௧. மதநகல்பஃ

சிகித்ஸிதஸ்தாநே து தத்ர தத்ர விஹிதவமநவிரேசநயோஃ ப்ரயோகாந் விஸ்தரேணாபிதாதுஂ சிகித்ஸாதிகதயோகஸ்தாநரூபகல்பஸ்தாநமுச்யதே| யத்யபி சிகித்ஸாயாஂ பஸ்தேரபி ப்ரதிபாதிதத்வாத்பஸ்த்யபிதாயகஂ ஸித்திஸ்தாநமபி சிகித்ஸாங்கதயாऽபிதாதவ்யஂ, ததாऽபி பஞ்சகர்மணாமௌத்ஸர்கிகப்ரவத்தௌ வமநவிரேசநபூர்விகைவ பஸ்திகர்மப்ரவத்திர்பவதீதி கத்வா வமநவிரேசநாபிதாயகஂ கல்பஸ்தாநமேவ பஸ்த்யபிதாயகஸித்திஸ்தாநாதக்ரேऽபிதீயதே| வமநவிரேசநாநாஂ கல்பாஸ்திஷ்டந்த்யஸ்மிந்நிதி கல்பஸ்தாநம்| கல்பாபிதாநேऽபி விரேசநஸ்யௌத்ஸர்கிகப்ரவத்தௌ வமநபூர்விகைவ ப்ரவத்திர்பவதீதி வமநபூர்வகத்வாத்விரேசநஸ்ய வமநகல்பா ஏவாக்ரேऽபிதாதவ்யாஃ| வமநகல்பேஷ்வபி வமநத்ரவ்யஶ்ரேஷ்டத்வாந்மதநபலஸ்யைவாதௌ கல்போऽபிதீயதே; ஶ்ரேஷ்டத்வஂ ச மதநபலஸ்ய ‘வமநத்ரவ்யாணாஂ மதநபலாநி ஶ்ரேஷ்டதமாந்யாசக்ஷதேऽநபாயித்வாத்’ இத்யநேநாத்ரைவ வக்ஷ்யதி||௧-௨||

கல்பார்தஂ தர்ஶயந்நாஹ- அத கல்வித்யாதி| அதஶப்தஃ ப்ராக்ப்ரஸ்துதே| கலுஶப்தஃ ப்ரகாஶநே| வமநவிரேசநார்தமிதி வமநநிமித்தஂ விரேசநநிமித்தஂ ச| வமநவிரேசநத்ரவ்யாணாமிதி மதநபலாதித்ரிவதாதீநாம்| அந்யைரிதி ஸுராஸௌவீரகாத்யைஃ கோவிதாராதிப்ரகாரைஶ்ச| அந்யைரித்யஸ்ய விஶேஷணஂ- ஸுகோபபோகதமைரிதி| அத்ர ஸுகாயோபபோகோ யேஷாஂ தே ஸுகோபபோகாஃ, ந ததாத்வஸுக உபபோகோ யேஷாஂ தே ஸுகோபபோகாஃ, ததாஹி ததாத்வேऽஸுகோபபோகாநாஂ கோவிதாராதீநாமக்ரஹணஂ ஸ்யாத்| கல்பநார்தமிதி பதஸ்ய க்ரியயா ஸம்பந்தமதர்ஶயித்வைவ தத்வ்யாக்யாநப்ரத்யயநார்தஂ வ்யாகரோதி பேதார்தஂ விபாகார்தஂ சேத்யர்த இதி; தத்ர பேதார்தமிதி வமநவிரேசநத்ரவ்யப்ரயோகபேதார்தஂ, தே ச ப்ரயோகபேதாஃ “த்ரயஸ்த்ரிஂஶத்யோகஶதஂ ப்ரணீதஂ பலேஷு” (ஸூ.அ.௪) இத்யாதிகாஃ; விபாகார்தமிதி அத்ர ‘பலபிப்பலீநாஂ த்வௌ பாகௌ கோவிதாராதிகஷாயேண’, இத்யாதிவக்ஷ்யமாணத்ரவ்யவிபாகார்தம்| உபோத்காதஂ ஸமாப்ய ப்ரகதமாஹ- தத்யோகாநாமிதி; வமநவிரேசநத்ரவ்யப்ரயோகாணம்| க்ரியாயா இதிகர்தவ்யதாயா விதிஃ க்ரியாவிதிஃ, ஸ்வரஸாதிரூபதயா கரணாநீதி யாவத்; தஸ்ய க்ரியாவிதேர்விஶேஷணஂ- ஸுகோபாயஸ்யேதி; ஸுகார்தஃ ஸுகோ வா உபாயோ யஸ்ய ஸ ஸுகோபாயஃ, தஸ்ய ஸம்யகுபகல்பநார்தமிதி ஸம்யகுபதேஶார்தம்||௩||

