दानमाह- विसूचिकां वेत्यादि||१९-२०||

विसूचिकेत्यादिदूषणोद्भावनद्वारेणाभोजिने दानमभिधाय जीर्णान्नस्येत्याद्युक्तगुणद्वारेणाप्यभोजिन एव दानमाह- जीर्णान्नस्येत्यादि| प्रव्यक्तिं स्पष्टतां निरावरणतामित्यर्थः||२१-२२||

तीव्रशूलाध्मानादिरोगावस्थस्योपक्रमेणापि नोर्ध्वं शुद्ध्यतः फलवर्त्यादिप्रणिधानपूर्वकं भुक्तवतोऽपि निरूहदानं कर्तव्यं स्यादत आह- आवस्थिकमित्यादि||२३||

इदानीं बस्तियौगिकानि द्रव्याण्युपदिशन्नाह- क्षीराणीत्यादि| फलं त्रिफला| सरलो वृक्षविशेषः| संशोधनानि त्रिवृदादीनि| मदनं मदनफलम्| शक्रजा यवा इन्द्रयवाः| मधूलिका तृणविशेषः ‘मर्कटिका’ इति लोके||२४-२८||

सम्प्रति निरूहणेषु क्वाथादिषु प्रतिदोषं कियती कस्य मात्रेत्याह- स्वस्थ इत्यादि| स्वस्थे समवातपित्तकफे पुरुषे| द्वादशप्रसृतस्य निरूहस्य क्वाथस्य चत्वारो भागाश्चत्वारः प्रसृताः अष्टौ पलानि| स्नेहस्य पञ्चम इति चतुर्विंशतिपलनिरूहापेक्षया पादोनपञ्चपलानि| क्रुद्धेऽनिले चतुर्थ इति चतुर्थो भागः षट्पलानीत्यर्थः | षष्ठः पित्ते इति क्रुद्धे पित्ते स्नेहस्य षष्ठो भागश्चत्वारि पलानीत्यर्थः| कफेऽष्टम इति क्रुद्धे कफे स्नेहस्याष्टमो भागस्त्रीणि पलानीत्यर्थः| कषायस्नेहौ विभज्य कल्कभागं दर्शयन्नाह- सर्वेष्विति| सर्वेषु वातपित्तश्लेष्मसु कल्कस्याष्टमो भागस्त्रीणि पलानीत्यर्थः| ‘सर्वेषु स्वस्थास्वस्थेषु’ इति गयी| लवणं पुनरित्यादि लवणादीनि विशेषप्रमाणेनानुक्तान्यपि युक्त्या दापयेत्, युक्त्या योगेनेत्यर्थः| यथा योगातियोगौ न भवतः| ननु कषायादिवल्लवणादिषु कुतो मात्रा नोक्ता? सत्यं, लवणादीनां दोषभेषजयोः सामान्यविशेषेण गुणमवलोक्य सम्यग्योगसाधनमेव मानम्| तद्यथा- वाते क्षौद्रं मितं, पित्ते नातिबहु, बहु पुनः कफे इति| एवमन्येष्वपि द्रव्येषु ज्ञेयम्| नियते पुनर्माने क्वचिद्योगः क्वचिदयोग इति स्यात्| एतदुक्तं भवति- कषायादिना नियतमानेन सहानियतमानैर्लवणादिभिर्युक्त्या द्वादश प्रसृताः पूरणीया इति| ततो लवणादीनां मात्रां दोषभेषजयोः सामान्यविशेषन्यायेन गुणमवलोक्य सम्यक् प्रकल्पयेत्| क्वचिद्वातादिविषयसात्म्यमन्यथा पठ्यते| तथाहि- “मधुस्नेहनकल्काख्यकषायावापतः क्रमात्| त्रीणि षड् द्वादश त्रीणि पलान्यनिलरोगिणाम्| पित्ते चत्वारि चत्वारि द्वे द्विपञ्च चतुष्टयम्| षट् त्रीणि द्वे दश त्रीणि कफे चापि निरूहणम्”- इति पूर्वाचार्यभणितत्वाद्द्वयमपि मतं प्रमाणम्||२९||

निरूहावयवयोगिषु सम्यग्योगहेतुकमात्रां नियम्य समुदायकल्पनामुद्दिशन्नाह- कल्पना त्वियमिति| का पुनरियमित्याह कल्कस्नेहकषायाणामित्यादि| अविवेकादिति ल्यब्लोपे पञ्चमी; तेन कल्कादीनां विवेकाभावमपृथग्भावं वीक्ष्य सुकल्पना भिषग्वरैः प्रोक्ता| एतेन हस्तप्रधावनसीमन्तादिकृन्मिथ्यायुक्तः| तथा चोक्तं- “न धावत्यौषधं पाणिं न तिष्ठत्यवलिप्य च| न करोति च सीमन्तं स निरूहः सुयोजितः”- इति| तस्य दानं यथार्थकृदिति वातपित्तकफशोणितहरणशोधनसङ्ग्रहणलेखनबृंहणवाजीकरणरसायनादियोगकृत्||३०-३२||

बस्तिद्रव्याणि येन क्रमेण योज्यन्ते तमाह- दत्त्वेत्यादि| अक्षः कर्षमित्यर्थः| मधुनः प्रसृतद्वयं चत्वारि पलानि| तलेन हस्ततलेन| तद्वत् स्नेहं मधुप्रमाणम्| शनैः शनैरल्पमल्पं स्नेहं दत्त्वेत्यर्थः| शनैः शनैरित्युत्तरत्रापि सम्बध्यते| फलकल्कमतः परं अतः परमस्मिन् सुमथिते फलकल्कं मदनफलकल्कम्| तत इत्यादि ततः फलकल्कादिदानोत्तरम्| कल्कादीन् यथोचितान् वातादिषूचितानतिक्रमेण| भागैः स्वैरिति अंशैरात्मीयैः, यथा मदनफलेन सह सर्वकल्कद्रव्याणां पलत्रयं भवत्येवं कल्पितैः| श्लक्ष्णपेषितान् सूक्ष्मपेषितान् सूक्ष्मपेषितान् कल्कान् दद्यादिति सम्बन्धः| गम्भीरे इत्यादि पूर्वपात्रादन्यस्मिन् गम्भीरभाजने खजेन मथ्नीयात्| खजोऽत्र पञ्चाङ्गुलो हस्तो मन्थानश्च| यथेत्यादि मथ्नीत्यादित्रापि सम्बन्धनीयम्| एतेन करेणापि मथ्नीयादित्यर्थः| रसेत्यादि रसादीनां दोषावस्थामपेक्ष्य ‘मात्रामर्पयेत्’ इति शेषः| तन्त्रान्तरे निरूहयोजना प्रोक्ता- “माक्षिकं लवणं स्नेहं कल्कं क्वाथमिति क्रमात्| आवाप्यावाप्य पात्रे तन्मथ्नीयादन्तराऽन्तरा| सम्यक् पाणितलेनैव निरूहे योजनाविधिः”- इति||३३-३६||

द्वादशप्रसृतिप्रमाणसाधनं निर्दिशन्नाह- अत इत्यादि| सम्मूर्च्छिते सम्मिलिते| वितरेत् दद्यात्| आवापः पश्चान्निक्षेप्यं क्षीरकाञ्जिकादि द्रव्यम्| द्विप्रसृतोन्मितं चतुःपलप्रमाणम्| सैन्धवकर्षस्तु स्तोकत्वाच्चतुर्विंशतिपलेष्वेवान्तर्भवतीत्यतिरिक्तदोषो न वाच्यः| अपह्रासे अपह्रासविषये स्तोककरणाभिलाषे प्रसृतहापनं पलद्वयादित्यागं भिषक् कुर्यात्||३७-४१||

विभागशः विभागेनेत्यर्थः| यथादोषप्रयुक्ता इत्यत्र दोषशब्दो वातादिषु व्याधिषु च प्रवर्तते||४२||

इदानीं कुपितानिलमधिकृत्य बस्तिदानमाह, तथा सर्वबस्तिद्रव्यनिक्षेपक्रमं च| शम्पाकः किरमालकः| निशाच्छदः शटी| पञ्चमूली अत्र ह्रस्वा| अम्भोदः मुस्ता| तत्र शम्पाकादीनि सुरदारुपर्यन्तानि चतुर्दशपलप्रमितानि, मदनाष्टकसंयुतानि चतुर्भिर्मदनफलैः पलं भवति, एवं षोडशपलानि द्रव्याणि जर्जरीकृत्याष्टगुणमष्टाविंशत्यधिकशतपलप्रमाणं जलं दत्त्वा क्वाथयेद् यावद्द्वात्रिंशत् पलानि भवन्ति, ततो वस्त्रपूतं कृत्वाऽष्टपलं क्वाथं गृह्णीयात्; चतुर्वारप्रयोजनोऽयं क्वाथः, द्वितीयं वा तृतीयं वेत्यादिनोक्तत्वात्| ततश्च गम्भीरं ताम्रभाजनमानीय, टङ्कत्रयपरिमितं सैन्धवं निक्षिप्य , क्षौद्रमित्युक्तत्वात् पलत्रयपरिमितं मधु च करतलेन मथ्नीयात्, ततः सैन्धवमधुनी एकीकृत्य, क्षौद्राद्यैरभिसंस्कृतमित्यत्राद्यशब्देन स्नेहक्षीरकाञ्जिकमूत्रमांसरसादीनां सङ्गृहीतत्वात षट्पलप्रमाणं पक्वं तैलं प्रक्षिप्य मथ्नीयात्; तदनु चैकीभूत स्नेहे मागधिकादिरसाञ्जनपर्यन्तनवद्रव्यचूर्णं सैन्धवटङ्कत्रयेण पलत्रयप्रमितं निक्षिप्य मथ्नीयात्; सैन्धवटङ्कत्रयप्रमाणस्यादावेव च निक्षिप्तत्वात् कल्कः पलत्रयपरिमितो निक्षिप्तो भवति; ततश्च द्वात्रिंशत्पलपरिमितक्वाथमध्यादष्टौ पलान्युद्धृत्य तत्र निक्षिपेत्; तदनु च मांसरसस्य सार्धपलं, क्षीरस्यापि सार्धं पलं, काञ्जिकस्यार्धं पलं, तथा गोमूत्रस्यापि तत्र निक्षिप्यते| एवं चतुर्विंशतिपलानि भवन्ति| एवं द्वितीयं तृतीयं चतुर्थं वा पुटकं दद्यात्| अयं बस्तिर्वातरोगे च प्रयोज्यः||४३-४६||

