४. ग्रहणीनिदानम्

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

द्रवसरणसाधर्म्यात् परस्परानुबन्धित्वाच्चातीसारानन्तरं ग्रहणी, तस्याः सम्प्राप्तिमाह– अतीसार इत्यादि| अपिशब्दादजातातिसारस्यापि स्वहेतोर्ग्रहणीरोगः स्यादिति बोधयति| अन्ये अपिशब्दादनिवृत्तेऽप्यतीसार इति व्याचक्षते| मन्दाग्नेरित्यनेन दीप्ताग्नेरहिताशनमपि न विकारकारीति बोधयति| उक्तं हि सुश्रुते– “दीप्ताग्नेर्विरुद्धं वितथं भवेत्|” (सु. सू. अ. २०) इति| भूय इति पुनरत्यर्थं वा, सन्दूषितः पूर्वमतीसारेऽपि दूषितत्वात्, अभिदूषयेत् समन्ताद्दूषयेत्| एतेन निवृत्तातीसारेणाहिताहारपरिहारः करणीयः, आवह्निबललाभादित्युक्तं भवति| अत एवाह सुश्रुतः– “तस्मात् कार्यः परीहारस्त्वतीसारे विरिक्तवत्| यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा||” (सु. उ. तं. अ. ४०) इति||१||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

द्रवसरणसाधर्म्यात्परस्परानुबन्धित्वाच्चातीसारादनन्तरं ग्रहणी, तस्याः सम्प्राप्तिमाह– अतीसार इत्यादि| केयं ग्रहणी नाम? उक्तं च सुश्रुते– “षष्ठी पित्तधरा नाम या कला परिकीर्तिता| पक्वामाशयमध्यस्था ग्रहणी सा प्रकीर्तिता” इति| अपिशब्दादजातातीसारस्यापि स्वहेतोर्ग्रहणीरोगः स्यादिति बोधयति| अन्ये त्वपिशब्दादनिवृत्तेऽप्यतीसारे इति व्याचक्षते| मन्दाग्नेरित्यनेन दीप्ताग्नेरहितमपि न विकारकारीति बोधयन्ति| उक्तं हि– “दीप्ताग्नेः पुरुषस्यैव विरुद्धं वितयं भवेत्” इति| भूय इति पुनरत्यर्थं वा दूषितः, पूर्वमतीसारेऽपि दूषितत्वात्| अभिदूषयेत् समन्ताद्दूषयेत्; एतेन निवृत्तातीसारिणाऽप्यहिताहारपरिहारः करणीयः आवह्निबललाभादित्युक्तं भवति| अत एवाह सुश्रुतः– “तस्मात्कार्यः परीहारस्त्वतीसारे विरिक्तवत्| यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा” इति||१||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

तस्याः सम्प्राप्तिपूर्वकं सामान्यलक्षणमाह– एकैकश इत्यादि| मूर्छितैरतिवृद्धैः, ‘मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः’ इति धात्वर्थात्| ‘उच्छ्रितैः’ इति पाठान्तरे स एवार्थः| सा ग्रहणी दोषैर्दुष्टा सती भुक्तमाहारमाममपक्वमेव पक्वं वा विमुञ्चति| वाशब्दश्चार्थे, एवकारः समुच्चीयमानावधारणे, यथा– “नरं च नारायणमेव चोभौ स्वतः सुतौ सञ्जनयाम्बभूवतुः|” इति| अथवा एवकारो एव विकल्पार्थः, निपातानामनेकार्थत्वादिति| सरुजं सशूलं, पूति दुर्गन्धि| वातेन मुहुर्बद्धं, पित्तेन मुहुर्द्रवम्| ग्रहणीरोगमिति ग्रहण्या रोगो ग्रहणीरोगः| ग्रहणी चाग्न्यधिष्ठानं नाडी| यदाह चरकः– “अग्न्यधिष्ठानमन्नस्य ग्रहणात् ग्रहणी मता| नाभेरुपरि सा ह्यग्निबलोपस्तम्भबृंहिता|| अपक्वं धारयत्यन्नं पक्वं सृजति चाप्यधः|” (च. चि. अ. १५) इति| सुश्रुतेऽप्येतदुक्तम्– “षष्ठी पित्तधरा नाम या कला परिकीर्तिता| पक्वामाशयमध्यस्था ग्रहणी सा प्रकीर्तिता||” (सु. उ. तं. अ. ४०) इति| कला धात्वाशयान्तरमर्यादा, पक्वामाशयमध्यस्था पच्यमानाशयरूपेत्यर्थः||२-३||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

