३. अतीसारनिदानम्

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

पित्तज्वरेऽतीसारपाठाज्ज्वरातीसारयोरन्योन्योपद्रवत्वाच्च ज्वरानन्तरमतीसारमाह गुर्वतिस्निग्धेत्यादि| गुरुशब्देन मात्रागुरुर्गृह्यते, यथाऽतिमात्रोपयुक्तो रक्तशाल्यादिः; तथा स्वभावगुरु च माषादि; अथवा गुणतः पाकतश्च| अतिशब्दः स्थूलान्तैः सह सम्बध्यते| स्थूलं संहतावयवं, यथा– लड्डुकपिष्टकादि| शीतलं स्पर्शाद्वीर्याच्च| विरुद्धमिति संयोगदेशकालमात्रादिभिर्विरुद्धं, यथा– क्षीरमत्स्यादि; तच्च बहुप्रकारं सुश्रुते हिताहितीयेऽध्याये (सु. सू. अ. २०), चरके चात्रेयभद्रकाप्यीयाध्याये (च. सू. अ. २६) द्रष्टव्यम्| अध्यशनं पूर्वदिनाहाराजीर्णे भोजनम्| उक्तं हि चरके– “भुक्तं पूर्वान्नशेषे तु पुनरध्यशनं मतम्|” (च. चि. अ. १५) इति; एवं सर्वत्र| अजीर्णम् अपक्वमन्नम्| विषमम् अकालादिभोजनादि| उक्तं हि सुश्रुते– “बहुस्तोकमकाले वा तज्ज्ञेयं विषमाशनम्|” (सु. सू. अ. ४६) इति| एवं सर्वत्र| ‘विषमैः’ इत्यत्र स्थाने ‘असात्म्यैः’ इति पाठान्तरम्| भोजनैरिति विरुद्धादिभिः सर्वैः सम्बध्यते| स्नेहाद्यैरिति स्नेहः स्नेहपानं, स्नेह आद्यो येषां ते स्नेहाद्याः स्वेदवमनविरेचनानुवासननिरूहाः, तैरतियुक्तैरिति अतियोगयुक्तैः| एतच्च यथायोग्यं बोध्यं, वमनातियोगस्यातिसारकारणत्वायोगात्| मिथ्यायुक्तैरिति हीनयोगयुक्तैः, वमनादिकर्मणां मिथ्यायोगाभावात्, हीनयोगात्तु ते दोषानुत्क्लेश्यातीसाराय स्युः| ननु, कदाचिद्वमनं प्रयुक्तं विरेकं करोति, विरेकश्च वमनमिति दर्शनात्तेषां मिथ्यायोगः सम्भवत्येव| न, सोऽप्ययोग एवेति सिद्धान्तः| यदुक्तं चरके– “योगः सम्यक् प्रवृत्तिः स्यादतियोगोऽतिवर्तनम्| अयोगः प्रातिलोम्येन न चाल्पं वा प्रवर्तनम्||” (च. सि. अ. ६) इति| विषमत्र स्थावरमुच्यते, अधोगत्वात्; कार्तिकस्त्वाह– विषं दूषीविषं, तल्लक्षणेष्वतीसारपाठात्| दुष्टाम्बुमद्यातिपानैरिति दुष्टं व्यापन्नं, दुष्टयोरम्बुमद्ययोः पानात्, अदुष्टयोरप्यतिपानात्| यथा चरकः– “दुष्टमद्यपानीयातिपानात्” (च. चि. अ. १९) इति| सात्म्यर्तुपर्ययैरिति सात्म्यविपर्ययैरृतुविपर्ययैश्च, सात्म्यविपर्ययोऽसात्म्यम्| नच पूर्वोक्तेन ‘असात्म्यैः’ इत्यनेन पौनरुक्त्यम्; उक्तं हि चरके आत्रेयभद्रकाप्यीये– “ द्विविधं हि सात्म्यं प्रकृतिसात्म्यमभ्याससात्म्यं च|” (च. सू. अ. २६) इति; आहाराचारभेदादन्नपानभेदाद्वा न पौनरुक्त्यमित्यन्ये| जलाभिरमरणैरिति जलक्रीडादिभिः| वेगविघातैरिति मूत्रपुरीषादीनाम् क्रिमिदोषत इति क्रिमिभिः पक्वामाशयदूषणात्, क्रिमिजनितवातादिकोपाद्वा| एतानि च निदानानि यथासम्भवं वातादीनां बोद्धव्यानि, दोषव्याधिहेतुत्वख्यापनार्थं पठितानि एवमन्यत्रापि निदानविशेषपाठे प्रायो द्रष्टव्यमिति||१-३||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