வமநவிரேசநஶப்தார்தஂ விபஜதே- தத்ரேத்யாதி| ஊர்த்வஂ முகேந தோஷநிர்ஹரணஂ பஜத இதி ஊர்த்வபாகம்| அதோ குதேந தோஷநிர்ஹரணஂ பஜத இதி அதோபாகம்| வமநவிரேசநயோரபி கதாசித்விரேசநஸஞ்ஜ்ஞாஂ ஷட்விரேசநஶதாஶ்ரிதீயோக்தாஂ தர்ஶயந்நாஹ- உபயமபீத்யாதி| ந சைவஂ ஸதி வமநவிரேசநவந்நிரூஹேऽபி விரேசநஸஞ்ஜ்ஞாப்ரஸக்திருத்பாவநீயா , யதஃ பங்கஜஶப்தவதியஂ விரேசநஸஞ்ஜ்ஞா வமநவிரேசநயோரேவ யோகரூட்யா வர்ததே||௪||

ஸம்ப்ரதி த்வயோரபி வமநவிரேசநத்ரவ்யயோஃ ஸாதாரணோஷ்ணதீக்ஷ்ணத்வாதிகுணயோககததோஷவிஷ்யந்தநாதிஸாதாரணகார்யதர்ஶநபூர்வகமக்நிவாய்வாத்மகத்வாதிவிஶிஷ்டதர்மயோககதஂ விஶிஷ்டஂ ச கார்யஂ வமநவிரேசநரூபஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ரோஷ்ணேத்யாதி| உஷ்ணமிதி உஷ்ணவீர்யம்| ஸ்வவீர்யேணேதி ஸ்வப்ரபாவேண| தமநீரநுஸத்யேதி ஸகலதேஹகதா தமநீரநுஸத்ய; ஸகலதேஹகததமந்யநுஸரணஂ ச வீர்யேண ஜ்ஞேயஂ, ந ஸாக்ஷாத்| ஆக்நேயத்வாத்விஷ்யந்தயந்தீதி விலீநஂ குர்வந்தி| விச்சிந்தந்தி சிந்நஂ குர்வந்தி| பரிப்லவந் இதஸ்ததோ கச்சந்| அஸஜ்ஜந்நிதி ந க்வசிதபி ஸங்கஂ கச்சந்| அணுப்ரவணபாவாதிதி அணுத்வாத் ப்ரவணபாவாச்ச; ப்ரவணத்வமிஹ கோஷ்டகமநோந்முகத்வம், அணுத்வஂ ச அணுமார்கஸஞ்சாரித்வம்| உதாநப்ரணுந்ந இதி உதாநவாயுப்ரேரிதஃ| அக்நிவாய்வாத்மகத்வாதிதி அக்நிவாயூத்கர்ஷவத்த்வாத்| ஊர்த்வபாகப்ரபாவாதிதி ஊர்த்வபாகதோஷஹரத்வரூபப்ரபாவாத்| ஏவஂ ஸலிலபதிவ்யாத்மகத்வமபி வ்யாக்யேயம்| உபயதஶ்சேதி ஊர்த்வமதஶ்ச க்ஷிப்யத இத்யர்தஃ| உபயகுணத்வாதிதி அக்நிவாய்வாத்மகத்வாத் ஸலிலபதிவ்யாத்மகத்வாதூர்த்வாதோபாகப்ரபாவாச்சேத்யர்தஃ| இதி லக்ஷணோத்தேஶ இதி அநந்தரக்ரந்தேந வமநவிரேசநத்ரவ்யஸ்வரூபாபிதாநஂ கதமித்யர்தஃ| அத்ர ச ப்ரகரணே ஸாமாந்யேநைவ வமநவிரேசநத்ரவ்யாணாம் ‘ஆக்நேயத்வாத்விஷ்யந்தயந்தி’ இத்யநேநாக்நேயத்வஂ ப்ரதிபாதிதஂ; புநஶ்ச விஶேஷேண ‘அக்நிவாய்வாத்மகத்வாத்’ இதி பதேந வமநத்ரவ்யஸ்யாக்ந்யாத்மகத்வஂ ப்ரதிபாத்யதே; தேந, ஸாமாந்யே விஶேஷே ச வமநத்ரவ்யாணாமாக்நேயத்வப்ரதிபாதநாத் ப்ரகஷ்டமாக்நேயத்வஂ பவதி; விரேசநத்ரவ்யாணாஂ து ஸாமாந்யோக்தாக்நேயத்வஸம்பந்தாத் விஶேஷகுணகதநப்ரஸ்தாவே ச ஸலிலபதிவ்யாத்மகத்வாபிதாநாத்வமநத்ரவ்யாபேக்ஷயாऽபகஷ்டமாக்நேயத்வஂ பவதி| ததாஹி ஸுஶ்ருதேऽபி வமநவிரேசநயோரப்யாக்நேயத்வமுக்தஂ- “ஸரத்வ-ஸௌக்ஷ்ம்ய-தைக்ஷ்ண்யௌஷ்ண்ய-விகாஶித்வைர்விரேசநம்| வமநஂ ச ஹரேத்தோஷாந் ப்ரகத்யா கதமந்யதா” (ஸு.சி.அ.௩௩) இத்யநேந| யச்சாத்ரோச்யதே-வமநஂ யத்யூர்த்வபாகஹரத்வப்ரபாவாதூர்த்வயதி, ததாऽக்நிவாய்வாத்மகத்வாதிதி ஹேதுவர்ணநஂ ந யுஜ்யதே; யதஃ, யத் ஸோபபத்திகஂ கார்யஂ ந பவதி தத் ப்ரபாவகதமிதி வ்யபதிஶ்யதே; உக்தஂ ஹி- “ப்ரபாவோऽசிந்த்ய உச்யதே” (ஸூ.அ.௨௬) இதி| தந்ந, யதஃ ப்ரபாவஸ்யைவேஹ வமநகார்யே வாய்வக்ந்யாத்மககுணதயா வாய்வக்ந்யாத்மகத்வஂ ஹேதுருபத(தி)ஶ்யதே, ந து வாய்வக்ந்யாத்மகத்வஂ ஸ்வதந்த்ரோ வமநஹேதுஃ; ததாஹி ஸதி யதந்யதபி வாய்வக்ந்யாத்மகமூர்த்வபாகதோஷஹரத்வப்ரபாவரஹிதஂ, ததபி வமநகரஂ ஸ்யாத்; யதா- கடுகரஸே த்ரவ்யே தத் ஸ்யாத்; தஸ்மாத் ப்ரபாவகுணதயைவ ஹேதுவர்ணநம்| ஏவஂ விரேசநத்ரவ்யேऽபி பூர்வபக்ஷஸித்தாந்தாவநுஸர்தவ்யௌ||௫||