ग्रहणीमिति| अग्न्याधिष्ठानं तस्याः ग्रहण्याःसम्प्राप्तिपूर्वकं सामान्यलक्षणमाह– एकैकश इत्यादि| भिषजस्तं ग्रहणीरोगमाहुः| अत्यर्थमूर्छितैः अतिवृद्धत्वं गतैः, ‘मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः’ इति धात्वर्थात्| उच्छ्रितैरिति पाठान्तरे स एवार्थः| सा ग्रहणी दुष्टा सती दोषैर्भुक्तमाममेवापक्वमेव पक्वं वा बहुशः बहून्वारान्विमुञ्चति| पित्तेनापि दूष्यते तप्तजलेनेव वह्निः| अतो दोषैरिति बहुवचनमुक्तम्| सरुजं सशूलं, पूति दुर्गन्धि| वातेन मुहुर्बद्धं, पित्तेन मुहुर्द्रवं, कफेन च| ग्रहणीरोगमिति ग्रहण्या रोगो ग्रहणीरोगः| ग्रहणी चाग्न्यधिष्ठानं, यदाह चरकः– “अग्न्यधिष्ठानमन्नस्य ग्रहणाद्ग्रहणी मता| नाभेरुपरि सा ह्यग्निबलोपष्टम्भबृंहिता|| अपक्वं धारयत्यन्नं पक्वं सृजति चाप्यथः” इति| सुश्रुतेनाप्युक्तम्– “षष्ठी पित्तधरा नाम या कला” इति| कला धात्वाशयान्तरमर्यादा||२||३||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

पूर्वरूपमाह– पूर्वरूपमित्यादि| तृष्णा पिपासा| विदाहोऽन्नस्य अग्निमान्द्येनाहारस्य विदग्धत्वम्, अत एव चिरात् पाकश्चान्नस्यैव| कायस्य गौरवं सामत्वादिति||४||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

ग्रहणीरोगपूर्वरूपमाह– पूर्वरूपमित्यादि| तृष्णा पिपासा, आलस्यं शक्तावप्यनुत्साहः, विदाहः अन्नस्य अग्निमान्द्येन विदग्धत्वम्, अत एव चिरात्पाकश्चान्नस्येव, कायस्य गौरवं सामत्वादिति||४||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

वातिकग्रहण्या निदानसम्प्राप्तिपूर्वकं रूपमाह– कटुतिक्तेत्यादि| सन्दुष्टभोजनं संयोगादिविरुद्धभोजनम्| ‘सन्दुष्टभोजनैः’ इत्यत्र ‘शीतादिभोजनैः’ इति पाठान्तरम्| प्रमितमल्पभोजनं; प्रभृतेति पाठान्तरे अतीतकालभोजनं बोद्धव्यम्| अनशनमुपवासः| एतैः कारणैः कुपितो मारुतः, वह्निं सञ्छाद्य सन्दूष्य, गदान् रोगान् करोति| कान् गदान् करोतीत्याह– तस्यान्नमित्यादि| शुक्तपाकम् अम्लपाकम्, एतच्चाग्निमान्द्यजनितान्नविदाहाद्भवति| खराङ्गता कर्कशशरीरत्वं, वातेन त्वग्गतस्नेहशोषात्| तिमिरं मन्ददृष्टिता| रुक् पीडा, सा च पार्श्वादिभिः सम्बध्यते| विसूचिका ऊर्ध्वमधश्चामान्नप्रवृत्तिः| वैरस्यं विरुद्धरसास्यता| परिकर्तिका गुदे कर्तनवत्पीडा| गृद्धिः काङ्क्षा, सर्वरसानां मधुरादीनां, कर्मणि षष्ठी; एतच्च वातदूषितान्तःकरणत्वेन, व्याधिमहिम्ना वा| मनसः सदनमवसादः| आध्मानं जीर्णे जीर्यति च ‘अन्ने’ इति शेषः| स वातगुल्महृद्रोगप्लीहाशङ्कीति वातगुल्मादिवत्पीडायुक्तत्वात्तच्छङ्की| द्रवं शुष्कं कदाचित् द्रवं, कदाचित् शुष्कम्| तनु अल्पमिति||५-१०||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

