೧. ಮದನಕಲ್ಪಃ

ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇ ತು ತತ್ರ ತತ್ರ ವಿಹಿತವಮನವಿರೇಚನಯೋಃ ಪ್ರಯೋಗಾನ್ ವಿಸ್ತರೇಣಾಭಿಧಾತುಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಧಿಕೃತಯೋಗಸ್ಥಾನರೂಪಕಲ್ಪಸ್ಥಾನಮುಚ್ಯತೇ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಬಸ್ತೇರಪಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತತ್ವಾದ್ಬಸ್ತ್ಯಭಿಧಾಯಕಂ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಮಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಙ್ಗತಯಾಽಭಿಧಾತವ್ಯಂ, ತಥಾಽಪಿ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಣಾಮೌತ್ಸರ್ಗಿಕಪ್ರವೃತ್ತೌ ವಮನವಿರೇಚನಪೂರ್ವಿಕೈವ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭವತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ವಮನವಿರೇಚನಾಭಿಧಾಯಕಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನಮೇವ ಬಸ್ತ್ಯಭಿಧಾಯಕಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಾದಗ್ರೇಽಭಿಧೀಯತೇ| ವಮನವಿರೇಚನಾನಾಂ ಕಲ್ಪಾಸ್ತಿಷ್ಠನ್ತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನಮ್| ಕಲ್ಪಾಭಿಧಾನೇಽಪಿ ವಿರೇಚನಸ್ಯೌತ್ಸರ್ಗಿಕಪ್ರವೃತ್ತೌ ವಮನಪೂರ್ವಿಕೈವ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭವತೀತಿ ವಮನಪೂರ್ವಕತ್ವಾದ್ವಿರೇಚನಸ್ಯ ವಮನಕಲ್ಪಾ ಏವಾಗ್ರೇಽಭಿಧಾತವ್ಯಾಃ| ವಮನಕಲ್ಪೇಷ್ವಪಿ ವಮನದ್ರವ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಾನ್ಮದನಫಲಸ್ಯೈವಾದೌ ಕಲ್ಪೋಽಭಿಧೀಯತೇ; ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಂ ಚ ಮದನಫಲಸ್ಯ ‘ವಮನದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಮದನಫಲಾನಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಾನ್ಯಾಚಕ್ಷತೇಽನಪಾಯಿತ್ವಾತ್’ ಇತ್ಯನೇನಾತ್ರೈವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ||೧-೨||

ಕಲ್ಪಾರ್ಥಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಥ ಖಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಥಶಬ್ದಃ ಪ್ರಾಕ್ಪ್ರಸ್ತುತೇ| ಖಲುಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾಶನೇ| ವಮನವಿರೇಚನಾರ್ಥಮಿತಿ ವಮನನಿಮಿತ್ತಂ ವಿರೇಚನನಿಮಿತ್ತಂ ಚ| ವಮನವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಿತಿ ಮದನಫಲಾದಿತ್ರಿವೃದಾದೀನಾಮ್| ಅನ್ಯೈರಿತಿ ಸುರಾಸೌವೀರಕಾದ್ಯೈಃ ಕೋವಿದಾರಾದಿಪ್ರಕಾರೈಶ್ಚ| ಅನ್ಯೈರಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಂ- ಸುಖೋಪಭೋಗತಮೈರಿತಿ| ಅತ್ರ ಸುಖಾಯೋಪಭೋಗೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಸುಖೋಪಭೋಗಾಃ, ನ ತದಾತ್ವಸುಖ ಉಪಭೋಗೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಸುಖೋಪಭೋಗಾಃ, ತಥಾಹಿ ತದಾತ್ವೇಽಸುಖೋಪಭೋಗಾನಾಂ ಕೋವಿದಾರಾದೀನಾಮಗ್ರಹಣಂ ಸ್ಯಾತ್| ಕಲ್ಪನಾರ್ಥಮಿತಿ ಪದಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಮದರ್ಶಯಿತ್ವೈವ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಪ್ರತ್ಯಯನಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಕರೋತಿ ಭೇದಾರ್ಥಂ ವಿಭಾಗಾರ್ಥಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥ ಇತಿ; ತತ್ರ ಭೇದಾರ್ಥಮಿತಿ ವಮನವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಪ್ರಯೋಗಭೇದಾರ್ಥಂ, ತೇ ಚ ಪ್ರಯೋಗಭೇದಾಃ “ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಗಶತಂ ಪ್ರಣೀತಂ ಫಲೇಷು” (ಸೂ.ಅ.೪) ಇತ್ಯಾದಿಕಾಃ; ವಿಭಾಗಾರ್ಥಮಿತಿ ಅತ್ರ ‘ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀನಾಂ ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ಕೋವಿದಾರಾದಿಕಷಾಯೇಣ’, ಇತ್ಯಾದಿವಕ್ಷ್ಯಮಾಣದ್ರವ್ಯವಿಭಾಗಾರ್ಥಮ್| ಉಪೋದ್ಘಾತಂ ಸಮಾಪ್ಯ ಪ್ರಕೃತಮಾಹ- ತದ್ಯೋಗಾನಾಮಿತಿ; ವಮನವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಪ್ರಯೋಗಾಣಮ್| ಕ್ರಿಯಾಯಾ ಇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಯಾ ವಿಧಿಃ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಃ, ಸ್ವರಸಾದಿರೂಪತಯಾ ಕರಣಾನೀತಿ ಯಾವತ್; ತಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾವಿಧೇರ್ವಿಶೇಷಣಂ- ಸುಖೋಪಾಯಸ್ಯೇತಿ; ಸುಖಾರ್ಥಃ ಸುಖೋ ವಾ ಉಪಾಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಸುಖೋಪಾಯಃ, ತಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗುಪಕಲ್ಪನಾರ್ಥಮಿತಿ ಸಮ್ಯಗುಪದೇಶಾರ್ಥಮ್||೩||