ஸம்ப்ரதி கல்பஸ்தாநவக்தவ்யதயா ஷட்விரேசநப்ரயோகஶதாந்யநதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தரப்ரயோகோபதர்ஶநபூர்வகஂ ப்ரதிஜாநீதே- தத்ர பலேத்யாதிநா ஷட்விரேசநயோகஶதாநி வ்யாக்யாஸ்யாம இத்யந்தேந| தத்ர கதவேதநாந்தாநாஂ விச்சேதபாடேந வமநப்ரயோகப்ரயோஜ்யத்வஂ, ஶ்யாமாதீநாஂ விரேசநப்ரயோகப்ரயோஜ்யத்வஂ ச தர்ஶயதி| அத்ரைவ வமநே விரேசநே சைகைகேஷாஂ புநர்வஸ்தூநாஂ மதநபலாதீநாஂ ஶ்யாமாதீநாஂ ச பஹவஃ ப்ரயோகா அபிதீயந்தே, ந புநரேகைகமேவ த்ரவ்யஂ வமநகாரகஂ விரேசநகாரகஂ வா; ஸ்வல்பஸங்க்யாப்ரயோகேண க்ரஹணஸுகதா வமநவிரேசநயோகஸ்ய பவதி, கார்யஂ ச ஸித்யதீத்யாஶங்க்யாஹ- நாநாவிதேத்யாதி யாவத்ரோகாவஸ்தாதீநாஂ நாநாப்ரபாவவத்த்வாச்சேதி| அஸ்யார்தஃ- யஸ்மாந்நாநாவிததேஶகாலஸம்பவாஃ, நாநாவிதாஸ்வாதாஃ, நாநாவிதவீர்யாஃ, நாநாவிதவிபாகாஃ, நாநாவிதப்ரபாவாஶ்ச மதநபலாதிகா ஓஷத்யஃ, ததா தத்ஸஂஸ்காரகாஃ கோவிதாராதிகா ஓஷத்ய உபலப்யந்தே; புருஷாஶ்ச தேஹ-தோஷ-ப்ரகதி-வயோ-பலாக்நி-பக்தி-ஸாத்ம்ய-ரோகாவஸ்தாபிந்நா நாநாவிதா தஶ்யந்தே; தேந நைகஂ த்ரவ்யஂ ஸர்வஸ்மிந் தேஹதோஷாதௌ யௌகிகஂ, ஸர்வத்ர காலே வா ப்ராப்யதே ஸர்வத்ர தேஶே வா; தஸ்மாத்தேஹதோஷாதிநா பேதவதி புருஷே பஹூந்யேவ த்ரவ்யாணி பஹுபிஶ்ச ப்ரயோகைருபகல்பிதாநி யதாயோக்யதயா யதாப்ராப்தி ச ப்ரயோக்துஂ ஶக்யந்தே; அதோ பஹுநாமேவ மதநாதித்ரவ்யாணாஂ பஹுப்ரகாரப்ரயோகாணாமுபந்யாஸோ யுக்த இதி பாவஃ| க்ரஹணாத் உபலம்பாத்| தேஹோ நாநா ஸ்தூலகஶாதிபேதேந, பக்திஃ இச்சா, அவஸ்தாஶப்தேநேஹ ரோகாவஸ்தைவ க்ராஹ்யா, ஆதிஶப்தேநேஹ ஸத்த்வாஹாரயோர்க்ரஹணம்| பூரிவிரேசநப்ரயோகோபதர்ஶநப்ரயோஜநாந்தரமப்யாஹ- விசித்ரேத்யாதி| நாநாவிதகந்த-வர்ண-ரஸதயா ப்ரயோகே தத்காலமுத்தரகாலஂ ச ஸுகார்தமித்யர்தஃ| அத கிஂ ப்ரபேதாந்மதநபலாதீநாஂ ஷட்ப்ரயோகஶதாநி பவந்தி, யேநாதிகாஃ ப்ரயோகா நாபிதீயந்த இத்யாஶங்க்யாஹ- அஸங்க்யேயேத்யாதி| விகல்பமார்கோபதர்ஶநார்தமிதி அதிகப்ரயோககல்பநாஸமர்தாந் பிஷஜஃ ப்ரதி ஏதத் ஷட்ப்ரயோகஶதோபதர்ஶநஂ கர்தவ்யாதிகப்ரயோககல்பநாமார்கோபதர்ஶகஂ, தேநாபரேऽப்யத்ர ப்ரயோகாஃ கல்பநீயாஃ; க்ரந்தே நிஃஶேஷப்ரயோகாநபிதாநஂ ப்ரயோகாணாமஸங்க்யேயத்வேநாஶக்யத்வாதேவ| அநதிவிஸ்தரேண ஷட்ப்ரயோகஶதாபிதாநஂ மந்தபுத்திஸஂவ்யவஹாரார்தமிதி பாவஃ| உக்தஂ ஹ்யந்யத்ர- “ஏதாவந்தோ ஹ்யலமல்பபுத்தீநாஂ வ்யவஹாராய, புத்திமதாஂ ச ஸ்வாலக்ஷண்யாநுமாநயுக்திகுஶலாநாமநுக்தார்தஜ்ஞாநாய” (ஸூ.அ.௪) இதி||௬||

