Skip to content

25. snēhavidhiḥ

Adhikarana atha snēhavidhirnāma pañcaviṁśō'dhyāyaḥ pratijñā (1) · Śloka 1

athātaḥ snēhavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||

View original

अथातः स्नेहविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

pūrvasminnadhyāyē dvividha upakrama uktaḥ| tatra ca laṅghanasya śōdhanātmakatvācchōdhanasya ca snēhasvēdapūrvakatvāt tatō'pi snēhasya dōṣamārdavakāraṇaprādhānyāttadvijñānārthamadhyāyārambhaḥ-athāta ityādi|| 1||

Adhikarana snēhādyupayuktadravyasambhārasaṁgrahaṇāvaśyakatā (2) · Śloka 2

snēhādiṣūpayōgāya tadvyāpacchāmanāya ca| kuryātprāgēva tadyōgidravyasambhārasaṅgraham||2||

View original

स्नेहादिषूपयोगाय तद्व्यापच्छामनाय च| कुर्यात्प्रागेव तद्योगिद्रव्यसम्भारसङ्ग्रहम्||२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

snēhasya śōdhanāṅgatvāt prāgēva snēhādiṣvanārabdhēṣu snēhādyupayōgāya dēśādivaiparītyāt snēhādyudbhūtavyāpacchamanāya ca tadyōgidravyāṇāṁ snēhōpayōgayōgināṁ ghr̥tatailavasāśarāvōdañcanādīnāṁ tadvyāpacchamanayōgināṁ ca dravyāṇāṁ sambhārasaṅgrahaṁ kuryāt|| 2||

Adhikarana snēhanavirūkṣaṇauṣadhalakṣaṇam (3) · Śloka 3

guruśītasarasnigdhamandasūkṣmamr̥dudravam| auṣadhaṁ snēhanaṁ prāyō viparītaṁ virūkṣaṇam||3||

View original

गुरुशीतसरस्निग्धमन्दसूक्ष्ममृदुद्रवम्| औषधं स्नेहनं प्रायो विपरीतं विरूक्षणम्||३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

sarvaṁ gurvādiguṇayuktamauṣadhaṁ prāyēṇa snēhanamanyadēvaṁguṇamapyasnēhanaṁ bhavatīti pradarśanārthaṁ prāyōgrahaṇam| viparītaṁ laghvādiguṇaṁ virūkṣaṇam| atrāpi prāyōgrahaṇamanubadhyatē|| 3||

Adhikarana pravarasnēhadravyāṇi tēṣu ghr̥tasyōttamatvam (4) · Śloka 4

sarpirmajjā vasā tailaṁ snēhēṣu pravaraṁ matam| tatrāpi cōttamaṁ sarpiḥ saṁskārasyānuvartanāt| mādhuryādavidāhitvājjanmādēva ca śīlanāt||4||

View original

सर्पिर्मज्जा वसा तैलं स्नेहेषु प्रवरं मतम्| तत्रापि चोत्तमं सर्पिः संस्कारस्यानुवर्तनात्| माधुर्यादविदाहित्वाज्जन्मादेव च शीलनात्||४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

sarpirādicatuṣṭayaṁ sarvasnēhēṣu pravaraṁ śrēṣṭhamāśu svakāryakaraṇāt| tatrāpi catuṣṭayē sarpiruttamaṁ saṁskārānuvartanāt| yēna hi dravyēṇa saṁskriyatē tamanuvartatē| svaguṇānajahat saṁskāraguṇān gr̥hṇātīti saṁskārānuvartī| na hyētattailādiṣu sambhavati| tē hi svaguṇāṁstyajanti| tathā ca candanādau tailādīnāṁ viparītairdravyāntarairauṣṇyādināśō bhavati| na hi snēhanāśastasya bahutvāt| tathā mādhuryadiguṇayōgācca sarpirēvōttamam|| 4||

Adhikarana sarpirādīnāṁ dōṣaghnatvavivaraṇam (5) · Śloka 5

pittaghnāstē yathāpūrvamitaraghnā yathōttaram||5||

View original

पित्तघ्नास्ते यथापूर्वमितरघ्ना यथोत्तरम्||५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tē sarpirādayō yathāpūrvaṁ pittaghnāḥ| yathōttaramitaraghnāḥ| ślēṣmaṇaḥ snēhapratiṣēdhāditaraśabdēna vātaghnā iti gamyatē| athavā dravyāntarasaṁskr̥tasarpirādyapēkṣayā itaraśabdēna kaphasyāpi grahaṇam| tēnaivaṁ tailasyāpi pittaghnatvaṁ siddham| akṣādiyōnērvā tailasya pittaghnatvamiti| yō yasmāt pūrvaḥ sa tasmāt pitaghnaḥ| yō yasmāduttaraḥ sa tasmādvātaghnaḥ| tailasya pūrvatvāsambhavāt pittaghnatvāsambhavaḥ | vasāyā majjñaśca yatra māṁsānugasvarūpatvēna pittaghnatvaṁ sambhavati tatra pittaghnatvam| athavā śōdhanāṅgānāṁ sarpirādīnāṁ vamanādikriyōpakārayōgā-dēvaṁsvarūpatā pariṇāma iti granthāvirōdhaḥ|| 5||

Adhikarana ghr̥tādīnāmuttarōttaraṁ gurutvam (6) · Śloka 6

ghr̥tāttailaṁ guru vasā tailānmajjā tatō'pi ca||6||

View original

घृतात्तैलं गुरु वसा तैलान्मज्जा ततोऽपि च||६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

subōdham|| 6||

Adhikarana yamakādiparibhāṣāḥ (7) · Śloka 7

dvābhyāṁ tribhiścaturbhistairyamakastrivr̥tō mahān||7||

View original

द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिस्तैर्यमकस्त्रिवृतो महान्||७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

sarpirādibhyō'nyatamābhyāṁ yamakō bhavatyanyatamaistrivr̥tō bhavati| sarvaiḥ punarmahāsnēhaḥ| ētacca pradēśē vākyēṣūpayujyatē|| 7||

Adhikarana snēhāśayāḥ (8) · Śloka 8

snēhāśayā dadhi kṣīraṁ māṁsāsthiphaladāru ca||8||

View original

स्नेहाशया दधि क्षीरं मांसास्थिफलदारु च||८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

dadhyādayaḥ snēhāśayāḥ sarpirādisnēhānāṁ yōnayaḥ| tatra dadhi kṣīraśca ghr̥tāśayaḥ kṣīrasya navanītayōnitvāt| māṁsaṁ vasāśayaḥ| asthi majjāśayaḥ| phalāni ca dārūṇi ca tailāśayaḥ|| 8||

Adhikarana snēhyāḥ (9) · Śloka 9

svēdyasaṁśōdhyamadyastrīvyāyāmāsaktacintakāḥ| vr̥ddhabālābalakr̥śā rūkṣāḥ kṣīṇāsrarētasaḥ| vātārtasyandatimiradāruṇapratibōdhinaḥ| snēhyāḥ||9||

View original

स्वेद्यसंशोध्यमद्यस्त्रीव्यायामासक्तचिन्तकाः| वृद्धबालाबलकृशा रूक्षाः क्षीणास्ररेतसः| वातार्तस्यन्दतिमिरदारुणप्रतिबोधिनः| स्नेह्याः||९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

snēhasya viṣayaṁ darśayati| svēdyādayaḥ snēhyāḥ| na hyasnēhitaḥ svēdya ityarthaḥ| tathā yaḥ saṁśōdhyaḥ sa prathamaṁ snēhyaḥ| āsakta śabdasya madyāditrayēṇa sambandhaḥ| syandī abhiṣyandākṣirōgī| dāruṇapratibōdhaḥ kr̥cchrōnmīlākhyō vartmarōgaḥ| ētē snēhyāḥ|| 9||

Adhikarana asnēhyāḥ (10) · Śloka 10

na tvatimandāgnitīkṣṇāgnisthūladurbalāḥ| ūrustambhā'tisārāmagalarōgagarōdaraiḥ| mūrcchācchardyaruciślēṣmatr̥ṣṇāmadyaiśca pīḍitāḥ| apaprasūtā yuktē ca nasyē bastau virēcanē||10||