ವಮನವಿರೇಚನಶಬ್ದಾರ್ಥಂ ವಿಭಜತೇ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಮುಖೇನ ದೋಷನಿರ್ಹರಣಂ ಭಜತ ಇತಿ ಊರ್ಧ್ವಭಾಗಮ್| ಅಧೋ ಗುದೇನ ದೋಷನಿರ್ಹರಣಂ ಭಜತ ಇತಿ ಅಧೋಭಾಗಮ್| ವಮನವಿರೇಚನಯೋರಪಿ ಕದಾಚಿದ್ವಿರೇಚನಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಷಡ್ವಿರೇಚನಶತಾಶ್ರಿತೀಯೋಕ್ತಾಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಉಭಯಮಪೀತ್ಯಾದಿ| ನ ಚೈವಂ ಸತಿ ವಮನವಿರೇಚನವನ್ನಿರೂಹೇಽಪಿ ವಿರೇಚನಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರಸಕ್ತಿರುದ್ಭಾವನೀಯಾ , ಯತಃ ಪಙ್ಕಜಶಬ್ದವದಿಯಂ ವಿರೇಚನಸಞ್ಜ್ಞಾ ವಮನವಿರೇಚನಯೋರೇವ ಯೋಗರೂಢ್ಯಾ ವರ್ತತೇ||೪||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ದ್ವಯೋರಪಿ ವಮನವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಯೋಃ ಸಾಧಾರಣೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗಕೃತದೋಷವಿಷ್ಯನ್ದನಾದಿಸಾಧಾರಣಕಾರ್ಯದರ್ಶನಪೂರ್ವಕಮಗ್ನಿವಾಯ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಧರ್ಮಯೋಗಕೃತಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಚ ಕಾರ್ಯಂ ವಮನವಿರೇಚನರೂಪಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೋಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಣಮಿತಿ ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್| ಸ್ವವೀರ್ಯೇಣೇತಿ ಸ್ವಪ್ರಭಾವೇಣ| ಧಮನೀರನುಸೃತ್ಯೇತಿ ಸಕಲದೇಹಗತಾ ಧಮನೀರನುಸೃತ್ಯ; ಸಕಲದೇಹಗತಧಮನ್ಯನುಸರಣಂ ಚ ವೀರ್ಯೇಣ ಜ್ಞೇಯಂ, ನ ಸಾಕ್ಷಾತ್| ಆಗ್ನೇಯತ್ವಾದ್ವಿಷ್ಯನ್ದಯನ್ತೀತಿ ವಿಲೀನಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ವಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಿ ಛಿನ್ನಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಪರಿಪ್ಲವನ್ ಇತಸ್ತತೋ ಗಚ್ಛನ್| ಅಸಜ್ಜನ್ನಿತಿ ನ ಕ್ವಚಿದಪಿ ಸಙ್ಗಂ ಗಚ್ಛನ್| ಅಣುಪ್ರವಣಭಾವಾದಿತಿ ಅಣುತ್ವಾತ್ ಪ್ರವಣಭಾವಾಚ್ಚ; ಪ್ರವಣತ್ವಮಿಹ ಕೋಷ್ಠಗಮನೋನ್ಮುಖತ್ವಮ್, ಅಣುತ್ವಂ ಚ ಅಣುಮಾರ್ಗಸಞ್ಚಾರಿತ್ವಮ್| ಉದಾನಪ್ರಣುನ್ನ ಇತಿ ಉದಾನವಾಯುಪ್ರೇರಿತಃ| ಅಗ್ನಿವಾಯ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಾದಿತಿ ಅಗ್ನಿವಾಯೂತ್ಕರ್ಷವತ್ತ್ವಾತ್| ಊರ್ಧ್ವಭಾಗಪ್ರಭಾವಾದಿತಿ ಊರ್ಧ್ವಭಾಗದೋಷಹರತ್ವರೂಪಪ್ರಭಾವಾತ್| ಏವಂ ಸಲಿಲಪೃಥಿವ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಮಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಉಭಯತಶ್ಚೇತಿ ಊರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಕ್ಷಿಪ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಭಯಗುಣತ್ವಾದಿತಿ ಅಗ್ನಿವಾಯ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ ಸಲಿಲಪೃಥಿವ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಾದೂರ್ಧ್ವಾಧೋಭಾಗಪ್ರಭಾವಾಚ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತಿ ಲಕ್ಷಣೋದ್ದೇಶ ಇತಿ ಅನನ್ತರಗ್ರನ್ಥೇನ ವಮನವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಸ್ವರೂಪಾಭಿಧಾನಂ ಕೃತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಚ ಪ್ರಕರಣೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೈವ ವಮನವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್ ‘ಆಗ್ನೇಯತ್ವಾದ್ವಿಷ್ಯನ್ದಯನ್ತಿ’ ಇತ್ಯನೇನಾಗ್ನೇಯತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ; ಪುನಶ್ಚ ವಿಶೇಷೇಣ ‘ಅಗ್ನಿವಾಯ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್’ ಇತಿ ಪದೇನ ವಮನದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಗ್ನ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ; ತೇನ, ಸಾಮಾನ್ಯೇ ವಿಶೇಷೇ ಚ ವಮನದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಾಗ್ನೇಯತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾತ್ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಮಾಗ್ನೇಯತ್ವಂ ಭವತಿ; ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ತು ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಾಗ್ನೇಯತ್ವಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ ವಿಶೇಷಗುಣಕಥನಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಚ ಸಲಿಲಪೃಥಿವ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಾಭಿಧಾನಾದ್ವಮನದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಪಕೃಷ್ಟಮಾಗ್ನೇಯತ್ವಂ ಭವತಿ| ತಥಾಹಿ ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ ವಮನವಿರೇಚನಯೋರಪ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವಮುಕ್ತಂ- “ಸರತ್ವ-ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯ-ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯೌಷ್ಣ್ಯ-ವಿಕಾಶಿತ್ವೈರ್ವಿರೇಚನಮ್| ವಮನಂ ಚ ಹರೇದ್ದೋಷಾನ್ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಗತಮನ್ಯಥಾ” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೩೩) ಇತ್ಯನೇನ| ಯಚ್ಚಾತ್ರೋಚ್ಯತೇ-ವಮನಂ ಯದ್ಯೂರ್ಧ್ವಭಾಗಹರತ್ವಪ್ರಭಾವಾದೂರ್ಧ್ವಯತಿ, ತದಾಽಗ್ನಿವಾಯ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಾದಿತಿ ಹೇತುವರ್ಣನಂ ನ ಯುಜ್ಯತೇ; ಯತಃ, ಯತ್ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಕಾರ್ಯಂ ನ ಭವತಿ ತತ್ ಪ್ರಭಾವಕೃತಮಿತಿ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಪ್ರಭಾವೋಽಚಿನ್ತ್ಯ ಉಚ್ಯತೇ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತಿ| ತನ್ನ, ಯತಃ ಪ್ರಭಾವಸ್ಯೈವೇಹ ವಮನಕಾರ್ಯೇ ವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯಾತ್ಮಕಗುಣತಯಾ ವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಹೇತುರುಪದೃ(ದಿ)ಶ್ಯತೇ, ನ ತು ವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಸ್ವತನ್ತ್ರೋ ವಮನಹೇತುಃ; ತಥಾಹಿ ಸತಿ ಯದನ್ಯದಪಿ ವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯಾತ್ಮಕಮೂರ್ಧ್ವಭಾಗದೋಷಹರತ್ವಪ್ರಭಾವರಹಿತಂ, ತದಪಿ ವಮನಕರಂ ಸ್ಯಾತ್; ಯಥಾ- ಕಟುಕರಸೇ ದ್ರವ್ಯೇ ತತ್ ಸ್ಯಾತ್; ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಭಾವಗುಣತಯೈವ ಹೇತುವರ್ಣನಮ್| ಏವಂ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯೇಽಪಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಸಿದ್ಧಾನ್ತಾವನುಸರ್ತವ್ಯೌ||೫||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನವಕ್ತವ್ಯತಯಾ ಷಡ್ವಿರೇಚನಪ್ರಯೋಗಶತಾನ್ಯನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರಪ್ರಯೋಗೋಪದರ್ಶನಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ- ತತ್ರ ಫಲೇತ್ಯಾದಿನಾ ಷಡ್ವಿರೇಚನಯೋಗಶತಾನಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ತತ್ರ ಕೃತವೇಧನಾನ್ತಾನಾಂ ವಿಚ್ಛೇದಪಾಠೇನ ವಮನಪ್ರಯೋಗಪ್ರಯೋಜ್ಯತ್ವಂ, ಶ್ಯಾಮಾದೀನಾಂ ವಿರೇಚನಪ್ರಯೋಗಪ್ರಯೋಜ್ಯತ್ವಂ ಚ ದರ್ಶಯತಿ| ಅತ್ರೈವ ವಮನೇ ವಿರೇಚನೇ ಚೈಕೈಕೇಷಾಂ ಪುನರ್ವಸ್ತೂನಾಂ ಮದನಫಲಾದೀನಾಂ ಶ್ಯಾಮಾದೀನಾಂ ಚ ಬಹವಃ ಪ್ರಯೋಗಾ ಅಭಿಧೀಯನ್ತೇ, ನ ಪುನರೇಕೈಕಮೇವ ದ್ರವ್ಯಂ ವಮನಕಾರಕಂ ವಿರೇಚನಕಾರಕಂ ವಾ; ಸ್ವಲ್ಪಸಙ್ಖ್ಯಾಪ್ರಯೋಗೇಣ ಗ್ರಹಣಸುಖತಾ ವಮನವಿರೇಚನಯೋಗಸ್ಯ ಭವತಿ, ಕಾರ್ಯಂ ಚ ಸಿಧ್ಯತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ನಾನಾವಿಧೇತ್ಯಾದಿ ಯಾವದ್ರೋಗಾವಸ್ಥಾದೀನಾಂ ನಾನಾಪ್ರಭಾವವತ್ತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ- ಯಸ್ಮಾನ್ನಾನಾವಿಧದೇಶಕಾಲಸಮ್ಭವಾಃ, ನಾನಾವಿಧಾಸ್ವಾದಾಃ, ನಾನಾವಿಧವೀರ್ಯಾಃ, ನಾನಾವಿಧವಿಪಾಕಾಃ, ನಾನಾವಿಧಪ್ರಭಾವಾಶ್ಚ ಮದನಫಲಾದಿಕಾ ಓಷಧ್ಯಃ, ತಥಾ ತತ್ಸಂಸ್ಕಾರಕಾಃ ಕೋವಿದಾರಾದಿಕಾ ಓಷಧ್ಯ ಉಪಲಭ್ಯನ್ತೇ; ಪುರುಷಾಶ್ಚ ದೇಹ-ದೋಷ-ಪ್ರಕೃತಿ-ವಯೋ-ಬಲಾಗ್ನಿ-ಭಕ್ತಿ-ಸಾತ್ಮ್ಯ-ರೋಗಾವಸ್ಥಾಭಿನ್ನಾ ನಾನಾವಿಧಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ; ತೇನ ನೈಕಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ದೇಹದೋಷಾದೌ ಯೌಗಿಕಂ, ಸರ್ವತ್ರ ಕಾಲೇ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಸರ್ವತ್ರ ದೇಶೇ ವಾ; ತಸ್ಮಾದ್ದೇಹದೋಷಾದಿನಾ ಭೇದವತಿ ಪುರುಷೇ ಬಹೂನ್ಯೇವ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಬಹುಭಿಶ್ಚ ಪ್ರಯೋಗೈರುಪಕಲ್ಪಿತಾನಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಯಥಾಪ್ರಾಪ್ತಿ ಚ ಪ್ರಯೋಕ್ತುಂ ಶಕ್ಯನ್ತೇ; ಅತೋ ಬಹುನಾಮೇವ ಮದನಾದಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಬಹುಪ್ರಕಾರಪ್ರಯೋಗಾಣಾಮುಪನ್ಯಾಸೋ ಯುಕ್ತ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಗ್ರಹಣಾತ್ ಉಪಲಮ್ಭಾತ್| ದೇಹೋ ನಾನಾ ಸ್ಥೂಲಕೃಶಾದಿಭೇದೇನ, ಭಕ್ತಿಃ ಇಚ್ಛಾ, ಅವಸ್ಥಾಶಬ್ದೇನೇಹ ರೋಗಾವಸ್ಥೈವ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ, ಆದಿಶಬ್ದೇನೇಹ ಸತ್ತ್ವಾಹಾರಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಭೂರಿವಿರೇಚನಪ್ರಯೋಗೋಪದರ್ಶನಪ್ರಯೋಜನಾನ್ತರಮಪ್ಯಾಹ- ವಿಚಿತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ನಾನಾವಿಧಗನ್ಧ-ವರ್ಣ-ರಸತಯಾ ಪ್ರಯೋಗೇ ತತ್ಕಾಲಮುತ್ತರಕಾಲಂ ಚ ಸುಖಾರ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥ ಕಿಂ ಪ್ರಭೇದಾನ್ಮದನಫಲಾದೀನಾಂ ಷಟ್ಪ್ರಯೋಗಶತಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಯೇನಾಧಿಕಾಃ ಪ್ರಯೋಗಾ ನಾಭಿಧೀಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಲ್ಪಮಾರ್ಗೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮಿತಿ ಅಧಿಕಪ್ರಯೋಗಕಲ್ಪನಾಸಮರ್ಥಾನ್ ಭಿಷಜಃ ಪ್ರತಿ ಏತತ್ ಷಟ್ಪ್ರಯೋಗಶತೋಪದರ್ಶನಂ ಕರ್ತವ್ಯಾಧಿಕಪ್ರಯೋಗಕಲ್ಪನಾಮಾರ್ಗೋಪದರ್ಶಕಂ, ತೇನಾಪರೇಽಪ್ಯತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಾಃ ಕಲ್ಪನೀಯಾಃ; ಗ್ರನ್ಥೇ ನಿಃಶೇಷಪ್ರಯೋಗಾನಭಿಧಾನಂ ಪ್ರಯೋಗಾಣಾಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವೇನಾಶಕ್ಯತ್ವಾದೇವ| ಅನತಿವಿಸ್ತರೇಣ ಷಟ್ಪ್ರಯೋಗಶತಾಭಿಧಾನಂ ಮನ್ದಬುದ್ಧಿಸಂವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಉಕ್ತಂ ಹ್ಯನ್ಯತ್ರ- “ಏತಾವನ್ತೋ ಹ್ಯಲಮಲ್ಪಬುದ್ಧೀನಾಂ ವ್ಯವಹಾರಾಯ, ಬುದ್ಧಿಮತಾಂ ಚ ಸ್ವಾಲಕ್ಷಣ್ಯಾನುಮಾನಯುಕ್ತಿಕುಶಲಾನಾಮನುಕ್ತಾರ್ಥಜ್ಞಾನಾಯ” (ಸೂ.ಅ.೪) ಇತಿ||೬||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಮನವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ದೇಶಾದಿಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಾದಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಸಮ್ಪಚ್ಛಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಭಾಜನಂ ಭೇಷಜಸ್ಥಾಪನಸ್ಥಾನಮ್| ವೀರ್ಯಸ್ಯ ಬಲಂ ವೀರ್ಯಾಧಿಕತ್ವಮೇವ||೭||

