Skip to content

26. śūlapariṇāmaśūlānnadravaśūlanidānam

Adhikarana śūlasya sannikr̥ṣṭanidānam (1) · Śloka 1

atha śūlapariṇāmaśūlānnadravaśūlanidānam | dōṣaiḥ pr̥thak samastāmadvandvaiḥ śūlō'ṣṭadhā bhavēt | sarvēṣvētēṣu śūlēṣu prāyēṇa pavanaḥ prabhuḥ ||1||

View original

अथ शूलपरिणामशूलान्नद्रवशूलनिदानम् | दोषैः पृथक् समस्तामद्वन्द्वैः शूलोऽष्टधा भवेत् | सर्वेष्वेतेषु शूलेषु प्रायेण पवनः प्रभुः ||१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

āmavātē'pi śūlaṁ bhavatītyatastadanantaraṁ śūlanidānam| jvarādivat śūlasyāpi prāgutpattirasti| yadāha hārītaḥ– “anaṅganāśāya harastriśūlaṁ mumōca kōpānmakaradhvajaśca| tamāpatantaṁ sahasā nirīkṣya bhayārditō viṣṇutanuṁ praviṣṭaḥ|| sa viṣṇuhuṅkāravimōhitātmā papāta bhūmau prathitaḥ sa śūlaḥ| sa pañcabhūtānugataṁ śarīraṁ pradūṣayatyasya hi pūrvasr̥ṣṭiḥ||” iti| ētēna śūlasambhavatvādasya śūlamiti sañjñā, śūlanikhātavadvēdanājanakatvācca| tadāha vr̥ddhasuśrutaḥ– “śaṅkusphōṭanavattasya yasmāttīvrā hi vēdanā| śūlāsaktasya bhavati tasmācchūlamihōcyatē||” (su. u. taṁ. a. 42) iti| kaphapittādiśūlēṣvavaśyambhāvī vāyurityāha– sarvēṣvityādi| prabhuḥ kartā||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

āmavātē ca śūlaṁ bhavati, atastadanantaraṁ śūlanidānamāha– dōṣairityādi| jvarādivacchūlasyāpi prāgutpattirasti| yaduktaṁ hārītē– “anaṅganāśāya harastriśūlaṁ mumōca kōpānmakaradhvajaśca| tamāpatantaṁ sahasā nirīkṣya bhayārditō viṣṇutanuṁ praviṣṭaḥ|| sa viṣṇuhuṅkāravimōhitātmā papāta bhūmau prathitaḥ sa śūlaḥ| sa pañcabhūtānugataṁ śarīraṁ pradūṣayatyasya hi pūrvasr̥ṣṭiḥ||” iti| sa ca dēhināṁ śarīraṁ dūṣayatyasya hi prāgutpattiriti| ata ēvāsya śūlisambhavatvāt śūla iti sañjñā, śūlanikhāta iva vēdanājanakatvācca| yadāha vr̥ddhasuśrutaḥ– “śaṅkusphōṭanavattasya yasmāttīvrā ca vēdanā| śūlāsaktasya bhavati tasmācchūlamihōcyatē||” iti| saṅkhyāyāṁ samprāptau ca kaphapittādiśūlēṣvapi vāyōḥ prādhānyamityata āha– sarvēṣvityādi| prabhuḥ kartā||1||

Adhikarana vātikaśūlasya nidānādipūrvakaṁ lakṣaṇam (2-5) · Śloka 5

vyāyāmayānādatimaithunācca prajāgarācchītajalātipānāt | kalāyamudgāḍhakikōradūṣādatyartharūkṣādhyaśanābhighātāt ||2|| kaṣāyatiktātivirūḍhajānnaviruddhavallūrakaśuṣkaśākāt | viṭśukramūtrānilavēgarōdhācchōkōpavāsādatihāsyabhāṣyāt ||3|| vāyuḥ pravr̥ddhō janayēddhi śūlaṁ hr̥tpārśvapr̥ṣṭhatrikabastidēśē | jīrṇē pradōṣē ca ghanāgamē ca śītē ca kōpaṁ samupaiti gāḍham ||4|| muhurmuhuścōpaśamaprakōpī viḍvātasaṁstambhanatōdabhēdaiḥ | saṁsvēdanābhyañjanamardanādyaiḥ snigdhōṣṇabhōjyaiśca śamaṁ prayāti ||5||