पित्तज्वरेऽतीसारपाठाज्ज्वरातीसारयोरन्योपद्रवत्वाच्च ज्वरानन्तरमतीसारमाह– गुर्वित्यादि| गुरुशब्देन मात्रागुरुर्गृह्यते तथा स्वभावगुरु माषादि; अथवा गुणतः पाकतश्च| अतिशब्दः स्थूलान्तैः सह सम्बध्यते| स्थूलं संहतावयवं यथा लड्डुकपिष्टकादि| शीतलं वीर्यतः स्पर्शाच्च| विरुद्धमिति संयोगदेशकालमात्रादिभिर्विरुद्धं क्षीरमत्स्यादि| तच्च बहुप्रकारं सौश्रुते हिताहितीयाध्याये चरके चात्रेयभद्रकाप्यीयाध्याये द्रष्टव्यम्| अध्यशनं पूर्वदिनाहारेऽजीर्णे भोजनम्| उक्तं हि चरके– “भुक्तं पूर्वाह्नशेषे तु पुनरध्यशनं मतम्” इति| अजीर्णमपक्वान्नं चर्वणादि, अन्येऽजीर्णमामविदग्धादि| विषमाशनलक्षणमुक्तं सुश्रुते– “बहु स्तोकमकाले च तज्ज्ञेयं विषमाशनम्” इति| विषमैरित्यत्र स्थाने असात्म्यैरिति पाठान्तरम्| भोजनैरिति विरुद्धादिभिः सर्वैरेव सम्बध्यते| स्नेहाद्यैरिति स्नेहस्वेदवमनविरेचनानुवासननिरूहास्तैरतियुक्तैः अतियोगयुक्तैः| एतच्च यथायोगं ज्ञेयं, वमनातियोगस्यातिसारकारकत्वायोगात्| मिथ्यायुक्तैरिति हीनं च योगयुक्तैः, वमनादिकर्मणां मिथ्यायोगाभावात्| हीनयोगास्तु ते दोषानुत्क्लेश्याऽतिसाराय स्युः| ननु वमनं प्रयुक्तं कदाचिद्विरेकं करोति, विरेकश्च वमनमिति दर्शनात् तेषां मिथ्यायोगः सम्भवत्येव; न सोऽप्ययोग एवेति सिद्धान्तः| यदुक्तं चरके– “योगः सम्यक्प्रवृत्तिः स्यादतियोगोऽतिवर्तनम्| अयोगः प्रातिलोम्येन न चाल्पं वा प्रवर्तनम्” इति| विषं स्थावरमधोगत्वात्, दूषीविषं वा| शोको बन्धुवियोगादिनाम्| दुष्टाम्बु व्यापन्नजलं, मद्यं प्रसिद्धं, तयोरतिपानम्| सात्म्यविपर्ययात् ऋतुविपर्ययाच्च| जलातिरमणैः पानीयातिक्रीडनैः| वेगविघातैरिति मूत्रपुरीषादीनां वेगनिरोधनैः| कृमिदोषतः कृमिभिः पक्वाशयदूषणात् कृमिजनितवातादिकोपाद्वा| एतानि च निदानानि यथासम्भवं वातादीनां बोद्धव्यानि दोषहेतुव्याधिहेतुत्वख्यापनार्थम्| एवमन्यत्रापि निदानविशेषपाठे प्रायो द्रष्टव्यं इति||१-३||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

सर्वातीसारसाधारणीं सम्प्राप्तिमाह– संशम्येत्यादि| संशम्य शमयित्वा; अत्र अन्तर्भावितो ण्यर्थं इति गदाधरः, अग्निं मन्दीकृत्येत्यर्थः| प्रवृद्धः प्रदुष्टः| अपां धातुरित्यनेनासमासकरणेन रसजलमूत्रस्वेदमेदः कफ पित्तरक्तादयो ग्राह्याः| चरकेऽप्युक्तम्– “शोणितादीन् धातून् दूषयन्ति” (च. चि. अ. १९) इति| अधः प्रणुन्नः प्रेरितः, सरति गच्छत्यतीवेत्यनेन निरुक्तिमुक्तवान्; गुदेन बहुद्रवसरणमतिसार इत्यर्थः| निरुक्तिरपि लक्षणं भवति; एतेनाधोद्रवसरणत्वाविशेषेऽपि ग्रहण्यादीनां व्यवच्छेदः; वातातीसारे त्वल्पत्वं कफपित्तातीसारापेक्षया, नतु ग्रहण्यपेक्षया इति| उक्तषड्विधत्वं विभजते– एकैकश इत्यादि| ननु चरकदौ दोषैरेकैकशस्त्रयः, सन्निपातेनैकः, भयशोकजौ द्वौ, एवं षड्विधः, अत्र त्वन्यथेति कोऽभिप्रायः? उच्यते– चरके भयशोकजौ लक्षणसञ्ज्ञाकार्यभेदाद्भिन्नावुक्तौ, आमजस्त्वन्नाजीर्णकुपितत्रिदोषजत्वेन सन्निपातेनावरुद्ध इति न सङ्ख्यातिरेकः, सुश्रुते तु हेतुप्रत्यनीकचिकित्सार्थं शोकजामजौ पठितौ वातजत्वसन्निपातजत्वाभेदेऽपि, यथा वातादिजत्वाभेदेऽपि मृत्तिकाजः पाण्डुरोग इति; एवं भयशोकजावपि चरके हेतुप्रत्यनीकचिकित्सार्थं पठितौ, सुश्रुते भयजः केवलवातिकेऽवरुद्धः मानसत्वाविशेषाद्वा शोकजेऽवरुद्ध इति जेज्जटः| ननु, षष्ठ आमेन चोक्त इति पृथक्करणमसङ्गतं; यतः सर्वेषामेवातीसाराणां प्रागवस्था आमशब्दवाच्या, जीर्णावस्था पक्वशब्दवाच्या; अत एव सर्वातीसारगोचरमुदाहरन्ति– “आमपक्वक्रमं हित्वा नातिसारे क्रिया हिता| अतः सर्वातिसारेषु ज्ञेयं पक्वामलक्षणम्||” (सु. उ. तं. अ. ४०) इति| नैवम्, आमेनैवारभ्यत इति आमजः, दोषास्तु संसर्गिणः प्रेरयितारश्च, न त्वारम्भकाः| आमश्च दुष्टान्नकार्यो दोषधातुमलव्यतिरिक्तो वातादिसंसृष्टो वातादिप्रेरितो वा रक्तादिवद्व्याध्यारम्भक इति| द्वन्द्वजास्त्वतीसाराः प्रकृतिसमसमवायारब्धत्वात् पृथग्गणिता; विकृतिविषमसमवायारब्धास्तु न भवन्त्येव, व्याधिस्वभावात्| शैली चेयमाचार्याणां प्रायः प्रकृतिसमसमवायारब्धान् द्वन्द्वान् सन्निपातांश्च न गणयन्ति, विकृतिविषमसमवायारब्धं चावश्यं लिखन्ति| यथा चरके– “पञ्च गुल्मा” (च. सू. अ. १९) इत्यभिधाय, “संसृष्टरूपानपरांस्तु गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम्|” (च. चि. अ. ५) इत्युक्तं, तथा सुश्रुते– ‘षडर्शांसि’ इत्यभिधाय, “अर्शःसु दृश्यते रूपं यदा वै दोषयोर्द्वयोः| संसर्गं तं विजानीयात् संसर्गः षड्विधश्च सः||” (सु. नि. अ. २) इत्युक्तम्||४||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