ದೇಶಾದಿ ಸಮ್ಯಗ್ ವ್ಯಾಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ತ್ರಿವಿಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿಜ್ಜಾಙ್ಗಲಾದಿದೇಶಲಕ್ಷಣಗ್ರನ್ಥಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ತು ಜನಪದೋದ್ಧ್ವಂಸನೀಯೇ ಪಠಿತಮಿತಿ ಕೃತ್ವೇಹಾನಾರ್ಷಂ ವದನ್ತಿ| ಯೈಸ್ತು ಜನಪದೋದ್ಧ್ವಂಸನೀಯೇ ಜಾಙ್ಗಲಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ನ ಪಠ್ಯತೇ, ತೈರತ್ರ ಪಠನೀಯ ಏವಾಯಂ ಗ್ರನ್ಥಃ||೮||

ಯಥಾಕಾಲಮಿತಿ ಯಥಾಕಾಲಂ ಶಿಶಿರಾದಿಭಿಃ ಸೇವಿತೇ ದೇಶೇ| ಶ್ಮಶಾನಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಿರಹಿತಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ದೇವಯಜನೇನಾಗಾರಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸಭಾ ಜನಮೇಲಕಸ್ಥಾನಮ್| ನ ಫಾಲೇನ ಕೃಷ್ಟ ಇತಿ ಅಫಾಲಕೃಷ್ಟೇ||೯||