गुडूचीत्यादि| पलं मांसम्| शेषं प्रसिद्धम्| गुडूच्यादीनि बलान्तानि षोडशद्रव्याणि प्रत्येकं पलमितानि, तथा मांसस्यापि षोडशपलानि, एवं सप्तदशद्रव्याणि द्वात्रिंशत्पलपरिमितानि, मांसस्य बहुलत्वाच्चतुर्गुणं षट्त्रिंशदधिकशतपलप्रमाणं जलं दत्त्वा क्वाथयेत्, ततश्चतुर्थांशावशिष्टानि द्वात्रिंशत्पलानि ग्राह्याणि, अत एकपुटकस्यार्थे पलाष्टकं ग्राह्यम्| प्रियङ्ग्वादिद्रव्यकल्को यथोक्तप्रमाणेन| बिल्वजं बिल्वफलम्| मधु पूर्ववत्, तैलघृते च पूर्ववत्, क्षीरस्य द्विपलं; शुक्तकाञ्जिकमस्तुगोमूत्राणां प्रत्येकमर्धपलमित्येवं चतुर्विंशतिपलानि भवन्ति| द्रव्यनिक्षेपक्रमः पूर्ववत्| तेजोवर्णेत्यादि तेजस्त्वग्गतं भ्राजकाग्निसञ्ज्ञं पित्तम्| वर्णो गौरादिः| बलं मांसोपचयः| उत्साहः चैतसिको धर्मः| वीर्यं शक्तिः| प्राणा अग्नीषोमादयः| अयमपि वाते वातरोगे च योज्यः||४७-५०||

इदानीं कुपितपित्तमधिकृत्य बस्तिदानमाह- कुशादीत्यादि| कुशकाशनलदर्भकाण्डेक्षव इति कुशादिपञ्चमूलम्| अब्दो मुस्ता, उत्पलं नीलोत्पलम्, रेणुः पर्पटकः| आत्मगुप्ता कपिकच्छूकः श्यामा प्रियङ्गुः| फलं मदनफलम्| पेषितैः पिष्टैः| कुशादिसप्तदशद्रव्याणि पलप्रमितानि, अष्टगुणं षट्त्रिंशदधिकपलशतप्रमाणं जलं दत्त्वा क्वाथयेत्, ततश्चतुर्थांशावशिष्टानि चतुस्त्रिंशत्पलानि ग्राह्याणि, अत एकपुटकस्यार्थे क्वाथपलाष्टकं ग्राह्यं, शृङ्गाटकादियष्टीमधुकान्तानां पञ्चदशद्रव्याणां कल्कं पलत्रयप्रमाणं, ‘पित्ते नातिबहु क्षौद्रं’ इत्युक्तत्वान्मधुनश्चत्वारि पलानि, क्रुद्धे पित्तेऽष्टमो भागः स्नेहस्य’ इत्युक्तत्वाद् घृतस्य चत्वारि पलानि, क्षीरस्य पलद्वयं, ‘अम्लहीनैस्तथा द्रवैः’ इत्युक्तत्वान्मांसरसस्यैकं पलं, इक्षुरसस्य पलद्वयं, एवं चतुर्विंशतिपलानि भवन्ति| द्रव्याणां निक्षेपक्रमः पूर्ववत्| अयं बस्तिः पित्ते पित्तरोगे च प्रयोज्यः| ‘विदारीमिसिमञ्जिष्ठा’ इत्यत्र मिसिस्थाने विषेति केचित् पठन्ति, तत्र विषम् अतिविषा; विषं वा वालकं, तोयनामत्वात्||५१-५४||

रोध्रेत्यादि| अनन्ता उत्पलसारिवा| स्थिरादि लघुपञ्चमूली, तृणमूलं कुशादिपञ्चमूलं, अभीरुः शतावरी| रोध्रादितृणमूल्यन्तानां त्रयोविंशतिद्रव्याणां कर्षत्रयप्रमितत्वेन सप्तदशपलानि कर्षाधिकानि, अष्टगुणमष्टत्रिंशदधिकशतपलप्रमाणं जलं दत्त्वा क्वाथयेत्, अतः सार्धचतुस्त्रिंशत्पलानि ग्राह्याणि, अत एकपुटकार्थे क्वाथपलाष्टकं ग्राह्यं, जीवकादिशर्करान्तैकोनविंशतिद्रव्याणां कल्कः पलत्रयप्रमाणः, मधुघृते पूर्ववत्, ‘द्रवैस्तीक्ष्णाम्लवर्ज्यैः’ इत्युक्तत्वात् क्षीरमांसरसेक्षुरसाः पूर्ववत्, इत्येवं चतुर्विंशतिपलानि भवन्ति| द्रव्यनिःक्षेपक्रमः पूर्ववत्| अयमपि बस्तिः पित्ते पित्तरोगे च प्रयोज्यः||५५-५९||

इदानीं कुपितकफमधिकृत्य बस्तिदानमाह- भद्रेत्यादि| भद्रा कट्फलं, भद्रादिवत्सकान्तानां त्रयोदशद्रव्याणां षोडशपलानि अष्टगुणमष्टाविंशत्यधिकशतपलप्रमाणं जलं दत्त्वा क्वाथयेत्, अतो द्वात्रिंशत्पलानि ग्राह्याणि, अत एकपुटकस्यार्थे क्वाथपलाष्टकं, वचादिनागरान्तानां दशद्रव्याणां कल्कस्य पलत्रयं, कटुतैलतिलतैलयोस्त्रीणि पलानि कफेऽष्टम इत्युक्तत्वात्, मधुनः पुनः षट्पलानि, यवक्षारस्यैकपलं, मूत्रस्य सार्धपलं तथा काञ्जिकस्य, एवं चतुर्विंशतिपलानि| द्रव्यनिक्षेपक्रमः पूर्ववत्| अयं बस्तिः कफे कफरोगे च योज्यः||६०-६३||