सर्वातिसारसाधारणीं सम्प्राप्तिमाह– संशम्येत्यादि| यस्माद्वायुनाऽधः प्रणुन्नः प्रेरितः; अपान्धातुः कफरसमूत्रस्वेदभेदःपित्तरक्तादिकः, प्रवृद्धो दुष्टः, अन्तराग्निं संशम्य मन्दीकृत्य, वर्चोमिश्रः पुरीषयुक्तः, अतीवाधः सार्येत, आचार्या घोरं तं व्याधिमतीसारमाहुः, गुदेन बहुद्रवसरणादतीसार इत्यर्थः| तं पुनः षट्प्रकारं वदति| उक्तषड्विधत्वं विभजन्नाह– वातेन पित्तेन श्लेष्मणा त्रयः, सन्निपातेन चतुर्थः, शोकेन पञ्चमः, आमेन षष्ठः, एवं षडतीसाराः| सङ्ख्येयनिर्देशादेव सङ्ख्यायां लब्धायां षडिति सङ्ख्याकरणं नियमार्थ; तेन द्वन्द्वजा अतीसारा न भवन्ति व्याधिस्वभावादिति सूचितम्| अत्र भयशोकाभ्यां वायुः प्रकुप्यति तर्हि द्वयोर्वातजे निरोधः, पृथग्ग्रहणं किमर्थं कृतं? सुश्रुतेन हेतुप्रत्यनीकचिकित्सार्थं पृथक् पठितम्||४||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

सर्वातीसारपूर्वरूपमाह– हृन्नाभीत्यादि| तोदः सर्वैर्हृदादिभिः सम्बध्यते| अत्र कुक्षिशब्द उदरैकदेशवाची, तेन न पौनरुक्त्यम्| अनिलसन्निरोध इति वायोरप्रवृत्तिः| विट्सङ्गः पुरीषाप्रवृत्तिः; एतच्च दोषदूष्यसम्मूर्छनावस्थाप्रतिनियतं पूर्वरूपं, तेन रूपावस्थायां नानुवर्तते, ( यद्यनुवर्तेत तदा तत्र व्याधिरेव नोत्पद्येत,)| विट्सङ्गातिप्रतिषेधात् अविपाकोऽन्नस्य| पुरःसराणि पूर्वरूपाणीति||५||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

सर्वातीसारपूर्वरूपमाह– हृन्नाभीत्यादि| भविष्यतो भाविनोऽतीसारस्य हृत्तोदादीनि पुरःसराणि पूर्वरूपाणि भवन्ति| पायुर्गुदम्| तोदः सर्वैर्हृदादिभिः प्रत्येकं सम्बध्यते| अत्र कुक्षिशब्द उदरैकदेशवाची, तेन न पौनरुक्त्यम्| अनिलसन्निरोध इति वायोरप्रवृत्तिः, गात्रावसादो देहे ग्लानिः, विट्सङ्गः पुरीषाप्रवृत्तिः आध्मानं च, अविपाकोऽन्नस्य ||५||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

वातिकमाह– अरुणमित्यादि| अरुणमिति वायोररूपस्यापि दोषदूष्यसम्मूर्छनाद्भवति, एवमन्यत्रापि| फेनिलं सफेनं; फेनादिलच्| शकृत् पुरीषम्| सरुक्शब्दमिति सशूलं, सशब्दं चेति||६||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

वातातीसारलक्षणमाह– अरुणमित्यादि| मारुतेन वायुना अरुणादियुक्तं शकृत् पुरीषमतिसार्यते| अरुणमिति वायोररूपस्यापि वर्णो दोषदूष्यसम्मूर्छनाद्भवति, एवमन्यत्रापि| फेनिलं फेनयुक्तं, रूक्षं निःस्नेहम्, अल्पमल्पं स्तोकं, मुहुर्मुहुर्वारंवारम्, आममपरिपक्वं, सरुक्शब्दमिति सशूलं सशब्दं चेति ||६||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

पैत्तिकमाह– पित्तादित्यादि| दाहपाकोपपन्नमिति दाहः सर्वाङ्गे , पाको गुद एव| उक्तं हि तन्त्रान्तरे– “तृष्णादाहस्वेदमूर्छाब्रध्नसन्तापपाकपरीतः||” इति; बुध्नो गुदः| अत्राप्यतिसार्यते शकृदित्यनुवर्तते; एवं श्लैष्मिकेऽपि|७|–