वातिकग्रहणीनिदानमाह– कट्वित्यादि| अतिशब्दः कटुतिक्तकषायैः सह सम्बध्यते| सन्दुष्टभोजनं संयोगादिविरुद्धम्| अन्ये शीतादिभोजनैरिति पठन्ति| प्रमितमल्पभोजनम्| अनशनमुपवासः| अत्यध्वा अतिमार्गगमनम्| वेगनिग्रहः मूत्रपुरीषादीनाम्| एतैः कारणैः मारुतो वायुः कुपितो वायुः ग्रहणीस्थं वह्निं सञ्छाद्य सन्दूष्य गदान् रोगान् कुरुत इत्यर्थः| वातग्रहणीपूर्वरूपत्वे यान् रोगान् कुरुते तानाह– तस्येत्यादि| शुक्तपाकं अम्लपाकम्| एतच्चाग्निमान्द्यजनितान्नविदाहाद्भवति| खराङ्गता कर्कशाङ्गत्वं, वातेन त्वग्गतस्नेहशोषणात्| कण्ठास्ययोः शोषः| अक्षुत् क्षुधाया अभावः, तिमिरं मन्ददृष्टिता| वङ्क्षणः सक्थ्यूर्वोः सन्धिः| रुक् पीडा, सा च पार्श्वादिभिः सम्बध्यते| विसूचिका ऊर्ध्वमधश्चाममलप्रवृत्तिः| वैरस्यं विरसास्यता| ‘परिकर्तिकागुदेपरिकर्तनमिवपीडा| गृद्धिःकाङ्क्षा, सर्वरसानां मधुरादीनां व्याधिस्वभावात् वातदूषितान्तःकरणेन वा|’ मनसः सदनं मनोग्लानिः| आध्मानं जीर्णे जीर्यति च सति भवति, ‘अन्ने’ इति शेषः| आहारे भुक्ते भोजने कृते सति क्षणं स्वास्थ्यं सुखं समश्नुते स्वस्थतां प्राप्नोति| स वातगुल्महृद्रोगप्लीहाशङ्कीति वातगुल्मादिपीडायुक्तस्तच्छङ्की| चिरात्कदाचिद् द्रवं, कदाचिच्छुष्कं, तनु अल्पं, शब्दफेनसहितं; वातात् ईदृशं वर्चः पुरीषं पुनःपुनः वारंवारं श्वासकासोपद्रवपीडितः सृजेत् मुञ्चेत्, पुरीषम् इति शेषः||५-१०||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

पैत्तिकग्रहण्या निदानसम्प्राप्तिपूर्वकं रूपमाह– कट्वित्यादि| विदाहि विदाहजनकं वंशकरीरादि| क्षारोऽपामार्गादिकृतः, तथा क्षारो यवक्षारादिः, तथा सक्षारं च द्रव्यं; क्षारोदकसाधितं हि व्यञ्जनमश्नन्ति कामरूपादौ| आद्यग्रहणाल्लवणतीक्ष्णोष्णानां ग्रहणं, तैर्वृद्धं पित्तमनलम् आप्लावयत् अभिभवत् तं हन्ति| ननु, पित्तमाग्नेयमग्निरेव वा, ततश्च वृद्धिमेवाप्नोति, कथं हन्त्यत आह– जलं तप्तमिवानलमिति| यथा उष्णगुणयुक्तमपि जलमनलं हन्ति, तथा द्रवांशेन परिवृद्धं पित्तमूष्मरूपमग्निं हन्त्येवेति| स पीताभः पुरुषः सार्यते, ‘वर्चः’ इत्यनुवर्तते||११-१२||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

इदानीं निदानपूर्वकं पित्तग्रहणीलक्षणमाह– कट्वित्यादि| विदाहि दाहजनकं वंशकरीरादि; क्षारोऽपामार्गादिकृतः, क्षारोदकसाधितं वा व्यञ्जनमश्नन्ति कामरूपादौ देशे, अथवा क्षारो यवक्षारादिः, तथा सक्षारं च द्रव्यम्| आदिशब्दाल्लवणतीक्ष्णोष्णानां ग्रहणम्| एतैः कारणैरुल्बणं वृद्धं पित्तमनलं आप्लावयत् अभिभवत् तं वह्निं हन्ति| ननु पित्तमाग्नेयम् अग्निरेव वा ततश्च वृद्धिमेव प्राप्नोति तत्कथं हन्तीत्याह– जलं तप्तमिवानलमिति| यथा तप्तमुष्णगुणयुक्तमपि जलं वह्निं हन्ति तथा द्रवांशपरिवृद्धं पित्तमूष्मरूपमग्निं हन्ति| सपीताभः पीतवर्णः पुरुषः अजीर्णम् अपक्वं नीलपीताभं सार्यते वर्च इत्यनुवर्तनीयम्| पूत्यम्लोद्गारः सधूमोद्गारः | हृत्कण्ठदाह इति हृद्दाहः कण्ठदाहश्च||११-१२||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

श्लैष्मिकग्रहण्या निदानादिपूर्वकं रूपमाह– गुर्वित्यादि| आदिशब्दात् पिच्छिलमधुरादीनां च ग्रहणम्| अतिभोजनादतिमात्रभोजनात्| ननु, भुक्तमात्रस्य च स्वप्नाद्धन्त्यग्निमिति विरुद्धं? स्वप्नोऽत्र दिवास्वप्नो ग्राह्यः, रात्रिस्वापस्य स्वास्थ्यहेतुत्वात्; दिवास्वापश्च स्रोतःसम्मीलनेन जठरानलं सन्धुक्षयति, अत एवाह– “अतीसारिणामजीर्णिनां च दिवास्वापो विहितः|” इति| उच्यते– भुक्तवतां दिवास्वापोऽत्यन्तकफवृद्ध्याऽग्निं हन्ति, अभुक्तवतां तु सन्धुक्षयति| यदुक्तम्– “नरान्निरशनान् कामं दिवा स्वापयेत्” इति| आस्योपदेहमाधुर्यमिति मुखस्य लिप्तत्वं मधुरत्वं च श्लेष्मणैव| स्त्यानं घनद्रवापूरितमिव| स्तिमितं विबद्धं उदरमिति, निश्चलमित्यर्थः; स्तिमितं, स्तब्धं वा| गुरु जडम्| दुष्टो विकृतः| मधुरः मधुरत्वेनोपलक्षित उद्गारः| सदनमग्निसादः| स्त्रीष्वहर्षणं स्त्रीरिरंसाया अभावः| भिन्नं च तदामश्लेष्मभ्यां संसृष्टं चेति समासार्थः| दौर्बल्यम् असामर्थ्यमिति||१३-१६||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