View original

ंअ त्वतिमन्दाग्नितीक्ष्णाग्निस्थूलदुर्बलाः| ऊरुस्तम्भाऽतिसारामगलरोगगरोदरैः| मूर्च्छाच्छर्द्यरुचिश्लेष्मतृष्णामद्यैश्च पीडिताः| अपप्रसूता युक्ते च नस्ये बस्तौ विरेचने||१०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

atimandāgnyādayō na tu snēhyā iti sambandhaḥ| tīkṣṇāgnēḥ snēhanādatyagnitvamatisthūlasyāgnimēdasōrvr̥ddhiḥ| durbalasyā-jaraṇaśaktēḥ snēhavyāpat| ūrustambhādīnāṁ pīḍitaśabdēna sambandhaḥ| atra śōdhanaprasaṅgē'pyasnēhanaṁ snēhēna vinā śōdhanamiti yāvat| apaprasūtā na snēhyēti vibhaktipariṇāmaḥ| tathā nasyāditritayē yukta ādōṣasāmyāt snēhō na yōjyaḥ|| 10||

Adhikarana ghr̥tādivibhāgānusāramadhikārabhēdaḥ (11) · Śloka 11

tatra dhīsmr̥timēdhāgnikāṁkṣiṇāṁ śasyatē ghr̥tam| granthināḍīkr̥miślēṣmamēdōmārutarōgiṣu| tailaṁ lāghavadārḍhyārthikrūrakōṣṭhēṣu dēhiṣu| vātātapādhvabhārastrīvyāyāmakṣīṇadhātuṣu| rūkṣaklēśakṣamātyagnivātāvr̥tapathēṣu ca| śēṣau||11||

View original

तत्र धीस्मृतिमेधाग्निकांक्षिणां शस्यते घृतम्| ग्रन्थिनाडीकृमिश्लेष्ममेदोमारुतरोगिषु| तैलं लाग़वदार्ढ्यार्थिक्रूरकोष्ठेषु देहिषु| वातातपाध्वभारस्त्रीव्यायामक्षीणधातुषु| रूक्षक्लेशक्षमात्यग्निवातावृतपथेषु च| शेषौ||११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tatra snēhēṣu madhyē dhīprabhr̥tikāṅkṣiṇāṁ snēhaprasaṅgē sati ghr̥taṁ snēhaḥ śasyatē| tasya tathāśaktitvāt| dhīrbuddhiḥ| mēdhā prajñā| granthyādiṣu ślēṣmādirōgiṣu śarīralāghavadr̥ḍhatvārthiṣu krūrakōṣṭhēṣu ca dēhiṣu tailaṁ śasyata iti sambandhaḥ| vātādibhiḥ kāraṇaiḥ kṣīṇadhātuṣu rūkṣādiṣu ca śēṣō vasā majjā ca| klēśakṣamaśabdēnāklēśakṣamasya sarpistailaṁ ca prayōjayēditi| atyagnēratitīkṣṇāgnēḥ snēhapratiṣēdhō vasāyā majjñaścāpavādavākyam| vātāvr̥tapathaḥ vātaruddhadēhasrōtaḥ|| 11||

Adhikarana vasāyāḥ viśēṣakṣētram (12) · Śloka 12

vasā tu sandhyasthimarmakōṣṭharujāsu ca| tathā dagdhāhatabhraṣṭayōnikarṇaśirōruji||12||

View original

वसा तु सन्ध्यस्थिमर्मकोष्ठरुजासु च| तथा दग्धाहतभ्रष्टयोनिकर्णशिरोरुजि||१२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

vasā punaḥ sandhyādirujāsvapīṣṭā| tathā dagdhādiṣu yōnyādiruji ca vasā śasyata iti sambandhaḥ|| 12||

Adhikarana r̥tuviśēṣēṇa snēhaviśēṣanirṇayaḥ (13) · Śloka 13

tailaṁ prāvr̥ṣi varṣāntē sarpiranyau tu mādhavē| sarvaṁ sarvasya ca snēhaṁ yuñjyādbhāsvati nirmalē| r̥tau sādhāraṇē||13||

View original

तैलं प्रावृषि वर्षान्ते सर्पिरन्यौ तु माधवे| सर्वं सर्वस्य च स्नेहं युञ्ज्याद्भास्वति निर्मले| ऋतौ साधारणे||१३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

anantaraṁ snēhānāmr̥tuviśēṣēṇa niyamapradarśanārthamidamāha-tailaṁ prāvr̥ṣītyādi| prāvr̥ṣi śrāvaṇē śōdhanaprasaṅgē tailaṁ snēhanāya śastam| varṣāntē kārtikē sarpiḥ śastam| anyau śēṣau vasāmajjānau mādhavē vasantē caitrē| śōdhanaprasaṅgē prāvr̥ṣi tailaṁ vātajayaprādhānyāt| śaradi ghr̥taṁ pittajayāya| vamanaprayōgē kaphōtklēśanaśaktatvāt| sadr̥śē'pi kālē vasāyā majjñōścōpayōgaḥ| tathā sarvō ghr̥tādisnēhaḥ sarvasya śōdhyasyāśōdhyasya ca sādhāraṇē vasantaśaratprāvr̥ḍākhyē r̥tau bhāsvati tīkṣṇaraśmau nirmalē vyabhrē yōjyaḥ| na tvatyarthaśītōṣṇavarṣāhēmantaśiśiragrīṣmākhyē|| 13||

Adhikarana dōṣānusāraṁ divārātrivibhāgaḥ (14) · Śloka 14

dōṣasāmyē'nilakaphē kaphē| divā niśyanilē pittē saṁsargē pittavatyapi||14||

View original

दोषसाम्येऽनिलकफे कफे| दिवा निश्यनिले पित्ते संसर्गे पित्तवत्यपि||१४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

r̥tuniyamaṁ darśayitvā tatpr̥ṣṭhabhāvitayā rātryaharbhēdēna niyamaṁ darśayati| dōṣasāmyē prākr̥tē anilakaphē kēvalē ca kaphē prākr̥tē vaikr̥tē ca yathōktēṣvr̥tuṣu dvidhaiva snēhayōjanam| anilē kēvalē pittē ca kēvalē tathā pittavati saṁsargē pittānilē pittakaphē na ca niśi snēhō yōjyaḥ|| 14||

Adhikarana ātyayikē vidhiḥ (15) · Śloka 15

tvaramāṇē tu śītē'pi divā tailaṁ ca yōjayēt| uṣṇē'pi rātrau sarpiśca dōṣādīn vīkṣya cānyathā| niśyaśnutē vātakaphādrōgānahani pittataḥ||15||

View original

त्वरमाणे तु शीतेऽपि दिवा तैलं च योजयेत्| उष्णेऽपि रात्रौ सर्पिश्च दोषादीन् वीक्ष्य चान्यथा| निश्यश्नुते वातकफाद्रोगानहनि पित्ततः||१५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

śītōṣṇayōḥ snēhapratiṣēdhādidamucyatē-tvaramāṇa ityādi| snēhaviṣayavyādhyupaśamāya tvaramāṇa śītē'pyr̥tau snēhaṁ yōjayēt| na tu sāmānyēnāpi tu divā tailamēva na ca rātrau nā'pyanyasnēhaḥ| tathā kāraṇavaśāt tvaramāṇa uṣṇē'pyr̥tau snēhaṁ yōjayēt| atra tu rātrāvēva sarpirēva ca| athavā dōṣadūṣyabalādīn vīkṣya tadānuguṇyēnānyathāpi yōjayēt| yatra divā uktaṁ tatra rātrāvapi yōjayēt| yatra ca tailamuktaṁ tatrānyō'pi snēhō yōjyaḥ| tathā yatra rātrau sarpiruktaṁ tatra divānyadapi| anyathā yathōktakāraṇavaiparītyē iti prāptam| niśi snēhamupayuñjānō vātakaphāddhētō rōgānaśnutē| ēvamahani pittatō rōgānaśnutē iti sambandhaḥ||15||