ஸம்ப்ரதி வமநவிரேசநத்ரவ்யாணாஂ தேஶாதிஸம்பத்த்யா குணோத்கர்ஷஂ தர்ஶயந்நாஹ- தாநீத்யாதி| தேஶாதிபிஶ்சதுர்பிஃ ஸம்பச்சப்தஃ ப்ரத்யேகமபிஸம்பத்யதே| பாஜநஂ பேஷஜஸ்தாபநஸ்தாநம்| வீர்யஸ்ய பலஂ வீர்யாதிகத்வமேவ||௭||

தேஶாதி ஸம்யக் வ்யாகுர்வந்நாஹ- தத்ர த்ரிவித இத்யாதி| அத்ர கேசிஜ்ஜாங்கலாதிதேஶலக்ஷணக்ரந்தஂ ந படந்தி, தத்து ஜநபதோத்த்வஂஸநீயே படிதமிதி கத்வேஹாநார்ஷஂ வதந்தி| யைஸ்து ஜநபதோத்த்வஂஸநீயே ஜாங்கலாதிலக்ஷணஂ ந பட்யதே, தைரத்ர படநீய ஏவாயஂ க்ரந்தஃ||௮||

யதாகாலமிதி யதாகாலஂ ஶிஶிராதிபிஃ ஸேவிதே தேஶே| ஶ்மஶாநாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ விரஹிதஶப்தஃ ஸம்பத்யதே| தேவயஜநேநாகாரஶப்தஃ ஸம்பத்யதே| ஸபா ஜநமேலகஸ்தாநம்| ந பாலேந கஷ்ட இதி அபாலகஷ்டே||௯||

தத்ர யாநி காலஜாதாநீத்யநேநைவ காலஸம்பதுச்யதே; காலஜாதாநீதி ஸ்வகாலபூதாநி| உபாகதஸம்பூர்ணேத்யாதிநா ப்ரத்யக்ராணீத்யந்தேந குணஸம்பதுச்யதே| ப்ரத்யக்ராணீதி ஸம்பூர்ணகுணதயா நிஷ்பந்நாநி| தேஷாஂ ஶாகாபலாஶமித்யாதிநா காலஸம்பதமுக்தாஂ ப்ரபஞ்சயதி| ஶாகாக்ரஹணேநைவ த்வகாதீநாமபி க்ரஹணம்| ஶீர்ணப்ரரூடபர்ணாநாமிதி ச்சேதஃ| க்ரீஷ்மே மூலாநி ஶிஶிரே வேதி கதநேந யாந்யாக்நேயாநி தேஷாஂ மூலாநி க்ரீஷ்மே, யாநி ஸௌம்யாநி தேஷாஂ மூலாநி ஶிஶிரே, க்ராஹ்யாணீதி வ்யவஸ்தாஂ ஸூசயதி; உக்தஂ ஹ்யந்யத்ர- “ஸௌம்யாந்யௌஷதாநி ஸௌம்யேஷ்வதுஷ்வாததீத, ஆக்நேயாந்யாக்நேயேஷு” (ஸு.ஸூ.அ.௩௬) இதி| பேஷஜக்ரஹணவிதாநமாஹ- மங்கலேத்யாதி||௧௦||

பாஜநஸம்பதமாஹ- கஹீத்வேத்யாதி| அநுரூபகுணவத்பாஜநஸ்தாநீதி அநுரூபகுணவத்தா ச பாஜநஸ்ய பேஷஜஸமாநகுணதயைவ| ஸ்வவச்சந்நாநீதி ஸம்யக்பிஹிதாநி||௧௧||

ஸங்க்ஷேபேண மதநபலாதீநாஂ வாதாதிபேதேந பாவநாலோடநத்ரவ்யாண்யாஹ- தாநி ச யதாதோஷஂ ப்ரயுஞ்ஜீதேத்யாதி| தாந்யாம்லஂ காஞ்ஜிகஂ, பலாம்லஂ தாடிமரஸாதி| ஶ்லேஷ்மணீத்யாதௌ கஷாயஶப்தேந ஶ்லேஷ்மஹரத்ரவ்யக்வாதோऽபிப்ரேதஃ| உத்தேஶ இதி ஸங்க்ஷேபாபிதாநமித்யர்தஃ| த்ரவ்ய-தேஹ-தோஷ-ஸாத்ம்யாதீநீத்யத்ர ஆதிஶப்தேந ப்ரகதிபலாதீநாஂ க்ரஹணம்||௧௨||

வமநத்ரவ்யாணாமித்யாதிநா மதநபலஸ்ய ப்ராதாந்யோபதர்ஶநபூர்வகஂ ப்ரயோகவிதிமாஹ| அநபாயித்வாதிதி வமநத்ரவ்யாந்தராபேக்ஷயாऽல்பவ்யாபத்திகத்வாத்| அந்தரே இதி மத்யே, ஸ ச க்ரீஷ்மவஸந்தயோரந்தர்வர்திகதிபயதிநாந்யேவ மத்யோ ஜ்ஞேயஃ| அஶ்வயுக் அஶ்விநீ| மைத்ரே முஹூர்த இதி ஶிவபுஜகமித்ராதீநாஂ மத்யே மித்ரதேவதாகே, ஏவஂ மைத்ரே முஹூர்தே| பலாநாமிதி ராஶீநாம்| மதுவதிஷ்டகந்தோ யேஷாஂ தாநி, யாநி மத்விஷ்டகந்தாநி பவந்தி தாநி க்ராஹ்யாணீதி தர்ஶயதி| பலபிப்பலீரிதி மதநபலமத்யகதாநி பிப்பலீஸஂஸ்தாநாநி பீஜாநி| தாஸாமித்யாதி பூரணவாசகஶப்தயோகாத் கரணே ஷஷ்டீ| ஸ்வநுகுப்தமிதி கதரக்ஷாவிதாநம்||௧௩||