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

पित्तातिसारलक्षणमाह– पित्तादित्यादि| पीतं पीतवर्णं, नीलं नीलवर्णं, आलोहितं ईषल्लोहितम्| तृष्णेत्यादि मूर्छा प्रसिद्धा, दाहपाकोपपन्नमिति दाहः सर्वाङ्गे, पाको गुदस्यैव|७|

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

श्लैष्मिकमाह– शुक्लमित्यादि| शुक्लमित्यादिना हृष्टरोमा इत्यन्तेन श्लैष्मिकः| विस्रमामगन्धि||७||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

श्लेष्मातिसारमाह– शुक्लमित्यादि| हृष्टरोमा मनुष्यः कण्टकितदेहः पुमान्, शुक्लादिगुणयुक्तं पुरीषमतिसार्यते| शुक्लं श्वेतवर्णं, सान्द्रं घनं श्लेष्मसहितं विस्रम् आमगन्धि, शीतं शीतलमिति||७||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

सान्निपातिकमाह– वराहेत्यादि| वराहस्नेहः शूकरस्य मेदो मज्जा वा, मांसाम्बु मांसप्रक्षालनोदकं, तैः सदृशम्| सर्वरूपिणमिति उक्तवाताद्यतीसारत्रयलक्षणयुक्तम्| एवंविधमतीसारं दोषत्रयोद्भवं विद्यात्; तं च कृच्छ्रसाध्यं, त्रिदोषजत्वादेव||८||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

सान्निपातिकातिसारलक्षणमाह– वराहेत्यादि| एवंविधमतीसारं दोषत्रयोद्भवं कृच्छ्रसाध्यं जानीयात्| वराहस्नेहः सूकरस्य मेदो मज्जा वा, मांसाम्बु मांसप्रक्षालनोदकं, तैः सदृशम्| सर्वरूपिणमिति उक्तवाताद्यतीसारत्रयलक्षणयुक्तम्||८||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

शोकजमाह– तैस्तैरित्यादि| तैस्तैर्भावैर्धनबन्धुनाशादिभिः| शोचतः शोकं कुर्वतः| अल्पाशनस्य शोकादेवाल्पं भुञ्जानस्य; एतेन धातुक्षयोऽप्यस्य स्यादित्युक्तम्| बाष्पोऽत्युद्गतनेत्रनासागलादिगतं जलं, तत्सहित ऊष्मा शोकजं देहतेजो बाष्पोष्मा; स कोष्ठं गत्वा, वह्निमाविश्य व्याकुलीकृत्य, क्षोभयेत्तस्य रक्तम् ऊष्मत्वद्रवत्वाभ्यां समानगुणत्वात्; तच्च रक्तं काकणन्तीप्रकाशं गुञ्जाफलसङ्काशम्, अधस्तान्निर्गच्छेत्| ‘पक्तिमाविश्य’ इति पाठान्तरे स एवार्थः| गदाधरस्तु वह्निशब्देन पित्तमाह| तच्च रक्तं विड्विमिश्रं निर्गच्छेत्; अविड्वा अल्पविट्, अल्पाशनत्वात्| निर्गन्धं गन्धवद्वेति विकपः अविट्सविड्भ्यामिति कार्तिकः; अन्ये तु पित्तस्य पूतित्वात् प्रबलगन्धवत्, तस्य नातिदुष्ट्या निर्गन्धत्वमिति; गन्धश्च विस्रमित्याहुः| क्षोभयेत्तस्य रक्तमित्यत्र ‘शोषयेत्तस्य भुक्तम्’ इति पाठान्तरमयुक्तं, काकणन्तीप्रकाशस्य हेत्वन्तराभावात्; तस्मादाद्य एव पाठो ज्यायान्, व्याख्यातश्च जेज्जटादिभिः सर्वैरेवायं वातपित्तज उक्तः| दुश्चिकित्स्योऽतिमात्रमिति शोकापनोदं विना केवलेन भेषजेनानुपशमात्| अत एवाह– कष्ट एष प्रदिष्ट इति| वैद्यैर्ब्रह्मादिभिः| गदाधरस्त्वाह– ‘एष’ इत्यनेनैवंसम्प्राप्तिक एव कष्टो न त्वन्यः शोकज इति||९-१०||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

शोकजमाह– तैस्तैर्भावैरित्यादि| धनबन्धुनाशादिभिः, शोचतः शोकं कुर्वतः, अल्पाशनस्य शोकादेवाल्पं भुञ्जानस्य, एतेन धातुक्षयोऽस्य कारणं स्यादित्युक्तम्, एवंविधस्य जन्तोर्बाष्पोद्गतनेत्रनासागलादिगतजलं तत्सहितशोकज ऊष्मा देहतेजो बाष्पोष्मा, स कोष्ठं गत्वा वह्निमाविश्य व्याकुलीकृत्य, अस्य रक्तं क्षोभयति चालयत्यत्युष्णद्रवत्वाभ्यां समानगुणत्वात्, तच्च रक्तं काकणन्तीप्रकाशं गुञ्जाफलसङ्काशमधस्तान्निर्गच्छेत्| पक्तिमाविश्येति पाठान्तरे स एवार्थः| गदाधरस्तु वह्निशब्देन पित्तमाह| तच्च रक्तं विड्विमिश्रं निर्गच्छेत्, अविट् अल्पविट् वा| निर्गन्धं गन्धवद्वेति विकल्पः; पित्तस्य दूषितत्वादतिगन्धता, तस्य नातिदुष्ट्या निर्गन्धत्वमिति| गन्धश्च विस्र इत्याहुः| दुश्चिकित्स्यातिमात्रमिति शोकापनोदनं विना केवलेन भेषजेन न शाम्यति, अत एव शोकोत्पन्नोऽतिसारो विकारो वैद्यैरेष कष्टो दारुणः प्रविष्टः||९-१०||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