दशमूलीत्यादि| इन्द्राह्वः कुटजः| दशमूलाद्यमरान्तसप्तदशद्रव्याणि अष्टगुणं षट्त्रिंशदधिकशतपलप्रमाणं जलं दत्त्वा क्वाथयेत्, अतश्चतुस्त्रिंशत्पलानि ग्राह्याणि, अत एकपुटकस्यार्थे क्वाथपलाष्टकं ग्राह्यं, मुस्तादीन्द्राह्वान्तषड्द्रव्याणां कल्कं पूर्ववत्, तथा तैलमधुनोः प्रत्येकं चत्वारि पलानि, क्षारस्यार्धपलं, मूत्रस्य सार्धपलं, तथा काञ्जिकस्य सार्धपलं, मदनफलस्य सार्धपलमित्येवं चतुर्विंशतिपलानि भवन्ति| द्रव्यनिःक्षेपक्रमः पूर्ववत्| अयमपि बस्तिः कफे कफरोगे च प्रयोज्यः||६४-६६||

वृषाश्मभेदेत्यादि| निशाच्छदः शटी षड्ग्रन्था वचा| वृषादिभूनिम्बान्तानि त्रयोविंशतिद्रव्याणि षोडशपलप्रमितानि अष्टाविंशत्यधिकशतपलमितं जलं दत्त्वा क्वाथयेत्, अतो द्वात्रिंशत्पलानि ग्राह्याणि, अत एकपुटकस्यार्थे क्वाथस्याष्टौ पलानि, मदनादिवत्सकान्तदशद्रव्याणां कल्कस्य त्रीणि पलानि, क्षौद्रस्य त्रीणि पलानि, इक्षुक्षीरगोमूत्राणां प्रत्येकं सार्धपलं घृतस्य द्वे पले, तैलस्य द्वे, मांसस्यार्धपलम्| संसृष्टबहुरोगिणामित्यनेन संसर्गसन्निपातरोगप्रशमनत्वमुक्तं स्यात्| तत्र संसर्गो दोषद्वयसमुदायः, सन्निपातस्तु दोषत्रयसमुदायः| तत्र संसर्गे द्वयोरेकस्य प्रकर्षं प्रकल्प्य तदपेक्षया क्षौद्रस्नेहाद्यावापद्रव्याणि पूर्वोक्तन्यायेन स्वबुद्ध्या परिकल्प्य प्रयोज्यानि| यदा तु संसर्गस्तुल्यप्रकर्षो भवति तदा क्षौद्रादीनां गुणदोषान्निपुणबुद्ध्या विचार्योत्कर्षापकर्षतया मिश्रमानेन निक्षिप्य चतुर्विंशतिपलानि पूरणीयानि| एवं दोषत्रयसंयोगेऽपि क्षौद्रादिद्रव्याणामुत्कर्षापकर्षः परिकल्पनीयः||६७-७०||

रास्नारग्वधेत्यादि| सबलैः बलासहितैः| रसो मांसरसः| रास्नादिबलान्तषोडशद्रव्याणि पलप्रमितानि अष्टगुणं जलं दत्त्वा क्वाथयेत्, ततो द्वात्रिंशत्पलानि ग्राह्याणि, अत एकपुटकस्यार्थे क्वाथस्य पलाष्टकं, मदनादीन्द्रयवान्तानां षण्णां द्रव्याणां कल्कस्य त्रीणि पलानि, स्नेहस्य निरूहणाङ्गत्वादनुक्तोऽप्यत्र षट्पलप्रमाणो निक्षेपणीयः| तथाच हारीतः- “स्नेहो गुडो मांसरसः पयांसि साम्लानि मूत्रं मधु सैन्धवं च| एते निरूहे विदुषा प्रयोज्याः क्वाथश्च कल्को मदनात् फलं च ”- इति| मधुनस्त्रीणि पलानि, रसाञ्जनमांसरसक्षीरसौवीराणां प्रत्येकमेकपलमित्येवं चतुर्विंशतिपलानि भवन्ति| एष बस्तिः स्वस्थातुरविषयः सर्वरोगहरश्च||७१- ७६||

तत्र बस्तिदानमातुरविषयमाश्रित्य कथितमेव स्वस्थं प्रति पुनः सङ्क्षेपतो वातादिविषयान् बस्तीन्निर्दिशन्नाह- वातघ्नौषधनिष्क्वाथा इत्यादि| एतच्च बस्तय इत्यस्य विशेषणमत एव बहुवचनम्| तत्र वातघ्नौषधानां भद्रदार्वादीनां षोडशपलप्रमितानामष्टगुणजले क्वथितानां चतुर्भागावशेषेण क्वाथस्य द्वात्रिंशत्पलानि, अत एकपुटकस्यार्थे क्वाथपलाष्टकं, सैन्धवस्य टङ्कत्रयं, वातव्याधावुक्तस्य त्रैवृतस्य स्नेहस्य षट्पलानि, क्षीराण्यम्लानि मूत्राणीत्यादिवर्गमध्ये यानि वातहरद्रव्याणि तेषां गुडसहितस्य कल्कस्य पलत्रयं, निरूहाङ्गत्वान्मधुनः पलत्रयम्, अनुक्तान्यप्यावापद्रव्याणि वातहराणि प्रयोज्यान्यतो मांसरसस्यैकं पलं, तथा क्षीरस्य काञ्जिकस्य सटङ्काधिकं पलमेवं चतुर्विंशतिपलानि भवन्ति| बस्तय इति त्रिपुटचतुःपुटापेक्षं बहुवचनम्| एवं वक्ष्यमाणयोगेष्वपि वाच्यम्||७७||

