൨൧. അപസ്മാരനിദാനമ്

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

മനോദുഷ്ടിസാധര്മ്യാത് സമാനചികിത്സ്യത്വാദുന്മാദാനന്തരമപസ്മാരാരമ്ഭഃ| തസ്യ നിരുക്തിഃ സുശ്രുതേന കൃതാ– ‘‘സ്മൃതിര്ഭൂതാര്ഥവിജ്ഞാനമപസ്തത്പരിവര്ജനമ്| അപസ്മാര ഇതി പ്രോക്തസ്തതോऽയം വ്യാധിരന്തകൃത്||’’ (സു. ഉ. തം. അ. ൬൧) ഇതി| സ്മൃതിശ്ച ജ്ഞാനോപലക്ഷണം, തേനാനുഭവാഗമോऽപി ബോധ്യഃ| തസ്യ സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– തമഃപ്രവേശ ഇത്യാദി| തമഃപ്രവേശോऽന്ധകാരപ്രവേശ ഇവ ജ്ഞാനാഭാവ ഇത്യര്ഥഃ| സംരമ്ഭോ നേത്രവികൃതിഃ, ഹസ്തപാദാദിക്ഷേപണാദികം ച||൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

മനോദുഷ്ടിസാധര്മ്യാത് സമാനചികിത്സ്യത്വാദുന്മാദാനന്തരമപസ്മാരാരമ്ഭഃ| തസ്യ നിരുക്തിഃ സുശ്രുതേന കൃതാ– “സ്മൃതിര്ഭൂതാര്ഥവിജ്ഞാനമപസ്തത്പരിവര്ജനമ്| അപസ്മാര ഇതി പ്രോക്തസ്തതോऽയം വ്യാധിരന്തകൃത്” ഇതി| സ്മരണാഭാവോ ജലാദൌ പ്രവേശാദിഭിഃ| സുശ്രുതദപസ്മാരസ്യ നിദാനം ലിഖ്യതേ– “മിഥ്യാദിയോഗീന്ദ്രിയാര്ഥകര്മണാമഭിസേവനാത്| വിരുദ്ധമലിനാഹാരവിഹാരകുപിതൈര്മലൈഃ|| വേഗനിഗ്രഹശീലാനാമഹിതാശുചിഭോജിനാമ്| രജസ്തമോഭിഭൂതാനാം ഗച്ഛതാം ച രജസ്വലാമ്|| തഥാ കാമഭയോദ്വേഗക്രോധശോകാദിഭിര്ഭൃശമ്| ചേതസ്യഭിഹതേ പുംസാമപസ്മാരോऽഭിജായതേ||” ഇതി| അസ്യാര്ഥഃ– മിഥ്യാദിയോഗേയുക്താനാമിന്ദ്രിയാര്ഥാനാം കര്മണാം ചാതിസേവനാദിതി ജ്ഞേയം; തത്രേന്ദ്രിയാണാം ശ്രവണസ്പര്ശനദര്ശനരസനഘ്രാണാനാമര്ഥാ വിഷയാഃ ശബ്ദസ്പര്ശരസരൂപഗന്ധാഃ, തേഷാം മിഥ്യാദിസേവനാത്| തത്ര പുരുഷേഷ്ടവിനാശാദിശ്രവണം മിഥ്യായോഗഃ, പടഹാദീനാമതിശബ്ദശ്രവണമതിയോഗഃ, സര്വശോऽശ്രവണമയോഗഃ; അഭിഘാതഭൂതാശുചിസംസ്പര്ശോ മിഥ്യായോഗഃ, അതിമാത്രശീതോഷ്ണാദീനാം സ്പൃശ്യാനാം സ്നാനാഭ്യങ്ഗാദീനാം ചാതിസേവനമതിയോഗഃ, തഥാ സര്വശോऽസേവനമയോഗഃ; തഥാ അതിതേജസാമതിദര്ശനമതിയോഗഃ, സര്വഥാऽനവലോകനമയോഗഃ, സൂക്ഷ്മാദിദര്ശനം മിഥ്യായോഗഃ; രസാനാമത്യാദാനമതിയോഗഃ, അനാദാനമയോഗഃ, തഥാ അയോഗ്യരസാനാമാദാനം മിഥ്യായോഗഃ; തഥാ പൂത്യാദ്യാഘ്രാണം മിഥ്യായോഗഃ, അതിതീക്ഷ്ണാദിഗന്ധാഘ്രാണമതിയോഗഃ, സര്വശോऽഘ്രാണമയോഗഃ; തഥാ കായികകര്മണോ സേവനം മിഥ്യായോഗഃ, അതിസേവനമതിയോഗഃ, സര്വശോऽസേവനമയോഗഃ; തഥാ വാചികകര്മണഃ പരുഷാനൃതാദിവചനം മിഥ്യായോഗഃ, അതിവചനാദികശ്ചാതിയോഗഃ, സര്വശോ മൌനമയോഗഃ; തഥാ മാനസകര്മണഃ ശോകാദി ചിന്തനം മിഥ്യായോഗഃ, അതിമാത്രചിന്തനാദികമതിയോഗഃ, സര്വശോऽചിന്തനമയോഗഃ| മലിനാഹാരഃ പൂതിദ്വിഷ്ടാമേധ്യപര്യുഷിതാഹാരഃ, വിഹാരോऽപി മലിനോ ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടാര്ഥഃ സ്മൃതിഷു വിജ്ഞാതവ്യ ഇതി| വാഗ്ഭടത്സമ്പ്രാപ്തിര്ലിഖ്യതേ– “ഉന്മാദവത്പ്രകുപിതൈശ്ചിത്തദേഹഗതൈര്മലൈഃ| ഹതേ സത്ത്വേ ഹൃദി വ്യാപ്തേ സഞ്ജ്ഞാവാഹിഷു ഖേഷു ച|| തമോവിശന്മൂഢമതിര്ബീഭത്സാഃ കുരുതേ ക്രിയാഃ| ദന്താന് ഖാദന്വമന്ഫേനം ഹസ്തൌ പാദൌ ച വിക്ഷിപന്|| പശ്യന്ന സന്തി രൂപാണി പ്രസ്ഖലന് പതതി ക്ഷിതൌ| വിജിഹ്മാക്ഷിഭ്രുവോ ദോഷവേഗേऽതീതേ പ്രബുധ്യതേ|| കാലാന്തരേണ സ പുനശ്ചൈവമേവ വിചേഷ്ടതേ|” ഇതി| തസ്യ സാമാന്യലക്ഷണമാഹ– തമ ഇത്യാദി|| തമഃപ്രവേശോऽന്ധകാരപ്രവേശ ഇവ ജ്ഞാനാഭാവ ഇത്യര്ഥഃ| സംരമ്ഭോ നേത്രവികൃതിര്ഹസ്തപാദാദിവിക്ഷേപണം ച|| തമഃ പ്രവേശാദിലക്ഷണോ ഘോരോऽപസ്മാരാഖ്യോ ഗദോ ജ്ഞേയഃ| സ ചതുര്വിധ ഇതി വാതാത്പിത്താത്കഫാത്സന്നിപാതാഞ്ചതുര്വിധ ഇതി വിധാനം ദ്വന്ദ്വജപ്രതിഷേധാര്ഥം, ദ്വന്ദ്വജാഭാവസ്തു വ്യാധിസ്വഭാവാത്||൧||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൂര്വരൂപമാഹ– ഹൃത്കമ്പ ഇത്യാദി| ശൂന്യതാ ഹൃദയസ്യൈവ| ധ്യാനം ജിഹ്മായനമ്| അത്ര മൂര്ഛാ മനോമോഹഃ, പ്രമൂഢതാ ഇന്ദ്രിയമോഹഃ||൨||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പ്രാഗ്രൂമാഹ– ഹൃദിത്യാദി| തസ്മിന്നപസ്മാരേ ഭവിഷ്യതി സതി ഹൃത്കമ്പാദീനി പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി| ശൂന്യതാ ഹൃദയസ്യൈവ| ധ്യാനം ജിഹ്മായനമ്| അത്ര മൂര്ഛാ മനോമോഹഃ, പ്രമൂഢതാ ഇന്ദ്രിയമോഹഃ||൨||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

