Adhikarana ಅಪಸ್ಮಾರಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ, ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಚ (೧) · Śloka ೧
ಅಥಾಪಸ್ಮಾರನಿದಾನಮ್ | (ಚಿನ್ತಾಶೋಕಾದಿಭಿರ್ದೋಷಾಃ ಕ್ರುದ್ಧಾ ಹೃತ್ಸ್ರೋತಸಿ ಸ್ಥಿತಾಃ | ಕೃತ್ವಾ ಸ್ಮೃತೇರಪಧ್ವಂಸಮಪಸ್ಮಾರಂ ಪ್ರಕುರ್ವತೇ) | ತಮಃಪ್ರವೇಶಃ ಸಂರಮ್ಭೋ ದೋಷೋದ್ರೇಕಹತಸ್ಮೃತೇಃ | ಅಪಸ್ಮಾರ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯೋ ಗದೋ ಘೋರಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ ||೧||
View original
अथापस्मारनिदानम् | (चिन्ताशोकादिभिर्दोषाः क्रुद्धा हृत्स्रोतसि स्थिताः | कृत्वा स्मृतेरपध्वंसमपस्मारं प्रकुर्वते) | तमःप्रवेशः संरम्भो दोषोद्रेकहतस्मृतेः | अपस्मार इति ज्ञेयो गदो घोरश्चतुर्विधः ||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)
ಮನೋದುಷ್ಟಿಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಾದುನ್ಮಾದಾನನ್ತರಮಪಸ್ಮಾರಾರಮ್ಭಃ| ತಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಃ ಸುಶ್ರುತೇನ ಕೃತಾ– ‘‘ಸ್ಮೃತಿರ್ಭೂತಾರ್ಥವಿಜ್ಞಾನಮಪಸ್ತತ್ಪರಿವರ್ಜನಮ್| ಅಪಸ್ಮಾರ ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಸ್ತತೋಽಯಂ ವ್ಯಾಧಿರನ್ತಕೃತ್||’’ (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೧) ಇತಿ| ಸ್ಮೃತಿಶ್ಚ ಜ್ಞಾನೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನಾನುಭವಾಗಮೋಽಪಿ ಬೋಧ್ಯಃ| ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಮಃಪ್ರವೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಮಃಪ್ರವೇಶೋಽನ್ಧಕಾರಪ್ರವೇಶ ಇವ ಜ್ಞಾನಾಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಂರಮ್ಭೋ ನೇತ್ರವಿಕೃತಿಃ, ಹಸ್ತಪಾದಾದಿಕ್ಷೇಪಣಾದಿಕಂ ಚ||೧||
ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)
ಮನೋದುಷ್ಟಿಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಸಮಾನಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಾದುನ್ಮಾದಾನನ್ತರಮಪಸ್ಮಾರಾರಮ್ಭಃ| ತಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಃ ಸುಶ್ರುತೇನ ಕೃತಾ– “ಸ್ಮೃತಿರ್ಭೂತಾರ್ಥವಿಜ್ಞಾನಮಪಸ್ತತ್ಪರಿವರ್ಜನಮ್| ಅಪಸ್ಮಾರ ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಸ್ತತೋಽಯಂ ವ್ಯಾಧಿರನ್ತಕೃತ್” ಇತಿ| ಸ್ಮರಣಾಭಾವೋ ಜಲಾದೌ ಪ್ರವೇಶಾದಿಭಿಃ| ಸುಶ್ರುತದಪಸ್ಮಾರಸ್ಯ ನಿದಾನಂ ಲಿಖ್ಯತೇ– “ಮಿಥ್ಯಾದಿಯೋಗೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಕರ್ಮಣಾಮಭಿಸೇವನಾತ್| ವಿರುದ್ಧಮಲಿನಾಹಾರವಿಹಾರಕುಪಿತೈರ್ಮಲೈಃ|| ವೇಗನಿಗ್ರಹಶೀಲಾನಾಮಹಿತಾಶುಚಿಭೋಜಿನಾಮ್| ರಜಸ್ತಮೋಭಿಭೂತಾನಾಂ ಗಚ್ಛತಾಂ ಚ ರಜಸ್ವಲಾಮ್|| ತಥಾ ಕಾಮಭಯೋದ್ವೇಗಕ್ರೋಧಶೋಕಾದಿಭಿರ್ಭೃಶಮ್| ಚೇತಸ್ಯಭಿಹತೇ ಪುಂಸಾಮಪಸ್ಮಾರೋಽಭಿಜಾಯತೇ||” ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ– ಮಿಥ್ಯಾದಿಯೋಗೇಯುಕ್ತಾನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಚಾತಿಸೇವನಾದಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ; ತತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಶ್ರವಣಸ್ಪರ್ಶನದರ್ಶನರಸನಘ್ರಾಣಾನಾಮರ್ಥಾ ವಿಷಯಾಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರಸರೂಪಗನ್ಧಾಃ, ತೇಷಾಂ ಮಿಥ್ಯಾದಿಸೇವನಾತ್| ತತ್ರ ಪುರುಷೇಷ್ಟವಿನಾಶಾದಿಶ್ರವಣಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಪಟಹಾದೀನಾಮತಿಶಬ್ದಶ್ರವಣಮತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಶೋಽಶ್ರವಣಮಯೋಗಃ; ಅಭಿಘಾತಭೂತಾಶುಚಿಸಂಸ್ಪರ್ಶೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಅತಿಮಾತ್ರಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಸ್ಪೃಶ್ಯಾನಾಂ ಸ್ನಾನಾಭ್ಯಙ್ಗಾದೀನಾಂ ಚಾತಿಸೇವನಮತಿಯೋಗಃ, ತಥಾ ಸರ್ವಶೋಽಸೇವನಮಯೋಗಃ; ತಥಾ ಅತಿತೇಜಸಾಮತಿದರ್ಶನಮತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಥಾಽನವಲೋಕನಮಯೋಗಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಿದರ್ಶನಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ; ರಸಾನಾಮತ್ಯಾದಾನಮತಿಯೋಗಃ, ಅನಾದಾನಮಯೋಗಃ, ತಥಾ ಅಯೋಗ್ಯರಸಾನಾಮಾದಾನಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ; ತಥಾ ಪೂತ್ಯಾದ್ಯಾಘ್ರಾಣಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗನ್ಧಾಘ್ರಾಣಮತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಶೋಽಘ್ರಾಣಮಯೋಗಃ; ತಥಾ ಕಾಯಿಕಕರ್ಮಣೋ ಸೇವನಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಅತಿಸೇವನಮತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಶೋಽಸೇವನಮಯೋಗಃ; ತಥಾ ವಾಚಿಕಕರ್ಮಣಃ ಪರುಷಾನೃತಾದಿವಚನಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಅತಿವಚನಾದಿಕಶ್ಚಾತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಶೋ ಮೌನಮಯೋಗಃ; ತಥಾ ಮಾನಸಕರ್ಮಣಃ ಶೋಕಾದಿ ಚಿನ್ತನಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ಅತಿಮಾತ್ರಚಿನ್ತನಾದಿಕಮತಿಯೋಗಃ, ಸರ್ವಶೋಽಚಿನ್ತನಮಯೋಗಃ| ಮಲಿನಾಹಾರಃ ಪೂತಿದ್ವಿಷ್ಟಾಮೇಧ್ಯಪರ್ಯುಷಿತಾಹಾರಃ, ವಿಹಾರೋಽಪಿ ಮಲಿನೋ ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಾರ್ಥಃ ಸ್ಮೃತಿಷು ವಿಜ್ಞಾತವ್ಯ ಇತಿ| ವಾಗ್ಭಟತ್ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಲಿಖ್ಯತೇ– “ಉನ್ಮಾದವತ್ಪ್ರಕುಪಿತೈಶ್ಚಿತ್ತದೇಹಗತೈರ್ಮಲೈಃ| ಹತೇ ಸತ್ತ್ವೇ ಹೃದಿ ವ್ಯಾಪ್ತೇ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಾಹಿಷು ಖೇಷು ಚ|| ತಮೋವಿಶನ್ಮೂಢಮತಿರ್ಬೀಭತ್ಸಾಃ ಕುರುತೇ ಕ್ರಿಯಾಃ| ದನ್ತಾನ್ ಖಾದನ್ವಮನ್ಫೇನಂ ಹಸ್ತೌ ಪಾದೌ ಚ ವಿಕ್ಷಿಪನ್|| ಪಶ್ಯನ್ನ ಸನ್ತಿ ರೂಪಾಣಿ ಪ್ರಸ್ಖಲನ್ ಪತತಿ ಕ್ಷಿತೌ| ವಿಜಿಹ್ಮಾಕ್ಷಿಭ್ರುವೋ ದೋಷವೇಗೇಽತೀತೇ ಪ್ರಬುಧ್ಯತೇ|| ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಸ ಪುನಶ್ಚೈವಮೇವ ವಿಚೇಷ್ಟತೇ|” ಇತಿ| ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಮ ಇತ್ಯಾದಿ|| ತಮಃಪ್ರವೇಶೋಽನ್ಧಕಾರಪ್ರವೇಶ ಇವ ಜ್ಞಾನಾಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಂರಮ್ಭೋ ನೇತ್ರವಿಕೃತಿರ್ಹಸ್ತಪಾದಾದಿವಿಕ್ಷೇಪಣಂ ಚ|| ತಮಃ ಪ್ರವೇಶಾದಿಲಕ್ಷಣೋ ಘೋರೋಽಪಸ್ಮಾರಾಖ್ಯೋ ಗದೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಸ ಚತುರ್ವಿಧ ಇತಿ ವಾತಾತ್ಪಿತ್ತಾತ್ಕಫಾತ್ಸನ್ನಿಪಾತಾಞ್ಚತುರ್ವಿಧ ಇತಿ ವಿಧಾನಂ ದ್ವನ್ದ್ವಜಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಂ, ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಭಾವಸ್ತು ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್||೧||