੧. ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਃ

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

|| ਸ਼੍ਰੀਃ|| ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਃ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਦੁਵਿਰਚਿਤਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖਾਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸਮਨ੍ਵਿਤਃ ਅਥ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਮਙ੍ਗਲਾਚਰਣਮ੍ ਰਾਗਾਦਿਰੋਗਾਃ ਸਹਜਾਃ ਸਮੂਲਾ ਯੇਨਾਸ਼ੁ ਸਰ੍ਵੇ ਜਗਤੋਪ੍ਯਪਾਸ੍ਤਾਃ| ਤਮੇਕਵੈਦ੍ਯਂ ਸ਼ਿਰਸਾ ਨਮਾਮਿ ਵੈਦ੍ਯਾਗਮਜ੍ਞਾਂਸ਼੍ਚ ਪਿਤਾਮਹਾਦੀਨ੍|| ੧|| ਟੀਕਾਕਾਰਕਤਂ ਮਙ੍ਗਲਮ੍ ਪ੍ਰੋਦ੍ਭਾਸਿ-ਸ੍ਵਚ੍ਛ-ਸ਼ਙ੍ਖ-ਸ੍ਫੁਟਸ਼ਸ਼ਿ-ਸ਼ਕਲੋਦ੍ਦਾਮ-ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਹਦ੍ਯ- ਪ੍ਰੋਦ੍ਯਤ੍ਸੌਨ੍ਦਰ੍ਯਵਰ੍ਯਪ੍ਰਕਟਿਤਵਪੁਸਂ ਨੌਮਿ ਵਾਗੀਸ਼੍ਵਰੀਂ ਤਾਮ੍| ਕਲ੍ਲੋਲੋਲ੍ਲਾਸ-ਸ਼ਾਨ੍ਤਿ-ਪ੍ਰਤਤ-ਸਿਤਤਰ-ਕ੍ਸੀਰਸਿਨ੍ਧ੍ਵਨ੍ਤਰਾਲ- ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਯਤ੍ਪੀਯੂਸਰੇਖਾਂ ਸ੍ਮਰਯਤਿ ਵਿਬੁਧਾਨ੍ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਯੋ ਦਯਾਲੁਃ|| ੧|| ਸਰਸਿ ਸੁਵਿਪੁਲਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰੂਪੇ ਕਤਾਸ੍ਥਂ ਮੁਨਿਵਰਵਚਨੌਘੇ ਦੀਰ੍ਘਨਾਲੇ ਨਿਬਦ੍ਧਮ੍| ਰਚਿਤਦਲਮਿਵਾਙ੍ਗੈਃ ਸਂਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਂ ਸਰੋਜਂ ਵਿਕਸਤਿ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਯੇਨ੍ਦੋਰ੍ਯਥਾਵਤ੍|| ੨|| ਅਨਾਲੋਚਿਤਤਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ ਪਦਾਦਾਵਕਤਸ਼੍ਰਮਃ| ਯਤ੍ਰਾਵਭਾਸਤੇ ਮੂਰ੍ਖਸ੍ਤਤ੍ਰਾਵਾਚ੍ਯਾ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਃ|| ੩|| ਬਨ੍ਧਚ੍ਛਾਯਾਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਪ੍ਯਧਿਗਚ੍ਛਤਿ| ਸੁਕਵੇਰਪਿ ਯਾ ਵਾਚਃ ਕੁਣ੍ਠਾਸ੍ਤਾ ਜਨਸਂਸਦਿ|| ੪|| ਕਿਯਦ੍ਵਾ ਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮਿ ਯਤ੍ਸਤਤ੍ਤ੍ਵੈਰ੍ਨ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਤਦੇਵਾਤ੍ਰ ਯਦਸ੍ਮਾਭਿਰ੍ਨਿਰੂਪ੍ਯਤੇ|| ੫|| ਦੁਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਵਿਸਸੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯਾਸ੍ਮਦੁਕ੍ਤਯਃ| ਸਨ੍ਤੁ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਦਾਯਿਨ੍ਯਃ ਸਦਾਗਮਪਰਿਸ੍ਕਤਾਃ|| ੬|| ਸੋਯਂ ਵਾਗ੍ਭਟਨਾਮਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰੋ ਲੋਕਹਿਤਾਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਾਰਿਪ੍ਸੁਰ੍ਵਿਘ੍ਨੋਪਸ਼ਮਾਯਾਭਿਮਤ ਦੇਵਤਾਨਮਸ੍ਕਾਰਂ ਕਰੋਤਿ ਰਾਗਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਰਾਗਾਦਿਰੋਗਾ ਯੇਨਾਪਾਸ੍ਤਾਃ ਤਂ ਨਮਾਮੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਰਾਗਾਦਯਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਃ| ਰਾਗ ਆਦਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਤ ਇਮੇ ਰਾਗਾਦਯਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਦ੍ਵੇਸਾਦੀਨਾਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਰੁਜਨ੍ਤੀਤਿ ਰੋਗਾਃ, ਰਾਗਾਦਯਸ਼੍ਚ ਤੇ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਰਾਗਾਦਿਰੋਗਾਃ, ਸਹ ਜਾਤਾਃ ਸਹਜਾਃ ਜਨ੍ਮਨਃਪ੍ਰਭਤਿ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾ ਸਙ੍ਗਤਾਃ ਸਮੂਲਾ ਯੇਨਾਪਾਸ੍ਤਾਃ| ਮੂਲਮੇਸਾਮਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਆਸ਼ੁ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ| ਸਰ੍ਵੇ ਨ ਤੁ ਕੇਚਿਦੇਵ| ਜਗਤੋਪਿ ਨਾਤ੍ਮਨ ਏਵ| ਤਮੇਕਵੈਦ੍ਯਂ ਨਮਾਮਿ| ਏਕਸ਼੍ਚਾਸੌ ਵੈਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਤਂ ਨਮਾਮਿ| ਏਵਙ੍ਗੁਣਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਭਿਸਜੋਭਾਵਾਤ੍ਤਸ੍ਯੈਕਤ੍ਵਮ੍| ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਯੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ਸਹਜਤ੍ਵਾਦ੍ਯਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ ਰੋਗਾਞ੍ਜੇਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ| ਅਭਿਮਤਦੇਵਤਾਨਮਸ੍ਕਾਰਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵਿਘ੍ਨੋਪਸ਼ਮਾਯੈਵ ਪੁਨਰ੍ਗੁਰੁਨਮਸ੍ਕਾਰਂ ਕਰੋਤਿ ਵੈਦ੍ਯਾਗਮਜ੍ਞਾਂਸ਼੍ਚ ਪਿਤਾਮਹਾਦੀਨਿਤਿ| ਵੈਦ੍ਯਾਨਾਮਾਗਮੋ ਵੈਦ੍ਯਾਗਮ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਤਞ੍ਜਾਨਨ੍ਤੀਤਿ ਵੈਦ੍ਯਾਗਮਜ੍ਞਾਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਦਕ੍ਸਪ੍ਰਜਾਪਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍|| ੧||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਅਥ ਨਮਸ੍ਕਾਰਂ ਕਤ੍ਵਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤੌਤਿ-ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਥੇਤਿ ਮਙ੍ਗਲਾਰ੍ਥਃ| ਅਤ ਇਤਿ ਨਮਸ੍ਕਾਰਾਦਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇ| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੇਭ੍ਯੋ ਹਿਤ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਃ| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯ ਇਤਿ ਵਾ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਃ| ਅਧ੍ਯਾਯ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਪ੍ਰਕਰਣਨਾਮ| ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮੋ ਵਰ੍ਣਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨ ਸ੍ਵਮਨੀਸਾਕਾਰਿਤੇਤਿ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਇਤਿ ਹੇਤਿਨਿਪਾਤਸਮੁਦਾਯੋਤੀਤਵਸ੍ਤੁਵਿਸਯਃ| ਆਹੁਃ ਸ੍ਮ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ `ਲਟ੍ ਸ੍ਮੇ' ਇਤਿ ਭੂਤੇ ਲਟ੍ ਪ੍ਰਯੋਗਃ| ਆਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਭਰਦ੍ਵਾਜਾਦੀਨਾਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਮਹਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸਯਸ਼੍ਚ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਨ੍ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਯਤਿਸ਼ਯਯੋਗਾਤ੍ਪੂਜ੍ਯਤਾ|| ੧||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਕਿਮਾਹੁਃ? ਆਯੁਃਕਾਮਯਮਾਨੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੇਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਤ੍ਤ੍ਵਾਧਿਗਮਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਗਣਂ ਪ੍ਰੋਤ੍ਸਾਹਯਤਿ| ਆਯੁਃਕਾਮਯਮਾਨੇਨ ਯਥੋਚਿਤਂ ਜੀਵਿਤਂ ਨੀਰੋਗਮਿਚ੍ਛਤਾ| ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ੇਸੁ ਯੈਰੁਪਾਯੈਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਤੇਸੁ| ਪਰਮਾਦਰੋ ਵਿਧੇਯਃ ਕਿਮ੍ਭੂਤਮਾਯੁਃ? ਧਰ੍ਮਾਦਿਸਾਧਨਮ੍| ਨ ਹਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਧਰ੍ਮਾਦਯਃ ਸਾਧ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਨੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦੀਨਿ ਅਪ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਉਪਾਯੋਪੇਯਭਾਵਲਕ੍ਸਣਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ਤ੍ਵਾਦੁਪਾਯਤ੍ਵਮ੍| ਤਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਯੁਸ ਉਪੇਯਤ੍ਵਮ੍| ਅਭਿਧੇਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ| ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਾਯੁਃ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸੁਖਾਨਿ ਚੇਤਿ|