न्यग्रोधादिगणक्वाथा इत्यादि| न्यग्रोधादीनां षोडशपलप्रमितानां क्वाथः पूर्ववत्, अत एकपुटकस्यार्थे क्वाथपलाष्टकं, काकोल्यादेः कल्कीकृतस्य पलद्वयं, घृतस्य चत्वारि पलानि, शर्करायाः पलम्, एतेन काकोल्यादिपलद्वयेन शर्करायाः पलसहितेन कल्कपलत्रयं, निरूहाङ्गत्वादनुक्तस्यापि सैन्धवस्याक्षं, तथा मधुनोऽपि चत्वारि पलानि, ‘क्षीराण्यम्लानि मूत्राणि’ इत्यादिवर्गमध्ये यानि पित्तहरद्रव्याणि तान्यपि प्रक्षेपणीयानि, तेनेक्षुरसस्य पलं, क्षीरस्य पादोनं पलचतुष्टयमित्येवं चतुर्विंशतिपलानि भवन्ति||७८||

आरग्वधेत्यादि| आरग्वधादीनां षोडशपलप्रमितानां क्वाथः पूर्ववत्, अत एकपुटकस्यार्थे क्वाथपलाष्टकं, पिप्पल्यादिकल्कस्य पलत्रयं, मधुनः षट्पलानि, अनुक्तस्यापि सैन्धवस्य टङ्कत्रयं, तथा कटुतैलस्य त्रीणि पलानि, मूत्रस्य सप्तटङ्काधिकानि त्रीणि पलानि, इत्येवं चतुर्विंशतिपलानि भवन्ति||७९||

शर्करेक्षुरसक्षीरेत्यादि| क्षीरवृक्षकषायेणाढ्याः स्फीताः प्रधाना इत्यर्थः| क्षीरवृक्षाणां न्यग्रोधादीनां षोडशपलप्रमितानां क्वाथः पूर्ववत्, अनुक्तमपि सैन्धवं पूर्ववत्, क्षीरादिवर्गमध्ये कथितशोणितहरद्रव्याणां कल्कस्य पलद्वयम्, अनुक्तस्यापि मधुनश्चत्वारि पलानि तथा च घृतस्य, शर्करायाः पलं तथेक्षुरसस्य, क्षीरस्य टङ्कसप्ताधिकं पलत्रितयमानमित्येवं चतुर्विंशतिपलानि भवन्ति| तदेव पित्तं तदेव रक्तमिति मनसि पर्यालोच्य पित्तमानेनायमपि बस्तिः कल्पितः||८०||

शोधनद्रव्येत्यादि| शोधनद्रव्याणां वमनविरेचनपठितानां क्वाथः पूर्ववत्, सैन्धवं च, तेषामेव शोधनद्रव्याणां कल्कस्य पलद्वयं, स्नेहस्य षट्पलानि, अनुक्तस्यापि मधुनश्चत्वारि पलानि, क्षीरस्यैकं पलं, मूत्रस्य सार्धपलं, तथा काञ्जिकस्यापि, इत्येवं चतुर्विंशतिपलानि भवन्ति| ‘बस्तयः शोधनाः स्मृता’ इति सामान्यवाक्यत्वात् सामान्यबस्तिपरिभाषामानेनायं बस्तिः परिकल्पितः, तथा वक्ष्यमाणा अपि कल्पनीयाः, वातादिविशेषं च वीक्ष्य विशेषमानेन च प्रयोज्याः||८१||

त्रिफलाक्वाथेत्यादि| त्रिफलाक्वाथः पूर्ववत्, गोमूत्रस्य च पलत्रयं, निरूहणाङ्गत्वादनुक्तस्यापि सैन्धवस्याक्षं, क्षौद्रस्य चत्वारि पलानि, यवक्षारस्य कर्षत्रयं, तथा निरूहणाङ्गत्वात् स्नेहः प्राप्तस्ततो लेखनीयस्य कटुतैलस्य षट्पलानि, ऊषकादिद्रव्याणां पलद्वयमित्येवं चतुर्विंशतिः||८२||

बृंहणेत्यादि| बृंहणद्रव्याणां विदारीगन्धादीनां क्वाथः पूर्ववत्, कल्कैरित्यादिना काकोल्यादीनां कल्कपलद्वयं, मधुनः पूर्ववत्, घृतस्य षट्पलानि, सैन्धवं पूर्ववत्, मांसरसस्य सप्तटङ्काधिकं पलत्रयमित्येवं चतुर्विंशतिपलानि||८३||

चटकेत्यादि| चटका ग्रामचटकाः तेषामण्डानि, उच्चटा घुर्घुराख्यः शणघण्टकारफलोऽल्पो विटपः सरयूपकण्ठे हिमवति वारेन्द्य्रां च प्रायश उपलभ्यते, चटकाण्डोच्चटानां षोडशपलप्रमितानां क्वाथः पूर्ववत्, अत एकपुटकस्यार्थे पलाष्टकं, क्षीरस्य पलचतुष्टयं, मधुघृते पूर्ववत्, शर्कराया एकं पलं तथा कपिकच्छूफलानां, मध्ये सैन्धवं चाल्पतरं प्रयोज्यं नैव वा ‘शुक्रार्थेषु न तैलगुडसैन्धवम्’ इति वचनात्; इत्येवं चतुर्विंशतिः| गयी तु चटकाण्डद्रवोच्चटाक्वाथौ येषु इति व्याख्याति| तेन उच्चटायां एव क्वाथं मन्यते| चटकाण्डद्रवं तु स्वरूपेणैव गृह्णाति||८४||