View original

व्यायामयानादतिमैथुनाच्च प्रजागराच्छीतजलातिपानात् | कलायमुद्गाढकिकोरदूषादत्यर्थरूक्षाध्यशनाभिघातात् ||२|| कषायतिक्तातिविरूढजान्नविरुद्धवल्लूरकशुष्कशाकात् | विट्शुक्रमूत्रानिलवेगरोधाच्छोकोपवासादतिहास्यभाष्यात् ||३|| वायुः प्रवृद्धो जनयेद्धि शूलं हृत्पार्श्वपृष्ठत्रिकबस्तिदेशे | जीर्णे प्रदोषे च घनागमे च शीते च कोपं समुपैति गाढम् ||४|| मुहुर्मुहुश्चोपशमप्रकोपी विड्वातसंस्तम्भनतोदभेदैः | संस्वेदनाभ्यञ्जनमर्दनाद्यैः स्निग्धोष्णभोज्यैश्च शमं प्रयाति ||५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātikamāha– vyāyāmētyādi| śītajalātipānāt śītalajalasya prabhūtapānāt| āḍhakī tuvarī, kōradūṣaḥ kōdravaḥ, virūḍhajānnamaṅkuritadhānyakr̥tamannaṁ, viruddhaṁ kṣīramatsyādikaṁ, vallūraṁ śuṣkamāṁsam| yadyapi sarvairēva vātakōpanairvātaśūlaṁ syāttathā'pi vyāyāmādipāṭhēnaitaddarśayati– vyāyāmādayō yathā vātahētavastathā śūlahētavō'pīti; dōṣavyādhihētava ityarthaḥ| ēvaṁ pittaśūlādiṣu draṣṭavyam| jīrṇē ityāhārē| ghanāgamē varṣāsu, mēghōdayē ca| muhurmuhurupaśamaprakōpau vāyōścalatvēna||2-5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātikamāha– vyāyāmētyādi| vyāyāmō mallayuddhādiḥ, yānaṁ turagarathādi, maithunaṁ strīsēvā, prajāgaraṁ rātrau, ēṣāmatiyōgāt, śītajalasya prabhūtapānāt, kalāyastripuṭaḥ, āḍhakī tuvarī, kōradūṣaḥ kōdravaḥ, atyartharūkṣadravyasēvā, adhyaśanaṁ bhuktasyōpari bhōjanam, abhighātō lōṣṭādibhiḥ, kaṣāyatiktarasasēvā, virūḍhajānnamaṅkuritadhānyakr̥tamannaṁ, viruddhaṁ matsyakṣīrādi, vallūraṁ śuṣkamāṁsaṁ, śuṣkaśākaṁ prasiddham| yadyapi sarvairēva vātakōpanaiḥ vātaśūlaṁ syāt, tathā'pi vyāyāmādipāṭhēnaitadbōdhayati– yathā vyāyāmādayō vātahētavastathā śūlasyāpi hētava iti| dōṣavyādhyubhayahētava ityarthaḥ| ēvaṁ pittaśūlādiṣu draṣṭavyam| śōkō bandhuviyōgāt, upavāsaḥ abhōjanam, atihāsaḥ, aṭṭāṭṭahāsaḥ, atibhāṣyaṁ bahupralapanam, ētaiḥ kāraṇairduṣṭō vāyuḥ śūlaṁ kuryāt| sthānasaṁśrayamāha– hr̥t hr̥dayaṁ, pārśvaṁ, pr̥ṣṭhaṁ, trikaṁ sphikkaṭisandhiḥ vāyōḥ sthānatvāt, bastiḥ mūtrāśayaḥ| jīrṇē āhārē, pradōṣē sandhyāsamayē, ghanāgamē varṣāgamē, śītē śītakālē, ētēṣvadhikaṁ prakōpaṁ prayāti| muhurmuhurupaśamaprakōpau vāyōścañcalatvāt, muhurmuhuḥ vāraṁvāraṁ prakōpōpaśamau bhavataḥ| viḍvātasaṁstambhanatōdabhēdairiti purīṣādīnāṁ yadā stambhaḥ tadā prakōpaḥ, yadā ca tēṣāṁ pravr̥ttistadōpaśamaḥ, bhēdō'bhighāta iva, ētadupalakṣaṇam| yadā tōdabhēdau tadā prakōpaḥ śāntirupaśayaḥ| upaśayamāha– saṁsvēdanādibhiḥ śamaṁ śāntiṁ prayāti snigdhōṣṇabhōjanaiśca||2-5||