ತತ್ರ ಯಾನಿ ಕಾಲಜಾತಾನೀತ್ಯನೇನೈವ ಕಾಲಸಮ್ಪದುಚ್ಯತೇ; ಕಾಲಜಾತಾನೀತಿ ಸ್ವಕಾಲಭೂತಾನಿ| ಉಪಾಗತಸಮ್ಪೂರ್ಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರತ್ಯಗ್ರಾಣೀತ್ಯನ್ತೇನ ಗುಣಸಮ್ಪದುಚ್ಯತೇ| ಪ್ರತ್ಯಗ್ರಾಣೀತಿ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಗುಣತಯಾ ನಿಷ್ಪನ್ನಾನಿ| ತೇಷಾಂ ಶಾಖಾಪಲಾಶಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಕಾಲಸಮ್ಪದಮುಕ್ತಾಂ ಪ್ರಪಞ್ಚಯತಿ| ಶಾಖಾಗ್ರಹಣೇನೈವ ತ್ವಗಾದೀನಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ಶೀರ್ಣಪ್ರರೂಢಪರ್ಣಾನಾಮಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಮೂಲಾನಿ ಶಿಶಿರೇ ವೇತಿ ಕಥನೇನ ಯಾನ್ಯಾಗ್ನೇಯಾನಿ ತೇಷಾಂ ಮೂಲಾನಿ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ, ಯಾನಿ ಸೌಮ್ಯಾನಿ ತೇಷಾಂ ಮೂಲಾನಿ ಶಿಶಿರೇ, ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣೀತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಂ ಸೂಚಯತಿ; ಉಕ್ತಂ ಹ್ಯನ್ಯತ್ರ- “ಸೌಮ್ಯಾನ್ಯೌಷಧಾನಿ ಸೌಮ್ಯೇಷ್ವೃತುಷ್ವಾದದೀತ, ಆಗ್ನೇಯಾನ್ಯಾಗ್ನೇಯೇಷು” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೩೬) ಇತಿ| ಭೇಷಜಗ್ರಹಣವಿಧಾನಮಾಹ- ಮಙ್ಗಲೇತ್ಯಾದಿ||೧೦||

ಭಾಜನಸಮ್ಪದಮಾಹ- ಗೃಹೀತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುರೂಪಗುಣವದ್ಭಾಜನಸ್ಥಾನೀತಿ ಅನುರೂಪಗುಣವತ್ತಾ ಚ ಭಾಜನಸ್ಯ ಭೇಷಜಸಮಾನಗುಣತಯೈವ| ಸ್ವವಚ್ಛನ್ನಾನೀತಿ ಸಮ್ಯಕ್ಪಿಹಿತಾನಿ||೧೧||

ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಮದನಫಲಾದೀನಾಂ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಭಾವನಾಲೋಡನದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ- ತಾನಿ ಚ ಯಥಾದೋಷಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತೇತ್ಯಾದಿ| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ, ಫಲಾಮ್ಲಂ ದಾಡಿಮರಸಾದಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೀತ್ಯಾದೌ ಕಷಾಯಶಬ್ದೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರದ್ರವ್ಯಕ್ವಾಥೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ| ಉದ್ದೇಶ ಇತಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಭಿಧಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ರವ್ಯ-ದೇಹ-ದೋಷ-ಸಾತ್ಮ್ಯಾದೀನೀತ್ಯತ್ರ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಕೃತಿಬಲಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೧೨||

ವಮನದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಮದನಫಲಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೋಪದರ್ಶನಪೂರ್ವಕಂ ಪ್ರಯೋಗವಿಧಿಮಾಹ| ಅನಪಾಯಿತ್ವಾದಿತಿ ವಮನದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಲ್ಪವ್ಯಾಪತ್ತಿಕತ್ವಾತ್| ಅನ್ತರೇ ಇತಿ ಮಧ್ಯೇ, ಸ ಚ ಗ್ರೀಷ್ಮವಸನ್ತಯೋರನ್ತರ್ವರ್ತಿಕತಿಪಯದಿನಾನ್ಯೇವ ಮಧ್ಯೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಅಶ್ವಯುಕ್ ಅಶ್ವಿನೀ| ಮೈತ್ರೇ ಮುಹೂರ್ತ ಇತಿ ಶಿವಭುಜಗಮಿತ್ರಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಮಿತ್ರದೇವತಾಕೇ, ಏವಂ ಮೈತ್ರೇ ಮುಹೂರ್ತೇ| ಪಲಾನಾಮಿತಿ ರಾಶೀನಾಮ್| ಮಧುವದಿಷ್ಟಗನ್ಧೋ ಯೇಷಾಂ ತಾನಿ, ಯಾನಿ ಮಧ್ವಿಷ್ಟಗನ್ಧಾನಿ ಭವನ್ತಿ ತಾನಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀರಿತಿ ಮದನಫಲಮಧ್ಯಗತಾನಿ ಪಿಪ್ಪಲೀಸಂಸ್ಥಾನಾನಿ ಬೀಜಾನಿ| ತಾಸಾಮಿತ್ಯಾದಿ ಪೂರಣವಾಚಕಶಬ್ದಯೋಗಾತ್ ಕರಣೇ ಷಷ್ಠೀ| ಸ್ವನುಗುಪ್ತಮಿತಿ ಕೃತರಕ್ಷಾವಿಧಾನಮ್||೧೩||