बदर्यैरावतीत्यादि| ऐरावती नागबला, शेलुः श्लेष्मातकः, धन्वनो धनुर्वृक्षः यस्य ‘धामन’ इति लोके प्रसिद्धिः, अङ्कुरा अग्रपल्लवाः| सास्राः सरुधिराः| बदर्याद्यङ्कुरान् समुदायेन पलत्रयप्रमितान् चतुर्विंशतिपलप्रमितं दुग्धं दत्त्वा, चतुर्गुणं जलं निक्षिप्य क्वाथयेत्, ततः क्षीरशेषं चतुर्विंशतिपलानि ग्राह्याणि; तत्र सामान्यपरिभाषोक्तत्वान्मधुनश्चत्वारि पलान्यावाप्य, द्रवत्वाद्रुधिरस्य चत्वारि पलानीति; एवं पिच्छाबस्तेर्द्वात्रिंशत्पलानि भवन्ति| तथा चोक्तम्- “पिच्छाबस्तेर्भवेत् प्रस्थः पादोनः कीर्तितोऽपरः| चतुर्विंशतिमुष्टिश्च निरूहः समुदाहृतः”- इति| एवमपरेष्वपि पुटकेषु पिच्छाबस्तिमानं कल्पनीयम्| सास्रा इति यदुक्तं तत् कस्यास्रमित्याह- वाराहेत्यादि| उरभ्रो मेषः, एणस्येदम् ऐणेयम्, एणः कृष्णसार इति जेज्जटाचार्यः, ब्रह्मदेवस्तु एण्या इदमैणेयं, न पुनरेणस्येदं ऐणम्| सद्योजातं सद्यस्कं तत्कालीनं जीववतामेव ग्राह्यं, जीवानुसन्धानार्थम्||८५-८६||

प्रियङ्ग्वादिगणक्वाथा इत्यादि| प्रियङ्ग्वादिगणस्य षोडशपलप्रमितानि द्रव्याणि अष्टगुणं जलं दत्त्वा क्वाथयेत्, अतो द्वात्रिंशत्पलानि ग्राह्याणि, अत एकपुटकस्यार्थे क्वाथस्याष्टौ पलानि, अम्बष्ठाद्येमेति अम्बष्ठाद्योऽत्र कल्करूपः प्रयोज्यः, तथा च वृद्धवाग्भटः,- “ग्राही प्रियङ्ग्वम्बष्ठादिक्वाथकल्कैः क्रमेण”- इति| अतोऽम्बष्ठादिसङ्ग्राहकद्रव्याणां कल्कस्य त्रीणि पलानि, मधुनश्चत्वारि, सङ्ग्राहकद्रव्यसिद्धघृतस्य षट्पलानि, अनुक्तो यद्यपीहावापस्तथाऽपि सङ्ग्राहकत्वात्तक्रस्य त्रीणि पलान्येवं चतुर्विंशतिः||८७||

ननु य एते निरूहयोगास्तेषु स्नेहाः केनौषधेन सिद्धा विधेया इत्याह- एतेष्वेव योगेष्वित्यादि| एतेषु पूर्वोक्तेषु गणेषु| स्नेहाः सर्पिरादयः, अथवा रोगापेक्षया||८८||

यथाक्रमशोधितानां यैः स्नेहैः स्नेहबस्तयो देयास्तानाह- वन्ध्यानां शतपाकेनेत्यादि| यथाक्रमं स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनशिरोविरेचनैः शोधितानां वन्ध्यानां नारीणां बलातैलेन शतपाकेन त्रैवृतेन वा बस्तयो देयाः स्युः भवेयुः| तदेषु शतपाकमुत्पादितं वातव्याधौ, बलातैलं मूढगर्भचिकित्सिते, त्रैवृतं महावातव्याधौ| तत्र त्रिभिः स्नेहैर्घृततैलवसाख्यैः वृतं निर्मितं त्रिवृतं, त्रिवृतमेव त्रैवृतं, स्वार्थिकोऽण्| तच्च वरणं घृतादीनामन्योन्यस्येत्यर्थाद्गम्यते| जेज्जटादयस्तु त्रिभिस्तैलवसामज्जाभिर्वृतं त्रिवृतं महास्नेहाख्यमिति प्रतिपादयन्ति||८९||

सत्त्वभेदेन बस्तित्रैविध्यं प्रतिपादयन्नाह- नरस्येत्यादि| विपरीतस्य हीनसत्त्वस्येत्यर्थः||९०||

एवं कालमित्यादि| काले शीतेषु तीक्ष्णः, उष्णेषु मृदुः, वसन्तशरदोः साधारणः, शीतोष्णयोर्मध्यः; एवं बले शक्त्युपचयलक्षाणे श्रेष्ठे तीक्ष्णः, मध्ये मध्यः, कनिष्ठे मृदुः; कफवाते दोषे तीक्ष्णः, पित्तरक्ते मृदुः, कफपित्ते मध्यः; एवं विकारेऽपि; चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् क्रूरमध्यमृदुकोष्ठेष्वपि बोद्धव्यम्||९१||