த்வ்யஹஂ த்ர்யஹஂ வா ஸ்நேஹஸ்வேதோபபந்நமித்யநேந அப்யங்கே க்ரியமாணே ஸ்நேஹஸஹசரிதஸ்வேதோபபாதநஂ த்வ்யஹஂ த்ர்யஹஂ வா விதீயதே, “த்ர்யஹாவரஂ ஸப்ததிநஂ பரஂ து ஸ்நிக்தோ நரஃ ஸ்வேதயிதவ்ய இஷ்டஃ” (ஸி.அ.௧) இத்யநேந பாநப்ரயுஜ்யமாநஸ்நேஹஸ்ய ஸப்தராத்ரஂ த்ரிராத்ரஂ வா ப்ரகர்ஷ உச்யதே இதி ந விரோதஃ| ஏதச்சாப்யங்கஸ்வேதஸஹிதஸ்நேஹஸ்வேதகரணஂ பாநஸ்நேஹாந்ததிவஸமாரப்ய க்ரியதே, தேந ஸ்நேஹபாநவிஶ்ராமதிநேந ஸமஂ த்வ்யஹத்ர்யஹபூரணமப்யங்கஸ்நேஹஸஹிதஸ்வேதப்ரயோகஸ்ய பவதி| ஸ்நேஹபாநாச்ச யத்விஶ்ராமதிநம், “ஏகாஹோபரதஸ்தத்வத்புக்த்வா ப்ரச்சர்தநஂ பிபேத்” (ஸூ.அ.௧௩) இத்யநேநோக்தஂ, ததைவேஹாபி| கபோத்க்லேஶகாரிபோஜநமாஹ- ஶ்வஶ்சர்தயிதவ்யமித்யாதிநா| ஶ்வ இதி பரஸ்மிந்நஹ்நி| வ்யுஷிதமிதி ராத்ரிமதிக்ராந்தம்| நிரந்நமிதி பதச்சேதஃ| அநதிஸ்நிக்தமித்யாதிநா வமநதிந ஏவ கதமாத்ராயுக்தயவாகூபாநபூர்வகஂ வமநமநதிஸ்நிக்தபுருஷவிஷயஂ ப்ரூதே| அந்யே து பூர்வதிந ஏவாநதிஸ்நிக்தஸ்ய கதமாத்ராஂ பீதவத ஏவ யவாக்வாஃ பாநமாஹுஃ, “பேஶலைர்விவிதைரந்நைர்தோஷாநுத்க்லேஶ்ய தேஹிநஃ| ஸ்நிக்தஸ்விந்நாய வமநஂ தத்தஂ ஸம்யக் ப்ரவர்ததே|| அதாபரேத்யுஃ பூர்வாஹ்ணே ஸாதாரணே காலே வமநத்ரவ்யகஷாயகல்கசூர்ணஸ்நேஹாநாமந்யதமஸ்ய” (ஸு.சி.அ.௩௩) இத்யாதி ஸுஶ்ருதோக்தேஃ| அந்தர்நகமுஷ்டிமிதி அந்தரீகதநகமுஷ்டிபரிமாணம்| யாவத்வா ஸாது மந்யேதேத்யநேந மாத்ராயா பலதோஷாதிபேதேநாஸ்திரத்வமித்யாஹ| யஷ்டீமதுகஸ்ய கோவிதாராதிஷு விச்சேதபாட உத்தரப்ரயோகேஷு கோவிதாராதேர்யஷ்டீமதுவிரஹிதஸ்ய க்ரஹணார்தஃ| கோவிதாரஃ ஸ்வநாமக்யாதஃ, ஸ ஶரதி புஷ்பதி; கர்புதாரஸ்து காஞ்சநாரஃ, ஸ வஸந்தே புஷ்பதி; நீபஃ கதம்பஃ, விதுலஃ வேதஸஃ, ஶணபுஷ்பீ கண்டாரவா, ஸதாபுஷ்பீ அர்கபுஷ்பிகா, ப்ரத்யக்புஷ்பீ அபாமார்கஃ| ராத்ரிமுஷிதஂ விமத்ய பூதமிதி ஶதகஷாயாத் கஷாயாந்தரோபதர்ஶகஂ பக்ஷாந்தரஂ; கிஂவா, கஷாயபாந ஏவ ஶீதகஷாயவிதாநமிஹோச்யதே| பூர்ணஂ ஶராவமிதி மங்கலார்தஂ பூர்ணகும்பவத்| புநஃ புநரிதி யாவத் பித்தாகமநஂ ந பவதி தாவத் புநஃ புநஃ கஷாயஂ பிபேதித்யர்தஃ| அந்யத்ராப்யுக்தஂ- “பித்தாந்தமிஷ்டஂ வமநஂ விரேகாதர்தஂ” (ஸி.அ.௧) இத்யாதி| வமநாயோககாரகஹீநவேகப்ரவத்திப்ரதிகாரார்தமாஹ- ஹீநவேகமித்யாதி||௧௪||