Adhikarana acchapēyasya śrēṣṭhatā (16) · Śloka 16

yuktyāvacārayētsnēhaṁ bhakṣyādyannēna bastibhiḥ| nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrdhakarṇākṣitarpaṇaiḥ| rasabhēdaikakatvābhyāṁ catuṣṣaṣṭirvicāraṇāḥ| snēhasyānyābhibhūtatvādalpatvācca kramātsmr̥tāḥ| yathōktahētvabhāvācca nācchapēyō vicāraṇā| snēhasya kalpaḥ sa śrēṣṭhaḥ snēhakarmāśusādhanāt||16||

View original

युक्त्यावचारयेत्स्नेहं भक्ष्याद्यन्नेन बस्तिभिः| नस्याभ्यञ्जनगण्डूषमूर्धकर्णाक्षितर्पणैः| रसभेदैककत्वाभ्यां चतुष्षष्टिर्विचारणाः| स्नेहस्यान्याभिभूतत्वादल्पत्वाच्च क्रमात्स्मृताः| यथोक्तहेत्वभावाच्च नाच्छपेयो विचारणा| स्नेहस्य कल्पः स श्रेष्ठः स्नेहकर्माशुसाधनात्||१६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

iti snēhasya kālaniyamamuktvā yōjanāṁ darśayati-yuktyētyādi| sarvaṁ yuktyā mātrādikayā snēhamavacārayēt| kēnētyāha-bhakṣyādinā ādigrahaṇēna bhōjyalēhyapēyasya vividhasyāpyannasya grahaṇam| tathā bastibhirnasyādibhiśca| ēvaṁ bhakṣyādinānnēna prayujyamānasya snēhasya catuṣṣaṣṭisaṅkhyā vicāraṇā bhavanti-kathamityāha| rasabhēdaikakatvābhyām| tatra rasabhēdāḥ pūrvaṁ triṣaṣṭirvyākhyātāḥ| ēkasnēhēna catuṣṣaṣṭiḥ| ēkakō yaḥ snēhaḥ kēvalamupayujyatē na ca pīyatē tasmāt| bhakṣyādyannē rasabhēdasambhavaḥ| ēkakaśabdēna bastinasyābhyañjanādikaṁ gr̥hyatē| kathamētā ēva vicāraṇā ucyantē-nācchapēya ityāha| snēhasyētyādi| kramādyathāsaṅkhyēna rasabhēdēṣvanyābhibhūtatvāt snēhasya| nasyādiṣu śarīrē snēhasyālpatvācca catuṣṣaṣṭirvicāraṇā ucyantē| yathōktasya ca hētōranyābhibhavalakṣaṇasyālpatvalakṣaṇasya cābhāvādacchāpēyasnēhō vicāraṇāśabdēna nōcyatē| snēhasya cōpayōgē sa ēvācchapēyākhyaḥ kalpaḥ śrēṣṭhaḥ| kutaḥ? snēhakarmaṇāṁ tarpaṇamāRdavādīnāmāśu sampādanāt|| 16||

Adhikarana snēhamātrā (17) · Śloka 17

dvābhyāṁ caturbhiraṣṭābhiryāmairjīryanti yāḥ kramāt| hrasvamadhyōttamā mātrāstāstābhyaśca hrasīyasīm| kalpayēdvīkṣya dōṣādīn prāgēva tu hrasīyasīm| ajñātakōṣṭhē hi bahuḥ kuryājjīvitasaṁśayam||17||

View original

द्वाभ्यां चतुर्भिरष्टाभिर्यामैर्जीर्यन्ति याः क्रमात्| ह्रस्वमध्योत्तमा मात्रास्तास्ताभ्यश्च ह्रसीयसीम्| कल्पयेद्वीक्ष्य दोषादीन् प्रागेव तु ह्रसीयसीम्| अज्ञातकोष्ठे हि बहुः कुर्याज्जीवितसंशयम्||१७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tasya ca snēhasya hrasvamadhyamōttamā mātrā bhavanti| kāstā ityāha-dvābhyāmityādi| ēvaṁ kramādēva tallabhyatē| yā dvābhyāṁ yāmābhyāṁ snēhamātrā jīryati sā hrasvā yā vā caturbhiryāmairjīryati sā madhyamā| yā tvaṣṭābhirjīryati sā uttamā| tābhyaśca tisr̥bhyō mātrābhyaḥ hrasīyasīṁ kalpayēditi| iyaṁ hrasvā iyaṁ ca hrasvā| iyamanayōratiśayēna hrasvā hrasīyasī| nanu sarvatra hrasīyasīṁ kalpayēt ? na api tu dōṣādīn vīkṣya| tēnaitaduktaṁ bhavati-dōṣadūṣyādyānuguṇyēna hrasīyasīmapi caturthī mātrāṁ kalpayēt| jaraṇakālānuktērdōṣādipāratantryōktēśca hrasīyasyā bahuvidhamātratvaṁ darśitam| tathā yatrāpyanyatamā mātrā yōjyā tatrāpyajñātakōṣṭhatvāt prāgēva prathamamēva hrasīyasīṁ kalpayēt| tuśabdō'vadhāraṇē| kuta ityāha-ajñātakōṣṭhē puruṣē bahusnēhō'śaktasya kadācijjīvasaṁśayaṁ kuryāt| hiśabdō yasmādarthē| yasmādēvaṁ tasmāt prāgēva hrasīyasīṁ kalpayēdityarthaḥ|| 17||

Adhikarana hrasvamātrāyāḥ adhikārīhrasvamātrāyāḥ adhikārī tasyāḥ prāśastyañca (18) · Śloka 18

tatra durbalamandāgnibālavr̥ddhasukhātmakaḥ| apathyariktakōṣṭhaśca jvarātīsārakāsibhiḥ| hrasvā pēyā sukhā sā hi parihārē'nuvartatē| cirācca balyā na rujē vyāpannāpi prakalpatē||18||

View original

तत्र दुर्बलमन्दाग्निबालवृद्धसुख़ात्मकः| अपथ्यरिक्तकोष्ठश्च ज्वरातीसारकासिभिः| ह्रस्वा पेया सुख़ा सा हि परिहारेऽनुवर्तते| चिराच्च बल्या न रुजे व्यापन्नापि प्रकल्पते||१८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

anantaraṁ hrasvādīnāṁ mātrāṇāṁ viṣayabhēdaṁ darśayati-tatrētyādi| tatra mātrātrayē hrasvā mātrā durbalādibhiḥ pēyā| apathyamahitaṁ riktakōṣṭhatvaṁ yēṣāṁ tairapathyariktakōṣṭhatvairhrasvā pēyā| sā hi hrasvā parihārē yantraṇāyāṁ sukhā na duḥkhaparihārā| ciraṁ bahukālaṁ ca śarīrē'nuvartatē| abalānāṁ balyā bhavati| dēśakālāpacārādinā vyāpannā viramitāpi rujē rōgāya na pravartatē|| 18||

Adhikarana madhyayamātrāyā adhikārī guṇāśca (19) · Śloka 19

mēhōruḥ piṭakākuṣṭhavātaśōṇitapīḍitaiḥ| madhyamā mr̥dukōṣṭhaiśca snēhanī syātsukhēna sā| na balakṣapaṇī mandavibhraṁśā śuddhayē'pyalam||19||

View original

मेहोरुः पिटकाकुष्ठवातशोणितपीडितैः| मध्यमा मृदुकोष्ठैश्च स्नेहनी स्यात्सुख़ेन सा| न बलक्षपणी मन्दविभ्रंशा शुद्धयेऽप्यलम्||१९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

mēhādipīḍitairmr̥dukōṣṭhaiśca madhyamā pēyēti sambandhaḥ| sā hi madhyamā sukhēnānāyāsēna snēhanī syāt| tathā na ca balakṣapaṇī mandavibhraṁśā vyāpannāpi satī svalpāpāyētyarthaḥ| tathā śuddhayē dōṣāṇāṁ śōdhanāyālaṁ paryāptā|| 19||

Adhikarana mahatī mātrāyāḥ adhikāriṇaḥ guṇāśca (20) · Śloka 20

mahādēhānalabalakṣuttr̥ṭklēśasahiṣṇubhiḥ| gulmōdāvartavīsarpasarpadaṁśābhipīḍitaiḥ| unmattaiḥ kr̥cchramūtraiśca mahatī śīghramēva sā| sarvamārgānusārēṇa jayēdvyādhīn suyōjitā||20||

View original

महादेहानलबलक्षुत्तृट्क्लेशसहिष्णुभिः| गुल्मोदावर्तवीसर्पसर्पदंशाभिपीडितैः| उन्मत्तैः कृच्छ्रमूत्रैश्च महती शीघ्रमेव सा| सर्वमार्गानुसारेण जयेद्व्याधीन् सुयोजिता||२०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

mahādēhādibhistathā gulmādyabhipīḍitaistathōnmattaiḥ kr̥cchramūtraiśca mahatī pēyēti sambandhaḥ| mahacchabdasya dēhāditrayēṇa samāsaḥ| sā hi mahatī mātrā sarvamārgānusārēṇa sakalasrōtō'nugamanēna karaṇabhūtēna suyōjitā satī śīghramēva vyādhīn jayēt| duryōjitā tvajīrṇādīn vyādhīnāvahatīti tātparyārthaḥ|| 20||

Adhikarana śōdhanārthaṁ snēhapānavidhiḥ (21) · Śloka 21

hyastanē jīrṇa ēvānnē snēhō'cchaḥ śuddhayē bahuḥ||21||

View original

ह्यस्तने जीर्ण एवान्ने स्नेहोऽच्छः शुद्धये बहुः||२१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tatra yaḥ snēhaḥ śuddhayē śōdhanārthaṁ yujyatē sa hyastanē'nnē jīrṇamātra ēva yujyatē| tathā yaḥ śuddhayē snēhō'cchō bahuśca yōjyaḥ| ēvakārakaraṇaṁ kālātikramaparihārārtham| bahuruttamayā mātrayētyarthaḥ|| 21||

Adhikarana śamanārthaṁ snēhapānavidhiḥ (22) · Śloka 22

śamanaḥ kṣudvatō'nannō madhyamātraśca śasyatē||22||

View original

शमनः क्षुद्वतोऽनन्नो मध्यमात्रश्च शस्यते||२२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tathā yaḥ śamanasnēhaḥ sa kṣudvataḥ puruṣasyā'nannō madhyamayā mātrayā śasyatē| ananna iti hyastanē'nnē jīrṇē tataśca kṣudvata upayujyatē| tathā tasmin jīrṇē'nnamiti|| 22||

Adhikarana br̥ṁhaṇārthaṁ snēhapānavidhiḥ (23) · Śloka 23

br̥ṁhaṇō rasamadyādyaiḥ sabhaktō'lpō hitaḥ sa ca| bālavr̥ddhapipāsārtasnēhadviṇmadyaśīliṣu| strīsnēhanityamandāgnisukhitaklēśabhīruṣu| mr̥dukōṣṭhālpadōṣēṣu kālē cōṣṇē kr̥śēṣu ca||23||

View original

बृंहणो रसमद्याद्यैः सभक्तोऽल्पो हितः स च| बालवृद्धपिपासार्तस्नेहद्विण्मद्यशीलिषु| स्त्रीस्नेहनित्यमन्दाग्निसुख़ितक्लेशभीरुषु| मृदुकोष्ठाल्पदोषेषु काले चोष्णे कृशेषु च||२३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

yastu br̥ṁhaṇaḥ sa rasamadyādyaiḥ sabhaktaḥ sabhōjanō'lpō'lpayā mātrayā yōjyaḥ| sa ca br̥ṁhaṇō bālavr̥ddhādibhyō hitaḥ| pipāsārtaḥ prasaktatr̥ḍārtaḥ| snēhadviṣō yē svabhāvēna snēhaṁ dviṣanti| tathā strīnityānāṁ snēhanityānāṁ ca|| 23||

Adhikarana bhōjanasya prāṅmadhyōttaraṁ snēhapānaphalam (24) · Śloka 24

snēhaḥ prāgbhōjanāt kuryādūrujaṅghākaṭībalam| vēgānulōmyamārōgyamadhaḥ kāyagadakṣayam| madhyē br̥hattvāgnibalasthiratākukṣirukśamān| indriyasthiratāmūrdhvamūrdhvajatrugadakṣayam||24||

View original

स्नेहः प्राग्भोजनात् कुर्यादूरुजङ्ग़ाकटीबलम्| वेगानुलोम्यमारोग्यमधः कायगदक्षयम्| मध्ये बृहत्त्वाग्निबलस्थिरताकुक्षिरुक्शमान्| इन्द्रियस्थिरतामूर्ध्वमूर्ध्वजत्रुगदक्षयम्||२४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

sa ca prayuktō br̥ṁhaṇasnēhō bhōjanāt prāk prathamaṁ bhōjanasya prayukta ūrubalādīn kuryāt| tathā sa ēva bhōjanamadhyē pītō br̥hatvādīn kukṣirukśamanāntān kuryāt| sa ēva bhōjanādūrdhvamanantaraṁ prayukta indriyasthiratāmūrdhvajatrugadakṣayaṁ ca kuryāt|| 24||

Adhikarana dōṣānusāraṁ snēhasāhāyyadravyāṇi (25) · Śloka 25

vātē salavaṇaṁ sarpiḥ pittē kēvalamiṣyatē| vaidyō dadyādbahukaphē kṣāratrikaṭukānvitam||25||

View original

वाते सलवणं सर्पिः पित्ते केवलमिष्यते| वैद्यो दद्याद्बहुकफे क्षारत्रिकटुकान्वितम्||२५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

sarvaśaśca ghr̥taṁ mārutē'dhikē salavaṇaṁ hitam| pittē'dhikē kēvalamiṣyatē| bahukaphē tu puruṣē kṣāratrikaṭukānvitaṁ ghr̥taṁ vaidyō dadyāt|| 25||

Adhikarana acchapānōttaravidhiḥ (26) · Śloka 26

vāyurṣṇamacchē'nupibētsnēhē tatsukhapaktayē| āsyōpalēpaśuddhyai ca tauvarāruṣkarē na tu| uṣṇōpacāraḥ snēhē syāduṣṇō hyuṣṇairvirudhyatē| tatō guruprāvaraṇō nivātaśayanasthitaḥ| jaraṇāntaṁ pratīkṣēta tr̥ṣyannuṣṇālpavāripaḥ||26||

View original

वायुर्ष्णमच्छेऽनुपिबेत्स्नेहे तत्सुख़पक्तये| आस्योपलेपशुद्ध्यै च तौवरारुष्करे न तु| उष्णोपचारः स्नेहे स्यादुष्णो ह्युष्णैर्विरुध्यते| ततो गुरुप्रावरणो निवातशयनस्थितः| जरणान्तं प्रतीक्षेत तृष्यन्नुष्णाल्पवारिपः||२६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

acchasnēhē'nu paścāduṣṇaṁ vāri pibēt| kiṁ prayōjanamāha-tasya snēhasya sukhapaktyarthamāsyōpalēpaśuddhyarthañca| kiṁ sarvatra āha-na tu tauvarē āruṣkarē ca snēhē vāryuṣṇaṁ pibēditi sambandaḥ| kasmādityāha-uṣṇētyādi| sarvasnēhēṣūṣṇōpacārēṇa bhavitavyam| uṣṇōpacāra uṣṇaistauravādibhiryatō virudhyatē| tatastatra tyajēt| tataśca prakr̥tāduṣṇōdakapānādanantaraṁ guruprāvaraṇādyuktaguṇaḥ san jaraṇāntaṁ pratīkṣēta| jīryamāṇē tasmin tr̥ṣyan sannuṣṇālpavāripō bhavēt|| 26||

Adhikarana jīryamāṇasnēhalakṣaṇam (27) · Śloka 27

śirōrugbhramaniṣṭhīvamūrcchāsādāratiklamaiḥ| jānīyād bhēṣajaṁ jīryat||27||

View original

शिरोरुग्भ्रमनिष्ठीवमूर्च्छासादारतिक्लमैः| जानीयाद् भेषजं जीर्यत्||२७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tacca bhēṣajaṁ snēhākhyaṁ śirōrugādibhirlakṣaṇairjīryajjānīyāt|

Adhikarana jīrṇasnēhalakṣaṇam (28) · Śloka 28

jīrṇaṁ tacchāntilāghavāt| anulōmānilasvāsthyakṣuttr̥ṣṇōdgāraśuddhibhiḥ||28||

View original

जीर्णं तच्छान्तिलाघवात्| अनुलोमानिलस्वास्थ्यक्षुत्तृष्णोद्गारशुद्धिभिः||२८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tadēva bhēṣajaṁ tacchāntyā śirōrugādiśāntyā aṅgānāṁ lāghavēna ca jīrṇaṁ jānīyāt| tathā anulōmānilādibhiśca jīrṇaṁ jānīyāt|| 28||

Adhikarana jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṁ kr̥tyam (29) · Śloka 29

jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṁ punaruṣṇōdakaṁ pibēt| tēnōdgāraviśuddhiḥ syāttataśca rucilāghavam||29||

View original

जीर्णाजीर्णविशङ्कायां पुनरुष्णोदकं पिबेत्| तेनोद्गारविशुद्धिः स्यात्ततश्च रुचिलाग़वम्||२९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tathā snēhasya jīrṇājīrṇaśaṅkāyāṁ punaruṣṇōdakaṁ pibēt| uṣṇōdakēna pītēnōdgāraviśuddhiḥ syāt| tataśca jīrṇājīrṇaśaṅkātō'dhikamaṅgalāghavaṁ ruciśca bhavati|| 29||

Adhikarana snēhaṁ pāsyataḥ pibataḥ pītavataśca bhōjanavidhiḥ (30) · Śloka 30

bhōjyō'nnaṁ mātrayā pāsyan śvaḥ piban pītavānapi| dravōṣnamanabhiṣyandi nātisnigdhamasaṅkaram||30||

View original

भोज्योऽन्नं मात्रया पास्यन् श्वः पिबन् पीतवानपि| द्रवोष्नमनभिष्यन्दि नातिस्निग्धमसङ्करम्||३०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

taṁ ca snēhaṁ śvaḥ pāsyan puruṣō'dya vā piban hyaḥ pītavāṁśca mātrayā svalpatvēnānnaṁ bhōjyaḥ| kimbhūtamannamāha-dravōṣṇētyādi| asaṅkaram anānājātīyam|| 30||

Adhikarana snēhapītē niyamāḥ (31) · Śloka 31

uṣṇōdakōpacārī syād brahmacārī kṣapāśayaḥ| vyāyāmavēgasaṁrōdhaśōkavarṣahimātapān| pravātayānayānādhvabhāṣyātyāsanasaṁsthitīḥ| nīcātyuccōpadhānāhassvapnadhūmarajāṁsi ca| yānyahāni pibēttāni tāvantyanyānyapi tyajēt| sarvakarmasvayaṁ prāyō vyādhikṣīṇēṣu ca kramaḥ| upacārastu śamanē kāryaḥ snēhē viriktavat||31||

View original

उष्णोदकोपचारी स्याद् ब्रह्मचारी क्षपाशयः| व्यायामवेगसंरोधशोकवर्षहिमातपान्| प्रवातयानयानाध्वभाष्यात्यासनसंस्थितीः| नीचात्युच्चोपधानाहस्स्वप्नधूमरजांसि च| यान्यहानि पिबेत्तानि तावन्त्यन्यान्यपि त्यजेत्| सर्वकर्मस्वयं प्रायो व्याधिक्षीणेषु च क्रमः| उपचारस्तु शमने कार्यः स्नेहे विरिक्तवत्||३१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tathā snēhaprasaṅgēṣu puruṣa uṣṇōdakōpacārī brahmacārī kṣapāśayaśca syāt| kṣapāśayaśabdēna divāsvapnasya rātrijāgaraṇasya ca pratiṣēdha uktaḥ| tathā puruṣō yānyahāni snēhaṁ pibēttāni vyāyāmādīṁstyajēt| anantaramanyāni snēharahitānyapi tāvantyēva vyāyāmādīṁstyajēt| yāvanti snēhasyōpayōgaḥ| na kēvalamayamuṣṇōdakōpacārādikaḥ kramaḥ snēha ēva yōjyaḥ| yāvatsarvakarmasu svēdavamanādiṣu vyādhikṣīṇēṣu cāyamēva kramaḥ| śamanē snēhē viriktavadupacāraḥ kāryaḥ| tatra viriktasya śamanasnēhasya ca sadr̥śa upacāraḥ| viriktasya ca yadadhikaṁ karma pēyādi tatsarvamasminnapi kāryam|| 31||

Adhikarana snēhapānātpūrvaṁ dīpanauṣadhaṁ dēyam (32) · Śloka 32

snēhasya pānāt pūrvañca dātavyaṁ mr̥du bhēṣajam| uttējanaṁ hutāśasya kōṣṭhalāghavakāri ca||32||

View original

स्नेहस्य पानात् पूर्वञ्च दातव्यं मृदु भेषजम्| उत्तेजनं हुताशस्य कोष्ठलाग़वकारि च||३२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

sarvasya ca snēhasya pānātpūrvaṁ hutāśasyāgnēruttējanaṁ kōṣṭhalāghavakāri ca mr̥du bhēṣajaṁ dātavyam|| 32||

Adhikarana snēhapānē kālamaryādā (33) · Śloka 33

tryahamacchaṁ mr̥dau kōṣṭhē krūrē saptadinaṁ pibēt| samyaksnigdhō'thavā yāvadataḥ sātmībhavētparam||33||

View original

त्र्यहमच्छं मृदौ कोष्ठे क्रूरे सप्तदिनं पिबेत्| सम्यक्स्निग्धोऽथवा यावदतः सात्मीभवेत्परम्||३३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tatra tvacchaṁ snēhaṁ mr̥dau kōṣṭhē tryahaṁ pibēt| tamēvācchaṁ krūrē kōṣṭhē saptadinaṁ pibēt| athavā naiṣa niyamaḥ| samyak snigdhalakṣaṇōtpattirēva niyamaḥ| atō yathōktānniyamāt paraṁ ūrdhvamacchaḥ snēhaḥ prayuktaḥ sātmībhavēt| na śōdhanakāryaṁ karōtītyarthaḥ|| 33||

Adhikarana sātmībhūtasnēhaprabhāvaḥ (34) · Śloka 34

sātmībhūtō hi kurutē na malānāmudīraṇam||34||

View original

सात्मीभूतो हि कुरुते न मलानामुदीरणम्||३४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ētadēvācaṣṭē-sātmībhūta ityādi|| 34||

Adhikarana snēhātiyōgē dōṣaḥ (35) · Śloka 35

atiyōgēna vā vyādhīn yathāmbvōghō'tiyōjanāt| vihatya sētuṁ mr̥tkōṣṭhāt sravati kṣapayan mr̥dam| snēhō'pyagniṁ tathā hatvā sravati kṣapayaṁstanum||35||

View original

अतियोगेन वा व्याधीन् यथाम्ब्वोग़ोऽतियोजनात्| विहत्य सेतुं मृत्कोष्ठात् स्रवति क्षपयन् मृदम्| स्नेहोऽप्यग्निं तथा हत्वा स्रवति क्षपयंस्तनुम्||३५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

athavā śōdhanakāryaṁ kurvannapyatiyōgēna dēhanāśarūpān vyādhīn kurutē| tatra dr̥ṣṭāntō yathā ambvōghō vārivēgō'tiyōjanāt sētuṁ nihatya mr̥tkōṣṭhaikadēśāt sravati| sravaṁśca mr̥daṁ kṣapayēt| tadvat snēhō'pi sētusaṁsthānamagniṁ hatvā dēhakōṣṭhāt sravanmr̥tsaṁsthānāṁ tanuṁ kṣapayēt|| 35||

Adhikarana samyaksnigdhāsnigdhalakṣaṇam (36) · Śloka 36

vātānulōmyaṁ dīptō'gnirvarcaḥ snigdhamasaṁhatam| mr̥dusnigdhāṅgatāglāni snēhōdvēgō'tha lāghavam| vimalēndriyatā samyak snigdhē rūkṣē viparyayaḥ||36||

View original

वातानुलोम्यं दीप्तोऽग्निर्वर्चः स्निग्धमसंहतम्| मृदुस्निग्धाङ्गताग्लानि स्नेहोद्वेगोऽथ लाग़वम्| विमलेन्द्रियता सम्यक् स्निग्धे रूक्षे विपर्ययः||३६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

samyak snigdhē puruṣē vātānulōmyādilakṣaṇaṁ bhavati| varcaḥ purīṣam| snigdhamasaṁhataṁ śithilaṁ ca| vimalēndriyatāntaṁ samyak snigdhalakṣaṇam| rūkṣē punarasnigdhē yathōktēbhyō lakṣaṇēbhyō yathāsvaṁ vaiparītyamiti snēhāyōgalakṣaṇam|| 36||

Adhikarana atisnigdhalakṣaṇāni (37) · Śloka 37

pāṇḍvāmayāṅgasadanaghrāṇavaktragudasravāḥ| gudadāhāruciśchardimūrcchātr̥ṣṇāpravāhikāḥ| śuktōdgārabhramaśvāsakāsāḥ snēhātisēvanāt||37||

View original

पाण्ड्वामयाङ्गसदनग़्राणवक्त्रगुदस्रवाः| गुददाहारुचिश्छर्दिमूर्च्छातृष्णाप्रवाहिकाः| शुक्तोद्गारभ्रमश्वासकासाः स्नेहातिसेवनात्||३७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

snēhasyātisēvanāt pāṇḍvāmayādyudbhavaḥ| sravaśabdasya ghrāṇādinā samāsaḥ| pravāhikā nistānikā| śuktōdgārō vidagdhāmlōdgāraḥ| iti snēhātiyōgalakṣaṇam|| 37||

Adhikarana mithyāsnigdhalakṣaṇam (38) · Śloka 38

amātrayā'hitō'kālē mithyāhāravihārataḥ| snēhaḥ karōti śōphārśastandrānidrāvisaṁjñatāḥ| kaṇḍūkuṣṭhajvarōtklēśaśūlānāhabalakṣayān| jaṭharēndriyadaurbalyajāḍyāmastambhavāggrahān| tāṁstānsvadōṣahētūtthānpāṇḍvādīṁścātiyōjanāt||38||

View original

अमात्रयाऽहितोऽकाले मिथ्याहारविहारतः| स्नेहः करोति शोफार्शस्तन्द्रानिद्राविसंज्ञताः| कण्डूकुष्ठज्वरोत्क्लेशशूलानाहबलक्षयान्| जठरेन्द्रियदौर्बल्यजाड्यामस्तम्भवाग्ग्रहान्| तांस्तान्स्वदोषहेतूत्थान्पाण्ड्वादींश्चातियोजनात्||३८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

sarvasya snēhō dōṣānapēkṣayā mātrayā apthyaścākālē ca yuktastathā mithyāhāravihārataśca hētōḥ snēhaḥ śōphādīn karōti| tāṁstāṁśca pūrvōktānapacārānuguṇyēna vātādidōṣakāraṇajān vyādhīn karōti| utklēśō dōṣādīnāṁ vikāraḥ|| 38||

Adhikarana snēhavyāpadi sādhanam (39) · Śloka 39

kṣuttr̥ṣṇōllēkhanasvēdarūkṣapānnabhēṣajam| takrāriṣṭakhalōddālayavaśyāmākakōdravāḥ| pippalītriphalākṣaudrapathyāgōmūtraguggulu| yathāsvaṁ pratirōgaṁ ca snēhavyāpadi sādhanam||39||

View original

क्षुत्तृष्णोल्लेख़नस्वेदरूक्षपान्नभेषजम्| तक्रारिष्टख़लोद्दालयवश्यामाककोद्रवाः| पिप्पलीत्रिफलाक्षौद्रपथ्यागोमूत्रगुग्गुलु| यथास्वं प्रतिरोगं च स्नेहव्यापदि साधनम्||३९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

asyāṁ ca śōphādikāyāṁ snēhavyāpadi kṣuttr̥ḍādisādhanaṁ cikitsā| ullēkhanaṁ vamanam| rūkṣaśabdasya pānāditrayēṇa sambandhaḥ| uddālaḥ śāliviśēṣaḥ| tathā yaddōṣānuguṇyēna pratirōgaṁ yadyasmin rōgē svādhyāyōktaṁ tadapi sādhanam|| 39||

Adhikarana virūkṣaṇasya samyakkr̥tātikr̥talakṣaṇam (40) · Śloka 40

virūkṣaṇē laṅghanavat kr̥tātikr̥talakṣaṇam||40||

View original

विरूक्षणे लङ्ग़नवत् कृतातिकृतलक्षणम्||४०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

snēhavyāpatsādhanasya virūkṣaṇasvabhāvatvāt prasaṅgēna virūkṣaṇasya samyakkr̥tātikr̥talakṣaṇamucyatē| yat laṅghanasya samyakkr̥tasya lakṣaṇaṁ tadvirūkṣaṇasyāpi| ēvamatikr̥talakṣaṇaṁ laṅghanavad jñēyam| virūkṣaṇāyōgalakṣaṇaṁ tu snēhāyōgalakṣaṇairēvōktam|

Adhikarana pittaprakr̥tēḥ snēhēnātitīkṣṇībhūtā- nilatr̥ṣṇāyāmupacāraḥ (41) · Śloka 41

snēhēna paittikasyāgniryadā tīvratarīkr̥taḥ| snēhamāśu jarāṁ nītvā punarōjō'bhitaścaran| udīrayēt sōpasargāṁ pipāsāmasya bādhikām| sō'sūṁstyajēdyadyudakaṁ na pibēdāśu śītalam| śītasēkāvagāhān vā tattr̥ṣṇāpīḍitō bhajēt| snēhāgninā dahyamānaḥ svaviṣēṇaiva pannagaḥ||41||

View original

स्नेहेन पैत्तिकस्याग्निर्यदा तीव्रतरीकृतः| स्नेहमाशु जरां नीत्वा पुनरोजोऽभितश्चरन्| उदीरयेत् सोपसर्गां पिपासामस्य बाधिकाम्| सोऽसूंस्त्यजेद्यद्युदकं न पिबेदाशु शीतलम्| शीतसेकावगाहान् वा तत्तृष्णापीडितो भजेत्| स्नेहाग्निना दह्यमानः स्वविषेणैव पन्नगः||४१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

paittikasya pittaprakr̥tēḥ puruṣasya yadā snēhēnāgnistīkṣṇatarīkr̥tō bhavati tadā sō'gnirāśu snēhaṁ jarāṁ nītvā punarōjasaścābhimukhyēna caran tīkṣṇatvādasya hi paittikasya sōpasargāṁ sajvarādimahārōgāṁ bādhikāṁ prāṇanāśinīṁ pipāsāṁ tr̥ṣamudīrayēt| sa ca tathāvidhaḥ puruṣastathāvidhayā pipāsayāsūn prāṇāṁstyajēt yadyudakṁ śītalaṁ na pibēt| tathāvidhastr̥ṣṇāpīḍitaḥ śītasēkādīnnabhajēdyadi tadāsūṁstyajēt| kimbhūtastr̥ṣṇāpīḍita āha-snēhāgninā dahyamānaḥ| atra dr̥ṣṭāntō yathā svaviśēṣābhivr̥ddhēna pannagō bhasmasāt kriyatē, tadvat snēhāgninā puruṣaḥ|| 41||

Adhikarana pittaprakr̥tēḥ snēhē'jīrṇē tīvratr̥ṣṇāyāṁ cōpacāraḥkaphānilaprakr̥tēḥ samaprakr̥tēśca tr̥ṣṇāyāmupacāraḥ (42) · Śloka 42

ajīrṇē balavatyā tu śītairdihyācchirōmukham| chardayēttadaśāntau ca pītvā śītōdakaṁ punaḥ| rūkṣānnamullikhēd bhuktvā tādr̥śyāṁ tu kaphānilē| samadōṣaśca niḥśēṣaṁ snēhamuṣṇāmbunōddharēt| tatō dōṣādibalataḥ pūrvōktañca vidhiṁ śrayēt||42||

View original

अजीर्णे बलवत्या तु शीतैर्दिह्याच्छिरोमुख़म्| छर्दयेत्तदशान्तौ च पीत्वा शीतोदकं पुनः| रूक्षान्नमुल्लिख़ेद् भुक्त्वा तादृश्यां तु कफानिले| समदोषश्च निःशेषं स्नेहमुष्णाम्बुनोद्धरेत्| ततो दोषादिबलतः पूर्वोक्तञ्च विधिं श्रयेत्||४२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

snēhē tvajīrṇē balavatyāṁ tr̥ṣi paittikasya śītairauṣadhaiḥ śirōmukhaṁ dihyāt| taṁ cājīrṇaṁ snēhaṁ chardayēt| ēvamapi tasyāstr̥ṣō'śāntau snēhē charditē'pi śītōdakaṁ pītvā rūkṣānnaṁ ca bhuktvā punarullikhēt| chardayēditi paittikasya tr̥ṭsādhanam| kaphānilē punastādr̥śyāmatimātrāyāṁ tr̥ṣyuṣṇāmbunā niḥśēṣaṁ snēhamuddharēt vamēdityarthaḥ| samadōṣaśca tathaiva vamēt tataḥ snēhē vāntē dōṣadūṣyādibalāpēkṣayā pūrvōktaṁ lāghavē jātē satyannādiṁ vidhiṁ carēt|| 42||

Adhikarana pittē sarpiḥpānanirṇayaḥ (43) · Śloka 43

na sarpiḥ kēvalaṁ pittē pēyaṁ sāmē viśēṣataḥ| sarvaṁ hyanurujaṁ dēhaṁ hatvā saṁjñā ca mārayēt||43||

View original

न सर्पिः केवलं पित्ते पेयं सामे विशेषतः| सर्वं ह्यनुरुजं देहं हत्वा संज्ञा च मारयेत्||४३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

snēhanirṇayaprasaṅgēnāha-sarpirityādi| pittē tu kēvalē kēvalamacchaṁ sarpirna pēyam| sāmē tu pittē viśēṣataḥ kēvalaḥ na pēyam| kutaḥ ? yathāsaṅkhyēna hētudvayamucyatē| kēvalaṁ pittē sarpiṣi pītē pittaṁ snēhasahāyaṁ sat sarvaṁ dēhamanuvrajēt tataścādhikaṁ rōgasa-mīraṇā| sāmē pittē pītaṁ sāmaṁ snēhasahāyaṁ pittaṁ srōtaḥ-pidhānēna saṁjñāṁ hatvā mārayēt| idaṁ ca śōdhyapittāśayaṁ pittaghnāsta iti śamanīyam| tēna granthavirōdhō na bhavati| pittē kēvalamiṣyata ityētaccōpapannaṁ bhavati| caśabdō hētusamuccayē|| 43||

Adhikarana snēhanānantaraṁ virēkavamanasēvanavidhiḥ (44) · Śloka 44

snigdhadravōṣṇadhanvōttharasabhuksvēdamācarēt| snigdhastryahaṁ sthitaḥ kuryādvirēkaṁ vamanaṁ punaḥ| ēkāhaṁ dinamanyacca kaphamutklēśya tatkaraiḥ| tilamāṣadadhikṣīraguḍamatsyarasādibhiḥ||44||

View original

स्निग्धद्रवोष्णधन्वोत्थरसभुक्स्वेदमाचरेत्| स्निग्धस्त्र्यहं स्थितः कुर्याद्विरेकं वमनं पुनः| एकाहं दिनमन्यच्च कफमुत्क्लेश्य तत्करैः| तिलमाषदधिक्षीरगुडमत्स्यरसादिभिः||४४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ēvamanantarēṇa prakārēṇa snigdhaḥ san yadā vamanēna vinā virēkamēva kāraṇavaśēna karōti tadā'bhyaktasnēhaḥ san tryahaṁ sthitō virēkaṁ kuryāt| kimbhūtaḥ kiṁ kurvan tryahaṁ sthitaḥ| snigdhādiguṇayuktamāṁsarasabhuk tathā svēdamācaran yadā tu snēhādanantaraṁ vamanamēvōpayuṅktē| tadā snigdhaḥ san dvyahaṁ sthitō vamanaṁ kuryāt| kathaṁ dvyahaṁ sthitaḥ| ēkāhamanēnaiva prakārēṇa snigdhadravōṣṇadhanvōttharasabhuk svēdamācaran sthitaḥ| anyacca dvitīyaṁ dinaṁ kaphamutklēśya sthitaḥ kēnōtklēśya tatkaraiḥ kaphakaraiḥ| kairityāha-tilētyādibhiḥ|| 44||

Adhikarana māṁsalādiṣu snēhanātpūrvaṁ rūkṣaṇam (45) · Śloka 45

māṁsalā mēdurā bhūriślēṣmāṇō viṣamāgnayaḥ| snēhōcitāśca yē snēhyāstān pūrvaṁ rūkṣayēttataḥ| saṁsnēhya śōdhayēdēvaṁ snēhavyāpanna jāyatē| alaṁ malānīrayituṁ snēhaścāsātmyatāṁ gataḥ||45||

View original

मांसला मेदुरा भूरिश्लेष्माणो विषमाग्नयः| स्नेहोचिताश्च ये स्नेह्यास्तान् पूर्वं रूक्षयेत्ततः| संस्नेह्य शोधयेदेवं स्नेहव्यापन्न जायते| अलं मलानीरयितुं स्नेहश्चासात्म्यतां गतः||४५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

māṁsalatvādiyuktāḥ puruṣā yē śōdhyatvēna snēhyāḥ tān snēhāt pūrvaṁ rūkṣayēt| tatō rūkṣayitvā'nantaraṁ ca saṁsnēhya śōdhayēt| kimēvaṁ sati bhavati| idaṁ bhavati-māṁsalādīnāṁ snēhasya sadr̥śatvādyā snēhavyāpadāśaṅkyatē sā na jāyatē| tathā rūkṣasya snēhaḥ prayuktaḥ asātmyatvānmalānīrayituṁ śōdhayitumalaṁ paryāptō bhavatīti phaladvayam|| 45||

Adhikarana sadyaḥ snēhanayōgāstadarhāśca (46) · Śloka 46

bālavr̥ddhādiṣu snēhaparihārāsahiṣṇuṣu| yōgānimānanudvēgān sadyaḥ snēhān prayōjayēt| prabhūtamāṁsaniṣkvāthān jāṅgalānūpajān rasān| snēhabhr̥ṣṭēṣu vā tēṣu yavāgūṁ vā'tisaṁhatām| tilacūrṇaṁ ca sasnēhaṁ phāṇitaṁ kr̥saraṁ tathā| tilakāmbalikaṁ bhūrisnēhaṁ sarpiṣmatīmapi| pēyāṁ sukhōṣṇāṁ kṣairēyīṁ pātrē vā sasitāghr̥tē| sarpirlavaṇayuktaṁ vā sadyaḥ dugdhaṁ tathā payaḥ| pēyāṁ ca pañcaprasr̥tāṁ snēhaistaṇḍulapañcamaiḥ| pāyasaṁ māṣamiśraṁ ca bahusnēhasamāyutam| tailaśuṇṭhīguḍarasaṁ jīrṇē māṁsarasāśinaḥ| snēhaṁ vaikaṁ surā'cchēna dadhnō vā saguḍaṁ saram| vasāṁ varāhajāṁ sarpiḥ pippalīṁ lavaṇaṁ tilān| pippalīṁ lavaṇaṁ snēhāṁścaturō dadhimastukam| dadhnā siddhaṁ vyōṣagarbhaṁ dhātrīdrākṣārasē ghr̥tam| yavakōlakulatthāmbukṣārakṣīrasurādadhi| ghr̥taṁ ca siddhaṁ tulyāṁśaṁ sadyaḥ snēhanamuttamam| siddhāṁśca caturaḥ snēhān badaratriphalārasaiḥ| yōniśukrāmayaharān sadyaḥ snēhān prayōjayēt| lavaṇōpahitāḥ snēhāḥ snēhayantyacirānnaram| taddhi viṣyandyarūkṣaṁ ca sūkṣmamuṣṇaṁ vyavāyi ca||46||

View original

बालवृद्धादिषु स्नेहपरिहारासहिष्णुषु| योगानिमाननुद्वेगान् सद्यः स्नेहान् प्रयोजयेत्| प्रभूतमांसनिष्क्वाथान् जाङ्गलानूपजान् रसान्| स्नेहभृष्टेषु वा तेषु यवागूं वाऽतिसंहताम्| तिलचूर्णं च सस्नेहं फाणितं कृसरं तथा| तिलकाम्बलिकं भूरिस्नेहं सर्पिष्मतीमपि| पेयां सुख़ोष्णां क्षैरेयीं पात्रे वा ससिताघृते| सर्पिर्लवणयुक्तं वा सद्यः दुग्धं तथा पयः| पेयां च पञ्चप्रसृतां स्नेहैस्तण्डुलपञ्चमैः| पायसं माषमिश्रं च बहुस्नेहसमायुतम्| तैलशुण्ठीगुडरसं जीर्णे मांसरसाशिनः| स्नेहं वैकं सुराऽच्छेन दध्नो वा सगुडं सरम्| वसां वराहजां सर्पिः पिप्पलीं लवणं तिलान्| पिप्पलीं लवणं स्नेहांश्चतुरो दधिमस्तुकम्| दध्ना सिद्धं व्योषगर्भं धात्रीद्राक्षारसे घृतम्| यवकोलकुलत्थाम्बुक्षारक्षीरसुरादधि| घृतं च सिद्धं तुल्यांशं सद्यः स्नेहनमुत्तमम्| सिद्धांश्च चतुरः स्नेहान् बदरत्रिफलारसैः| योनिशुक्रामयहरान् सद्यः स्नेहान् प्रयोजयेत्| लवणोपहिताः स्नेहाः स्नेहयन्त्यचिरान्नरम्| तद्धि विष्यन्द्यरूक्षं च सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च||४६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tatra bālavr̥ddhādiṣu pūrvaṁ br̥ṁhaṇasnēhaviṣayapaṭhitēśu tathā yē snēhē prayujyamānē varjyaparihāraṁ kartuṁ na śaknuvanti tēṣu ca sadyaḥ snēhākhyān yōgān prayōjayēt| kē ta ityāha-prabhutētyādi| jāṅgalasattvajānānūpasattvajāṁśca māṁsarasānyathāyōgyam| kimbhūtān prabhūtamāṁsaniṣkvāthān| athavā tēṣvanantarōktēṣu rasēṣu snēhēna ghr̥tādinā bhr̥ṣṭēṣu satsvadhikaraṇabhūtēṣu tēṣu yavāgūṁ siddhām| kimbhūtāṁ nātisaṁhatāṁ nātighanām| tathā sasnēhaphāṇitastilacūrṇaḥ| phāṇitaḥ kṣudraguḍaḥ| tathā kr̥saraḥ tilamiśrā vilēpī| tathēti sasnēhaphāṇitētyarthaḥ| tathōktalakṣaṇam| kāmbalikaṁ tilakr̥taṁ yad bhūrisnēham| kṣairēyīṁ vā pēyāṁ sarpiṣmatīṁ saghr̥tāṁ sukhōṣṇāṁ ca| apīti samuccayē| tathā śarkarāghr̥tasahitē pātrē sadyōdugdhaṁ payaḥ sasarpirlavaṇam| ētairyuktē vā pātrē sadyōdugdhaṁ payaḥ| tathā pañcaprasr̥tākhyā pēyā snēhaiścaturbhiḥ prasr̥tasammitaiḥ pañcamēna ca tāvatā taṇḍulēna kr̥tā| athavā payasā siddhaṁ bahusnēhasamāyutaṁ māṣamiśramōdanam| tathā sarpirādibhya ēkamanyatamaṁ tailaśuṇṭhīguḍayutaṁ surācchēna pītaṁ sadyaḥsnēhanam| kimbhūtasya puruṣasya snēhanamāha| tasminyōgē jīrṇē māṁsarasāśinaḥ| athavā dadhnaḥ saraḥ saguḍaḥ| tathā varāhavasā sarpirādicatuṣṭayayuktā yōgaḥ| tathā catvāraḥ snēhāḥ pippalīlavaṇadadhimastuyuktā yōgaḥ| tathā dhātryā drākṣāyāśca miśritē rasē dadhnā vyōṣagarbhaṁ ghr̥taṁ siddhaṁ yōgaḥ| atra dadhnaḥ sahārthē tr̥tīyāvidhānāt snēhasamatvāt dhātrīdrākṣārasayōḥ pratyēkaṁ snēhasamatvaṁ yōgaḥ| tathā yavādikvathitāmlādisamāṁśasiddhaṁ yōgaḥ| ētad ghr̥tamuttamaṁ sadyaḥsnēhanam| tathā caturaḥ snēhān| abhiṣyandi srōtasāṁ srāvakam| arūkṣatvādiguṇayuktaṁ ca| sūkṣmaṁ sūkṣmasrōtaḥpravēśitvāt| vyavāyi dēhamakhilaṁ vyāpya pākāya kalpatē|| 46||

Adhikarana kuṣṭhādiṣu snēhanārthaṁ guḍādīnāṁ niṣēdhaḥ triphalādīnāṁ vidhiśca (47) · Śloka 47

guḍānūpāmiṣakṣīratilamāṣasurādadhi| kuṣṭhaśōphapramēhēṣu snēhārthaṁ na prakalpayēt| triphalāpippalīpathyāguggulvādivipācitān| snēhān yathāsvamētēṣāṁ yōjayēdavikāriṇaḥ| kṣīṇānāṁ tvāmayairagnidēhasandhukṣaṇakṣamān||47||

View original

गुडानूपामिषक्षीरतिलमाषसुरादधि| कुष्ठशोफप्रमेहेषु स्नेहार्थं न प्रकल्पयेत्| त्रिफलापिप्पलीपथ्यागुग्गुल्वादिविपाचितान्| स्नेहान् यथास्वमेतेषां योजयेदविकारिणः| क्षीणानां त्वामयैरग्निदेहसन्धुक्षणक्षमान्||४७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

kuṣṭhādiṣu snēhaprasaṅgē guḍādi snēhanāRrthaṁ na prakalpayēt| kēnatarhi tān snēhayēdityāha-triphalētyādi| ētēṣāṁ kuṣṭhādīnāṁ yathāsvamadhyāyēṣu pathyatvēnōktaustriphalādibhiravikāriṇaḥ snēhān siddhān prayōjayēt| tathā āmayairvyādhibhiḥ kṣīṇānāṁ narāṇāṁ snēhanārthamagnidēhasandhukṣaṇakṣamān vardhanakṣamān snēhān yōjayēditi sambandhaḥ|| 47||

Adhikarana snēhābhyāsasya phalam (3) · Śloka 3

dīptāntarāgniḥ pariśuddhakōṣṭhaḥ pratyagradhātuḥ balavarṇayuktaḥ| dr̥ḍhēndiryō mandajaraḥ śatāyuḥ snēhōpasēvī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē snēhavidhirnāma pañcaviṁśō'dhyāyaḥ||3||

View original

दीप्तान्तराग्निः परिशुद्धकोष्ठः प्रत्यग्रधातुः बलवर्णयुक्तः| दृढेन्दिर्यो मन्दजरः शतायुः स्नेहोपसेवी पुरुषः प्रदिष्टः| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने स्नेहविधिर्नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

upasaṁharati-yō'bhyāsēna snēhamupasēvatē sa dīptāntarāgnitvādiguṇayuktō bhavatīti pradiṣṭa āgamavidbhiriti|| 48|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē pañcaviṁśō'dhyāyaḥ