Adhikarana paittikaśūlasya nidānādipūrvakaṁ lakṣaṇam (6-8) · Śloka 8

kṣārātitīkṣṇōṣṇavidāhitailaniṣpāvapiṇyākakulatthayūṣaiḥ | kaṭvamlasauvīrasurāvikāraiḥ krōdhānalāyāsaravipratāpaiḥ ||6|| grāmyātiyōgādaśanairvidagdhaiḥ pittaṁ prakupyāśu karōti śūlam | tr̥ṇmōhadāhārtikaraṁ hi nābhyāṁ saṁsvēdamūrchābhramacōṣayuktam ||7|| madhyandinē kupyati cārdharātrē vidāhakālē jaladātyayē ca | śītē ca śītaiḥ samupaiti śāntiṁ susvāduśītairapi bhōjanaśca ||8||

View original

क्षारातितीक्ष्णोष्णविदाहितैलनिष्पावपिण्याककुलत्थयूषैः | कट्वम्लसौवीरसुराविकारैः क्रोधानलायासरविप्रतापैः ||६|| ग्राम्यातियोगादशनैर्विदग्धैः पित्तं प्रकुप्याशु करोति शूलम् | तृण्मोहदाहार्तिकरं हि नाभ्यां संस्वेदमूर्छाभ्रमचोषयुक्तम् ||७|| मध्यन्दिने कुप्यति चार्धरात्रे विदाहकाले जलदात्यये च | शीते च शीतैः समुपैति शान्तिं सुस्वादुशीतैरपि भोजनश्च ||८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

paittikamāha– kṣārētyādi| kṣārō yavakṣārādiḥ muṣkakādikr̥takṣāradravyaṁ ca, tīkṣṇōṣṇaṁ maricarājikādi, vidāhi vaṁśakarīrādi, tailaṁ tilavikr̥tiḥ, niṣpāvaḥ śimbiḥ, piṇyākō niḥsnēhaḥ sarṣapādikalkaḥ, kulatthayūṣō'tra kulatthānnapānōpalakṣaṇaḥ| sauvīraṁ sandhānaviśēṣaḥ| ravipratāpō raudraḥ| grāmyātiyōgō maithunātisēvā| vidāhīti pūrvaṁ paṭhitvā'pi aśanairvidagdhairityanēnāvidāhivastunō'pi dōṣavaśēna vidāhitvaṁ darśitam| yadāha suśrutaḥ– “srōtasyannavahē pittamagnau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṁ vidahyatē||” (su. sū. a. 46) iti| vidāhakāla ityāhārasya| jaladātyayē śaradi||6-8||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

paittikamāha– kṣārētyādi| kṣārō yavakṣārādiḥ muṣkakādikr̥takṣāraśca, tīkṣṇōṣṇaṁ maricarājikādi, vidāhi vaṁśakarīrādi, tailaṁ tailavikr̥tiḥ, niṣpāvaḥ śimbiḥ, piṇyākō niḥsnēhastilakalkaḥ ‘khallī’ iti lōkē, kulatthayūṣō'tra kulatthānnapānōpalakṣaṇaḥ| kaṭuḥ kaṭurasaḥ, amlaśca; sauvīraṁ sandhānaviśēṣaḥ, anyē kāñjikaṁ, surāvikāraḥ śāliṣaṣṭikapiṣṭaiḥ kr̥taṁ madyaṁ surā tasyā vikāraḥ, punarnavāśālipiṣṭaiḥ kr̥tā śvētasurā, bibhītakatvakśālitaṇḍulapiṣṭaistu baibhītikī surā ityādi| krōdhaḥ kōpaḥ, analō vahnisēvā, āyāsaḥ śramakāri karma, ravipratāpō'tigharmaḥ| grāmyātiyōgaḥ maithunātisēvā, aśanairvidagdhairityanēnāvidāhivastunō'pi dōṣavaśēna vidāhitvaṁ darśitam| yadāha suśrutaḥ– “srōtasyannavahē pittamagnau vā yasya tiṣṭhati| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṁ vidahyatē||” iti| ēbhiḥ kāraṇairduṣṭaṁ pittaṁ śūlaṁ janayēt| tr̥ṭ tr̥ṣā, mōhō naṣṭacittatā, dāhaḥ prasiddhaḥ| nābhyāṁ pittaśūlasya sthānatvāt| svēdādayaḥ prasiddhāḥ, cōṣaḥ cuṣyata iva vēdanāviśēṣaḥ, ētairyuktam| madhyandinē'rdharātrē ca kōpaṁ yāti| vidāhakālaḥ āhārasya pākāvasthikaḥ, ‘nidāghakālē’ iti pāṭhāntaram| jaladātyayē śaradi, śītē śītakālē, śītavīryaiḥ susvāduśītaiḥ madhuraśītabhōjanaiśca śāntiṁ gacchati||6-8||