யத்யபி ச க்ரேயாதிவமநயோகேஷு மதுஸைந்தவயோகோ ந பவதி, ததாऽபி ‘ஸர்வேஷு’ இதி பதஂ பாஹுல்யார்தம்| வமநார்தகஷாயே உஷ்ணே மதுப்ரக்ஷேபோ விரோதித்வாந்ந யுஜ்யதே, உக்தஂ ஹி- “மதூஷ்ணமுஷ்ணார்தமதவா” (ஸூ.அ.௨௭) இத்யாதி, ஏவமாஶங்க்ய ஸமாதாநமாஹ ந சோஷ்ணவிரோதோ மதுந இத்யாதி| அவிபக்வப்ரத்யாகமநாதித்யநேந பச்யமாநஂ மதூஷ்ணயுக்தஂ விருத்யேதேதி தர்ஶயதி| தோஷநிர்ஹரணாச்சேதி மதூஷ்ணவிருத்தமபி வமநயோகே உஷ்ணே இஷ்யதே, தஸ்ய தோஷநிர்ஹரணாதேவ ந விரோதோ பவதீதி தர்ஶயதி| ஏவஂ பஸ்திப்ரயோகேऽபி மதுந உஷ்ணாவிரோதோ வர்ணநீயஃ| ஏதேந யஷ்டீமத்வாதிநவத்ரவ்யகதைர்நவபிஃ கஷாயைர்நவயோகாஃ||௧௫||

பலபிப்பலீநாஂ த்வௌ பாகாவித்யாதௌ பலபிப்பலீநாஂ பாகத்ரயஂ கர்தவ்யஂ; தத்ர பாகத்வயஂ ஷட்குணேந கோவிதாராதிகஷாயேண க்ஷாரபரிஸ்ராவணவிதிவதேகவிஂஶதிவாராந் பரிஸ்ராவணீயம்| கோவிதாராதீநாஂ சாஷ்டாநாமஷ்டௌ கஷாயாஃ பதக் பரிஸ்ராவணே ப்ரயோக்தவ்யாஃ| யேந ச கஷாயேண பலபிப்பலீபாகத்வயஂ பரிஸ்ராவ்ய ஹரிதக்யாதிபரிமாணா மாத்ரா ததீயபாகபலபிப்பலீகல்கஸ்ய க்ரியதே தேநைவ கஷாயேண மாத்ராயோகாஃ ; ஏவமஷ்டௌ ஹரீதக்யாதிமாத்ரயா நிர்திஷ்டாஃ பலபிப்பலீயோகா பவந்தி| மாத்ராவிகல்பஶ்ச தோஷபலாதிவிகல்பகதோ ஜ்ஞேயஃ| ஸமாநஂ பூர்வேணேதி பூர்வயோகவதிஹ ஸ்நேஹஸ்வேதாபிமந்த்ரணாதிவிதாநஂ கர்தவ்யமித்யர்தஃ| ஏவமந்யத்ராபி பூர்வவச்சப்தார்தோ ஜ்ஞேயஃ||௧௬||

பலபிப்பல்யா க்ஷீரபாகவிதிநா ஸாதிதஂ க்ஷீரஂ பலபிப்பலீக்ஷீரம்; அயமேகோ யோகஃ| தேநேதி பலபிப்பலீஸாதிதக்ஷீரேண| தஜ்ஜஸ்யேதி பலபிப்பலீக்ஷீரஜாதஸ்ய தத்நஃ| உத்தரகமிதி ஸரம்| ஸந்தாநிகா க்ஷீரோபரிஸ்தஃ ஸ்த்யாநோ பாகஃ||௧௭||

பலாதீநி பல-ஜீமூதகேக்ஷ்வாகு-தாமார்கவ-குடஜ-கதவேதநாநி ஷட்| ஏதே க்ஷீரயோகசதுஷ்டயேந கதயோகேந ச ஸமஂ பஞ்ச யோகா அத்யாயஸங்க்ரஹே வக்தவ்யா||௧௮||

பலபிப்பலீநாஂ பலாதிகஷாயேணேத்யாதிநா ஏகஂ க்ரேயயோகமாஹ| புஷ்பரஜஃப்ரகாஶேநேதி புஷ்பதூலிஸதஶேந| ஹரித்ராபிதாநஃ கஶரோ ஹரித்ராகஶரஃ||௧௯||