आमातीसारमाह– अन्नाजीर्णादित्यादि| अन्नं च तदजीर्णं चेति अन्नाजीर्णम्| अत एवाह क्षारपाणिः– ‘यथाभुक्तमशनमुपविशन्ति’ इति| प्रद्रुता विमार्गगाः| क्षोभयन्तो दूषयन्तः| धातुसङ्घान् रक्तादीन्| मलान् पुरीषादीन्| नैकशो बहुशः||११||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

आमातीसारमाह– अन्नेत्यादि| अन्नं च तदजीर्णं चेति अन्नाजीर्णं, तस्मात् प्रद्रुताः उदीरिताः दोषाः कोष्ठं क्षोभयन्तो दूषयन्तः, कोष्ठशब्देन समस्तमुदरमध्यमुच्यते तत्र गता इत्यर्थः| धातुसङ्घान् रक्तादीन्, मलान्पुरीषादीन्, नैकशो बहुशः, ते नानावर्णं सारयन्ति| भूयसेति पाठान्तरे बहुवेगत्वं सूचितम्| शूलोपेतं शूलयुक्तम्| अत्र पुनः षष्ठ इति सङ्ख्यावचनं नियमार्थं, तेन भयस्नेहाजीर्णविसूचिकार्शोजीर्णादिनिमित्ता अतीसारा न पृथग्गणनीयाः, यतस्ते दोषजेष्वेवान्तर्भूताः| प्रसङ्गादामलक्षणं लिख्यते– “आहारस्य रसः शेषो यो न पक्वोऽग्निलाघवात्| स हेतुः सर्वरोगाणामामभित्यभिधीयते” इति||११||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

सर्वातीसाराणां चिकित्सोपयोगित्वेनामलक्षणं पक्वलक्षणं चाह– संसृष्टमित्यादि| संसृष्टं सम्बद्धम्, एभिर्दोषैर्दुष्टिभिरुक्तवाताद्यतीसारलिङ्गैः| दुष्टयश्चात्र यथासम्भवं व्यस्ताः समस्ताश्च बोद्धव्याः; तेन सर्वातिसाराणां न सान्निपातिकत्वप्रसङ्गः| न्यस्तमप्सु जले क्षिप्तम्; अवसीदति निमज्जति, आमस्य गौरवात्| भृशशब्दः पिच्छिलेनापि सम्बध्यते| दुर्गन्धि विस्रम्| पिच्छिलमामसम्बन्धात्| एतानीति जलनिमज्जनादीनि| लाघवं कोष्ठस्य शरीरस्य च, चकारेण कफशैत्यदुष्ट्यादिकं विनाऽप्यम्बुनिमज्जनं लक्षणमिति समुच्चीयते| यदुक्तम्– “मज्जत्यामा गुरुवाद्विट् पक्वा तूत्प्लवते जले| विनाऽतिद्रवसङ्घातश्लेष्मशैत्यप्रदूषणात्||” इति| अथवा आमलिङ्गवैपरीत्येनैव लाघवे सिद्धे पुनर्लाघवकरणं तत् कफदुष्ट्यादिव्यतिरेकं बोधयतीति||१२-१३||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अथामलक्षणमाह– संसृष्टमित्यादि| संसृष्टं सम्बद्धम्| एभिः पूर्वनिर्दिष्टैर्दोषैर्दुष्टिभिरुक्तवाताद्यतीसारलिङ्गैर्गुरुतरैर्व्याप्तमित्यर्थः| दुष्टयश्चात्र यथासम्भवं व्यस्ताः समस्ताश्च बोद्धव्याः| तेन सर्वातिसाराणां न सान्निपातिकत्वप्रसङ्गः| न्यस्तमप्सु जले क्षिप्तमवसीदति मज्जति आमस्य गौरवात्| भृशशब्दः पिच्छिलेन सम्बध्यते| दुर्गन्धि विस्रं, पिच्छिलम् आमसम्बन्धात्| पक्वलक्षणमाह– एतानि जलनिमज्जनादीनि यस्य पुरीषस्य विपरीतानि– जले प्लवनं, गन्धरहितत्वम्, अपिच्छिलत्वमित्यर्थः| यस्येति मनुष्यस्येति केचिद् व्याख्यानयन्ति| लाघवं कोष्ठस्य शरीरस्य च| चकारात्कफदुष्टं पुरीषं समुच्चीयते| यदुक्तम्– “मज्जत्यामा गुरुत्वाद्विट् पक्वत्वात्प्लवते जले| विनाऽतिद्रवसङ्घाताच्छ्लेष्मशैत्यप्रदूषणात्” इति| ननु कफसंसृष्टं पक्वमपि मलं निमज्जति तत्कथं पक्वकफातीसारज्ञानं? उच्यते, तदितरलक्षणैरेव||१२-१३||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