इदानीमुत्क्लेशनादिना बस्तिं त्रिधा भिन्दन् तेषां भेदानां कालविशेषे प्रदानमाह- दद्यादित्यादि| तत्रानुत्क्लिष्टदोषस्य आदावुत्क्लेशनं, मध्ये दोषहरं, ततः पश्चाद्दोषशेषस्य संशमनाय संशमनमिति| उत्क्लिष्टदोषस्य दोषहरणसंशमने एव कर्तव्ये| दोषहरस्य बस्तेः प्रथमपुटकदानेन सम्यग्दोषानिर्हरणे द्वितीयं तृतीयं वा पुटकं दद्यात्, एवमुत्क्लेशनसंशमनयोरपि वेद्यम्| उत्क्लिष्टादिज्ञानं तु दोषाणां प्रकोपादिलक्षणेन ||९२||

अन्ये तु वृद्धसुश्रुताध्यायिन उत्क्लेशनाद्यर्थमौषधान्यत्र पठन्ति- एरण्डबीजमित्यादि| एतानि एरण्डबीजेत्यादिश्लोकत्रयेण पठितान्यौषधानि उत्क्लेशनाद्यर्थं कल्कावापरूपतया, वातादिबस्त्युक्तकल्कावापेषु कुशाग्रबुद्धिना दोषं मानं च विमृश्य अनुचितपरित्यागोचितस्वीकारेण समवेतानि कार्याणि यथा मात्राधिको मिथ्यामात्रायुक्तश्च बस्तिर्न भवतीति जेज्जटाचार्यः| गयी तु दद्यादित्यादिकं यापनबस्तिविषयं मन्यते| तेषां तु द्विविधं प्रयोजनं- स्वस्थस्य वाजीकरत्वं रसायनहेतुत्वं चेत्येकम्, अपरं च धातुगतदोषहरणं; तत्र धातुगतदोषाणामुत्क्लेशनाभावात् तदुत्क्लेशनाद्यर्थम्मिदमुक्तमित्यर्थः| एते चोत्क्लेशनाद्यर्थमेरण्डबीजेत्यादिश्लोकत्रयेण कल्कावापा यथाक्रममुक्ताः| अन्ये तु हीनसत्त्वबलकालद्रव्यविकारेषु कोष्ठविशेषे च मृदवो बस्तयो देयाः, तैश्चाप्युत्क्लेशने दोषाणां हरणं, शेषस्य तु दोषस्य संशमनमित्याहुः||९३-९५||

अथ के ते मृदवो बस्तय इति पृष्टो विषयनिर्देशपूर्वं तानेव निर्दिशन्नाह- नृपाणामित्यादि| तत्समानां राजतुल्यपुरुषाणां वाणिज्यव्यवहारिणां वार्धुषिकाणाम्| शिशुस्थविरयोः बालवृद्धयोः| दोषनिर्हरणार्थाय स्वस्थेऽपि कालैककृतदोषनिर्हरणार्थाय, बलवर्णोदयाय च अपेतसकलदोषस्येत्यर्थः| नियमो निषेधः| अत्र माधुतैलिकविधाने| यदेच्छतीति यदा यस्मिन् काले आतुर इच्छति तदा तस्मिन् काले विपश्चिता वैद्येन एष बस्तिः प्रयोक्तव्यः, एतेन सार्वकालिकत्वमुक्तं भवति||९६-९९||

मधुतैले समे स्यातामित्यादि| पादहीनाः सर्वे एव माधुतैलिकाः, ततश्च तथा कल्पनीया यथा नव प्रसृता भवन्ति; मधुतैलयोः प्रसृताश्चत्वारो द्विकर्षाधिकाः, एरण्डमूलकषायस्य तावन्त एव, शतपुष्पाऽर्धपलं, सैन्धवस्य कर्षं, मदनफलं चैकमित्येवं नवप्रसृता भवन्ति| अनया कल्पनया सर्व एव माधुतैलिकाः कल्पनीया इति जेज्जटाचार्यः| गयी तु ‘पलेनैकेन संयुक्तः’ इति पठित्वा मृदुनाऽनुक्तेना मांसरसकाञ्जिकादिना पूरणं करोति| एवमपरेषु चतुर्षु नव प्रसृताः पूरणीया इत्याह||१००-१०१||

वचामधुकेत्यादि| वचासैन्धवपिप्पलीमदनफलानां प्रत्येकं कार्षिका भागाः, मधुतैलयोश्चत्वारः प्रसृताः कर्षद्वयाधिकाः, एरण्डमूलक्वाथस्तावन्मात्र एव; इति युक्तरथाभिधानो माधुतैलिकः||१०२||

सुरदार्वित्यादि| सुरदारुवरारास्नाशतपुष्पावचाहिङ्गुसैन्धवानां तुल्यमानेनैकं पलं, मधुतैलयोः कर्षद्वयाधिकान्यष्टौ पलानि, एरण्डमूलक्वाथस्तावन्मात्र एव| एवं दोषहराभिधानो माधुतैलिकः; केचिदत्र हिङ्गुस्थाने बिडं पठन्ति||१०३||

पञ्चमूलीकषायमित्यादि| पञ्चमूलीकषायस्य कर्षद्वयाधिकानि अष्टौ पलानि, मधुतैले अपि तावन्मात्रे एव, मागधिकाशताह्वासैन्धवानामेकं पलम्| अयं च पाञ्चमूलिको माधुतैलिकः||१०४||