பல்லாதகவிதிபரிஸ்ருதமிதி ரஸாயநோக்தபல்லாதகஸ்நேஹக்ரஹணவிதாநேந பரிஸ்ருதஃ ஸ்வரஸோ க்ராஹ்யஃ| பாணிதயோகோऽயமேகஃ| ஆதபஶுஷ்கஂ வேத்யாதிநா சூர்ணயோகோऽப்யேகஃ||௨௦||

பலபிப்பலீசூர்ணாநீத்யாதௌ பலாதிஷட்கஷாயபேதேந கதத்வாத் ஷட் வர்திப்ரயோகா ஜ்ஞேயாஃ| வர்திக்ரியாயாஂ சதுர்குணேந க்வாதேந பாகாத்வர்த்யாகாரதா கர்தவ்யா| அத்ராபி ச ததா லேஹாதௌ ச ஸாமாந்யோக்தேந மதுப்ரக்ஷேபோ யுக்தஃ; தஂ சைகே மதுநஃ பாகவிரோதாந்நாநுமந்யந்தே||௨௧||

பலபிப்பலீநாமாரக்வதேத்யாதிநா ஆரக்வதாதிவிஂஶதித்ரவ்யக்வாதபேதேந கதத்வாத்விஂஶதிர்லேஹா ஜ்ஞேயாஃ| வக்ஷகஃ குடஜஃ, ஸ்வாதுகண்டகஃ விகங்கதஃ, ஶார்ங்கேஷ்டா குஞ்ஜா, ஸுஷவீ காரவேல்லகஂ, த்வீபிகா ஹிஂஸ்ரா, ‘கண்டகாரீ’ இத்யந்யே||௨௨||

பலபிப்பலீஷ்வித்யாதிநோத்காரிகா மோதகாஶ்ச ப்ரத்யேகஂ விஂஶதிஃ| சோரகஃ கந்தத்ரவ்யஂ ஸ்வநாமக்யாதஂ, பரிபேலவஂ கைவர்தமுஸ்தகஂ, ஸ்தௌணேயகஃ க்ரந்திபர்ணகஂ, பாராவதபதீ ஜ்யோதிஷ்மதீ, அஶோகரோஹிணீ அஶோகஸதஶபத்ரா லதா, ‘கடுரோஹிணீ’ இத்யந்யே| கேசிதத்ர ஸ்தௌணேயகஂ பரித்யஜ்யாபாகீபாத்யா விஂஶதிஂ பூரயந்தி, அபாகீபாதீ ஸ்வநாமக்யாதா| உத்காரிகாகல்பேநேதி ஸூதஶாஸ்த்ரோக்தோத்காரிகாவிதாநேந||௨௩||

பலபிப்பலீஸ்வரஸேநேத்யாதிநா ஶஷ்குல்யபூபயோஃ பதகேகோ யோகஃ| ஏதேநைவ ச கல்பேநேத்யாதிநா ஸுமுகாதிபஞ்சதஶத்ரவ்யகஷாயேண பதக் ஶஷ்குல்யபூபயோஃ கரணாத் பஞ்சதஶ யோகா பவந்தி| ஏவஂ மிலித்வா ஶஷ்குலீபூபயோஃ பதக் ஷோடஶயோகா பவந்தி| போடா இக்ஷுகந்தா; தண்டைரகா குந்த்ராக்யகுல்மஃ, நலோ வா||௨௪-௨௫||

ததா பதரஷாடவேத்யாதிநா தஶ யோகாஃ| பதரகதஃ ஷாடவோ பதரஷாடவஃ||௨௬||

மதநஸ்ய வ்யவஹாரார்தஂ பர்யாயாநாஹ- மதநஃ கரஹாடஶ்சேத்யாதி| தஸ்ய கல்பநேதி ய ஏவம்பூதைஃ பர்யாயைர்வ்யாக்யாதஸ்தஸ்யேயஂ கல்பநா| அஸ்ய ச பர்யாயாபிதாநஂ பூரிப்ரயோகேஷு விஹிதத்வேநாப்யர்ஹிதத்வாஜ்ஜ்ஞேயம்| ஏவமந்யத்ராபி பர்யாயாபிதாநே ப்ரயோஜநஂ வர்ணநீயம்||௨௭||

மதநபலயோகாநாஂ நவாதிஸங்க்யோத்கர்ஷநிராஸார்தஂ ஸுகஸ்மரணார்தஂ ச தாந் ஸங்க்ரஹேணாஹ- நவ யோகா இத்யாதி| அஸ்ய சார்தோ யதாஸ்தாநஂ வ்யாஹதஃ||௨௮-௩௦||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ கல்பஸ்தாநே மதநகல்போ நாம ப்ரதமோऽத்யாயஃ||௧||