असाध्यलक्षणान्याह– पक्वेत्यादि| पक्वजाम्बवसङ्काशं पक्वजम्बूफलसदृशवर्णं स्निग्धकृष्णमित्यर्थः| यकृत्खण्डनिभं कृष्णलोहितम्| तनु स्वच्छम्| घृतादीनां मांसधावनतोयान्तानामिवाभाः प्रतिभासो यस्य तत्तथा| वेशवारो “निरस्थिपिशितं पिष्टं दधिक्षारसमन्वितम्|| एलामरिचसंयुक्तं वेशवार इति स्मृतम्||” इत्यादिपरिभाषितमांसप्रकारः| कृष्णमञ्जनप्रख्यम्| एतच्च कृष्णत्वादिकं पित्तातिसारवर्ज्यं बोद्धव्यं, तत्र रूपत्वेन पठितत्वात्| नीलारुणं चाषपक्षवर्णम्| मेचकं मर्दनाञ्जनपिण्डवदीषत्कृष्णरूक्षम्| कर्बूरं नानावर्णं, तच्च स्निग्धं स्नेहद्रवधातुयोगात्| चन्द्रकोपगतं मयूरपिच्छचन्द्रकैरिव धातुस्नेहैरुपगतम्| उक्तं हि करवीराचार्येण– “चन्द्रकैः शिखिपिच्छाभैर्नीलपीतादिराजिभिः| आवृतं वेशवाराम्बुमज्जक्षीरोपमं त्यजेत्||” इति| तदेव घनं धात्वन्तरव्यामिश्रत्वात्| कुणपं शवदुर्गन्धि| मस्तुलुङ्गाभं मस्तुलुङ्गं मस्तकाभ्यन्तरस्नेहः घृतकेति ख्यातं, तत्सदृशम्| कुथितं पूति| तृष्णेत्यादि|– तृष्णादीनां पार्श्वास्थिशूलान्तानां द्वन्द्वं कृत्वा मत्वर्थीय इनिः, तृष्णादियुक्तमित्यर्थः| अत्र सम्मूर्छा मनोमोहः, सम्मोह इन्द्रियमोहः, इत्यपौनरुक्त्यम्| चकाराच्चरकोक्तः (च. चि. अ. १९) सहसोपरतातीसारश्चासाध्यो बोद्धव्यः| पक्ववलीगुदं पक्वा वलयो गुदे यस्य तं पक्ववलीगुदम्| असंवृतगुदं गुदसंवरणाक्षमम्| तमेव क्षीणं बलोपचयरहितम्| दूराध्मातं भृशमाध्मानयुक्तं, तस्य विरेकसाध्यत्वेनातिसारविरुद्धोपक्रमत्वात्; दुरात्मानमिति पाठान्तरे दुष्टान्तःकरणम्, अजितेन्द्रियमिति जेज्जटः| उपद्रुतमतिसारोपद्रवैः शोथादिभिर्युक्तम्| यदुक्तम्– “शोथं शूलं ज्वरं तृष्णां श्वासं कासमरोचकम्| छर्दिं मूर्छां च हिक्कां च दृष्ट्वाऽतीसारिणं त्यजेत्||” इति गुदे पक्वे गतोष्माणमिति गुदपाकारम्भकपित्ते वर्तमानेऽपि गतोष्माणं शीतगात्रं नष्टाग्निं वा| अतिसारकिणम् अतीसारयुक्तम्| “वातातीसाराभ्यां कुक् च||” (पा. अ. अ. ५ पा. सू. १२९) इति कुक्, चादिनिः| विशेषेणेति वचनाद्बालस्याप्यतिसारोऽसाध्य इति बोधयति| यदाह सुश्रुतश्चिकित्सायाम्– “कृच्छ्रश्चायं बालवृद्धेष्वसाध्यः||” (सु. उ. तं. अ. ४०) इति| एतच्चाबलत्वे सति बोद्धव्यम्||१४-१९||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