വാതികലക്ഷണമാഹ– കമ്പത ഇത്യാദി| ശ്വസിതി ഖരശ്വാസോ ഭവതി| രൂപാണീതി പ്രാണിനഃ, ‘നീലോ മാമനുധാവതി’ ഇതി സുശ്രുതവചനാത്, ഏവം പൈത്തികേ “പീതോ മാമനുധാവതി” ഇതി, ഏവം ശ്ലൈഷ്മികേ “ശ്വേതോ മാമനുധാവതി” (സു. ഉ. തം. അ. ൬൧) ഇതി||൩||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതാപസ്മാരലക്ഷണമാഹ– കമ്പതേ ഇത്യാദി| അനിലാത് തഥാ ദന്താന് ദശതി, തഥാ ഫേനമുദ്വമതി, തഥാ ശ്വസിതി ഖരശ്വാസോ ഭവതി, പരുഷാരുണകൃഷ്ണാനി രൂപാണി പശ്യേത്; രൂപാണീതി പുരുഷാഃ പ്രാണിനഃ, ‘നീലോ മാമനുധാവതി’ ഇതി സുശ്രുതവചനാത്; ഏവം പൈത്തികേऽപി ‘പീതോ മാമനുധാവതി’ ഇതി ശ്ലൈഷ്മികേ”– ശുക്ലോ മാമനുധാവതി” ഇതി||൩||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

പൈത്തികലക്ഷണമാഹ– പീതേത്യാദി| പീതാസൃഗ്രൂപദര്ശക ഇതി പീതലോഹിതവര്ണസമസ്തവസ്തുദര്ശീ| സതൃഷ്ണേത്യാദി സതൃഷ്ണശ്ചാസാവുഷ്ണശ്ചേതി സതൃഷ്ണോഷ്ണഃ, സതൃഷ്ണോഷ്ണശ്ചാസാവനലവ്യാപ്തലോകദര്ശീ ചേതി സമാസഃ||൪||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

പൈത്തികമാഹ– പീതേത്യാദി| പൈത്തികഃ പിത്താപസ്മാരയുക്തഃ പുരുഷഃ പീതഫേനാങ്ഗവക്ത്രാക്ഷോ ഭവതി| പീതാസൃഗ്രൂപദര്ശന ഇതി പീതലോഹിതവര്ണസമസ്തവസ്തുദര്ശനഃ| സതൃഷ്ണേത്യാദി സതൃഷ്ണശ്ചാസാവുഷ്ണശ്ചേതി സതൃഷ്ണോഷ്ണഃ, സതൃഷ്ണോഷ്ണശ്ചാസാവനലവ്യാപ്തലോകദര്ശീ ചേതി സമാസഃ||൪||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികലക്ഷണമാഹ– ശുക്ലേത്യാദി| ഹൃഷ്ടാങ്ഗജോ ഹൃഷ്ടരോമാ| ചിരാദിത്യനേനൈവ വാതപിത്തയോരചിരേണ വേഗമോക്ഷ ഇതി സൂചയതി||൫||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ശ്ലൈഷ്മികലക്ഷണമാഹ– ശുക്ല ഇത്യാദി| ശ്ലൈഷ്മികോ നരഃ ശുക്ലഫേനാങ്ഗവക്ത്രാക്ഷോ ഭവതി| ശീതഹൃഷ്ടാങ്ഗജ ഇതി ശീതഃ ശീതഗാത്രഃ| തഥാ ഹൃഷ്ടാങ്ഗജോ ഹൃഷ്ടരോമാ| ചിരാദിത്യനേന വാതപിത്തയോരചിരേണ വേഗമോക്ഷ ഇതി സൂചയതി| കൃഷ്ണപീതശുക്ലദര്ശനം വാതാദീനാം പ്രഭാവോ ന തു പൈശാചാദികം രൂപമഭിപ്രേതമ്||൫||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

സാന്നിപാതികലക്ഷണമാഹ– സര്വൈരിത്യാദി| സ ചേതി സ സാന്നിപാതികഃ ക്ഷീണസ്യൈകദോഷജോऽപ്യസാധ്യഃ| ഏവമനവശ്ച ബോധ്യഃ| പ്രസ്ഫുരന്തം പ്രകമ്പന്തമ്| നേത്രാഭ്യാം ച വികുര്വാണമിതി നേത്രാഭ്യാം വികൃതിമാസാദയന്തമ്||൬-൭||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

സന്നിപാതജമാഹ– സര്വൈരിത്യാദി| ഏതൈഃ സര്വൈസ്ത്രിഭിഃ സമസ്തൈശ്ച ലിങ്ഗൈസ്ത്രിദോഷജഃ സാന്നിപാതികോ ജ്ഞേയഃ| സ ചേതി സാന്നിപാതികഃ| ക്ഷീണസ്യൈകദോഷജോऽപ്യസാധ്യഃ| ഏവമനവശ്ച ബോധ്യഃ| അസാധ്യമാഹ– വിസ്ഫുരന്തമിതി| വിസ്ഫുരന്തം പ്രകമ്പന്തമ്| ‘ബഹുശോऽപ്യപസ്മരന്തം തു’ ഇതി പാഠാന്തരം; ബഹുശോ ബഹൂന് വാരാനപസ്മരന്തമപസ്മാരവേഗവന്തമ്| ക്ഷീണം ‘പുരുഷമ്’ ഇതി ശേഷഃ| നേത്രാഭ്യാം ച വികുര്വാണമിതി നേത്രാഭ്യാം വികൃതിമാസാദയന്തമ്| ഇത്ഥമ്ഭൂതം പുരുഷമപസ്മാരവേഗാദ്യുപദ്രവസഹിതമപസ്മാരോ വിനാശയേദിതി സമ്ബന്ധഃ||൬-൭||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

അപസ്മാരപ്രകോപകാലമാഹ– പക്ഷാദിത്യാദി| പക്ഷാത് പൈത്തികഃ, ദ്വാദശാഹാദ്വാതികഃ, മാസാത് ശ്ലൈഷ്മികഃ| ദ്വാദശാഹാനന്തരം പക്ഷേ വക്തവ്യേ തത്പൂര്വം പക്ഷാഭിധാനം, തേനാതോऽധികകാലേനാപി വേഗം കരോതീത്യാഹുഃ| കിഞ്ചിദഥാന്തരമിതി ഉക്തകാലേഭ്യോऽര്വാഗപി ദോഷതാരതമ്യാദിതി| നനു, വേഗം കൃത്വാ അപസ്മാരാരമ്ഭകോ ദോഷോऽസ്ത്യേവ തത് കുതഃ സര്വദാ വേഗം ന കുരുതേ? ദ്വാദശാഹാദിഷ്വേവ കുരുത ഇത്യാഹ– ദേവേ വര്ഷതീത്യാദി| അയമഭിസന്ധിഃ– തേജോऽവനീപവനപയഃസനാഥം വിദ്യമാനമപി ബീജം കാലവിശേഷ ഏവാങ്കുരം ജനയതി, കാലവിശേഷസ്യ അപി സഹകാരിത്വാത്; തഥാ ഗതസ്യാപ്യപസ്മാരസ്യ പുനരുദ്ഭവഃ സമ്ഭവതി| ശരദീതി തത്കാലോചിതബീജാഭിപ്രായേണ, തേന കാനിചിദ്ബീജാനി വര്ഷാസ്വപി ഭവന്തീതി| അയം ച ന്യായഃ ചാതുര്ഥികജ്വരാദിഷ്വപി ബോധ്യഃ||൮-൯||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