यवकोलकुलत्थानां पूर्ववत् क्वाथः, मधुतैलेऽपि पूर्ववत्, मागधिकासैन्धवयष्ट्याह्वानामेकं पलम्| सिद्धबस्त्यभिधानोऽयं माधुतैलिकः| पञ्चाप्येते माधुतैलिका उक्ताः||१०५||

माधुतैलिकस्याग्रतो गयदासाचार्यमते मुस्तादिस्थापनबस्तिर्नास्ति, जेज्जटाचार्यस्तु मुस्तादिस्थापनबस्तिं पठति व्याख्यानयति च, तद्व्याख्यानाभिप्रायेण मयाऽप्यसौ व्याख्यायते- मुस्तापाठेत्यादि| मुस्तादीनि पञ्चमूलाल्पसहितान्यष्टादशपलानि, ततो मदनस्याष्टाभिः फलैर्द्विपलमित्येवं विंशतिपलप्रमितानि जलाढकेऽष्टाविंशत्यधिकशतपलप्रमिते पचेत्, ततो द्वात्रिंशत्पलप्रमितः क्वाथोऽवशिष्टो भवति, ततस्तं क्वाथं पादशेषं क्षीरार्धाढकसंयुक्तं दुग्धस्य चतुःषष्टिपलोपेतं पुनः पचेत्तावद्यावत् क्षीरावशेषं प्रस्थद्वयं चतुःषष्टिपलानि भवति, पादेन प्रस्थस्याष्टौ पलानि मांसरसस्य, एवं द्वासप्ततिपलानि भवन्ति| अतो मध्यादेकस्य पुटस्यार्थे चतुर्विंशतिपलानि ग्राह्याणि; तत्र मधुनः प्रसृतः सार्धः, घृतस्य तावदित्येवं षट्पलानि क्षिप्यन्ते, शताह्वादीनां षड्द्रव्याणां कर्षप्रमितानां कल्कस्य सार्धं पलं, निरूहाङ्गत्वान्मदनफलस्यार्धपलमेवं कल्कस्य प्रसृतो भवतीत्येकस्मिन् पुटके द्वात्रिंशत्पलप्रमितप्रस्थो भवति; एवमपरमपि पुटकद्वयं करणीयं, एवं पुटकत्रयस्यार्थे षण्णवतिपलानि भवन्ति| इदं मुस्तादियापनबस्तिमानं जेज्जटाचार्येण तन्त्रान्तरोक्तमध्यमानेन कल्पितं| तथा च पराशरः- “निरूहस्य प्रमाणं तु प्रस्थं पादोत्तरं स्मृतम्| मध्यमं प्रस्थमुद्दिष्टं हीनं च कुडवास्त्रयः”- इति| गूढपदभङ्गटिप्पणकारेण पुनरन्यथा व्याख्यातम्| तथाहि- “मुस्तादिद्रव्याणां पालिकान् भागान् द्रवत्वाद्द्विगुणया कल्पनया जलस्याढके अष्टाविंशत्यधिके पलशते पक्त्वा पादशेषं द्वात्रिंशत्पलप्रमाणं क्षीरार्धाढकसंयुक्तं पुनः पचेद्यावत्क्षीरशेषं चतुःषष्टिपलानि भवन्ति| ततश्च सपादप्रस्थे जाङ्गलरसस्य पञ्च पलानि, मधुघृतं पृथक् सार्धद्विपलसम्मितं, शताह्वादिककल्कस्य मदनफलाष्टकेन युक्तं पलद्वयं प्रक्षिप्यैकध्यं षट्सप्तत्या पलैः पुटकत्रयं देयम्||१०३-१११||

अवेक्ष्य भेषजमित्यादि| तत्र भेषजं व्रणज्वरादिहरं, विकारं च व्रणज्वरादिकं वातापित्तकफसंसर्गसन्निपातजं शोणितजं च| चकारेणानुक्तं कालबलादि समुच्चीयते| ‘वातघ्नौषधनिष्क्वाथा’ इत्यादिषु बस्तिषूक्तेन बीजेनेत्यर्थः||११२||

अजीर्णे नेत्यादि| अन्यच्छेषमाहाराचाराश्रितं कर्म कामं यथेष्टं समाचरेत्||११३||

विशेषसञ्ज्ञया माधुतैलिकानाह- यस्मान्मधु च तैलमित्यादि||११४-११७||

कस्मादेते नियन्त्रणास्तदाह- मृदुत्वादित्यादि| मृदुवीर्यैरौषधैः कल्पितो मृदुः| पादहीनत्वादिति पादेन हीनः पादाभ्यां वा हिनः, ततश्च पादहीना नव प्रसृता भवन्ति, पादाभ्यां हीनाः षट्प्रसृता भवन्ति| अकृत्स्नविधिसेवनादिति वमनादिसंस्कारवर्जनात्| एकबस्तिप्रदानाच्चेति एकपुटकप्रदानात्; ‘एकाहं प्रणिधानाच्च’ इति केचित् पठन्ति, एकाहमेव प्रणिधानं बस्तिदानमित्यर्थः| परं कालैककृते दोषकोपे कदाचित् सम्यङ्निरूढलक्षणमवेक्ष्य द्वित्र्यादिबस्तिदानमपीति पाठविशेषाद्विशिष्टोऽर्थः; अतो ‘नैकाहप्रणिधानात्’ इत्यपरे पठन्ति; तत्र शोधननिरूहवदेकाहमेव प्रणिधानं नास्त्येव; किं तर्हि साधारणत्वात् समधातुषु वाजीकरणादावसकृद्दानमपीति||११८||

इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां चिकित्सास्थानेऽष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः||३८||