Adhikarana ślaiṣmikaśūlasya nidānādipūrvakaṁ lakṣaṇam (9-10) · Śloka 10

ānūpavārijakilāṭapayōvikārairmāṁsēkṣupiṣṭakr̥śarātilaśaṣkulībhiḥ | anyairbalāsajanakairapi hētubhiśca ślēṣmā prakōpamupagamya karōti śūlam ||9|| hr̥llāsakāsasadanārucisamprasēkairāmāśayē stimitakōṣṭhaśirōgurutvaiḥ | bhuktē sadaiva hi rujaṁ kurutē'timātraṁ sūryōdayē'tha śiśirē kusumāgamē ca ||10||

View original

आनूपवारिजकिलाटपयोविकारैर्मांसेक्षुपिष्टकृशरातिलशष्कुलीभिः | अन्यैर्बलासजनकैरपि हेतुभिश्च श्लेष्मा प्रकोपमुपगम्य करोति शूलम् ||९|| हृल्लासकाससदनारुचिसम्प्रसेकैरामाशये स्तिमितकोष्ठशिरोगुरुत्वैः | भुक्ते सदैव हि रुजं कुरुतेऽतिमात्रं सूर्योदयेऽथ शिशिरे कुसुमागमे च ||१०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ślaiṣmikamāha– ānūpētyādi| ānūpavārijaṁ māṁsādikaṁ, kilāṭaṁ takrakūrcikā, kr̥śarā tilataṇḍulamāṣayavāgūḥ| sūryōdayē prātaḥ| kusumāgamē vasantē||9-10||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ślaiṣmikamāha– ānūpētyādi| ānūpamāṁsaṁ jalapradēśacāriṇāṁ māṁsaṁ, vārijaṁ matsyādīnāṁ jalacarāṇāṁ māṁsaṁ, kilāṭaḥ takrakūrcikā, anyē sadyaḥprasūtamahiṣīkṣīrakr̥tamāhuḥ, payōvikāraḥ pāyasaṁ dadhyādi| māṁsaṁ grāmyamāṁsam, ikṣuriti ikṣuvikāraiḥ, piṣṭamiti piṣṭānnam, kr̥śarā tilataṇḍulamāṣayavāgūḥ, ētaiḥ ślēṣmajananaiḥ ślēṣmā prakōpaṁ prāpya śūlaṁ kuryāt| upadravānāha– hr̥llāsētyādi| hr̥llāsa upasthitavamanatvamiva, sadanaṁ gātrabhaṅgaḥ, samprasēkō lālāsrāvaḥ| āmāśayē rujaṁ kuruta iti yōjyam| stimitakōṣṭhamiti baddhakōṣṭhatā, sūryōdayē prātaḥ, puṣpāgamē vasantē, ētēṣu kālēṣu viśēṣēṇa kupyati||9-10||

Adhikarana sānnipātikaśūlalakṣaṇam (11) · Śloka 11

sarvēṣu dōṣēṣu ca sarvaliṅgaṁ vidyādbhiṣak sarvabhavaṁ hi śūlam | sukaṣṭamēnaṁ viṣavajrakalpaṁ vivarjanīyaṁ pravadanti tajjñāḥ ||11||

View original

सर्वेषु दोषेषु च सर्वलिङ्गं विद्याद्भिषक् सर्वभवं हि शूलम् | सुकष्टमेनं विषवज्रकल्पं विवर्जनीयं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ||११||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sānnipātikamāha– sarvēṣvityādi| tridōṣāṇāṁ militairlakṣaṇaistridōṣajaṁ jānīyāt| sukaṣṭamasādhyam| viṣavajratulyaṁ māraṇātmakatvāt||11||