इदानीं सनिदानं श्लेष्मग्रहणीलक्षणमाह– गुर्वित्यादि| शीतादि इत्यादिशब्दात्पिच्छिलमधुरादीनां ग्रहणम्| तेषां भोजनात् अतिमात्रभोजनात्| ननु ‘भुक्तमात्रस्य च स्वप्नाद्धन्त्यग्निं कुपितः कफः’ इति विरुद्धं? स्वप्नोऽत्र दिवास्वप्नो ग्राह्यः रात्रिस्वप्नस्य स्वास्थ्यहेतुत्वात्, दिवास्वप्नस्तु स्रोतःसम्मीलनेन जठरानलं सन्धुक्षयति, अत एवातिसारिणामजीर्णिनां च दिवास्वप्नो विहित इति| उच्यते– भुक्ते च दिवास्वप्नोऽत्यन्तकफवृद्ध्याऽग्निं हन्ति, अभुक्तवतां तु सन्धुक्षयति| यदुक्तम्– “नरान्निरशनात्कामं दिवा स्वापयेत्” इति| तस्य पुरुषस्यान्नं कष्टेन पाकं गच्छति| तस्य हृल्लासादीनि लिङ्गानि स्युः| आस्योपदेहमाधुर्यमिति मुखस्य लिप्तत्वं मधुरत्वं च श्लेष्मणा| तथा हृदयं स्त्यानं घनद्रवापूरितमिव मन्यते| उदरं जठरं, स्तिमितं विबद्धं निश्चलं वा, गुरु गौरवयुक्तं मन्यते| दुष्टो विकृतः मधुरश्चोद्गारः| सदनमङ्गानाम्| स्त्रीष्वहर्षणं स्त्रीरिरंसाभावः| भिन्नं च तत् आमश्लेष्माभ्यां संसृष्टमिति समासः| भिन्नं विदीर्णं, गुरु ईषद्बद्धवर्चस्तस्य प्रवर्तनम्| अकृशस्यापि दौर्बल्यमसामर्थ्यमित्यर्थः| कफात्मके कफग्रहणीगदे||१३-१६||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

शिष्यहितैषितया प्रकृतिसमसमवेतत्वेन सुगमाया अपि त्रिदोषजग्रहण्या अतिदेशेन लक्षणमाह– पृथगित्यादि| सम्पूर्णश्लोकानुरोधात् ‘तेषां वक्ष्यामि भेषजम्| इति लिखितम्| ग्रहणीदुष्ट्या ग्रहण्याश्रितवह्नेरपि दुष्टेरग्निमान्द्यादयोऽपि ग्रहणीविकारा उच्यन्ते| यदुक्तं चरके– “यश्चाग्निः पूर्वमुद्दिष्टो रोगानीके चतुर्विधः| तं चापि ग्रहणीदोषं समवर्जं प्रचक्ष्महे||” (च. चि. अ. १५) इति| अन्यत्रापि “विभागेऽङ्गस्य चोक्ता ये विषमाद्यास्त्रयोऽग्नयः| तेऽपि र्स्युग्रहणीदोषाः समस्तु स्वास्थ्यकारणम्||” इति||१७||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

सन्निपातग्रहणीलक्षणमाह– पृथगित्यादि| पृथग्वातादिनिर्दिष्टहेतुलिङ्गानां समागमे संयोगे सति त्रिदोषग्रहणीगदं लक्षयेत् ‘भिषक्’ इति शेषः| सम्पूर्णश्लोकानुरोधात् “तेषां वक्ष्यामि भेषजम्” इति लिखितम्||१७||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

यथाऽतीसारे जलनिमज्जनादिना आमं, तद्विपरीतेन निरामं ज्ञायते, तथाऽत्रापि ज्ञेयम्| यैर्लिङ्गैरतीसारगदो न सिध्येत्तैर्लिङ्गैर्ग्रहणीविकारोऽसाध्यः, अतीसारस्य यान्यसाध्यलिङ्गानि ग्रहण्या अपि तानि||१८-१९||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

ग्रहण्यामामपक्वलक्षणमाह– दोषमित्यादि| सुगमम्||१८-१९||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

इति श्रीविजयरक्षितकृतायां मधुकोशव्याख्यायां ग्रहणीरोगनिदानं समाप्तम्||४||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

इति श्रीवैद्यवाचस्पतिविरचितायां माधवनिदानटीकायामातङ्कदर्पणाभिधायां ग्रहणीरोगनिदानं समाप्तम्||४||