असाध्यलक्षणमाह– पक्वेत्यादि| भिषक् पक्वजाम्बवसङ्काशादिपुरीषं तथा तृष्णादियुक्तमतिसारिणं पुरुषं च वर्जयेदिति सम्बन्धः| पक्वजाम्बवसङ्काशं पक्वजम्बूफलसदृशवर्णं स्निग्धकृष्णवर्णमित्यर्थः| यकृत्पिण्डनिभं कालखण्डसदृशं कृष्णलोहितमित्यर्थः| तनु स्वच्छम्| घृतादीनां मांसधावनतोयान्तानामिवाभा प्रतिभासो यस्य स तथा| वेसवारो– “निरस्थि पिशितं पिष्टम्” इत्यादिपरिभाषितमांसप्रकारस्तेन मिश्रमम्बु तत्सदृशम्| कृष्णमञ्जनप्रख्यम्| एतच्च कृष्णादिकं पित्तातिसारवर्ज्य बोध्यं, तत्र रूपत्वेन पठितत्वात्| नीलारुणप्रभं चाषपक्षप्रतिभासम्| मेचकं खञ्जनवर्णवदीषत्कृष्णरूक्षम्| कर्बुरं नानाविधवर्णम्| स्निग्धं चिक्कणं, धातुस्नेहयोगात्| चन्द्रकोपगतं मयूरपिच्छचन्द्रकैरिव धातुस्नेहैरुपगतम्| उक्तं च करवीराचार्येण– “चन्द्रकैः शिखिपिच्छाभैर्नीलपीतादिराजिभिः| आवृतं वेसवाराम्बुमज्जक्षीरोपमं त्यजेत्” इति| तत् घनं धात्ववयवमिश्रितत्वात्| कुणपं शवगन्धतुल्यगन्धमित्यर्थः| मस्तुलुङ्गाभं मस्तुलुङ्गो मस्तकाभ्यन्तरगतः स्नेहः| सुगन्धं गन्धयुक्तम्| कुथितं पूति बहुमात्राधिकत्वात्| यादृशमतिसारिणं त्यजेत्तादृशमाह– तृष्णादीनां पार्श्वास्थिशूलान्तानां द्वन्द्वं कृत्वा मत्वर्थीय इनिः, तृष्णादिभिर्युक्तमित्यर्थः| अत्र सम्मूर्छा इन्द्रिय मनोमोहः, पुनः सम्मोह इन्द्रियमोहः, अतो न पौनरुक्त्यम्| अरतिः प्रसिद्धा| पक्ववलीगुदं पक्वा वल्यो गुदे यस्य स तं तथा| प्रलापोऽसम्बद्धभाषणं; तादृशं त्यजेदित्यर्थः| पुनः कीदृशं त्यजेदित्याह– असंवृतगुदं गुदसंवरणाक्षम्| क्षीणं बलोपचयरहितम्| दुरात्मानमित्यन्ये, दुष्टान्तःकरणादजितेन्द्रियमित्यर्थः| उपद्रुतं अतीसारोपद्रवैः शोथादिभिर्युक्तम्| यदाहुः– “तृष्णा दाहोऽरुचिः शोथः पार्श्वशूलोऽरतिर्वमिः| गुदपाकः प्रलापश्च ह्याध्मानं श्वासकासकौ|| मूर्छा हिक्का मदः शूलं बहुवेगो ज्वरस्तथा|” एतैरुपद्रवैर्जुष्टमतिसारिणमुत्सृजेत् इति| अन्यच्च– “हस्तपादाङ्गुलेः सन्धिप्रपाको मूत्रनिग्रहः| पुरीषस्योष्णता चैव मरणायातिसारिणाम्”इति| गुदे पक्वे गतोष्माणमिति गुदपाकारम्भकपित्ते विद्यमानेऽपि गतोष्माणं शीतगात्रं नष्टाग्निं चातिसारिणं त्यजेत्| अत्र श्लोकद्वयं केचन पठन्ति– “श्वासशूलपिपासार्तं क्षीणं ज्वरनिपीडितम्| विशेषेण नरं वृद्धमतीसारो विनाशयेत्|| बाले वृद्धे त्वसाध्योऽयं लिङ्गैरेतैरुपद्रुतः| अपि यूनामसाध्यः स्यादतिदुष्टेषु धातुषु”इति| एतत्तु माधवासङ्ग्रहीतत्वात् मधुकोषकृता च स्वीकृतम्| अतीसारोपद्रवानाह– शोथमित्यादि| सुकरव्याख्यानम्||१४-१९||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

ननु, रक्तजोऽप्यतिसारोऽस्ति तस्य सप्तमत्वापत्तेरुक्तं षट्कं विरुध्यते, इत्याशङ्क्य पैत्तिकस्यैवायमवस्थाविशेष इत्याह– पित्तेत्यादि| पैत्तिकेऽतीसारे विद्यमाने भविष्यति वा पित्तकृन्ति पित्तकारकाणि द्रव्याण्यत्यर्थं प्रभूतमभीक्ष्णं निरन्तरमश्नाति तदा रक्तातीसार उल्बणो महानुपजायत इति सम्बन्धः| अत्र चारुणकृष्णपाण्डुत्वादिना वातादयो दूषका बोद्धव्याः| यदुक्तम्– “दोषलिङ्गेन मतिमान् संसर्गं तत्र लक्षयेत्||” इति| एवं स्नेहाजीर्णविसूचिकाविषार्शःक्रिमिप्रभृतिजन्येष्वतीसारेषु षट्कातिरिक्तत्वं प्रतिक्षिप्तं बोद्धव्यम्, अव्यभिचरितदोषलिङ्गत्वादिति जेज्जटः||२०||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

ननु रक्तजोऽप्यतीसारोऽस्ति तस्य सप्तमत्वप्रसङ्गादुक्तषट्कत्वं विरुध्यत इत्याशङ्क्य पैत्तिकस्यायमवस्थाविशेष इत्याह– पैत्तिकेऽतीसारे विद्यमाने भविष्यति वा पित्तकृन्ति पित्तकारीणि द्रव्याणि अत्यर्थं प्रभूतमभीक्ष्णं निरन्तरमश्नाति तदा रक्तातीसार उल्बणो महानुपजायते इति सम्बन्धः| अत्र चारुणकृष्णपाण्डुत्वादिना वातादयो दोषा दुष्टा बोद्धव्याः| यदुक्तम्– “दोषलिङ्गेन मतिमान्संसर्गं तत्र लक्षयेत्” इति| एवं स्नेहाजीर्णविसूचिकाविर्षाशः कृमिप्रभृतिजन्येष्वप्यतीसारेषु षट्कातिरिक्तत्वं प्रतिक्षिप्तं बोध्यम्, अव्यभिचारितदोषलिङ्गत्वादिति जेज्जटः||२०||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