Adhikarana āmaśūlalakṣaṇam (12) · Śloka 12

āṭōpahr̥llāsavamīgurutvastaimityakānāhakaphaprasēkaiḥ | kaphasya liṅgēna samānaliṅgamāmōdbhavaṁ śūlamudāharanti ||12||

View original

आटोपहृल्लासवमीगुरुत्वस्तैमित्यकानाहकफप्रसेकैः | कफस्य लिङ्गेन समानलिङ्गमामोद्भवं शूलमुदाहरन्ति ||१२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

āmaśūlamāha– āṭōpētyādi| kaphasya liṅgēna kaphaśūlōktaliṅgēna||12||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

āmajamāha– āṭōpētyādi| āṭōpō guḍaguḍāśabdaḥ, saruk, gurutvaṁ, staimityam, udarē ānāha ūrdhvādhōvātanirōdhaḥ, kaphaprasēkaḥ kaphasrāvaḥ| kaphasya liṅgēnēti ślaiṣmikaśūlōktaliṅgēna tamāmōdbhavaṁ śūlaṁ jānīyāt||12||

Adhikarana dvandvajaśūlalakṣaṇam (13-14) · Śloka 14

dvidōṣalakṣaṇairētairvidyācchūlaṁ dvidōṣajam | bastau hr̥tpārśvapr̥ṣṭhēṣu sa śūlaḥ kaphavātikaḥ | kukṣau hr̥nnābhimadhyēṣu sa śūlaḥ kaphapaittikaḥ ||13|| dāhajvarakarō ghōrō vijñēyō vātapaittikaḥ |14|

View original

द्विदोषलक्षणैरेतैर्विद्याच्छूलं द्विदोषजम् | बस्तौ हृत्पार्श्वपृष्ठेषु स शूलः कफवातिकः | कुक्षौ हृन्नाभिमध्येषु स शूलः कफपैत्तिकः ||१३|| दाहज्वरकरो घोरो विज्ञेयो वातपैत्तिकः |१४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātapaittikaścarakōktavātapaittikaśūlasthānē draṣṭavyaḥ| ēvaṁ sānnipātikō'pi uktadōṣatrayasthānē| yaduktam– “vātātmakaṁ bastigataṁ vadanti, pittātmakaṁ cāpi vadanti nābhyām| hr̥tpārśvakukṣau kaphasanniviṣṭaṁ, sarvēṣu dēśēṣu ca sannipātāt||” iti||13-14||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātakaphajasya sthānasaṁśrayatvēnōpadravānāha– bastāviti| bastau mūtrāśayē, pārśvayōrdvayōḥ| kaphapaittikamāha– kukṣāvityādi| kukṣāvudarē| vātapaittikamāha– dāhētyādi| dāhaḥ sarvāṅgatāpaḥ, ghōrō dāruṇaḥ| sānnipātikastūktadōṣatrayasthānē, yaduktaṁ tantrāntarē– “vātātmakaṁ vastigataṁ vadanti pittātmakaṁ cāpi vadanti nābhau| hr̥tpārśvakukṣau kaphasanniviṣṭaṁ sarvēṣu dēśēṣu ca sannipātāt||” iti||13-14||–

Adhikarana śūlasya sādhyāsādhyatvam (14) · Śloka 15

ēkadōṣōtthitaḥ sādhyaḥ, kr̥cchrasādhyō dvidōṣajaḥ ||14|| sarvadōṣōtthitō ghōrastvasādhyō bhūryupadravaḥ |15|

View original

एकदोषोत्थितः साध्यः, कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः ||१४|| सर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः |१५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sādhyatvādilakṣaṇamāha– ēkētyādi| bhūryupadrava iti upadravāstu vēdanādayaḥ| yaduktam– “vēdanā ca tr̥ṣā mūrchā ānāhō gauravārucī| kāsaḥ śvāsaśca hikkā ca śūlasyōpadravāḥ smr̥tāḥ||” iti||14||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sādhyāsādhyatvamāha– ēkētyādi| bhūryupadrava iti upadravāstr̥ṣādayaḥ| yaduktam– “vēdanā ca tr̥ṣā mūrchā ānāhō gauravārucī| kāsaśvāsau ca hikkā ca śūlasyōpadravāḥ smr̥tāḥ||” iti||14||–

Adhikarana pariṇāmaśūlasya nidānapūrvakaṁ lakṣaṇam (15-16) · Śloka 17

svairnidānaiḥ prakupitō vāyuḥ sannihitastadā ||15|| kaphapittē samāvr̥tya śūlakārī bhavēdbalī | bhuktē jīryati yacchūlaṁ tadēva pariṇāmajam ||16|| tasya lakṣaṇamapyētat samāsēnābhidhīyatē |17|

View original

स्वैर्निदानैः प्रकुपितो वायुः सन्निहितस्तदा ||१५|| कफपित्ते समावृत्य शूलकारी भवेद्बली | भुक्ते जीर्यति यच्छूलं तदेव परिणामजम् ||१६|| तस्य लक्षणमप्येतत् समासेनाभिधीयते |१७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

pariṇāmaśūlamāha– svairityādi| asya ca tridōṣajasyāpi niyatapariṇāmakālasambhavatvēna pittōlbaṇatvaṁ draṣṭavyam| yaduktamanyatra– “balāsaḥ pracyutaḥ sthānāt pittēna saha mūrchitaḥ| vāyumādāya kurutē śūlaṁ jīryati bhōjanē|| kukṣau jaṭharapārśvēṣu nābhau bastau stanāntarē| pr̥ṣṭhamūlapradēśēṣu sarvēṣvētēṣu vā punaḥ|| bhuktamātrē'thavā vāntē jīrṇē'nnē ca praśāmyati| ṣaṣṭikavrīhiśālīnāmōdanēna vivardhatē|| tat pariṇāmajaṁ śūlaṁ durvijñēyaṁ mahāgadam| tamāhū rasavāhānāṁ srōtasāṁ duṣṭihētukam|| kēcidannadravaṁ prāhuranyē tat paktidōṣataḥ| paktiśūlaṁ vadantyēkē kēcidannavidāhajam||” iti| bhuktē jīryati āhārē pacyamānē||15-16||—

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

pariṇāmaśūlamāha– svairityādi| svaiḥ kāraṇaiḥ kupitō balavān vātaḥ sannihitō nikaṭō yadā ubhē kaphapittē samāvr̥tya vyāpya tiṣṭhēt, tadā śūlakārī bhavēt| asya ca tridōṣajasyāpi niyatapariṇāmakālasambaddhatvēna pittōlbaṇatvaṁ draṣṭavyam| yaduktamanyatra– “balāsaḥ pracyutaḥ sthānātpittēna saha mūrchitaḥ vāyumādāya kurutē śūlaṁ jīryati bhōjanē|| kukṣau jaṭharapārśvēṣu nābhyāṁ bastau stanāntarē| pr̥ṣṭhamūlapradēśēṣu sarvēṣvētēṣu vā punaḥ|| bhuktamātrē'thavā vāntē jīrṇē cānnē praśāmyati| ṣaṣṭikavrīhiśālīnāmōdanēna vivardhatē|| pariṇāmabhavaṁ śūlaṁ durvijñēyaṁ mahāgadam| tamāhū rasavāhānāṁ srōtasāṁ duṣṭihētukam| kēcidannadravaṁ prāhuranyē tatpaktidōṣajam| paktiśūlaṁ vadantyēkē kēcidannavidāhajam||” iti| tasya sāmānyalakṣaṇamāha– bhukta iti| āhārē pacyamānē||15-16||—

Adhikarana pariṇāmaśūlasya vātādibhēdēna lakṣaṇāni (17-20) · Śloka 21

ādhmānāṭōpaviṇmūtravibandhārativēpanaiḥ ||17|| snigdhōṣṇōpaśamaprāyaṁ vātikaṁ tadvadēdbhiṣak | tr̥ṣṇādāhāratisvēdaṁ kaṭvamlalavaṇōttaram ||18|| śūlaṁ śītaśamaprāyaṁ paittikaṁ lakṣayēdbudhaḥ | chardihr̥llāsasammōhaṁ svalparugdīrghasantati ||19|| kaṭutiktōpaśāntaṁ ca tacca jñēyaṁ kaphātmakam | saṁsr̥ṣṭalakṣaṇaṁ buddhvā dvidōṣaṁ parikalpayēt ||20|| tridōṣajamasādhyaṁ tu kṣīṇamāṁsabalānalam |21|