വാതാദിജനിതാപസ്മാരവേഗദിനനിയമലക്ഷണമാഹ– പക്ഷാദിത്യാദി| മലാ വാതാദയഃ കുപിതാഃ സന്തഃ അപസ്മാരായ പക്ഷാദഥ വാ ദ്വാദശാഹാന്മാസാദ്വാ വേഗം കുര്വന്തി| പക്ഷാത്പൈത്തികഃ, ദ്വാദശാഹാദ്വാതികഃ, മാസാത് ശ്ലൈഷ്മികഃ; ദ്വാദശാഹാദനന്തരം പക്ഷേ വക്തവ്യോ യത്പക്ഷാഭിധാനം പ്രഥമം തേനാതോऽധികകാലേऽപി വേഗം കരോതീത്യാഹുഃ| കിഞ്ചിദഥാന്തരമിതി ഉക്തകാലേഭ്യോऽര്വാഗപി ദോഷതാരതമ്യാദിതി| നനു, വേഗം കൃത്വാ അപസ്മാരാരമ്ഭകോ ദോഷോऽസ്ത്യേവ തത്കുതഃ സര്വദാ വേഗം ന കുരുതേ ദ്വാദശാഹാദിഷ്വേവ കുരുത ഇത്യത ആഹ– ദേവ ഇത്യാദി| അയമഭിസന്ധിഃ– തേജോऽവനീപവനതോയസനാഥം വിദ്യമാനമപി ബീജം കാലവിശേഷ ഏവാങ്കുരം ജനയതി, കാലവിശേഷസ്യാപി സഹകാരിത്വാത്; തഥാऽऽഗതസ്യാപ്യപസ്മാരസ്യ പുനരുദ്ഭവഃ സമ്ഭവതി| ശരദീതി തത്കാലനിയതബീജാഭിപ്രായേണ, തേന കാനിചിദ്വര്ഷാദിഷ്വപി ജനയന്തീതി| അയം ന്യായശ്ചാതുര്ഥികജ്വരാദിഷ്വപി ബോധ്യ ഇതി| അഥ ഡല്ലണാഭിപ്രായഃ– യഥാ വര്ഷത്യപി ദേവേ ഭൂമാവുപ്താനി കാനിചിദ്ബീജാനി ശരദ്യേവ പ്രവിരോഹന്തി, തഥാ സര്വരോഗബീജാനാം വാതാദീനാം കദാചിത് കസ്യചിദപസ്മാരാദിവ്യാധിവിശേഷസ്യ നിദാനാദിസങ്ഗമേऽപി സന്ദൂഷ്യാദിസമുദായേനൈവ സമുദ്ഭവോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| അന്യേ ത്വന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി– നനു, സഞ്ചയാദിക്രമേണോപയോഗോ ദോഷാണാം തദാ പുനഃ കഥമല്പേനൈവ കാലേന തദ്വികാരോദ്ഗമഃ സ്യാദിത്യത്രാഹ– ദേവേऽവര്ഷതീത്യാദി| അവര്ഷത്യപി ദേവേ യഥാ ശരത്കാലേ ഭൂമൌ സ്തിമിതത്വാത് കാനിചിദ്ബീജാനി പ്രരോഹന്ത്യേവ, തഥാ അല്പേനാപി കാലേന ശരീരസ്ഥാ ദോഷാഃ കിഞ്ചിദുപചിതാ വികാരം ജനയന്തീതി||൮-൯||

മധുകോശ വ്യാഖ്യാ (വിജയരക്ഷിത, ശ്രീകണ്ഠദത്ത കൃത)

ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമപസ്മാരനിദാനം സമാപ്തമ്||൨൧||

ആതങ്കദര്പണ വ്യാഖ്യാ (വാചസ്പതി വൈദ്യ കൃത)

ഇതി ശ്രീവാചസ്പതിവൈദ്യവിരചിതായാം മാധവനിദാനവ്യാഖ്യായാമാതങ്കദര്പണാഖ്യായാമപസ്മാരനിദാനമ്||൨൧||