ದ್ವ್ಯಹಂ ತ್ರ್ಯಹಂ ವಾ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋಪಪನ್ನಮಿತ್ಯನೇನ ಅಭ್ಯಙ್ಗೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಸ್ನೇಹಸಹಚರಿತಸ್ವೇದೋಪಪಾದನಂ ದ್ವ್ಯಹಂ ತ್ರ್ಯಹಂ ವಾ ವಿಧೀಯತೇ, “ತ್ರ್ಯಹಾವರಂ ಸಪ್ತದಿನಂ ಪರಂ ತು ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ನರಃ ಸ್ವೇದಯಿತವ್ಯ ಇಷ್ಟಃ” (ಸಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯನೇನ ಪಾನಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ತ್ರಿರಾತ್ರಂ ವಾ ಪ್ರಕರ್ಷ ಉಚ್ಯತೇ ಇತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಏತಚ್ಚಾಭ್ಯಙ್ಗಸ್ವೇದಸಹಿತಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಕರಣಂ ಪಾನಸ್ನೇಹಾನ್ತದಿವಸಮಾರಭ್ಯ ಕ್ರಿಯತೇ, ತೇನ ಸ್ನೇಹಪಾನವಿಶ್ರಾಮದಿನೇನ ಸಮಂ ದ್ವ್ಯಹತ್ರ್ಯಹಪೂರಣಮಭ್ಯಙ್ಗಸ್ನೇಹಸಹಿತಸ್ವೇದಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಭವತಿ| ಸ್ನೇಹಪಾನಾಚ್ಚ ಯದ್ವಿಶ್ರಾಮದಿನಮ್, “ಏಕಾಹೋಪರತಸ್ತದ್ವದ್ಭುಕ್ತ್ವಾ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ ಪಿಬೇತ್” (ಸೂ.ಅ.೧೩) ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತಂ, ತಥೈವೇಹಾಪಿ| ಕಫೋತ್ಕ್ಲೇಶಕಾರಿಭೋಜನಮಾಹ- ಶ್ವಶ್ಛರ್ದಯಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಶ್ವ ಇತಿ ಪರಸ್ಮಿನ್ನಹ್ನಿ| ವ್ಯುಷಿತಮಿತಿ ರಾತ್ರಿಮತಿಕ್ರಾನ್ತಮ್| ನಿರನ್ನಮಿತಿ ಪದಚ್ಛೇದಃ| ಅನತಿಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ವಮನದಿನ ಏವ ಘೃತಮಾತ್ರಾಯುಕ್ತಯವಾಗೂಪಾನಪೂರ್ವಕಂ ವಮನಮನತಿಸ್ನಿಗ್ಧಪುರುಷವಿಷಯಂ ಬ್ರೂತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪೂರ್ವದಿನ ಏವಾನತಿಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಘೃತಮಾತ್ರಾಂ ಪೀತವತ ಏವ ಯವಾಗ್ವಾಃ ಪಾನಮಾಹುಃ, “ಪೇಶಲೈರ್ವಿವಿಧೈರನ್ನೈರ್ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ದೇಹಿನಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಾಯ ವಮನಂ ದತ್ತಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ|| ಅಥಾಪರೇದ್ಯುಃ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಸಾಧಾರಣೇ ಕಾಲೇ ವಮನದ್ರವ್ಯಕಷಾಯಕಲ್ಕಚೂರ್ಣಸ್ನೇಹಾನಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯ” (ಸು.ಚಿ.ಅ.೩೩) ಇತ್ಯಾದಿ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತೇಃ| ಅನ್ತರ್ನಖಮುಷ್ಟಿಮಿತಿ ಅನ್ತರೀಕೃತನಖಮುಷ್ಟಿಪರಿಮಾಣಮ್| ಯಾವದ್ವಾ ಸಾಧು ಮನ್ಯೇತೇತ್ಯನೇನ ಮಾತ್ರಾಯಾ ಬಲದೋಷಾದಿಭೇದೇನಾಸ್ಥಿರತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ| ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಸ್ಯ ಕೋವಿದಾರಾದಿಷು ವಿಚ್ಛೇದಪಾಠ ಉತ್ತರಪ್ರಯೋಗೇಷು ಕೋವಿದಾರಾದೇರ್ಯಷ್ಟೀಮಧುವಿರಹಿತಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಃ| ಕೋವಿದಾರಃ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಃ, ಸ ಶರದಿ ಪುಷ್ಪತಿ; ಕರ್ಬುದಾರಸ್ತು ಕಾಞ್ಚನಾರಃ, ಸ ವಸನ್ತೇ ಪುಷ್ಪತಿ; ನೀಪಃ ಕದಮ್ಬಃ, ವಿದುಲಃ ವೇತಸಃ, ಶಣಪುಷ್ಪೀ ಘಣ್ಟಾರವಾ, ಸದಾಪುಷ್ಪೀ ಅರ್ಕಪುಷ್ಪಿಕಾ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪೀ ಅಪಾಮಾರ್ಗಃ| ರಾತ್ರಿಮುಷಿತಂ ವಿಮೃದ್ಯ ಪೂತಮಿತಿ ಶೃತಕಷಾಯಾತ್ ಕಷಾಯಾನ್ತರೋಪದರ್ಶಕಂ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಂ; ಕಿಂವಾ, ಕಷಾಯಪಾನ ಏವ ಶೀತಕಷಾಯವಿಧಾನಮಿಹೋಚ್ಯತೇ| ಪೂರ್ಣಂ ಶರಾವಮಿತಿ ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಂ ಪೂರ್ಣಕುಮ್ಭವತ್| ಪುನಃ ಪುನರಿತಿ ಯಾವತ್ ಪಿತ್ತಾಗಮನಂ ನ ಭವತಿ ತಾವತ್ ಪುನಃ ಪುನಃ ಕಷಾಯಂ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಪಿತ್ತಾನ್ತಮಿಷ್ಟಂ ವಮನಂ ವಿರೇಕಾದರ್ಧಂ” (ಸಿ.ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ವಮನಾಯೋಗಕಾರಕಹೀನವೇಗಪ್ರವೃತ್ತಿಪ್ರತಿಕಾರಾರ್ಥಮಾಹ- ಹೀನವೇಗಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೪||

ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಘ್ರೇಯಾದಿವಮನಯೋಗೇಷು ಮಧುಸೈನ್ಧವಯೋಗೋ ನ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ‘ಸರ್ವೇಷು’ ಇತಿ ಪದಂ ಬಾಹುಲ್ಯಾರ್ಥಮ್| ವಮನಾರ್ಥಕಷಾಯೇ ಉಷ್ಣೇ ಮಧುಪ್ರಕ್ಷೇಪೋ ವಿರೋಧಿತ್ವಾನ್ನ ಯುಜ್ಯತೇ, ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಮಧೂಷ್ಣಮುಷ್ಣಾರ್ತಮಥವಾ” (ಸೂ.ಅ.೨೭) ಇತ್ಯಾದಿ, ಏವಮಾಶಙ್ಕ್ಯ ಸಮಾಧಾನಮಾಹ ನ ಚೋಷ್ಣವಿರೋಧೋ ಮಧುನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿಪಕ್ವಪ್ರತ್ಯಾಗಮನಾದಿತ್ಯನೇನ ಪಚ್ಯಮಾನಂ ಮಧೂಷ್ಣಯುಕ್ತಂ ವಿರುಧ್ಯೇತೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ದೋಷನಿರ್ಹರಣಾಚ್ಚೇತಿ ಮಧೂಷ್ಣವಿರುದ್ಧಮಪಿ ವಮನಯೋಗೇ ಉಷ್ಣೇ ಇಷ್ಯತೇ, ತಸ್ಯ ದೋಷನಿರ್ಹರಣಾದೇವ ನ ವಿರೋಧೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಏವಂ ಬಸ್ತಿಪ್ರಯೋಗೇಽಪಿ ಮಧುನ ಉಷ್ಣಾವಿರೋಧೋ ವರ್ಣನೀಯಃ| ಏತೇನ ಯಷ್ಟೀಮಧ್ವಾದಿನವದ್ರವ್ಯಕೃತೈರ್ನವಭಿಃ ಕಷಾಯೈರ್ನವಯೋಗಾಃ||೧೫||

ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀನಾಂ ದ್ವೌ ಭಾಗಾವಿತ್ಯಾದೌ ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀನಾಂ ಭಾಗತ್ರಯಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ; ತತ್ರ ಭಾಗದ್ವಯಂ ಷಡ್ಗುಣೇನ ಕೋವಿದಾರಾದಿಕಷಾಯೇಣ ಕ್ಷಾರಪರಿಸ್ರಾವಣವಿಧಿವದೇಕವಿಂಶತಿವಾರಾನ್ ಪರಿಸ್ರಾವಣೀಯಮ್| ಕೋವಿದಾರಾದೀನಾಂ ಚಾಷ್ಟಾನಾಮಷ್ಟೌ ಕಷಾಯಾಃ ಪೃಥಕ್ ಪರಿಸ್ರಾವಣೇ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಾಃ| ಯೇನ ಚ ಕಷಾಯೇಣ ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀಭಾಗದ್ವಯಂ ಪರಿಸ್ರಾವ್ಯ ಹರಿತಕ್ಯಾದಿಪರಿಮಾಣಾ ಮಾತ್ರಾ ತೃತೀಯಭಾಗಫಲಪಿಪ್ಪಲೀಕಲ್ಕಸ್ಯ ಕ್ರಿಯತೇ ತೇನೈವ ಕಷಾಯೇಣ ಮಾತ್ರಾಯೋಗಾಃ ; ಏವಮಷ್ಟೌ ಹರೀತಕ್ಯಾದಿಮಾತ್ರಯಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀಯೋಗಾ ಭವನ್ತಿ| ಮಾತ್ರಾವಿಕಲ್ಪಶ್ಚ ದೋಷಬಲಾದಿವಿಕಲ್ಪಕೃತೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಸಮಾನಂ ಪೂರ್ವೇಣೇತಿ ಪೂರ್ವಯೋಗವದಿಹ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಭಿಮನ್ತ್ರಣಾದಿವಿಧಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವವಚ್ಛಬ್ದಾರ್ಥೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೧೬||

ಫಲಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾ ಕ್ಷೀರಪಾಕವಿಧಿನಾ ಸಾಧಿತಂ ಕ್ಷೀರಂ ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀಕ್ಷೀರಮ್; ಅಯಮೇಕೋ ಯೋಗಃ| ತೇನೇತಿ ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀಸಾಧಿತಕ್ಷೀರೇಣ| ತಜ್ಜಸ್ಯೇತಿ ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀಕ್ಷೀರಜಾತಸ್ಯ ದಧ್ನಃ| ಉತ್ತರಕಮಿತಿ ಸರಮ್| ಸನ್ತಾನಿಕಾ ಕ್ಷೀರೋಪರಿಸ್ಥಃ ಸ್ತ್ಯಾನೋ ಭಾಗಃ||೧೭||

ಫಲಾದೀನಿ ಫಲ-ಜೀಮೂತಕೇಕ್ಷ್ವಾಕು-ಧಾಮಾರ್ಗವ-ಕುಟಜ-ಕೃತವೇಧನಾನಿ ಷಟ್| ಏತೇ ಕ್ಷೀರಯೋಗಚತುಷ್ಟಯೇನ ಘೃತಯೋಗೇನ ಚ ಸಮಂ ಪಞ್ಚ ಯೋಗಾ ಅಧ್ಯಾಯಸಙ್ಗ್ರಹೇ ವಕ್ತವ್ಯಾ||೧೮||

ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀನಾಂ ಫಲಾದಿಕಷಾಯೇಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಏಕಂ ಘ್ರೇಯಯೋಗಮಾಹ| ಪುಷ್ಪರಜಃಪ್ರಕಾಶೇನೇತಿ ಪುಷ್ಪಧೂಲಿಸದೃಶೇನ| ಹರಿದ್ರಾಭಿಧಾನಃ ಕೃಶರೋ ಹರಿದ್ರಾಕೃಶರಃ||೧೯||

ಭಲ್ಲಾತಕವಿಧಿಪರಿಸ್ರುತಮಿತಿ ರಸಾಯನೋಕ್ತಭಲ್ಲಾತಕಸ್ನೇಹಗ್ರಹಣವಿಧಾನೇನ ಪರಿಸ್ರುತಃ ಸ್ವರಸೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ಫಾಣಿತಯೋಗೋಽಯಮೇಕಃ| ಆತಪಶುಷ್ಕಂ ವೇತ್ಯಾದಿನಾ ಚೂರ್ಣಯೋಗೋಽಪ್ಯೇಕಃ||೨೦||

ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀಚೂರ್ಣಾನೀತ್ಯಾದೌ ಫಲಾದಿಷಟ್ಕಷಾಯಭೇದೇನ ಕೃತತ್ವಾತ್ ಷಡ್ ವರ್ತಿಪ್ರಯೋಗಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ವರ್ತಿಕ್ರಿಯಾಯಾಂ ಚತುರ್ಗುಣೇನ ಕ್ವಾಥೇನ ಪಾಕಾದ್ವರ್ತ್ಯಾಕಾರತಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ಅತ್ರಾಪಿ ಚ ತಥಾ ಲೇಹಾದೌ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತೇನ ಮಧುಪ್ರಕ್ಷೇಪೋ ಯುಕ್ತಃ; ತಂ ಚೈಕೇ ಮಧುನಃ ಪಾಕವಿರೋಧಾನ್ನಾನುಮನ್ಯನ್ತೇ||೨೧||

ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀನಾಮಾರಗ್ವಧೇತ್ಯಾದಿನಾ ಆರಗ್ವಧಾದಿವಿಂಶತಿದ್ರವ್ಯಕ್ವಾಥಭೇದೇನ ಕೃತತ್ವಾದ್ವಿಂಶತಿರ್ಲೇಹಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ವೃಕ್ಷಕಃ ಕುಟಜಃ, ಸ್ವಾದುಕಣ್ಟಕಃ ವಿಕಙ್ಕತಃ, ಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾ ಗುಞ್ಜಾ, ಸುಷವೀ ಕಾರವೇಲ್ಲಕಂ, ದ್ವೀಪಿಕಾ ಹಿಂಸ್ರಾ, ‘ಕಣ್ಟಕಾರೀ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ||೨೨||

ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀಷ್ವಿತ್ಯಾದಿನೋತ್ಕಾರಿಕಾ ಮೋದಕಾಶ್ಚ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಿಂಶತಿಃ| ಚೋರಕಃ ಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಂ, ಪರಿಪೇಲವಂ ಕೈವರ್ತಮುಸ್ತಕಂ, ಸ್ಥೌಣೇಯಕಃ ಗ್ರನ್ಥಿಪರ್ಣಕಂ, ಪಾರಾವತಪದೀ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ, ಅಶೋಕರೋಹಿಣೀ ಅಶೋಕಸದೃಶಪತ್ರಾ ಲತಾ, ‘ಕಟುರೋಹಿಣೀ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಕೇಚಿದತ್ರ ಸ್ಥೌಣೇಯಕಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾಪಾಕೀಪಾದ್ಯಾ ವಿಂಶತಿಂ ಪೂರಯನ್ತಿ, ಅಪಾಕೀಪಾದೀ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಾ| ಉತ್ಕಾರಿಕಾಕಲ್ಪೇನೇತಿ ಸೂದಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತೋತ್ಕಾರಿಕಾವಿಧಾನೇನ||೨೩||

ಫಲಪಿಪ್ಪಲೀಸ್ವರಸೇನೇತ್ಯಾದಿನಾ ಶಷ್ಕುಲ್ಯಪೂಪಯೋಃ ಪೃಥಗೇಕೋ ಯೋಗಃ| ಏತೇನೈವ ಚ ಕಲ್ಪೇನೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸುಮುಖಾದಿಪಞ್ಚದಶದ್ರವ್ಯಕಷಾಯೇಣ ಪೃಥಕ್ ಶಷ್ಕುಲ್ಯಪೂಪಯೋಃ ಕರಣಾತ್ ಪಞ್ಚದಶ ಯೋಗಾ ಭವನ್ತಿ| ಏವಂ ಮಿಲಿತ್ವಾ ಶಷ್ಕುಲೀಪೂಪಯೋಃ ಪೃಥಕ್ ಷೋಡಶಯೋಗಾ ಭವನ್ತಿ| ಪೋಟಾ ಇಕ್ಷುಗನ್ಧಾ; ದಣ್ಡೈರಕಾ ಗುನ್ದ್ರಾಖ್ಯಗುಲ್ಮಃ, ನಲೋ ವಾ||೨೪-೨೫||

ತಥಾ ಬದರಷಾಡವೇತ್ಯಾದಿನಾ ದಶ ಯೋಗಾಃ| ಬದರಕೃತಃ ಷಾಡವೋ ಬದರಷಾಡವಃ||೨೬||

ಮದನಸ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಪರ್ಯಾಯಾನಾಹ- ಮದನಃ ಕರಹಾಟಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಕಲ್ಪನೇತಿ ಯ ಏವಮ್ಭೂತೈಃ ಪರ್ಯಾಯೈರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಸ್ತಸ್ಯೇಯಂ ಕಲ್ಪನಾ| ಅಸ್ಯ ಚ ಪರ್ಯಾಯಾಭಿಧಾನಂ ಭೂರಿಪ್ರಯೋಗೇಷು ವಿಹಿತತ್ವೇನಾಭ್ಯರ್ಹಿತತ್ವಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪರ್ಯಾಯಾಭಿಧಾನೇ ಪ್ರಯೋಜನಂ ವರ್ಣನೀಯಮ್||೨೭||

ಮದನಫಲಯೋಗಾನಾಂ ನವಾದಿಸಙ್ಖ್ಯೋತ್ಕರ್ಷನಿರಾಸಾರ್ಥಂ ಸುಖಸ್ಮರಣಾರ್ಥಂ ಚ ತಾನ್ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣಾಹ- ನವ ಯೋಗಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯ ಚಾರ್ಥೋ ಯಥಾಸ್ಥಾನಂ ವ್ಯಾಹೃತಃ||೨೮-೩೦||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಮದನಕಲ್ಪೋ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||