अथ द्रवसरणादामपक्वलक्षणयोगात् प्रवाहिकातीसारयोः साधर्म्यम्, अतोऽतीसाराधिकारे प्रवाहिकासम्प्राप्तिमाह– वायुरित्यादि| अतीसारे नानाविधद्रवधातुसरणं, प्रवाहिकायां तु कफमात्रसरणमिति भेदः| निचितं बलासमहिताशनस्य सञ्चितं कफं, मलाक्तं पुरीषसहितं, वायुर्वातः, अधस्तान्नुदति गुदेन पातयति| प्रवाहतः प्रवाहणं कुर्वतः| भोजादौ त्वियं विस्रंसीति नाम्ना पठ्यते, पराशर त्वन्तर्ग्रन्थिरिति, हारीतस्तु निश्चारकाख्यामेतां पठति| यदाह– “प्रवाहिकेति सा ज्ञेया कैश्चिन्निश्चारकस्तु सः|” इति||२१||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अथ द्रवसरणादामपक्वलक्षणयोगाच्च प्रवाहिकातिसारयोः साधर्म्यमतोऽतीसाराधिकारे प्रवाहिकासम्प्राप्तिमाह– वायुरित्यादि| अतीसारे नानाद्रवधातुसरणं प्रवाहिकायां तु कफमात्रसरणमिति भेदः| दुष्टो वायुरहिताशनस्य सञ्चितं बलासं श्लेष्माणं मलाक्तं पुरीषसहितमधस्तान्नुदति गुदेन पातयति| प्रवाहमाणस्य प्रवाहणं कुर्वतः, बलासमुपलक्षणं, तेन पित्तं रक्तं वा निचितं ज्ञेयम्| भोजदौ त्वियं विस्रंसीति नाम्ना पठ्यते, पराशरे तु अन्तर्ग्रन्थिरिति, श्रीहारीतस्तु निश्चारकाख्यां पठति, निर्वाहिकेत्येके||२१||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

तस्या वातादिभेदेन रूपमाह– प्रवाहिकेत्यादि| ननु, वायुः प्रवृद्धो निचितं बलासमित्युक्तं तत् कथं वातकृतेति? उच्यते, आधिक्येन व्यपदेशात्| ननु, तथाऽपि पित्तरक्तसम्भवा कुतः? उच्यते– अहिताशनस्येत्युक्तम्, आहारो हि विरुद्धस्तस्यामवस्थायां पित्तं रक्तं च कोपयति, ते च पश्चाद्वातस्यानुबले स्वलिङ्गं यदा दर्शयतस्तदा ताभ्यां व्यपदेशः| स्नेहरूक्षप्रभवा इति स्नेहप्रभवा कफजा, रूक्षप्रभवा वातजा; तुशब्दाच्च तीक्ष्णोष्णप्रभवा पित्तजा रक्तजा च| लिङ्गं वातादिभेदेन लक्षणम्| क्रममामपक्वभेदेन चिकित्साक्रममिति||२२||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

तस्य वातादिभेदेन रूपमाह– प्रवाहिकेत्यादि| वातकृता सशूला भवति, पित्तजा दाहयुक्ता, कफजा कफयुक्ता, सशोणिता सरुधिरा तज्जातत्वात्| तासां हेतुमाह– स्नेहेत्यादि| स्नेहप्रभवा कफजा, रूक्षप्रभवा वातजा| तुशब्दोऽवधारणे| तेन तीक्ष्णोष्णप्रभवा पित्तजा रक्तजा चेति| तासां चतसॄणां अतीसारवदादिशेत्; वातादिभेदेन लिङ्गं लक्षणम्, आमपक्वभेदेन पाचनं, क्रमं चिकित्साक्रममित्यर्थः||२२||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

वातविष्टम्भादुदावर्ताद्वा मलाप्रवृत्तावतीसारनिवृत्तिरिति शङ्कानिरासार्थमतीसारनिवृत्तिलक्षणमाह– यस्येत्यादि| उच्चारं विना यस्य मूत्रं प्रवर्तते, सम्यगिति सम्यक्प्रवृत्या न हीनयोगेनेत्यर्थः| वायुश्च गच्छति, ‘गुदेन’ इति शेषः| स्थितो निवृत्तिं गतः| उदरामयोऽतीसारः, प्रकरणात्| एतेन सम्प्राप्तिभङ्ग उक्तः| अतीसारे हि सम्प्राप्तिरियम्– यन्मूत्रोचितोऽपि द्रवधातुर्गुदेनैव प्रवर्तते, सर्वस्यैवाब्धातोर्गुदप्रवृत्तत्वात्; यदा तु मूत्रमार्गेण प्रवर्तते, तदाऽपि पुरीषप्रवृत्तिसमकालमिति||२३||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

अतीसारनिवृत्तिलक्षणमाह– यस्येत्यादि| यस्यातीसारिण उच्चारं पुरीषं विना मूत्रं प्रवर्तते वायुश्च गच्छतीति ‘गुदेन’ इति शेषः| दीप्ताग्नेः प्रवृद्धजठरानलस्य, अतः सम्यक्पाकात् लघुकोष्ठस्य| तस्यातीसारप्रकरणत्वात् उदरामयोऽतीसारः| स्थितो गतः, निवृत्त इत्यर्थः||२३||

मधुकोश व्याख्या (विजयरक्षित, श्रीकण्ठदत्त कृत)

इति श्रीविजयरक्षितकृतायां मधुकोशव्याख्यायामतीसारनिदानं समाप्तम्||३||

आतङ्कदर्पण व्याख्या (वाचस्पति वैद्य कृत)

इति श्रीवाचस्पतिवैद्यविरचितायां माधवनिदानटीकायामातङ्कदर्पणाभिधायामतीसारनिदानं समाप्तम्||३||