View original

आध्मानाटोपविण्मूत्रविबन्धारतिवेपनैः ||१७|| स्निग्धोष्णोपशमप्रायं वातिकं तद्वदेद्भिषक् | तृष्णादाहारतिस्वेदं कट्वम्ललवणोत्तरम् ||१८|| शूलं शीतशमप्रायं पैत्तिकं लक्षयेद्बुधः | छर्दिहृल्लाससम्मोहं स्वल्परुग्दीर्घसन्तति ||१९|| कटुतिक्तोपशान्तं च तच्च ज्ञेयं कफात्मकम् | संसृष्टलक्षणं बुद्ध्वा द्विदोषं परिकल्पयेत् ||२०|| त्रिदोषजमसाध्यं तु क्षीणमांसबलानलम् |२१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tasya vātādibhēdēna lakṣaṇānyāha– ādhmānētyādi| tr̥ṣṇādāhāratisvēdā yatra santi tattr̥ṣṇādāhāratisvēdam| kaṭvamlalavaṇōttaraṁ kaṭvamlalavaṇairvr̥ddham| śītaśamaprāyaṁ śītalōpaśama(ya)bahulam| chardihr̥llāsasammōhaliṅgāni yasmin santi tacchardihr̥llāsasammōham| dīrghasantatīti cirānubandhi||17-20||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātikamāha– ādhmānētyādi| ādhmānaṁ dhmātamiva vātēnōdarapūraṇam| āṭōpō guḍaguḍāśabdavat, viṇmūtrayōrapravr̥ttiḥ, aratiḥ sukhābhāvaḥ, vēpanaṁ kampaḥ| snigdhairuṣṇaiśca śāntiṁ vrajēt| paittikamāha– tr̥ṣṇētyādi| āhārē pacyamānē| tr̥ṣṇādāhā'rucisvēdā yasmin tattr̥ṣṇādāhārucisvēdaṁ, kaṭvamlalavaṇōttaraṁ kaṭvamlalavaṇairvr̥ddham| śītaśamaprāyaṁ śītōpaśayabahulam| ślaiṣmikamāha– chardītyādi| chardihr̥llāsasammōhā yasmin tacchardihr̥llāsasammōhaṁ, svalpā ruk yasmin, dīrghasantati cirānubandhi| kaṭutiktai rasairupaśamamēti| dvidōṣajasānnipātikamāha– saṁsr̥ṣṭamityādi| kṣīṇaṁ māṁsaṁ balamanalō vahniryatra tat kṣīṇamāṁsabalānalam||17-20||–

Adhikarana annadravaśūlalakṣaṇam (21-22) · Śloka 1

jīrṇē jīryatyajīrṇē vā yacchūlamupajāyatē ||21|| pathyāpathyaprayōgēṇa bhōjanabhōjanana ca | na śamaṁ yāti niyamāt sō'nnadrava udāhr̥taḥ ||22|| (annadravākhyaśūlēṣu na tāvat svāsthyamaśnutē | vāntamātrē jaratpittaṁ śūlamāśu vyapōhati) ||1||

View original

जीर्णे जीर्यत्यजीर्णे वा यच्छूलमुपजायते ||२१|| पथ्यापथ्यप्रयोगेण भोजनभोजनन च | न शमं याति नियमात् सोऽन्नद्रव उदाहृतः ||२२|| (अन्नद्रवाख्यशूलेषु न तावत् स्वास्थ्यमश्नुते | वान्तमात्रे जरत्पित्तं शूलमाशु व्यपोहति) ||१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

tridōṣavikr̥tiviśēṣamannadravākhyaṁ śūlamāha– jīrṇa ityādi| jīrṇē ‘āhārē’ iti śēṣaḥ, ēvaṁ jīryatyajīrṇē vētyatra, sarvadētyarthaḥ| na śamaṁ yāti nōpaśētē ityarthaḥ, na tvasādhyaṁ, cikitsāvidhānāditi||21-22||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

asādhyatridōṣajavikr̥tiviśēṣamannadravākhyamāha– jīrṇētyādi| jīrṇē āhārē, tathā jīryati pacyamānē, sarvadētyarthaḥ; pathyē'pi bhuktē na śāntiṁ gacchati| prāyēṇa tridōṣajavikr̥titvādasādhyam||21-22||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 26

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē śūlapariṇāmaśūlānnadravaśūlanidānaṁ samāptam ||26||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शूलपरिणामशूलान्नद्रवशूलनिदानं समाप्तम् ||२६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ śūlanidānaṁ samāptam||26||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇavyākhyāyāṁ śūlanidānam||26||

26. शूलपरिणामशूलान्नद्रवशूलनिदानम् - Madhava Nidana | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi