౧. ఆయుష్కామీయః

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

|| శ్రీః|| శ్రీమద్వాగ్భటవిరచితః అష్టాంగసంగ్రహః మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితశశిలేఖావ్యాఖ్యాసమన్వితః అథ సూత్రస్థానం మంగలాచరణం రాగాదిరోగాః సహజాః సమూలా యేనాఽశు సర్వే జగతోఽప్యపాస్తాః| తమేకవైద్యం శిరసా నమామి వైద్యాగమజ్ఞాంశ్చ పితామహాదీన్|| 1|| టీకాకారకృతం మంగలం ప్రోద్భాసి-స్వచ్ఛ-శంఖ-స్ఫుటశశి-శకలోద్దామ-వైశద్యహృద్య- ప్రోద్యత్సౌందర్యవర్యప్రకటితవపుషం నౌమి వాగీశ్వరీం తాం| కల్లోలోల్లాస-శాంతి-ప్రతత-సితతర-క్షీరసింధ్వంతరాల- శ్లిష్యత్పీయూషరేఖాం స్మరయతి విబుధాంధ్యాయతో యో దయాలుః|| 1|| సరసి సువిపులాయుర్వేదరూపే కృతాస్థం మునివరవచనౌఘే దీర్ఘనాలే నిబద్ధం| రచితదలమివాంగైః సంగ్రహాఖ్యం సరోజం వికసతి శశిలేఖా వ్యాఖ్యయేందోర్యథావత్|| 2|| అనాలోచితతంత్రార్థః పదాదావకృతశ్రమః| యత్రావభాషతే మూర్ఖస్తత్రావాచ్యా విపశ్చితః|| 3|| బంధచ్ఛాయావిశేషజ్ఞః సూక్ష్మమప్యధిగచ్ఛతి| సుకవేరపి యా వాచః కుంఠాస్తా జనసంసది|| 4|| కియద్వా కథయిష్యామి యత్సతత్త్వైర్న బుద్ధ్యతే ప్రమాణం చ తదేవాత్ర యదస్మాభిర్నిరూప్యతే|| 5|| దుర్వ్యాఖ్యావిషసుప్తస్య వాగ్భటస్యాస్మదుక్తయః| సంతు సంవిత్తిదాయిన్యః సదాగమపరిష్కృతాః|| 6|| సోఽయం వాగ్భటనామా శాస్త్రకారో లోకహితాయ శాస్త్రమారిప్సుర్విఘ్నోపశమాయాభిమత దేవతానమస్కారం కరోతి రాగాదీత్యాదినా| రాగాదిరోగా యేనాపాస్తాః తం నమామీతి సంబంధః| రాగాదయః ప్రసిద్ధాః| రాగ ఆదిర్యేషాం త ఇమే రాగాదయః| ఆదిగ్రహణేన ద్వేషాదీనాం పరిగ్రహః| రుజంతీతి రోగాః, రాగాదయశ్చ తే రోగాశ్చ రాగాదిరోగాః, సహ జాతాః సహజాః జన్మనఃప్రభృతి శరీరిణా సంగతాః సమూలా యేనాపాస్తాః| మూలమేషామజ్ఞానం| ఆశు శీఘ్రమేవ| సర్వే న తు కేచిదేవ| జగతోఽపి నాఽఽత్మన ఏవ| తమేకవైద్యం నమామి| ఏకశ్చాసౌ వైద్యశ్చ తం నమామి| ఏవంగుణయుక్తస్యాన్యస్య భిషజోఽభావాత్తస్యైకత్వం| న హ్యన్యో వైద్యః సహజత్వాద్యసాధ్యలక్షణయుక్తాన్ రోగాంజేతుం శక్నోతి| అభిమతదేవతానమస్కారం కృత్వా విఘ్నోపశమాయైవ పునర్గురునమస్కారం కరోతి వైద్యాగమజ్ఞాంశ్చ పితామహాదీనితి| వైద్యానామాగమో వైద్యాగమ ఆయుర్వేదస్తంజానంతీతి వైద్యాగమజ్ఞాః| ఆదిగ్రహణేన దక్షప్రజాపత్యాదీనాం గ్రహణం|| 1||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

అథ నమస్కారం కృత్వా తంత్రం ప్రస్తౌతి-అథాత ఇత్యాది| అథేతి మంగలార్థః| అత ఇతి నమస్కారాదానంతర్యే| ఆయుష్కామేభ్యో హిత ఆయుష్కామీయః| ఆయుష్కామశబ్దోఽత్రాస్త్యధ్యాయ ఇతి వా ఆయుష్కామీయః| అధ్యాయ ఇతి విశిష్టప్రకరణనామ| వ్యాఖ్యాస్యామో వర్ణయిష్యామః| ఇతి హ స్మాఽహురిత్యాదినా న స్వమనీషాకారితేతి ద్యోతయతి| ఇతి హేతినిపాతసముదాయోఽతీతవస్తువిషయః| ఆహుః స్మ బ్రువంతి స్మ `లట్ స్మే ఇతి భూతే లట్ ప్రయోగః| ఆత్రేయాదయో మహర్షయః ఆదిశబ్దేన భరద్వాజాదీనాం పరిగ్రహః| మహాంతశ్చ తే ఋషయశ్చ మహర్షయః| మహత్త్వంతు జ్ఞానాద్యతిశయయోగాత్పూజ్యతా|| 1||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

కిమాహుః? ఆయుఃకామయమానేనేత్యాది| అనేనాఽఽయుర్వేదతత్త్వాధిగమార్థం శిష్యగణం ప్రోత్సాహయతి| ఆయుఃకామయమానేన యథోచితం జీవితం నీరోగమిచ్ఛతా| ఆయుర్వేదోపదేశేషు యైరుపాయైరాయుర్వేద ఉపదిశ్యతే తేషు| పరమాదరో విధేయః కింభూతమాయుః? ధర్మాదిసాధనం| న హి ప్రాధాన్యేన ధర్మాదయః సాధ్యంతే| అనేన సంబంధాదీని అప్యుక్తాని భవంతి| అత్ర ఉపాయోపేయభావలక్షణః సంబంధః| అస్య తంత్రస్యాఽఽయుర్వేదోపదేశత్వాదుపాయత్వం| తత్ సాధ్యత్వాదాయుష ఉపేయత్వం| అభిధేయమాయుర్వేదః| ప్రయోజనమాయుః ధర్మార్థసుఖాని చేతి|

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

సంబంధాదీన్యుక్త్వా ఆగమశుద్ధిం దర్శయతి- ఆయుర్వేదామృతమిత్యాదినా| అనేన గురుపరంపరామపి దర్శయతి| బ్రహ్మా పద్మయోనిరాయుర్వేదామృతం బుద్ధ్వా దక్షాయ దదౌ| యథాఽమృతేన సకలరోగపరిక్షయః తథైవ ఆయుర్వేదేనేత్యతః సాదృశ్యం| సర్వేభ్యో హితం సార్వం| సనాతనమవినాశి| స దక్షోఽశ్విభ్యాం దేవభిషగ్భ్యాం దదౌ| తావశ్వినౌ శతక్రతవే ఇంద్రాయ దదతుః| తతోఽనంతరమాయుర్వేదజ్ఞానపరిపూర్ణే శతక్రతౌ ధర్మాదిచతుర్వర్గవిఘ్నకారిభిరామయైః పీడ్యమానేషు సత్సు నరేషు సకలజనరోగోపశమహేతోర్మహర్షయః శతక్రతుముపాజగ్మురుపావిశన్| యత ఏవ శరణ్యస్తతః| అమరాణామీశ్వరం దేవనాయకం| మహతీ ఋద్ధిర్యేషాం తే మహర్ద్ధయః| మహర్షయో ధన్వంతరిప్రభృతయః| న కేవలం ధన్వంతరిప్రభృతయః యావల్లంబాయనాదయోఽపి| తాన్ ధన్వంతరిప్రభృతీన్ దృష్ట్వైవ సహస్రాక్షో యథాఽగమం నిజగాద ఆగమమనతిక్రామంస్తేభ్యః కథయాంచకార| కిమిత్యాహ- ఆయుషః పాలనం జీవితస్య రక్షణం ఉపవేదమథర్వణః అథర్వవేదస్యోపవేదం| కీదృశమాయుర్వేదం నిజగాదేత్యాహ- కాయేతి| కాయాదిభిరష్టాంగతాంగతం| యం పితమహో బుబుధ ఇతి సంబంధః| కాయచికిత్సా కాయశబ్దేనోచ్యతే| ఏవం బాలాదిష్వపి యోజ్యం| ఏవమన్యేష్వపి| వృషం వాజీకరణం| యథాభూతమేవ బ్రహ్మణా బుద్ధం తథాభూతమేవ తేషాం జ్ఞానమిత్యర్థః|| 3||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

తే చ ధన్వంతరిప్రభృతయస్తమామ్నాయం శతక్రతుప్రోక్తమాగమం గృహీత్వా మయైవమజ్ఞాయి మయైవమజ్ఞాయీతి పరస్పరం ప్రకాశ్య చ మానుషం లోకమాయయుః ప్రాపుః| కింభూతాః ముదితాః సంపన్నకార్యత్వాత్సహర్షాః|| 4||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

ఆగత్య చ మానుషం లోకమాయుర్వేదస్య స్థిత్యర్థమాయుర్వేదో మాంతర్ధాదితి తంత్రాణి చక్రిరే అకుర్వన్| తతస్తాని తంత్రాణి కృత్వా ఆదృతాః సాదరం పునర్వసుధన్వంతరిప్రభృతయోఽగ్నివేశాదికాన్ సుశ్రుతాన్ తానధిగమయామాసుః| న కేవలమగ్నివేశాదికాన్ యావత్తత్ శిష్యాన్ కరాలాదీనపి గ్రాహయామాసుః| తేఽప్యగ్నివేశాదయః ధన్వంతరిప్రభృతిభ్యస్తాని తంత్రాణి గృహీత్వా స్వయం తంత్రం చక్రుః| తతశ్చ స్వయంకృతాని తంత్రాణి గురూన్ ధన్వంతరిప్రభృతీన్ సంశ్రావయామాసుః| కింభూతాన్ గురూన్? సర్షిసంఘాన్ సమునిసమూహాన్| కింభూతా అగ్నివేశాదయః? సుమేధసః సుప్రజ్ఞాః| తాని చ తంత్రాణ్యేషామగ్నివేశాదీనాం| తైర్ధన్వంతరిప్రభృతిభిః| ప్రశస్తాని కృతప్రశంసాని| ప్రతిష్ఠాం సుపూజ్యాం స్థితిం| భువి మనుష్యలోకే| లేభిరే ప్రాపుః|| 5||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

ఇత్యనేన గ్రంథసందర్భేణాఽగమశుద్ధిం దర్శయిత్వా స్వయం తంత్రకరణే హేతుమాహ-తేషామితి| తేషామగ్నివేశాదిప్రణీతానాం తంత్రాణామేకైకం తంత్రం సమస్తవ్యాధిసాధనే సకలరోగచికిత్సితేఽవ్యాపి అసంపూర్ణం| న హి సుశ్రుతప్రణీతా క్వచిచ్చికిత్సాఽగ్నివేశకృతే తంత్రే జ్ఞాతే జ్ఞాతా భవత్యతః ప్రతితంత్రాభియోగే త్వధ్యయనమాత్రేణైవ పురుషాయుషసంక్షయో భవతి, న హి తదుక్తవిధానానుష్ఠానస్యాఽయుర్భవత్యతః యస్మాత్ చ సుఖగ్రహణార్థం లోకస్యైక ఏవార్థస్తంత్రకారైః పునఃపునః ప్రోక్తః స ఏవైకేన ప్రోక్తః స ఏవాన్యేన| న కేవలమేవం యావత్ క్వచిచ్చ తంత్రే కశ్చిదర్థో విశేషతః అన్యేన విశేషేణోక్తః అతస్తద్విజ్ఞానమతిదుర్లభం| యచ్చ యస్మాచ్చ తే తంత్రకృతో వివక్షితార్థప్రత్యాయనపరత్వాద్వచనే శబ్దే అనాదృతా అవహేలావంతః వచనస్య స్వల్పత్వబహుత్వనిరపేక్షాః అర్థాదరేణ బహుభాషిణ ఇత్యర్థః|| 6||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

అతోఽపి హేతోః సర్వతంత్రాణి సంహృత్యాఽష్టాంగసంగ్రహః కరిష్యత ఇతి సంబంధః| కింభూతోఽష్టాంగసంగ్రహః| అస్థానవిస్తరాదివర్జితః| ఉచితే పునః స్థానే విస్తరాదీని విధీయంత ఏవ| తథాహి ఋతుస్వరూపవర్ణనే దోషోపక్రమణే చ స్వస్థాతురహితత్వాద్విస్తరోఽప్యుపయుజ్యత ఏవ| తథా గర్భావక్రాంత్యంగవిభాగాదిషు ఆక్షేపోఽపి దృశ్యతే| తథాఽతియోగాదిప్రకరణే పునరుక్తమపీతి| అన్యే పునరాహుః- అన్యత్ర వక్తవ్యమర్థవస్త్వన్యత్రోఽచ్యత ఇత్యస్థానం తద్వర్జితః| తథా విస్తరాక్షేపాభ్యాం వర్జితః నాతివిస్తరో నాతిసంక్షిప్త ఇత్యర్థః| సకృజ్జ్ఞాపితస్య వస్తునః పునర్వచనం పునరుక్తిస్తద్వర్జితః| అన్యచ్చ హేత్వాదిస్కంధత్రయమాత్రనిబంధనః| హేతూ రోగోద్భవకారణం స్కంధః సమూహః| హేతుస్కంధో మిథ్యాహారవిహారాదిః| లింగం భవిష్యతః సతశ్చ వ్యాధేశ్చిహ్నభూతం| యథా జ్వరస్యాలస్యాదిః| ఔషధస్కంధో రోగచికిత్సార్థం హితాశనచూర్ణలేహక్వాథాదిః| సంప్రాప్తేర్హేతుస్కంధ ఏవాఽంతర్భావః| ఉపశయః పునః లింగస్కంధే వా ఔషధస్కంధే వాఽనుప్రవిశతి| ఏవమన్యదప్యస్మిన్నేవ స్కంధత్రయేఽంతర్భావ్యం| ఏతావన్మాత్రమత్ర నిబధ్యత ఇత్యర్థః| మాత్రాశబ్దః స్తోకపర్యాయః అన్యతంత్రేషు యథా బహువక్తవ్యతా న తథాఽత్ర కింతు కేవలం తాత్పర్యవస్తుగ్రహణమితి మాత్రశబ్దప్రయోగః| అన్యచ్చ కింభూతోఽష్టాంగసంగ్రహః? అన్యతంత్రేషు వినిగూఢార్థతత్వా యే ప్రదేశాస్తేషాం ప్రకాశకః| తథా చరకమునినా షష్టికస్య గుణేషు "స్నిగ్ధోఽగురుశ్చే"తి సంధానకేఽకారప్రయోగః కృత ఇతి వాగ్భటేన దర్శయతా లఘుశబ్దప్రయోగః కృతః| సుశ్రుతోఽప్యాహ "షష్టికః ప్రవరస్తేషాం కషాయమధురో లఘు"రితి| కృష్ణాత్రేయోఽపి "షష్టికః సుకర" ఇత్యాది పఠిత్వా లఘవః కటుపాకాశ్చేత్యాహ| ఖరనాదోఽప్యాహ-`దోషఘ్నః షష్టికో లఘూ రితి| పరాశరోఽపి `రక్తో మహాన్ శకునాహృతః షష్టికా ఇత్యాది పఠిత్వా లఘవః సంగ్రాహికా ఇత్యాహ| చరకేఽపి పఠ్యతే `శాలిషష్టికాదీని ప్రకృతిలఘూన్యపి మాత్రాపేక్షీణి భవంతీ' తి| అన్యచ్చ స్వతంత్రవిరోధానామన్యతంత్రవిరోధానాం చ భూయిష్ఠమతిశయేన నివర్తకః| స్వతంత్రవిరోధో య ఏకస్మిన్నేవ తంత్రేఽన్యస్థానస్థితో గ్రంథోఽన్యస్థానస్థితేన విరుధ్యతే| యథా చరకే `చతుర్వింశతిరిత్యేతాః స్నేహస్య ప్రవిచారణా' ఇత్యుక్త్వా పునరప్యాహ `ఏవమేతాశ్చతుష్షష్టిః స్నేహానాం ప్రవిచారణా' ఇతి| తద్వాగ్భట ఏకీకుర్వన్నాహ `యుక్త్యావచారయేత్ స్నేహామిత్యాది| భక్ష్యాదినోపయుజ్యమాన ఏవ రసభేదేన త్రిషష్టిధా స్నేహో భవతి ఏకశ్చ| ఇతి చతుష్షష్టిః| ఏతచ్చ సమ్మోహనమాత్రనివృత్తయే ఉక్తం న హి వస్తుతో విరోధః సంభవతి| పరతంత్రవిరోధో యథా చరకగ్రంథేన కృష్ణాత్రేయో విరుద్ధః| తథా చరకో హిమవత్ప్రభవానాం నదీనాం పథ్యత్వమిచ్ఛతి| కృష్ణాత్రేయసుశ్రుతౌ తాసామేవ గలగండాదికర్తృత్వం| వాగ్భటస్తూపలాస్ఫాలనేత్యాదినా విరోధం నివర్తయతి| ఏవమన్యత్ గ్రంథగౌరవభయాన్న లిఖ్యతే| వినివర్తకో వినాశకః, అర్థానాం సుబోధకత్వాత్| తథా యుగానురుపసందర్భః అస్మిన్ కలియుగే పాఠావబోధధారణయోగ్యగ్రంథసంభారః| విభాగేన శోభనైరర్థప్రకరణాదివిచ్ఛేదైః|| 7||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

తథా యత్ర చాష్టాంగసంగ్రహే కాయచికిత్సితం విశేషేణాతిశయేన సంగృహీతం| కింభూతమిత్యాహ నిత్యోపయోగి సతతం శరీరిణా ఉపయుజ్యతే| దుఃఖేన చ బోద్ధుం శక్యత ఇతి దుర్బోధం| న హి అకృతప్రయత్నః తజ్జానాతీత్యర్థః| తథా భావతస్తత్త్వతః సర్వాంగానాం వ్యాపకం| కాయచికిత్సాంగమేకం వర్జయిత్వా సప్త సర్వశబ్దసంగృహీతాని| తథా చ బాలచికిత్సాయాం వక్ష్యతి క్షీరదోషజనితరోగప్రసంగే `యథా స్వలింగానీత్యాది| తథా ఊర్ధ్వాంగరోగ చికిత్సాయాం `సర్వరోగనిదానోక్తై'రిత్యాది| అత ఏవ కాయచికిత్సితస్య వ్యాపకత్వం| యతశ్చ ద్రవ్యరసాదిమాత్రాశితాన్నస్వరుపాది పరిజ్ఞానస్నేహాద్యుపయోగాసంగికరోగచికిత్సాదిసప్తానామప్యంగానా కాయచికిత్సితమేవ| అస్య చ గ్రంథసందర్భస్య సంగ్రహసంజ్ఞాఽర్థానుగతా తేన ఖరనాదసంహితావచ్చరకాదినయవ్యాఖ్యానతాత్పర్యమత్ర విపరీతావగమసంభావనాభయాన్న క్రియత ఇతి|| 8||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

అనంతరగ్రంథోక్తార్థమేవ ప్రకటీకుర్వన్నాహ- న మాత్రేత్యాది| మాత్రాఽక్షరకలా| అక్షరకలామాత్రమప్యత్ర న కించిదాగమవర్జితం కథితమితి| త ఏవార్థాః స ఏవ గ్రంథబంధః| కేవలం సంక్షేపార్థమన్యః క్రమ ఆశ్రితః|| 9||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

ఆయుర్వేదాగమశుద్ధిం దర్శయిత్వా ఆత్మన ఆగమపరతంత్రతాం చానంతరం తంత్రమారభతే| తంత్రం చాయుషః పాలనం| ఆయుర్జీవితం| తచ్చ శరీరసంబద్ధం| శరీరం చ దోషధాతుమలసముదాయః| తేషాంచ ధాత్వాదీనాం దోషా ఏవ ప్రధానం, యతో దోషేభ్య ఏవ ధాతూనాం ప్రవృత్తిః| తథా చ ధాతుపోషాయ రసస్య వహనపాకస్నేహకాఠిన్యాదిదోషప్రసాదలభ్యమేవ| అతస్త ఏవ పూర్వముచ్యంతే- వాయురిత్యాది| ఉద్దేశాదేవాధిగతే త్రిత్వే పునస్త్రిగ్రహణం నియమార్థం| త్రయ ఏవ దోషా న చతుర్థోఽస్తి| యథా సుశ్రుతోక్తావితి నియమయతి| సమాసతః సంక్షేపతః న సంసర్గభేదాదివిస్తరేణ| విస్తరతస్తు బహవః| దూషణాత్మకత్వాద్దోషాః| తే చ వాతాదయః ప్రత్యేకం త్రిధా త్రిప్రకారాః| కథం త్రిప్రకారా? అత ఆహ-ప్రత్యేకం వృద్ధిక్షయసామ్యవిభేదాత్| వాయుర్వృద్ధః వాయుః క్షీణః వాయుః సమ ఇతి| ఏవం పిత్తకఫయోరపి వాచ్యం| తేషాం చ ప్రాకృతస్వరుపమపేక్ష్య వృద్ధ్యాదిగతిర్విజ్ఞేయా| వృద్ధిక్షయావపి పునరుత్కృష్టత్వాదినా త్రిధైవ ఉత్కృష్టా వృద్ధిర్మధ్యా వృద్ధిరల్పా వృద్ధిరేవం క్షయేఽపి వాచ్యం| సామ్యే తూత్కర్షాద్యసంభవాన్న భేదః| తే వాతాదయః వికృతాఽవికృతా దేహం ఘ్నంతి వర్తయంతి చ| వికృతాః స్వరుపాత్ చలితాః శరీరం ఘ్నంతి నాశయంతి| అవికృతాః స్వరుపాదచలితాః శరీరం వర్త్తయంతి|| 10||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

నను వాతాదయః కిం నియతదేశా ఆహోస్విద్వ్యాపినోఽత ఆహ-త ఇతి| తే దోషా వ్యాపినోఽపి సకలశరీరచరా అపి ప్రతినియతదేశాః| కః కస్య దేశ ఇత్యత ఆహ-హృన్నాభ్యోరితి| అస్యాయమర్థః నాభేరధో వాయోః స్థానం హృన్నాభ్యోర్మధ్యే పిత్తస్య హృదయాదూర్ధ్వం శ్లేష్మణ ఇతి|| 11||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

న కేవలం శరీరవ్యాపినః సంతో నియతదేశా యావత్ సకలకాలవ్యాపినోఽపి నియతకాలాః| ఏతత్ప్రదర్శనార్థమాహ-వయ ఇతి| అంతాదీనాం వాతాదిభిర్యథాసంఖ్యం సంబంధః| వయసః పురుషాయుషస్య అంతః పశ్చిమో భాగో వాయోః కోపకాలః| మధ్యభాగః పిత్తస్య| పూర్వభాగః శ్లేష్మణః| అహ్నోఽప్యేవం రాత్రేశ్చ| భుక్తం నిగీర్ణ ఆహారః| తస్యాంతో జీర్ణప్రాయావస్థా వాయోః కోపకాలః| మధ్యం విదాహావస్థా పిత్తస్య| పూర్వావస్థా భుక్తమాత్ర ఏవాన్నే శ్లేష్మణః|

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

తైశ్చ వాతాదిభిః పురుషస్యాగ్నిశ్చతుర్విధో భవతి| న హ్యేకేనాపి దోషేణ హీనా వాతాదయః శరీరజననే సమర్థాః| అవశ్యం చ సర్వైరేవ భవితవ్యం| యశ్చైషామేకవ్యపదేశః స ఉత్కర్షకృతః| వాతోత్కర్షేణ విషమః పిత్తోత్కర్షేణ తీక్ష్ణః కఫోత్కర్షేణ మందః సమైర్హాన్యుత్కర్షవర్జితైః సమః| విషమాదీనాం లక్షణం శారీరే వక్ష్యతే| యత్ర తు ద్వావుత్కృష్టౌ తత్ర భిషజా స్వబుద్ధ్యా పరికల్పనీయః| వయం దిశం దర్శయామః- ద్వౌ దోషౌ వాతపిత్తే వా వాతకఫౌ వా పిత్తకఫౌ వా| తత్ర వాతస్య యోగవాహిత్వాద్వాతపిత్తే తీక్ష్ణత్వోత్కర్షః| వాతకఫే మందత్వోత్కర్షః| పిత్తకఫే త్వాహారవిశేషాత్కదాచిత్తైక్ష్ణ్యం కదాచిన్మాంద్యం| ప్రకృత్యా వికృత్యా చైవమేవ|| 13||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

తైశ్చ వాతాదిభిః కోష్ఠచతుర్విధో భవతి| ప్రకృత్యా వికృత్యా చ| వాతోత్కర్షేణ క్రూరః, పిత్తోక్తర్షేణ మృదుః, శ్లేష్మోత్కర్షేణ మధ్యః, సర్వైః సమైర్మధ్య ఏవ| క్రూరాదీనాం చ లక్షణం వక్ష్యతే|| 14||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

తైశ్చ వాతాదిభిః ప్రకృతయో భవంతి| ప్రకృతిః శరీరస్వరూపం| కింభూతైః వాతాదిభిః ప్రకృతిః సంపద్యతే, అత ఆహ- శుక్రార్తవస్థైరిత్యాది| తథా చ వక్ష్యతి `శుక్రాసృగ్గర్భిణీభోజ్యేత్యాది| జన్మాదౌ గర్భాధానకాలే పిండీభూతశుక్రార్త్తవస్థైః| శుక్రం రేతః ఆర్తవం శోణితం| దృష్టాంతః విషేణేవ విషకృమేః| యథా విషకృమేః విషయోనేః కీటస్యాన్యమారణస్వభావేనాపి విషేణ ప్రకృతిః స్వరుపం సంపద్యతే| ఏవం పురుషస్య దోషైః ప్రకృతిః సంపద్యతే| అనేన దృష్టాంతేనైతద్దర్శయతి- వాతాదీనాముపఘాతకత్వేఽపి శుక్రార్త్తవస్థావస్థాయాం ప్రకృతినిష్పాదనం ప్రత్యనుపహంతృత్వం| తైశ్చ ప్రకౄతయ ఇత్యుక్తం| తాస్తు కియంత్య ఇత్యాహ-తిస్ర ఇతి| పృథగ్దోషైః ప్రకృతయస్తిస్రో భవంతి| మిశ్రదోషాణాం తూద్దేశకథనే పృథగ్గ్రహణం లింగం| దోషాణాం పౄథక్త్త్వం మిశ్రీభావశ్చ సప్తప్రకృతిహేతుః| తత్ర చ వాతోత్కర్షేణ హీనా ప్రకృతిరుచ్యతే| పిత్తోత్కర్షేణ మధ్యా| శ్లేష్మోత్కర్షేణోత్తమా| యాశ్చ మిశ్రదోషజాః ప్రకృతయః తాః సర్వా నింద్యా గర్హణీయాః| సర్వాసు ప్రకృతిషు మధ్యే సమధాతుః శ్రేష్ఠా| యా సర్వైరేవ సమదోషైర్నోనేవ కేనచిన్నాఽప్యధికేన| ధాతుశబ్దో దోషపర్యాయః, ధారణాద్ధాతవ ఇతి|| 15||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

దోషాణాం వాతాదీనాం ప్రకృత్యాదికారణత్వముక్తం| తేషాం స్వరూపం న జ్ఞాతమతస్తద్విజ్ఞానార్థమాహ-తత్రేతి| ఏవం హి స్వరూపే జ్ఞాతే వాతాదిహేతుకస్య రోగగ్రామస్య స్వకారణదోషవిశేషగుణసమన్వయేనాప్రతిపదోక్తావపి విశిష్టదోషకారణత్వం వృద్ధిహానికారణస్య చ దోషాణాం వస్తుజాతస్య యథాస్వం దోషైః సాదృశ్యమసాదృశ్యంచ జ్ఞాతం భవతి| యస్మాద్వక్ష్యతి `వృద్ధిః సమానైః సర్వేషా'మితి| తత్రానిలో వాయూ రూక్షః లఘుః శీతః| ఖరః అమృదుః| సూక్ష్మః సూక్ష్మస్రోతోగామిత్వాత్సూక్ష్మః| చలః నైకత్ర స్థితిశీలః| వాతస్య యోగవాహిత్వేఽపి తావన్మాత్రం శైత్యం స్వాభావికం న వినశ్యతి| పిత్తం ఈషత్ స్నిగ్ధం, తీక్ష్ణం శీఘ్రకారి, ఉష్ణం లఘు, విస్రం దుర్గంధి, సరం వ్యాప్తిశీలం, ద్రవమకఠినం| కఫః స్నిగ్ధః, శీతః, గురుః, మందశ్చిరకారీ| శ్లక్ష్ణః అపరుషః| మృత్స్నః కచకచాయమానః| స్థిరః అవ్యాపనశీలః|| 16||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

ఏషాం దోషాణాం మిశ్రీభూతానాం తంత్రవ్యవహారార్థం సంజ్ఞాద్వయం చికీర్షురిదమాహ-సంసర్గ ఇతి| ద్వయోస్త్రయాణాంచ సంసర్గసన్నిపాతౌ యథాసంఖ్యం| ద్వౌ దోషౌ మిశ్రీభూతౌ క్షీణౌ కుపితౌ వా సంసర్గవాచ్యౌ| ఏవం త్రయో దోషాః సన్నిపాతవాచ్యాః| తౌ చ సంసర్గసన్నిపాతౌ యథాసంఖ్యేన షోఢా దశధా చోక్తౌ| షడ్భిః ప్రకారైః షోఢా దశభిః దశధా| కథం? ఉత్కర్షాదివికల్పనాత్| ఆదిగ్రహణేన మధ్యహాన్యోః పరిగ్రహః| తేనైతదుక్తం భవతి-సంసర్గ ఉత్కర్షాదినా వికల్పితః షోఢా భవతి| సన్నిపాతశ్చ దశధా| తత్ర సంసర్గ ఏకో దోషః ఉత్కృష్టేన కోపేన కుపితః క్షయేణ వా క్షీణః ద్వితీయో మధ్యేనాల్పేన చేతి ద్వౌ భేదౌ| ఏకో మధ్యేన ద్వితీయోఽల్పేనేతి తృతీయః| ద్వావప్యుత్కర్షేణేతి చతుర్థః| ద్వావపి మధ్యేనేతి పంచమః| ద్వావల్పేనేతి షష్ఠః| ఇతి సంసర్గః సన్నిపాతే ఏకోత్కర్షేణ ద్వయోః మధ్యత్వేనాల్పత్వేన చేతి ద్వౌ భేదౌ| ఏకో మధ్యేన ద్వితీయోఽల్పేనేతి తృతీయః| ద్వయోరుత్కర్షేణైకస్య మధ్యత్వేనాల్పత్వేన చేతి చతుర్థః పంచమశ్చ| ద్వౌ మధ్యావేకోఽల్ప ఇతి షష్ఠః| సర్వ ఉత్కర్షేణేతి సప్తమః| సర్వే మధ్యేన ఇతి అష్టమః| సర్వే అల్పేనేతి నవమః| ఏక ఉత్కర్షేణ ద్వితీయో మధ్యేన తృతీయోఽల్పేనేతి దశమః| ఇతి సన్నిపాతో దశధా|| 17||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

రసాదయః సప్త ధాతుసంజ్ఞాః| శరీరధారణాద్ధాతవః| తే చ దూష్యాః వాతాదిభిర్దోషైర్దూషణీయాః|| 18||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

అనంతరం మలా ఉచ్యంతే-దోషధాతుమలసముదాయాత్మకత్వాత్ కాయస్య మలాః మూత్రశకృత్స్వేదాదయః| తేఽపి చ దూష్యాః| న కేవలం ధాతవ ఇత్యపి శబ్దార్థః| ఆదిశబ్దాత్ కర్ణమలాదీనాం గ్రహణం| చశబ్దాత్ మలానాం ధాతుసంజ్ఞాపి దేహధారకత్వాత్|| 19||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

దోషా ఏవ సర్వేషాం రోగాణాం కారణం వికృతా న ధాతుమలాః| యా తు ధాతూనాం మలానాం రోగహేతుకత్వకల్పనా సా ఔపచారికీ| ఏతదేవాహరసాదీత్యాది| రసాదిధాతుస్థేషు దోషేషు యే వ్యాధయః సంభవంతి తే రసాదిజా ఇత్యాచార్యా ఉపచారేణ బ్రువంతి| దృష్టాంతః `ఘృతదాహవట్| న హి ఘృతస్య దాహశక్తిః కదాచిదస్తి, కిం తర్హి తత్స్థస్యాగ్నేః| ఏవం చోచ్యతే `ఘృతేనాయం దగ్ధా ఇతి|| 20||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

ఏషాం చ ధాతూనాం సప్తానాం యథాసంఖ్యేన ప్రీణనాదీని సప్త కర్మాణి| యాని కుర్వంతో దేహం ధారయంతి| ప్రీణనం రసస్య కర్మ| ప్రీణనం చిత్తప్రీతిః| జీవనమసృజః| జీవనం జీవితం ప్రాణనమితి యావత్| తథా చ రక్తమయమష్టబిందుకమోజో నామ జీవానాం గ్రహణధారణవివేకకార్యకరం వక్ష్యతే| లేపో మాంసస్య| లేపనం అస్థ్యాదీనాం లేపః| శరీరస్నేహో మేదసః| శరీరధారణమస్థ్నః| అన్యథా నిరవలంబనం మాంసం స్యాత్| పూరణమస్థ్నో మజ్జ్ఞః కర్మ| గర్భోత్పాదః శుక్రస్య| ఏతే చానంతరోక్తా ధాతవః శరీరం ధారయంతి| ధాత్వాహారాశ్చ-ఆహారో యథా జంతూనాం వృద్ధికారణం తథైవ ధాతూనాం ధాతవ ఏవ వృద్ధికారణం| పూర్వః పూర్వో ధాతురుత్తరస్యోత్తరస్య ఆహారః|| 21||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

దోషాదీనాం వృద్ధిహానికారణవాదప్రసంగేన సర్వభావానామపి వృద్ధిహానికారణమాహవృద్ధిరిత్యాది| సమానైః సదృశైః సర్వేషాం వృద్ధిః| యో యో యేన యావతా చాంశేన యస్య సమానః తేనైవ తావతా చాంశేన సదృశేన స తస్య వృద్ధికారణం| యథా వాయోరన్యో వాయుర్ద్రవ్యస్వభావేనైవ సమానః| తస్యైవ మరిచం లాఘవరౌక్ష్యగుణతః| తస్యైవ సరణాదికా క్రియా చలనాదిసాధర్మ్యాత్| ఏవం సర్వభావానామప్యూహ్యం| ఏతత్సమానమసమానం చ సామాన్యవిశేషరూపం గోత్వాదివిషయమపేక్ష్య విజ్ఞేయం| నతు ద్రవ్యత్వసత్తాదిమహావిషయం సామాన్యం| తతో వ్యవహారాసిద్ధేః| తథా చ మహాసామాన్యాపేక్షయా న కస్యచిదపి వస్తునో వస్త్వంతరేణ సమానత్వవ్యభిచారో న చాసమానత్వసంభవః| యతశ్చైకస్యైవ వస్తునః కేనచిత్సాదృశ్యమన్యేన వైపరీత్యమతః సకృదేవోభయస్య వృద్ధిహానిలక్షణస్య ప్రవృత్తిః న విరుధ్యతే| యద్యపి వస్తునః యేనైవ వస్తునోంఽశేన సాదృశ్యం తేనైవాంశేన వైపరీత్యమపి| తథాపి తయోర్వస్తునోరుభయరూపత్వాద్వృద్ధిహానిలక్షణముభయం ప్రత్యేకదైవ కారణత్వం| కథమేకో విరుద్ధకార్యకర ఇతి చేన్న, విరుద్ధయోః కారణయోరేకస్మింద్రవ్యే నివేశాత్| న హి విరుద్ధయోర్జలతేజసోరత్ర ద్రవ్యే న సంభవః, పంచభూతాత్మకత్వాత్తస్య| అథైవముచ్యతే-యథా సురయా ద్రవ్యత్వేన సమానస్య స్తన్యస్య వృద్ధిః క్రియతే తథైవ కథమమ్లత్వాదుష్ణత్వాచ్చ విపరీతత్వే తస్యైవ న క్షయ ఇత్యేతదపి న| తథావిధస్వభావత్వాత్| న హి స్వభావః పర్యనుయోక్తవ్యః| తథా చ వక్ష్యతి శాస్త్రకారః- కటుపాకరసస్నిగ్ధగురుత్వైః కఫవాతజిత్| లశునో వాతకఫకృన్న తు తైరేవ యద్ గుణైః|| ఇతి|| తచ్చ తత్రైవ వ్యాఖ్యాతం| సాదృశ్యసామాన్యయోశ్చాత్ర న కశ్చిద్విశేషః, ఏకేన రూపేణ వినా సాదృశ్యమపి న సంభవతి| తథా సామాన్యస్యాప్యర్థక్రియాసు వ్యక్త్యనువిధాయిత్వాత్సామాన్యం వృద్ధికారణమిత్యుక్తేఽపి న గోస్పర్శవద్వ్యక్తివిశేషానపేక్షా| న హి సామాన్యమనాలంబనవద్వృద్ధిహేతుతాం యాతి| అపి త్వాశ్రయయోర్మిశ్రీభావవిశేషేణేతి|| 22||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

వాతాదీనామాధ్యాత్మికానాం బాహ్యేన ద్రవ్యేణ సాదృశ్యం| ద్రవ్యంచ మహాభూతకార్యం రసవీర్యవిపాకప్రభావైః కార్యకరం| తే చ రసాదయోఽస్మిన్నేవ సూత్రస్థానే వక్ష్యంతే| అత్ర త్వధ్యాయే తంత్రార్థసూచనార్థం కించిదుచ్యతే-రసా ఇత్యాది| స్వాద్వాదయః షడ్రసాః| రసనేంద్రియగ్రాహ్యత్వాత్ రసాః ద్రవ్యం నిర్విశేషం పంచభూతాత్మకం మూర్తమాశ్రితాః| తేషాంచ యో యస్మాత్ పూర్వః స తస్మాద్దేహినో బలావహః స్వభావవిశేషాత్|| 23||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

ఏషాంచ రసానాం దోషవిశేషప్రశమనప్రకోపప్రశమనవిభాగం తత్రేత్యాదినా దర్శయతి| అన్యే తు కుర్వతే ఇత్యేతత్ ఘ్నంతీత్యేతచ్చ మారుతాదిభిః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే| తేషు రసేషు మధ్యే ఆద్యాస్త్రయః స్వాద్వమ్లలవణా మారుతమనిలం ఘ్నంతి| అన్యే తు తిక్తోషణకషాయాః తమేవ చానిలం కుర్వతే| తిక్తాదయస్త్రయః తిక్తోషణకషాయాః కఫం ఘ్నంతి| అన్యే తు మధురామ్లలవణాః తమేవ కఫం కుర్వతే| కషాయతిక్తమధురాః పిత్తం ఘ్నంతి నాశయంతి| అన్యే త్వమ్లలవణోషణాః పిత్తమేవ కుర్వతే| తేనైతదుక్తం భవతి-మధురో వాతపిత్తఘ్నః శ్లేష్మకరః| అమ్లో వాతం హంతి కఫపిత్తే తు జనయతి| లవణో మారుతం హంతి కఫపిత్తే తు కురుతే| తిక్తః కఫపిత్తే నాశయతి వాతం తు జనయతి| ఊషణః కఫం నాశయతి వాతపిత్తే తు జనయతి| కషాయః కఫపిత్తే హంతి వాతం కరోతీతి|| 24||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

ఏషాం చ రసానామాశ్రయో ద్రవ్యం యద్రసాదీననపేక్ష్య ప్రభావాదేవ కించిత్ కరోతి| తత్ త్రిప్రకారం విశిష్టైః రసాదిభిర్యుక్తం కుపితానాం వాతాదీనాం శమనం నాశకరం గుడూచ్యాది| అన్యైర్యుక్తం కోపనం సామ్యనాశకరం యవకాది| అన్యైః స్వస్థహితం శాల్యాది| యన్న కుపితస్య సమీకరణే సమర్థం నాపి సమస్య కోపనే కేవలం యథాస్థితమేవ సంవాహయతి| కేచిత్తు ఏకస్యైవ ద్రవ్యస్య యోగమాత్రాకాలాదిభేదాత్ త్రిరూపతామాహుః|| 25||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

తత్ర ద్రవ్యే వీర్యం ద్వివిధం ఉష్ణశీతగుణాధిక్యాత్| యద్యపి సర్వం ద్రవ్యం పంచభూతాత్మకం తథాప్యగ్నీషోమాత్మకత్వాత్ సర్వభావానాం కించిదుష్ణగుణోత్కర్షాత్ తన్ముఖేనైవ కార్యకారణముష్ణవీర్యముచ్యతే| తద్విపరీతం శీతవీర్యం| వీర్యం శక్తిః కార్యకారణహేతుః|| 26||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

విపాకస్తు త్రిధా| సర్వద్రవ్యాణాం విపాకో జఠరాగ్నిసంబంధాత్ ద్రవ్యస్య స్వరూపాంతర ప్రాదుర్భావః| తత్ర కించిత్ స్వాదువిపాకం కించిదమ్లవిపాకం| కించిత్ కటువిపాకం|| 27||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

తదేవ చ ద్రవ్యమాశ్రితా వింశతిర్గుణా గుర్వాదయః, సవిపర్యయాః సవిపరీతాః| గురుర్లఘుర్మందస్తీక్ష్ణః, హిమ ఉష్ణః, స్నిగ్ధః రూక్షః, శ్లక్ష్ణః పరుషః, సాంద్రః ద్రవః, మృదుః కఠినః, స్థిరశ్చలః, సూక్ష్మః స్థూలః, విశదః పిచ్ఛిలః| ఖరాదయస్త్వేతద్భేదా ఏవ యథాసంభవం వ్యాఖ్యేయాః| ఏతేభ్య అన్యే గుణా ఇంద్రియార్థాః శబ్దాదయః| వ్యవాయీ వికాషీ చ| ఇంద్రియార్థానాం ప్రసిద్ధత్వాత్ లక్షణం నోచ్యతే| సర్వం దేహం వ్యాప్య యత్ పాకం యాతి స వ్యవాయీ| వికాషీ ధాతూన్ వికషన్ హింసన్ సంధిబంధానుపలేపాదికాన్ ముంచతి నాశయతి| కైశ్చిదాచార్యైర్వ్యవాయీ సరస్యైవ ప్రకర్ష ఇతి పరికల్పితః| వికాషీ తీక్ష్ణప్రకర్షః|| 28||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

సత్త్వం రజస్తమశ్చ తంత్రే వ్యవహారార్థే మహాగుణశబ్దేన ఉక్తాః|| 29||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

దోషాదీనాం సదృశేన వృద్ధ్యా విసదృశేన చ హాన్యా రోగకారణత్వముక్తం| కాలాదీనాం త్వతియోగాదయో దోషవృద్ధిక్షయముఖేనైవ రోగకారణత్వేనోచ్యంతే- కాలేతి| కాలః శీతోష్ణవర్షలక్షణస్త్రివిధో వక్ష్యతే| తస్య స్వరూపహానిర్హీనయోగః| స్వరూపాతిశయోఽతియోగః| స్వరూపవైపరీత్యం మిథ్యాయోగః| అర్థాః ఇంద్రియార్థాః శబ్దాదయః తేషామింద్రియేణాల్పసంయోగః సంయోగాభావశ్చ హీనయోగః| అత్యంతసంయోగోఽతియోగః| పరుషానభిమతాదిస్వరూపస్యార్థజాతస్య ఇంద్రియేణ యోగో మిథ్యాయోగః| కాయవాఙ్మనసాం క్రియా కర్మ| తస్య హీనా ప్రవృత్తిర్హీనయోగః| అతిప్రవృత్తిరతియోగః| వేగోదీరణాదిముత్తరత్ర వక్ష్యమాణం మిథ్యాయోగః| సర్వేషాం సమా ప్రవృత్తిః సమయోగః| హీనాదియోగస్త్రయో రోగకారణం| సమ్యగ్యోగః త్వారోగ్యకారణం|

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

రోగారోగ్యే కే ఉచ్యేతే ఇత్యాహ- రోగ ఇతి| రోగో వాతాదీనాం విషమతా స్వరూపాచ్చలనం| సంప్రాప్తివశేన ముఖ్యోక్తిర్హేతుత్వేనౌపచారికీ| విశిష్టసంప్రాప్తయో హి దోషా ఏవ రోగాః తత్ కార్యం వేతి పక్షద్వయణ్ తేన వ్యాధివిశేషమనిష్పాదయదపి దోషవైషమ్యం పరిగృహీతం భవతి| రోగవిశేషాణాం జ్వరాదీనాం నామాని| వాతాదీనాం సామ్యమరోగతా| తే చ రోగా ద్వివిధా నిజాగంతువిభాగేన| మిథ్యాహారవిహారేణ యో దోషకోపస్తత్కృతా పీడా నిజో రోగః| అభిఘాతాదినా దోషకోప ఆగంతూ రోగః| తేషాం రోగానాం కాయమనోభేదేన ద్వివిధమధిష్ఠానం స్థానం| జ్వరాస్రపిత్తాదీనాం కాయః రాగద్వేషాదీనాం మనః| నను చ రోగాణాం వాతాదయః కారణత్వేనోక్తాః తే చ కాయికానామేవ సంభవంతి న మానసానామత ఆహ- రజస్తమశ్చేతి| మనః శుద్ధం సత్వం| రజః తమసీ దోషౌ తస్యోపప్లవావవిద్యాసంభూతౌ|| 31||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

రోగో జ్ఞాతః, రోగోపహతశరీరజ్ఞానోపాయమాహ- దర్శనేతి| దర్శనేన దృష్ట్యా వర్ణసంస్థానాదికం| స్పర్శనేన సంతాపకాఠిన్యోత్సేధాదికం| ప్రశ్నేన శూలారోచకాది| ఏవం రోగోపహతశరీరం దర్శనాదిభిర్జ్ఞాతవ్యం|| 32||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

సామాన్యేన శరీరస్య రోగసంబంధే జ్ఞాతే రోగవిశేషస్యాధిగమోపాయమాహ- రోగమితి| నిదానాదిభిః పంచభిర్లక్షణైః రోగం పరీక్షేత| నిదానం హేతుః| ఏవంవిధమర్థజాతమేవంవిధస్య రోగస్య హేతుత్వేనోపదిష్టమేవంవిధశ్చోత్పన్నః| అతో నిదానాత్ జ్ఞాయతే రోగః| ప్రాగ్రూపం భవిష్యతో వ్యాధేరప్రకాశితదోషవిశేషాధిష్ఠానస్య లక్షణం| లక్షణముత్పన్నస్య చిహ్నం| ఉపశయః సుఖానుబంధ్యాహారాద్యుపయోగః| ఏవంవిధేరాహారాదినా హ్యస్య పీడా నాభూదేవంవిధేనాభూదత ఉపశయాత్ జ్ఞాయతేఽయం రోగ ఇతి| ఆప్తిః సమాప్తిః| ఏవందుష్టేన ఏవంస్థానస్థితేన ఏవమనుగతేనానయా కల్పనయా ఏవం మార్గేణ దోషేణేతి పరికల్పనం| అత ఆప్త్యా జ్ఞాయతేఽయం రోగ ఇతి|| 33||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

ఉపశయాదిప్రసంగేన చ దేశకాలావప్యుపయుజ్యేతే అతస్తావపి సూత్రయతి| ఇహాయుర్వేదశాస్త్రే ఆచార్యా ద్విప్రకారం దేశమాహుః| భూమిభేదేన దేహభేదేన చ| దేహదేశః శిరఃపాణ్యాదిః ప్రసిద్ధః|| 34||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

భూమిదేశ ఉచ్యతే- జాంగలమిత్యాది| జాంగలో నామాల్పోదక తరుపర్వతత్వేన వక్ష్యమాణలక్షణో వాతభూయిష్ఠః సంజాతౌషధిఖగమృగపురుషాదిర్యో వాతప్రధానః| ఆనూపస్తస్మాద్విపరీతలక్షణః| స కఫప్రాయౌషధిసలిలః శ్లీపదాదిరోగదః| సాధారణః ఉభయలక్షణమధ్యపతితః, సమమలః సమవాతాదిదోషః| ఏవం త్రివిధో భూమిదేశః|| 35||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

కాలో ద్వివిధః క్షణాదిర్వ్యాధ్యవస్థా చ వ్యవహారార్థం తంత్రే ప్రయుజ్యతే| తత్ర క్షణాదిః ప్రసిద్ధః| వ్యాధ్యవస్థా చ పురాణనవత్వాదికం విశిష్టలక్షణసంయుక్తత్వం వ్యాధేః| ద్వివిధోఽపి కాలో రోగిణో భేషజస్య సంబంధం కరోతి| తథా చ వక్ష్యతి `పూర్వాహ్ణే వమనం దేయం మధ్యాహ్నే తు నిరూహణం' ఇతి| తథా చ బస్తివిధౌ `నివృత్తికాలః పరమస్త్రయో యామాః' ఇత్యాది| తథా జ్వరే `కషాయపానపథ్యాన్నై'రితి| `ఇతి దోషే విజితే ఇత్యాది కుష్ఠే|| 36||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

కాలో భేషజయోగకృదిత్యుక్తం| భేషజమౌషధం, అతః తద్విజ్ఞానార్థమాహ-శోధనమితి| యద్ ద్రవ్యమద్రవ్యం వాఽభయాతపాదికుపితదోషవినాశనార్థముపయుజ్యతే తదౌషధమిత్యుచ్యతే| సంక్షేపేణ ద్వివిధమౌషధం శోధనం శమనంచ| విస్తరతస్తు నిరూహపాచనక్వాథచూర్ణాదికం బహువిధం| శోధనం యత్ కుపితాన్ దోషాన్ నిఃసార్య బహిః రోగోపశమనం కరోతి| శమనం పునర్యత్ స్వస్థానస్థితానామేవ సామ్యహేతుః|| 37||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

ఔషధముక్తం, తస్య విశేషతః ప్రాధాన్యముచ్యతే-శరీరజానామిత్యాది| శరీరజానాం వాతాదీనాం క్రమేణ యథాసంఖ్యేన పరమౌషధం ప్రధానౌషధం| కిమిత్యాహ-బస్తిరిత్యాది| బస్తిర్గుదప్రణిధేయః స్నేహక్వాథాదిర్వాతస్య పరమౌషధం| విరేకో ముఖపీతం గుదమార్గేణాఽంతఃస్థితస్య దోషస్య నిస్సారణం పిత్తస్య పరమౌషధం| వమనం ముఖేన పీతం, తేనైవ దోషస్య నిస్సారణం శ్లేష్మణః పరమౌషధమితి శోధనరూపేణ దోషాణామౌషధం| తథైవ వాతాదిషు శమనస్వరూపేణైతదాహ-తథేతి| తైలం వాతస్య ఘృతం పిత్తస్య మధు శ్లేష్మణః| మనోదోషయో రజస్తమసో రోగవిఘ్నకారిధీధైర్యాదికం పరమౌషధం| కాలవిశేషమాశ్రిత్య సర్వత్ర సర్వమేవ|| 38||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

అస్య చాష్టాంగసంగ్రహాభిధానస్య తంత్రస్య సుఖస్మరణార్థమధ్యాయానాం సంగ్రహో వక్ష్యతే|| 39||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

1. ఆయుష్కామీయః 2. శిష్యార్థః శిష్యోపనయనీయః 3. దినచర్యా 4. ఋతుచర్యా 5. వ్యాధ్యసంభవః రోగానుత్పాదనీయః 6. ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయః 7. అన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయః 8. అన్నసంరక్షణీయః 9. విరుద్ధాన్నవిజ్ఞానీయః 10. అన్నపానవిధిః 11. మాత్రాశితీయః 12. ద్వివిధౌషధవిజ్ఞానీయః 13. శ్రేష్ఠసంగ్రహః అగ్ర్యసంగ్రహః 14. శోధనాదిసంగ్రహః 15. మహాకషాయసంగ్రహః 16. వివిధగణసంగ్రహః 17. ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయః 18. రసభేదీయః 19. దోషాదివిజ్ఞానీయః 20. దోషభేదీయః తత్క్రియా 21. దోషోపక్రమణీయః 22. రోగభేదీయః 23. భేషజావచరణీయః 24. ద్వివిధోపక్రమణీయః 25. స్నేహవిధిః 26. స్వేదవిధిః 27. శుద్ధిః వమనవిరేచనవిధిః 28. బస్తివిధిః 29. నావనవిధిః 30. ధూమవిధిః 31. గండూషాదివిధిః 32. ఆశ్చ్యోతనవిధిః 33. తర్పణవిధిః 34. యంత్రవిధిః 35. జలౌకావచరణీయః 36. సిరావేధవిధిః 37. శల్యాపహరణవిధిః 38. శస్త్రకర్మవిధిః 39. క్షారకర్మవిధిః 40. అగ్నికర్మవిధిః ఇమే చత్వారింశదధ్యాయాః సూత్రస్థానం|| 40||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

శారీరముచ్యతే- 1. పుత్రార్థఃపుత్రకామీయః 2. గర్భావక్రాంతీయః 3. చర్యా గర్భావచరణీయః 4. వ్యాపత్ గర్భవ్యాపత్ 5. శరీరజః అంగవిభాగః 6. సిరావిభాగః 7. మర్మవిభాగః 8. ప్రకృతిభేదీయః 9. వికృతాంగవిజ్ఞానీయః 10. వికృతేహితవిజ్ఞానీయః 11. వికృతామయవిజ్ఞానీయః 12. దూతాదివిజ్ఞానీయః ఇతి ద్వాదశాధ్యాయాః శారీరం|| 41||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

నిదానముచ్యతే- 1. సర్వరోగనిదానం 2. జ్వరనిదానం 3. రక్తపిత్తనిదానం 4. శ్వాసహిధ్మానిదానం 5. యక్ష్మాదినిదానం 6. మదాత్యయనిదానం 7. అర్శోనిదానం 8. అతిసారనిదానం 9. మూత్రఘాతనిదానం 10. ప్రమేహనిదానం 11. విద్రధ్యాదినిదానం 12. ఉదరనిదానం 13. పాండురోగనిదానం 14. కుష్ఠనిదానం 15. వాతవ్యాధినిదానం 16. వాతశోణితనిదానం ఇతి షోడశాధ్యాయా నిదానస్థానం||42||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

చికిత్సితముచ్యతే- 1. జ్వరచికిత్సితం 2. జీర్ణజ్వరచికిత్సితం 3. రక్తపిత్తచికిత్సితం 4. కాసచికిత్సితం 5. క్షతక్షయకాసచికిత్సితం 6. శ్వాసచికిత్సితం 7. యక్ష్మచికిత్సితం 8. ఛర్ద్యాదిచికిత్సితం 9. మదాత్యయచికిత్సితం 10. అర్శశ్చికిత్సితం విశి ద్వౌ- 11. అతిసారచికిత్సితం 12. గ్రహణీదోషచికిత్సితం 13. మూత్రాఘాతచికిత్సితం 14. ప్రమేహచికిత్సితం 15. విద్రధివృద్ధిచికిత్సితం 16. గుల్మచికిత్సితం 17. ఉదరచికిత్సితం 18. పాండురోగచికిత్సితం 19. శోఫచికిత్సితం 20. విసర్పచికిత్సితం 21. కుష్ఠచికిత్సితం 22. శ్విత్రచికిత్సితం 23. వాతవ్యాధిచికిత్సితం 24. వాతశోణితచికిత్సితం ఇతి చతుర్వింశతిరధ్యాయాశ్చికిత్సితస్థానం||43||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

కల్పస్థానముచ్యతే- 1. వమనకల్పః 2. విరేచనకల్పః 3. వమనవిరేచనవ్యాపత్ సిద్ధికల్పః 4. బస్తికల్పః 5. సిద్ధబస్తికల్పః 6. బస్తివ్యాపత్సిద్ధికల్పః 7. అనువాసనవ్యాపత్ సిద్ధికల్పః 8. ద్రవ్యకల్పః| ఇత్యష్టావధ్యాయాః కల్పస్థానం||44||

శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)

అత ఉత్తరమనంతరముత్తరస్థానముచ్యతే- 1. బాలోపచరణీయః 2. బాలామయప్రతిషేధః 3. బాలగ్రహవిజ్ఞానీయః 4. బాలగ్రహప్రతిషేధః 5. స్నానవిధిః 6. పృథగ్గ్రహే ప్రత్యేకగ్రహప్రతిషేధః 7. భూతగ్రహవిజ్ఞానీయః 8. భూతగ్రహప్రతిషేధః 9. ఉన్మాదప్రతిషేధః 10. అపస్మారప్రతిషేధః వర్త్మసంధిగతౌ ద్వౌ ద్వౌ- 11. వర్త్మరోగవిజ్ఞానీయః 12. వర్త్మరోగప్రతిషేధః 13. సంధిసితాసితరోగవిజ్ఞానీయః 14. సంధిసితాసితరోగప్రతిషేధః 15. దృష్టిరోగవిజ్ఞానీయః 16. తిమిరప్రతిషేధః 17. లింగనాశప్రతిషేధః 18. సర్వాక్షిరోగవిజ్ఞానీయః 19. అభిష్యందప్రతిషేధః 20. దృష్టిపాకప్రతిషేధః కర్ణాదిషు వ్రణాంతేషు ద్వౌ ద్వౌ- 21. కర్ణరోగవిజ్ఞానీయః 22. కర్ణరోగప్రతిషేధః 23. నాసారోగవిజ్ఞనీయః 24. నాసారోగప్రతిషేధః 25. ముఖరోగవిజ్ఞానీయః 26. ముఖరోగప్రతిషేధః 27. శిరోరోగవిజ్ఞానీయః 28. శిరోరోగప్రతిషేధః 29. వ్రణవిభక్తివిజ్ఞానీయః 30. వ్రణవిభక్తిప్రతిషేధః 31. సద్యోవ్రణప్రతిషేధః 32. భంగప్రతిషేధః 33. భగందరప్రతిషేధః| గ్రంథ్యాదిత్రితయే ద్వౌ ద్వౌ- 34. గ్రంథ్యాదివిజ్ఞానీయః 35. గ్రంథ్యాదిప్రతిషేధః 36. క్షుద్రరోగవిజ్ఞానీయః 37. క్షుద్రరోగప్రతిషేధః 38. గుహ్యరోగవిజ్ఞానీయః 39. గుహ్యరోగప్రతిషేధః 40. విషప్రతిషేధః| భుజంగే ద్వౌ- 41. సర్పాదిదంష్ట్రావిజ్ఞానీయః 42. సర్పాదిదంష్ట్రాప్రతిషేధః 43. కీటప్రతిషేధః 44. లూతాదివిజ్ఞానీయే లూతాదిప్రతిషేధః 45. ప్రత్యేకలూతాప్రతిషేధః 46. మూషికాలర్కప్రతిషేధః 47. విషోపద్రవప్రతిషేధః 48. విషోపయోగీయః 49. రసాయనాధ్యాయః 50. వాజీకరణాధ్యాయః ఆహృత్య గ్రంథాధ్యయాః పంచాశదధ్యాయశతం షడ్భిః స్థానైః సమీరితం|| 46|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయామష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే ప్రథమోఽధ్యాయః||1||