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਸਂਬਨ੍ਧਾਦੀਨ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਆਗਮਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਮਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਨੇਨ ਗੁਰੁਪਰਮ੍ਪਰਾਮਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪਦ੍ਮਯੋਨਿਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਮਤਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਦਕ੍ਸਾਯ ਦਦੌ| ਯਥਾਮਤੇਨ ਸਕਲਰੋਗਪਰਿਕ੍ਸਯਃ ਤਥੈਵ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੇਨੇਤ੍ਯਤਃ ਸਾਦਸ਼੍ਯਮ੍| ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਹਿਤਂ ਸਾਰ੍ਵਮ੍| ਸਨਾਤਨਮਵਿਨਾਸ਼ਿ| ਸ ਦਕ੍ਸੋਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਂ ਦੇਵਭਿਸਗ੍ਭ੍ਯਾਂ ਦਦੌ| ਤਾਵਸ਼੍ਵਿਨੌ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤਵੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਯ ਦਦਤੁਃ| ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਜ੍ਞਾਨਪਰਿਪੂਰ੍ਣੇ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੌ ਧਰ੍ਮਾਦਿਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਗਵਿਘ੍ਨਕਾਰਿਭਿਰਾਮਯੈਃ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ ਨਰੇਸੁ ਸਕਲਜਨਰੋਗੋਪਸ਼ਮਹੇਤੋਰ੍ਮਹਰ੍ਸਯਃ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਮੁਪਾਜਗ੍ਮੁਰੁਪਾਵਿਸ਼ਨ੍| ਯਤ ਏਵ ਸ਼ਰਣ੍ਯਸ੍ਤਤਃ| ਅਮਰਾਣਾਮੀਸ਼੍ਵਰਂ ਦੇਵਨਾਯਕਮ੍| ਮਹਤੀ ਦ੍ਧਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਮਹਰ੍ਦ੍ਧਯਃ| ਮਹਰ੍ਸਯੋ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਪ੍ਰਭਤਯਃ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਪ੍ਰਭਤਯਃ ਯਾਵਲ੍ਲਮ੍ਬਾਯਨਾਦਯੋਪਿ| ਤਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ ਦਸ੍ਟ੍ਵੈਵ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸੋ ਯਥਾਗਮਂ ਨਿਜਗਾਦ ਆਗਮਮਨਤਿਕ੍ਰਾਮਂਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਕਥਯਾਞ੍ਚਕਾਰ| ਕਿਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਆਯੁਸਃ ਪਾਲਨਂ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸਣਂ ਉਪਵੇਦਮਥਰ੍ਵਣਃ ਅਥਰ੍ਵਵੇਦਸ੍ਯੋਪਵੇਦਮ੍| ਕੀਦਸ਼ਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਨਿਜਗਾਦੇਤ੍ਯਾਹ- ਕਾਯੇਤਿ| ਕਾਯਾਦਿਭਿਰਸ੍ਟਾਙ੍ਗਤਾਙ੍ਗਤਮ੍| ਯਂ ਪਿਤਮਹੋ ਬੁਬੁਧ ਇਤਿ ਸਂਬਨ੍ਧਃ| ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਾਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਬਾਲਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਵਮਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ| ਵਸਂ ਵਾਜੀਕਰਣਮ੍| ਯਥਾਭੂਤਮੇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਬੁਦ੍ਧਂ ਤਥਾਭੂਤਮੇਵ ਤੇਸਾਂ ਜ੍ਞਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|| ੩||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਤੇ ਚ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਪ੍ਰਭਤਯਸ੍ਤਮਾਮ੍ਨਾਯਂ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਗਮਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਮਯੈਵਮਜ੍ਞਾਯਿ ਮਯੈਵਮਜ੍ਞਾਯੀਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯ ਚ ਮਾਨੁਸਂ ਲੋਕਮਾਯਯੁਃ ਪ੍ਰਾਪੁਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਃ ਮੁਦਿਤਾਃ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸਹਰ੍ਸਾਃ|| ੪||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਆਗਤ੍ਯ ਚ ਮਾਨੁਸਂ ਲੋਕਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਰ੍ਥਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋ ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਧਾਦਿਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਚਕ੍ਰਿਰੇ ਅਕੁਰ੍ਵਨ੍| ਤਤਸ੍ਤਾਨਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਕਤ੍ਵਾ ਆਦਤਾਃ ਸਾਦਰਂ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਪ੍ਰਭਤਯੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਿਕਾਨ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਨ੍ ਤਾਨਧਿਗਮਯਾਮਾਸੁਃ| ਨ ਕੇਵਲਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਿਕਾਨ੍ ਯਾਵਤ੍ਤਤ੍ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਨ੍ ਕਰਾਲਾਦੀਨਪਿ ਗ੍ਰਾਹਯਾਮਾਸੁਃ| ਤੇਪ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਯਃ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਪ੍ਰਭਤਿਭ੍ਯਸ੍ਤਾਨਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚਕ੍ਰੁਃ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਯਂਕਤਾਨਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਗੁਰੂਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ ਸਂਸ਼੍ਰਾਵਯਾਮਾਸੁਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨ੍ ਗੁਰੂਨ੍? ਸਰ੍ਸਿਸਙ੍ਘਾਨ੍ ਸਮੁਨਿਸਮੂਹਾਨ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾ ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਯਃ? ਸੁਮੇਧਸਃ ਸੁਪ੍ਰਜ੍ਞਾਃ| ਤਾਨਿ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯੇਸਾਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦੀਨਾਮ੍| ਤੈਰ੍ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ| ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਨਿ ਕਤਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਨਿ| ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਂ ਸੁਪੂਜ੍ਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍| ਭੁਵਿ ਮਨੁਸ੍ਯਲੋਕੇ| ਲੇਭਿਰੇ ਪ੍ਰਾਪੁਃ|| ੫||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸਂਦਰ੍ਭੇਣਾਗਮਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਯਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਰਣੇ ਹੇਤੁਮਾਹ-ਤੇਸਾਮਿਤਿ| ਤੇਸਾਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਿਪ੍ਰਣੀਤਾਨਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਮੇਕੈਕਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸਮਸ੍ਤਵ੍ਯਾਧਿਸਾਧਨੇ ਸਕਲਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਵ੍ਯਾਪਿ ਅਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮ੍| ਨ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਪ੍ਰਣੀਤਾ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਜ੍ਞਾਤਾ ਭਵਤ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰਤਿਤਨ੍ਤ੍ਰਾਭਿਯੋਗੇ ਤ੍ਵਧ੍ਯਯਨਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਪੁਰੁਸਾਯੁਸਸਂਕ੍ਸਯੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਹਿ ਤਦੁਕ੍ਤਵਿਧਾਨਾਨੁਸ੍ਠਾਨਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਭਵਤ੍ਯਤਃ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਚ ਸੁਖਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਂ ਲੋਕਸ੍ਯੈਕ ਏਵਾਰ੍ਥਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੈਃ ਪੁਨਃਪੁਨਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ ਏਵੈਕੇਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ ਏਵਾਨ੍ਯੇਨ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਵਂ ਯਾਵਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਕਸ਼੍ਚਿਦਰ੍ਥੋ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਅਨ੍ਯੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਕ੍ਤਃ ਅਤਸ੍ਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਤਿਦੁਰ੍ਲਭਮ੍| ਯਚ੍ਚ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤੋ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤ੍ਯਾਯਨਪਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵਚਨੇ ਸ਼ਬ੍ਦੇ ਅਨਾਦਤਾ ਅਵਹੇਲਾਵਨ੍ਤਃ ਵਚਨਸ੍ਯ ਸ੍ਵਲ੍ਪਤ੍ਵਬਹੁਤ੍ਵਨਿਰਪੇਕ੍ਸਾਃ ਅਰ੍ਥਾਦਰੇਣ ਬਹੁਭਾਸਿਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|| ੬||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਅਤੋਪਿ ਹੇਤੋਃ ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸਂਹਤ੍ਯਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਃ ਕਰਿਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੋਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਃ| ਅਸ੍ਥਾਨਵਿਸ੍ਤਰਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਃ| ਉਚਿਤੇ ਪੁਨਃ ਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਸ੍ਤਰਾਦੀਨਿ ਵਿਧੀਯਨ੍ਤ ਏਵ| ਤਥਾਹਿ ਤੁਸ੍ਵਰੂਪਵਰ੍ਣਨੇ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੇ ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਹਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਰੋਪ੍ਯੁਪਯੁਜ੍ਯਤ ਏਵ| ਤਥਾ ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਭਾਗਾਦਿਸੁ ਆਕ੍ਸੇਪੋਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਥਾਤਿਯੋਗਾਦਿਪ੍ਰਕਰਣੇ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਮਪੀਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਾਹੁਃ- ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਰ੍ਥਵਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਥਾਨਂ ਤਦ੍ਵਰ੍ਜਿਤਃ| ਤਥਾ ਵਿਸ੍ਤਰਾਕ੍ਸੇਪਾਭ੍ਯਾਂ ਵਰ੍ਜਿਤਃ ਨਾਤਿਵਿਸ੍ਤਰੋ ਨਾਤਿਸਂਕ੍ਸਿਪ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਕਜ੍ਜ੍ਞਾਪਿਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਵਚਨਂ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਜਿਤਃ| ਅਨ੍ਯਚ੍ਚ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਸ੍ਕਨ੍ਧਤ੍ਰਯਮਾਤ੍ਰਨਿਬਨ੍ਧਨਃ| ਹੇਤੂ ਰੋਗੋਦ੍ਭਵਕਾਰਣਂ ਸ੍ਕਨ੍ਧਃ ਸਮੂਹਃ| ਹੇਤੁਸ੍ਕਨ੍ਧੋ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਦਿਃ| ਲਿਙ੍ਗਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਃ ਸਤਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ਚਿਹ੍ਨਭੂਤਮ੍| ਯਥਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਲਸ੍ਯਾਦਿਃ| ਔਸਧਸ੍ਕਨ੍ਧੋ ਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਹਿਤਾਸ਼ਨਚੂਰ੍ਣਲੇਹਕ੍ਵਾਥਾਦਿਃ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਰ੍ਹੇਤੁਸ੍ਕਨ੍ਧ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ| ਉਪਸ਼ਯਃ ਪੁਨਃ ਲਿਙ੍ਗਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਵਾ ਔਸਧਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਵਾਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਦਪ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਸ੍ਕਨ੍ਧਤ੍ਰਯੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵ੍ਯਮ੍| ਏਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮਤ੍ਰ ਨਿਬਧ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਤੋਕਪਰ੍ਯਾਯਃ ਅਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਯਥਾ ਬਹੁਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤਾ ਨ ਤਥਾਤ੍ਰ ਕਿਨ੍ਤੁ ਕੇਵਲਂ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਵਸ੍ਤੁਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਮਾਤ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਯੋਗਃ| ਅਨ੍ਯਚ੍ਚ ਕਿਮ੍ਭੂਤੋਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਃ? ਅਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਵਿਨਿਗੂਢਾਰ੍ਥਤਤ੍ਵਾ ਯੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਃ| ਤਥਾ ਚਰਕਮੁਨਿਨਾ ਸਸ੍ਟਿਕਸ੍ਯ ਗੁਣੇਸੁ "ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਗੁਰੁਸ਼੍ਚੇ"ਤਿ ਸਨ੍ਧਾਨਕੇਕਾਰਪ੍ਰਯੋਗਃ ਕਤ ਇਤਿ ਵਾਗ੍ਭਟੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਾ ਲਘੁਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਯੋਗਃ ਕਤਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਪ੍ਯਾਹ "ਸਸ੍ਟਿਕਃ ਪ੍ਰਵਰਸ੍ਤੇਸਾਂ ਕਸਾਯਮਧੁਰੋ ਲਘੁ"ਰਿਤਿ| ਕਸ੍ਣਾਤ੍ਰੇਯੋਪਿ "ਸਸ੍ਟਿਕਃ ਸੁਕਰ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਲਘਵਃ ਕਟੁਪਾਕਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਹ| ਖਰਨਾਦੋਪ੍ਯਾਹ-`ਦੋਸਘ੍ਨਃ ਸਸ੍ਟਿਕੋ ਲਘੁ' ਰਿਤਿ| ਪਰਾਸ਼ਰੋਪਿ `ਰਕ੍ਤੋ ਮਹਾਨ੍ ਸ਼ਕੁਨਾਹਤਃ ਸਸ੍ਟਿਕ' ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਲਘਵਃ ਸਂਗ੍ਰਾਹਿਕਾ ਇਤ੍ਯਾਹ| ਚਰਕੇਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ `ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰਕਤਿਲਘੂਨ੍ਯਪਿ ਮਾਤ੍ਰਾਪੇਕ੍ਸੀਣਿ ਭਵਨ੍ਤੀ' ਤਿ| ਅਨ੍ਯਚ੍ਚ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਵਿਰੋਧਾਨਾਮਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਵਿਰੋਧਾਨਾਂ ਚ ਭੂਯਿਸ੍ਠਮਤਿਸ਼ਯੇਨ ਨਿਵਰ੍ਤਕਃ| ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਵਿਰੋਧੋ ਯ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋਨ੍ਯਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤੇਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ ਚਰਕੇ `ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਤਾਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਣਾ' ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪੁਨਰਪ੍ਯਾਹ `ਏਵਮੇਤਾਸ਼੍ਚਤੁਸ੍ਸਸ੍ਟਿਃ ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਿਚਾਰਣਾ' ਇਤਿ| ਤਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟ ਏਕੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ `ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਵਚਾਰਯੇਤ੍ ਸ੍ਨੇਹ'ਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਨੋਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨ ਏਵ ਰਸਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਧਾ ਸ੍ਨੇਹੋ ਭਵਤਿ ਏਕਸ਼੍ਚ| ਇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਸਸ੍ਟਿਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਸਮ੍ਮੋਹਨਮਾਤ੍ਰਨਿਵਤ੍ਤਯੇ ਉਕ੍ਤਂ ਨ ਹਿ ਵਸ੍ਤੁਤੋ ਵਿਰੋਧਃ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਵਿਰੋਧੋ ਯਥਾ ਚਰਕਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਕਸ੍ਣਾਤ੍ਰੇਯੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਃ| ਤਥਾ ਚਰਕੋ ਹਿਮਵਤ੍ਪ੍ਰਭਵਾਨਾਂ ਨਦੀਨਾਂ ਪਥ੍ਯਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਤਿ| ਕਸ੍ਣਾਤ੍ਰੇਯਸੁਸ਼੍ਰੁਤੌ ਤਾਸਾਮੇਵ ਗਲਗਣ੍ਡਾਦਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਤੂਪਲਾਸ੍ਫਾਲਨੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਿਰੋਧਂ ਨਿਵਰ੍ਤਯਤਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ ਗ੍ਰਨ੍ਥਗੌਰਵਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖ੍ਯਤੇ| ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਕੋ ਵਿਨਾਸ਼ਕਃ, ਅਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸੁਬੋਧਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਯੁਗਾਨੁਰੁਪਸਨ੍ਦਰ੍ਭਃ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਲਿਯੁਗੇ ਪਾਠਾਵਬੋਧਧਾਰਣਯੋਗ੍ਯਗ੍ਰਨ੍ਥਸਮ੍ਭਾਰਃ| ਵਿਭਾਗੇਨ ਸ਼ੋਭਨੈਰਰ੍ਥਪ੍ਰਕਰਣਾਦਿਵਿਚ੍ਛੇਦੈਃ|| ੭||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਤਥਾ ਯਤ੍ਰ ਚਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹੇ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸਂਗਹੀਤਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮਿਤ੍ਯਾਹ ਨਿਤ੍ਯੋਪਯੋਗਿ ਸਤਤਂ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਦੁਃਖੇਨ ਚ ਬੋਦ੍ਧੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤ ਇਤਿ ਦੁਰ੍ਬੋਧਮ੍| ਨ ਹਿ ਅਕਤਪ੍ਰਯਤ੍ਨਃ ਤਜ੍ਜਾਨਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਭਾਵਤਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਪਕਮ੍| ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਙ੍ਗਮੇਕਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਸਪ੍ਤ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਸਂਗਹੀਤਾਨਿ| ਤਥਾ ਚ ਬਾਲਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਕ੍ਸੀਰਦੋਸਜਨਿਤਰੋਗਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇ `ਯਥਾ ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਨਿ'ਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ `ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤੈ'ਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ ਏਵ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਮ੍| ਯਤਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਾਦਿਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤਾਨ੍ਨਸ੍ਵਰੁਪਾਦਿ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਯੁਪਯੋਗਾਸਙ੍ਗਿਕਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਦਿਸਪ੍ਤਾਨਾਮਪ੍ਯਙ੍ਗਾਨਾ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੇਵ| ਅਸ੍ਯ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸਨ੍ਦਰ੍ਭਸ੍ਯ ਸਂਗ੍ਰਹਸਂਜ੍ਞਾਰ੍ਥਾਨੁਗਤਾ ਤੇਨ ਖਰਨਾਦਸਂਹਿਤਾਵਚ੍ਚਰਕਾਦਿਨਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਮਤ੍ਰ ਵਿਪਰੀਤਾਵਗਮਸਮ੍ਭਾਵਨਾਭਯਾਨ੍ਨ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ|| ੮||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਅਨਨ੍ਤਰਗ੍ਰਨ੍ਥੋਕ੍ਤਾਰ੍ਥਮੇਵ ਪ੍ਰਕਟੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਨ ਮਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਤ੍ਰਾਕ੍ਸਰਕਲਾ| ਅਕ੍ਸਰਕਲਾਮਾਤ੍ਰਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਗਮਵਰ੍ਜਿਤਂ ਕਥਿਤਮਿਤਿ| ਤ ਏਵਾਰ੍ਥਾਃ ਸ ਏਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥਬਨ੍ਧਃ| ਕੇਵਲਂ ਸਂਕ੍ਸੇਪਾਰ੍ਥਮਨ੍ਯਃ ਕ੍ਰਮ ਆਸ਼੍ਰਿਤਃ|| ੯||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਗਮਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਆਤ੍ਮਨ ਆਗਮਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਤਾਂ ਚਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਾਰਭਤੇ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚਾਯੁਸਃ ਪਾਲਨਮ੍| ਆਯੁਰ੍ਜੀਵਿਤਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਬਦ੍ਧਮ੍| ਸ਼ਰੀਰਂ ਚ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸਮੁਦਾਯਃ| ਤੇਸਾਞ੍ਚ ਧਾਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਦੋਸਾ ਏਵ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਯਤੋ ਦੋਸੇਭ੍ਯ ਏਵ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਤਥਾ ਚ ਧਾਤੁਪੋਸਾਯ ਰਸਸ੍ਯ ਵਹਨਪਾਕਸ੍ਨੇਹਕਾਠਿਨ੍ਯਾਦਿਦੋਸਪ੍ਰਸਾਦਲਭ੍ਯਮੇਵ| ਅਤਸ੍ਤ ਏਵ ਪੂਰ੍ਵਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵਾਧਿਗਤੇ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵੇ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਗ੍ਰਹਣਂ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮ੍| ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਦੋਸਾ ਨ ਚਤੁਰ੍ਥੋਸ੍ਤਿ| ਯਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਾਵਿਤਿ ਨਿਯਮਯਤਿ| ਸਮਾਸਤਃ ਸਂਕ੍ਸੇਪਤਃ ਨ ਸਂਸਰ੍ਗਭੇਦਾਦਿਵਿਸ੍ਤਰੇਣ| ਵਿਸ੍ਤਰਤਸ੍ਤੁ ਬਹਵਃ| ਦੂਸਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਾਃ| ਤੇ ਚ ਵਾਤਾਦਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਾਃ| ਕਥਂ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਾ? ਅਤ ਆਹ-ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਸਾਮ੍ਯਵਿਭੇਦਾਤ੍| ਵਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਃ ਵਾਯੁਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਵਾਯੁਃ ਸਮ ਇਤਿ| ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਰਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਤੇਸਾਂ ਚ ਪ੍ਰਾਕਤਸ੍ਵਰੁਪਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਗਤਿਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ| ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਵਪਿ ਪੁਨਰੁਤ੍ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਤ੍ਰਿਧੈਵ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਾ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਮਧ੍ਯਾ ਵਦ੍ਧਿਰਲ੍ਪਾ ਵਦ੍ਧਿਰੇਵਂ ਕ੍ਸਯੇਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਸਾਮ੍ਯੇ ਤੂਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਨ੍ਨ ਭੇਦਃ| ਤੇ ਵਾਤਾਦਯਃ ਵਿਕਤਾਵਿਕਤਾ ਦੇਹਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਚ| ਵਿਕਤਾਃ ਸ੍ਵਰੁਪਾਤ੍ ਚਲਿਤਾਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ| ਅਵਿਕਤਾਃ ਸ੍ਵਰੁਪਾਦਚਲਿਤਾਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਨ੍ਤਿ|| ੧੦||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਨਨੁ ਵਾਤਾਦਯਃ ਕਿਂ ਨਿਯਤਦੇਸ਼ਾ ਆਹੋਸ੍ਵਿਦ੍ਵ੍ਯਾਪਿਨੋਤ ਆਹ-ਤ ਇਤਿ| ਤੇ ਦੋਸਾ ਵ੍ਯਾਪਿਨੋਪਿ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਚਰਾ ਅਪਿ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਦੇਸ਼ਾਃ| ਕਃ ਕਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰਿਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਯਮਰ੍ਥਃ ਨਾਭੇਰਧੋ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਹਦਯਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਇਤਿ|| ੧੧||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਨ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪਿਨਃ ਸਨ੍ਤੋ ਨਿਯਤਦੇਸ਼ਾ ਯਾਵਤ੍ ਸਕਲਕਾਲਵ੍ਯਾਪਿਨੋਪਿ ਨਿਯਤਕਾਲਾਃ| ਏਤਤ੍ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਾਹ-ਵਯ ਇਤਿ| ਅਨ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਸਂਬਨ੍ਧਃ| ਵਯਸਃ ਪੁਰੁਸਾਯੁਸਸ੍ਯ ਅਨ੍ਤਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮੋ ਭਾਗੋ ਵਾਯੋਃ ਕੋਪਕਾਲਃ| ਮਧ੍ਯਭਾਗਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਪੂਰ੍ਵਭਾਗਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ| ਅਹ੍ਨੋਪ੍ਯੇਵਂ ਰਾਤ੍ਰੇਸ਼੍ਚ| ਭੁਕ੍ਤਂ ਨਿਗੀਰ੍ਣ ਆਹਾਰਃ| ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੋ ਜੀਰ੍ਣਪ੍ਰਾਯਾਵਸ੍ਥਾ ਵਾਯੋਃ ਕੋਪਕਾਲਃ| ਮਧ੍ਯਂ ਵਿਦਾਹਾਵਸ੍ਥਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਪੂਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰ ਏਵਾਨ੍ਨੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ|

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋ ਭਵਤਿ| ਨ ਹ੍ਯੇਕੇਨਾਪਿ ਦੋਸੇਣ ਹੀਨਾ ਵਾਤਾਦਯਃ ਸ਼ਰੀਰਜਨਨੇ ਸਮਰ੍ਥਾਃ| ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਚ ਸਰ੍ਵੈਰੇਵ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਯਸ਼੍ਚੈਸਾਮੇਕਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ ਸ ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਕਤਃ| ਵਾਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਵਿਸਮਃ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਕਫੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਮਨ੍ਦਃ ਸਮੈਰ੍ਹਾਨ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਵਰ੍ਜਿਤੈਃ ਸਮਃ| ਵਿਸਮਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਦ੍ਵਾਵੁਤ੍ਕਸ੍ਟੌ ਤਤ੍ਰ ਭਿਸਜਾ ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪਰਿਕਲ੍ਪਨੀਯਃ| ਵਯਂ ਦਿਸ਼ਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਾਮਃ- ਦ੍ਵੌ ਦੋਸੌ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾ ਵਾਤਕਫੌ ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਵਾ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਸ੍ਯ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵੋਤ੍ਕਰ੍ਸਃ| ਵਾਤਕਫੇ ਮਨ੍ਦਤ੍ਵੋਤ੍ਕਰ੍ਸਃ| ਪਿਤ੍ਤਕਫੇ ਤ੍ਵਾਹਾਰਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਕਦਾਚਿਤ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਾਨ੍ਦ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਵਿਕਤ੍ਯਾ ਚੈਵਮੇਵ|| ੧੩||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਕੋਸ੍ਠਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋ ਭਵਤਿ| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਵਿਕਤ੍ਯਾ ਚ| ਵਾਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਕ੍ਰੂਰਃ, ਪਿਤ੍ਤੋਕ੍ਤਰ੍ਸੇਣ ਮਦੁਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਮਧ੍ਯਃ, ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਮੈਰ੍ਮਧ੍ਯ ਏਵ| ਕ੍ਰੂਰਾਦੀਨਾਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|| ੧੪||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਕਤਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਃ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਅਤ ਆਹ- ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਥੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ `ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸਗ੍ਗਰ੍ਭਿਣੀਭੋਜ੍ਯੇ'ਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਗਰ੍ਭਾਧਾਨਕਾਲੇ ਪਿਣ੍ਡੀਭੂਤਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤ੍ਤਵਸ੍ਥੈਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਰੇਤਃ ਆਰ੍ਤਵਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃ ਵਿਸੇਣੇਵ ਵਿਸਕਮੇਃ| ਯਥਾ ਵਿਸਕਮੇਃ ਵਿਸਯੋਨੇਃ ਕੀਟਸ੍ਯਾਨ੍ਯਮਾਰਣਸ੍ਵਭਾਵੇਨਾਪਿ ਵਿਸੇਣ ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸ੍ਵਰੁਪਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਦੋਸੈਃ ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਅਨੇਨ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨੈਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਵਾਤਾਦੀਨਾਮੁਪਘਾਤਕਤ੍ਵੇਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤ੍ਤਵਸ੍ਥਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਨਿਸ੍ਪਾਦਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੁਪਹਨ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਤੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਯ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਾਸ੍ਤੁ ਕਿਯਨ੍ਤ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ-ਤਿਸ੍ਰ ਇਤਿ| ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਪ੍ਰਕਤਯਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਮਿਸ਼੍ਰਦੋਸਾਣਾਂ ਤੂਦ੍ਦੇਸ਼ਕਥਨੇ ਪਥਗ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਦੋਸਾਣਾਂ ਪਥਕ੍ਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਤਿਹੇਤੁਃ| ਤਤ੍ਰ ਚ ਵਾਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਹੀਨਾ ਪ੍ਰਕਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਮਧ੍ਯਾ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣੋਤ੍ਤਮਾ| ਯਾਸ਼੍ਚ ਮਿਸ਼੍ਰਦੋਸਜਾਃ ਪ੍ਰਕਤਯਃ ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਾ ਗਰ੍ਹਣੀਯਾਃ| ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਪ੍ਰਕਤਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਸਮਧਾਤੁਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ| ਯਾ ਸਰ੍ਵੈਰੇਵ ਸਮਦੋਸੈਰ੍ਨੋਨੇਵ ਕੇਨਚਿਨ੍ਨਾਪ੍ਯਧਿਕੇਨ| ਧਾਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦੋਸਪਰ੍ਯਾਯਃ, ਧਾਰਣਾਦ੍ਧਾਤਵ ਇਤਿ|| ੧੫||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਕਾਰਣਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨ ਜ੍ਞਾਤਮਤਸ੍ਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਾਹ-ਤਤ੍ਰੇਤਿ| ਏਵਂ ਹਿ ਸ੍ਵਰੂਪੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਵਾਤਾਦਿਹੇਤੁਕਸ੍ਯ ਰੋਗਗ੍ਰਾਮਸ੍ਯ ਸ੍ਵਕਾਰਣਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਗੁਣਸਮਨ੍ਵਯੇਨਾਪ੍ਰਤਿਪਦੋਕ੍ਤਾਵਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦੋਸਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਵਦ੍ਧਿਹਾਨਿਕਾਰਣਸ੍ਯ ਚ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਸ੍ਤੁਜਾਤਸ੍ਯ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸੈਃ ਸਾਦਸ਼੍ਯਮਸਾਦਸ਼੍ਯਞ੍ਚ ਜ੍ਞਾਤਂ ਭਵਤਿ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ `ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਮਾਨੈਃ ਸਰ੍ਵੇਸਾ'ਮਿਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਨਿਲੋ ਵਾਯੂ ਰੂਕ੍ਸਃ ਲਘੁਃ ਸ਼ੀਤਃ| ਖਰਃ ਅਮਦੁਃ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਰੋਤੋਗਾਮਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਃ| ਚਲਃ ਨੈਕਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਿਸ਼ੀਲਃ| ਵਾਤਸ੍ਯ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵੇਪਿ ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਨ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਮ੍ ਈਸਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿ, ਉਸ੍ਣਂ ਲਘੁ, ਵਿਸ੍ਰਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ, ਸਰਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਸ਼ੀਲਂ, ਦ੍ਰਵਮਕਠਿਨਮ੍| ਕਫਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ, ਸ਼ੀਤਃ, ਗੁਰੁਃ, ਮਨ੍ਦਸ਼੍ਚਿਰਕਾਰੀ| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਃ ਅਪਰੁਸਃ| ਮਤ੍ਸ੍ਨਃ ਕਚਕਚਾਯਮਾਨਃ| ਸ੍ਥਿਰਃ ਅਵ੍ਯਾਪਨਸ਼ੀਲਃ|| ੧੬||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਏਸਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤਾਨਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਂਜ੍ਞਾਦ੍ਵਯਂ ਚਿਕੀਰ੍ਸੁਰਿਦਮਾਹ-ਸਂਸਰ੍ਗ ਇਤਿ| ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਞ੍ਚ ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤੌ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮ੍| ਦ੍ਵੌ ਦੋਸੌ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤੌ ਕ੍ਸੀਣੌ ਕੁਪਿਤੌ ਵਾ ਸਂਸਰ੍ਗਵਾਚ੍ਯੌ| ਏਵਂ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਵਾਚ੍ਯਾਃ| ਤੌ ਚ ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤੌ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਸੋਢਾ ਦਸ਼ਧਾ ਚੋਕ੍ਤੌ| ਸਡ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਕਾਰੈਃ ਸੋਢਾ ਦਸ਼ਭਿਃ ਦਸ਼ਧਾ| ਕਥਮ੍? ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦਿਵਿਕਲ੍ਪਨਾਤ੍| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਮਧ੍ਯਹਾਨ੍ਯੋਃ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ-ਸਂਸਰ੍ਗ ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦਿਨਾ ਵਿਕਲ੍ਪਿਤਃ ਸੋਢਾ ਭਵਤਿ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼੍ਚ ਦਸ਼ਧਾ| ਤਤ੍ਰ ਸਂਸਰ੍ਗ ਏਕੋ ਦੋਸਃ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟੇਨ ਕੋਪੇਨ ਕੁਪਿਤਃ ਕ੍ਸਯੇਣ ਵਾ ਕ੍ਸੀਣਃ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਮਧ੍ਯੇਨਾਲ੍ਪੇਨ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵੌ ਭੇਦੌ| ਏਕੋ ਮਧ੍ਯੇਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਲ੍ਪੇਨੇਤਿ ਤਤੀਯਃ| ਦ੍ਵਾਵਪ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਃ| ਦ੍ਵਾਵਪਿ ਮਧ੍ਯੇਨੇਤਿ ਪਞ੍ਚਮਃ| ਦ੍ਵਾਵਲ੍ਪੇਨੇਤਿ ਸਸ੍ਠਃ| ਇਤਿ ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਏਕੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਦ੍ਵਯੋਃ ਮਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵੌ ਭੇਦੌ| ਏਕੋ ਮਧ੍ਯੇਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਲ੍ਪੇਨੇਤਿ ਤਤੀਯਃ| ਦ੍ਵਯੋਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣੈਕਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨ ਚੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਪਞ੍ਚਮਸ਼੍ਚ| ਦ੍ਵੌ ਮਧ੍ਯਾਵੇਕੋਲ੍ਪ ਇਤਿ ਸਸ੍ਠਃ| ਸਰ੍ਵ ਉਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣੇਤਿ ਸਪ੍ਤਮਃ| ਸਰ੍ਵੇ ਮਧ੍ਯੇਨ ਇਤਿ ਅਸ੍ਟਮਃ| ਸਰ੍ਵੇ ਅਲ੍ਪੇਨੇਤਿ ਨਵਮਃ| ਏਕ ਉਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਮਧ੍ਯੇਨ ਤਤੀਯੋਲ੍ਪੇਨੇਤਿ ਦਸ਼ਮਃ| ਇਤਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਦਸ਼ਧਾ|| ੧੭||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਰਸਾਦਯਃ ਸਪ੍ਤ ਧਾਤੁਸਂਜ੍ਞਾਃ| ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਾਦ੍ਧਾਤਵਃ| ਤੇ ਚ ਦੂਸ੍ਯਾਃ ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਦੂਸਣੀਯਾਃ|| ੧੮||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਮਲਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ-ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸਮੁਦਾਯਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਯਸ੍ਯ ਮਲਾਃ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਸ੍ਵੇਦਾਦਯਃ| ਤੇਪਿ ਚ ਦੂਸ੍ਯਾਃ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਧਾਤਵ ਇਤ੍ਯਪਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕਰ੍ਣਮਲਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਮਲਾਨਾਂ ਧਾਤੁਸਂਜ੍ਞਾਪਿ ਦੇਹਧਾਰਕਤ੍ਵਾਤ੍|| ੧੯||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਦੋਸਾ ਏਵ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਕਾਰਣਂ ਵਿਕਤਾ ਨ ਧਾਤੁਮਲਾਃ| ਯਾ ਤੁ ਧਾਤੂਨਾਂ ਮਲਾਨਾਂ ਰੋਗਹੇਤੁਕਤ੍ਵਕਲ੍ਪਨਾ ਸਾ ਔਪਚਾਰਿਕੀ| ਏਤਦੇਵਾਹਰਸਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਸ੍ਥੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਯੇ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਰਸਾਦਿਜਾ ਇਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਾ ਉਪਚਾਰੇਣ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ| ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃ `ਘਤਦਾਹਵਤ੍'| ਨ ਹਿ ਘਤਸ੍ਯ ਦਾਹਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕਦਾਚਿਦਸ੍ਤਿ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਤਤ੍ਸ੍ਥਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਃ| ਏਵਂ ਚੋਚ੍ਯਤੇ `ਘਤੇਨਾਯਂ ਦਗ੍ਧ' ਇਤਿ|| ੨੦||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਏਸਾਂ ਚ ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰੀਣਨਾਦੀਨਿ ਸਪ੍ਤ ਕਰ੍ਮਾਣਿ| ਯਾਨਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੋ ਦੇਹਂ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਰਸਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ| ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਚਿਤ੍ਤਪ੍ਰੀਤਿਃ| ਜੀਵਨਮਸਜਃ| ਜੀਵਨਮ੍ ਜੀਵਿਤਂ ਪ੍ਰਾਣਨਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਰਕ੍ਤਮਯਮਸ੍ਟਬਿਨ੍ਦੁਕਮੋਜੋ ਨਾਮ ਜੀਵਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਧਾਰਣਵਿਵੇਕਕਾਰ੍ਯਕਰਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਲੇਪੋ ਮਾਂਸਸ੍ਯ| ਲੇਪਨਂ ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਲੇਪਃ| ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਨੇਹੋ ਮੇਦਸਃ| ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਮਸ੍ਥ੍ਨਃ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਨਿਰਵਲਮ੍ਬਨਂ ਮਾਂਸਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਪੂਰਣਮਸ੍ਥ੍ਨੋ ਮਜ੍ਜ੍ਞਃ ਕਰ੍ਮ| ਗਰ੍ਭੋਤ੍ਪਾਦਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ| ਏਤੇ ਚਾਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾ ਧਾਤਵਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ| ਧਾਤ੍ਵਾਹਾਰਾਸ਼੍ਚ-ਆਹਾਰੋ ਯਥਾ ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਂ ਤਥੈਵ ਧਾਤੂਨਾਂ ਧਾਤਵ ਏਵ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਃ ਪੂਰ੍ਵੋ ਧਾਤੁਰੁਤ੍ਤਰਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਸ੍ਯ ਆਹਾਰਃ|| ੨੧||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹਾਨਿਕਾਰਣਵਾਦਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮਪਿ ਵਦ੍ਧਿਹਾਨਿਕਾਰਣਮਾਹਵਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾਨੈਃ ਸਦਸ਼ੈਃ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਦ੍ਧਿਃ| ਯੋ ਯੋ ਯੇਨ ਯਾਵਤਾ ਚਾਂਸ਼ੇਨ ਯਸ੍ਯ ਸਮਾਨਃ ਤੇਨੈਵ ਤਾਵਤਾ ਚਾਂਸ਼ੇਨ ਸਦਸ਼ੇਨ ਸ ਤਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮ੍| ਯਥਾ ਵਾਯੋਰਨ੍ਯੋ ਵਾਯੁਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵੇਨੈਵ ਸਮਾਨਃ| ਤਸ੍ਯੈਵ ਮਰਿਚਂ ਲਾਘਵਰੌਕ੍ਸ੍ਯਗੁਣਤਃ| ਤਸ੍ਯੈਵ ਸਰਣਾਦਿਕਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਚਲਨਾਦਿਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍| ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮਪ੍ਯੂਹ੍ਯਮ੍| ਏਤਤ੍ਸਮਾਨਮਸਮਾਨਂ ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਰੂਪਂ ਗੋਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸਯਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਨਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵਸਤ੍ਤਾਦਿਮਹਾਵਿਸਯਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍| ਤਤੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਸਿਦ੍ਧੇਃ| ਤਥਾ ਚ ਮਹਾਸਾਮਾਨ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਨ ਕਸ੍ਯਚਿਦਪਿ ਵਸ੍ਤੁਨੋ ਵਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਤਰੇਣ ਸਮਾਨਤ੍ਵਵ੍ਯਭਿਚਾਰੋ ਨ ਚਾਸਮਾਨਤ੍ਵਸਮ੍ਭਵਃ| ਯਤਸ਼੍ਚੈਕਸ੍ਯੈਵ ਵਸ੍ਤੁਨਃ ਕੇਨਚਿਤ੍ਸਾਦਸ਼੍ਯਮਨ੍ਯੇਨ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮਤਃ ਸਕਦੇਵੋਭਯਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਹਾਨਿਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਸ੍ਤੁਨਃ ਯੇਨੈਵ ਵਸ੍ਤੁਨੋਂਸ਼ੇਨ ਸਾਦਸ਼੍ਯਂ ਤੇਨੈਵਾਂਸ਼ੇਨ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮਪਿ| ਤਥਾਪਿ ਤਯੋਰ੍ਵਸ੍ਤੁਨੋਰੁਭਯਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਹਾਨਿਲਕ੍ਸਣਮੁਭਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਦੈਵ ਕਾਰਣਤ੍ਵਮ੍| ਕਥਮੇਕੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਕਾਰ੍ਯਕਰ ਇਤਿ ਚੇਨ੍ਨ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋਃ ਕਾਰਣਯੋਰੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਨਿਵੇਸ਼ਾਤ੍| ਨ ਹਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋਰ੍ਜਲਤੇਜਸੋਰਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਨ ਸਮ੍ਭਵਃ, ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਅਥੈਵਮੁਚ੍ਯਤੇ-ਯਥਾ ਸੁਰਯਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸਮਾਨਸ੍ਯ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਥੈਵ ਕਥਮਮ੍ਲਤ੍ਵਾਦੁਸ੍ਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵੇ ਤਸ੍ਯੈਵ ਨ ਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯੇਤਦਪਿ ਨ| ਤਥਾਵਿਧਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਨ ਹਿ ਸ੍ਵਭਾਵਃ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰਃ- ਕਟੁਪਾਕਰਸਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਤ੍ਵੈਃ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍| ਲਸ਼ੁਨੋ ਵਾਤਕਫਕਨ੍ਨ ਤੁ ਤੈਰੇਵ ਯਦ੍ ਗੁਣੈਃ|| ਇਤਿ|| ਤਚ੍ਚ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਸਾਦਸ਼੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਯੋਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਏਕੇਨ ਰੂਪੇਣ ਵਿਨਾ ਸਾਦਸ਼੍ਯਮਪਿ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ੍ਯਾਪ੍ਯਰ੍ਥਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਵ੍ਯਕ੍ਤ੍ਯਨੁਵਿਧਾਯਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਪਿ ਨ ਗੋਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਾਨਪੇਕ੍ਸਾ| ਨ ਹਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਨਾਲਮ੍ਬਨਵਦ੍ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਤਾਂ ਯਾਤਿ| ਅਪਿ ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਯੋਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤਿ|| ੨੨||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾਨਾਂ ਬਾਹ੍ਯੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਸਾਦਸ਼੍ਯਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਞ੍ਚ ਮਹਾਭੂਤਕਾਰ੍ਯਂ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵੈਃ ਕਾਰ੍ਯਕਰਮ੍| ਤੇ ਚ ਰਸਾਦਯੋਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਤ੍ਵਧ੍ਯਾਯੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸੂਚਨਾਰ੍ਥਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਚ੍ਯਤੇ-ਰਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਦਯਃ ਸਡ੍ਰਸਾਃ| ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਰਸਾਃ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਮੂਰ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਤੇਸਾਞ੍ਚ ਯੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਃ ਸ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਹਿਨੋ ਬਲਾਵਹਃ ਸ੍ਵਭਾਵਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍|| ੨੩||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਏਸਾਞ੍ਚ ਰਸਾਨਾਂ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਨਵਿਭਾਗਂ ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ ਘ੍ਨਨ੍ਤੀਤ੍ਯੇਤਚ੍ਚ ਮਾਰੁਤਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਤੇਸੁ ਰਸੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਆਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾ ਮਾਰੁਤਮਨਿਲਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਾਃ ਤਮੇਵ ਚਾਨਿਲਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਤਿਕ੍ਤਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਾਃ ਕਫਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾਃ ਤਮੇਵ ਕਫਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣੋਸਣਾਃ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ-ਮਧੁਰੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰਃ| ਅਮ੍ਲੋ ਵਾਤਂ ਹਨ੍ਤਿ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਜਨਯਤਿ| ਲਵਣੋ ਮਾਰੁਤਂ ਹਨ੍ਤਿ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਕੁਰੁਤੇ| ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਨਾਸ਼ਯਤਿ ਵਾਤਂ ਤੁ ਜਨਯਤਿ| ਊਸਣਃ ਕਫਂ ਨਾਸ਼ਯਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਜਨਯਤਿ| ਕਸਾਯਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਹਨ੍ਤਿ ਵਾਤਂ ਕਰੋਤੀਤਿ|| ੨੪||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਏਸਾਂ ਚ ਰਸਾਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਯਦ੍ਰਸਾਦੀਨਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਰੋਤਿ| ਤਤ੍ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੈਃ ਰਸਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਮਨਂ ਨਾਸ਼ਕਰਂ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਕੋਪਨਂ ਸਾਮ੍ਯਨਾਸ਼ਕਰਂ ਯਵਕਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੈਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਹਿਤਂ ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ| ਯਨ੍ਨ ਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਸਮੀਕਰਣੇ ਸਮਰ੍ਥਂ ਨਾਪਿ ਸਮਸ੍ਯ ਕੋਪਨੇ ਕੇਵਲਂ ਯਥਾਸ੍ਥਿਤਮੇਵ ਸਂਵਾਹਯਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਏਕਸ੍ਯੈਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਯੋਗਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਾਦਿਭੇਦਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਰੂਪਤਾਮਾਹੁਃ|| ੨੫||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਵੀਰ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਉਸ੍ਣਸ਼ੀਤਗੁਣਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਤਥਾਪ੍ਯਗ੍ਨੀਸੋਮਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਸ੍ਣਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਤਨ੍ਮੁਖੇਨੈਵ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਮੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਂ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਹੇਤੁਃ|| ੨੬||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਵਿਪਾਕਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਧਾ| ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਵਿਪਾਕੋ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਾਨ੍ਤਰ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ| ਤਤ੍ਰ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਾਦੁਵਿਪਾਕਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਮ੍ਲਵਿਪਾਕਮ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਟੁਵਿਪਾਕਮ੍|| ੨੭||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਤਦੇਵ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਗੁਣਾ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯਃ, ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਾਃ ਸਵਿਪਰੀਤਾਃ| ਗੁਰੁਰ੍ਲਘੁਰ੍ਮਨ੍ਦਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ, ਹਿਮ ਉਸ੍ਣਃ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਰੂਕ੍ਸਃ, ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਰੁਸਃ, ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਃ ਦ੍ਰਵਃ, ਮਦੁਃ ਕਠਿਨਃ, ਸ੍ਥਿਰਸ਼੍ਚਲਃ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਃ ਸ੍ਥੂਲਃ, ਵਿਸ਼ਦਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ| ਖਰਾਦਯਸ੍ਤ੍ਵੇਤਦ੍ਭੇਦਾ ਏਵ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਃ| ਏਤੇਭ੍ਯ ਅਨ੍ਯੇ ਗੁਣਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯਃ| ਵ੍ਯਵਾਯੀ ਵਿਕਾਸੀ ਚ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਲਕ੍ਸਣਂ ਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਸਰ੍ਵਂ ਦੇਹਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਯਤ੍ ਪਾਕਂ ਯਾਤਿ ਸ ਵ੍ਯਵਾਯੀ| ਵਿਕਾਸੀ ਧਾਤੂਨ੍ ਵਿਕਸਨ੍ ਹਿਂਸਨ੍ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਾਨੁਪਲੇਪਾਦਿਕਾਨ੍ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਨਾਸ਼ਯਤਿ| ਕੈਸ਼੍ਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯੈਰ੍ਵ੍ਯਵਾਯੀ ਸਰਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸ ਇਤਿ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਃ| ਵਿਕਾਸੀ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਪ੍ਰਕਰ੍ਸਃ|| ੨੮||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥੇ ਮਹਾਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਉਕ੍ਤਾਃ|| ੨੯||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਸਦਸ਼ੇਨ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਸਦਸ਼ੇਨ ਚ ਹਾਨ੍ਯਾ ਰੋਗਕਾਰਣਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਕਾਲਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਵਤਿਯੋਗਾਦਯੋ ਦੋਸਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਮੁਖੇਨੈਵ ਰੋਗਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਕਾਲੇਤਿ| ਕਾਲਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਹਾਨਿਰ੍ਹੀਨਯੋਗਃ| ਸ੍ਵਰੂਪਾਤਿਸ਼ਯੋਤਿਯੋਗਃ| ਸ੍ਵਰੂਪਵੈਪਰੀਤ੍ਯਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਅਰ੍ਥਾਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯਃ ਤੇਸਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣਾਲ੍ਪਸਂਯੋਗਃ ਸਂਯੋਗਾਭਾਵਸ਼੍ਚ ਹੀਨਯੋਗਃ| ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸਂਯੋਗੋਤਿਯੋਗਃ| ਪਰੁਸਾਨਭਿਮਤਾਦਿਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯਾਰ੍ਥਜਾਤਸ੍ਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਯੋਗੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨਸਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਰ੍ਮ| ਤਸ੍ਯ ਹੀਨਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਹੀਨਯੋਗਃ| ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਤਿਯੋਗਃ| ਵੇਗੋਦੀਰਣਾਦਿਮੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਮਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸਮਯੋਗਃ| ਹੀਨਾਦਿਯੋਗਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਰੋਗਕਾਰਣਮ੍| ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਃ ਤ੍ਵਾਰੋਗ੍ਯਕਾਰਣਮ੍|

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਰੋਗਾਰੋਗ੍ਯੇ ਕੇ ਉਚ੍ਯੇਤੇ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਰੋਗ ਇਤਿ| ਰੋਗੋ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸਮਤਾ ਸ੍ਵਰੂਪਾਚ੍ਚਲਨਮ੍| ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵਸ਼ੇਨ ਮੁਖ੍ਯੋਕ੍ਤਿਰ੍ਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੌਪਚਾਰਿਕੀ| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤਯੋ ਹਿ ਦੋਸਾ ਏਵ ਰੋਗਾਃ ਤਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵੇਤਿ ਪਕ੍ਸਦ੍ਵਯਣ੍ ਤੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਮਨਿਸ੍ਪਾਦਯਦਪਿ ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਂ ਪਰਿਗਹੀਤਂ ਭਵਤਿ| ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਨਾਮਾਨਿ| ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਮਰੋਗਤਾ| ਤੇ ਚ ਰੋਗਾ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਵਿਭਾਗੇਨ| ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰੇਣ ਯੋ ਦੋਸਕੋਪਸ੍ਤਤ੍ਕਤਾ ਪੀਡਾ ਨਿਜੋ ਰੋਗਃ| ਅਭਿਘਾਤਾਦਿਨਾ ਦੋਸਕੋਪ ਆਗਨ੍ਤੂ ਰੋਗਃ| ਤੇਸਾਂ ਰੋਗਾਨਾਂ ਕਾਯਮਨੋਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਜ੍ਵਰਾਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਕਾਯਃ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਦੀਨਾਂ ਮਨਃ| ਨਨੁ ਚ ਰੋਗਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦਯਃ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਃ ਤੇ ਚ ਕਾਯਿਕਾਨਾਮੇਵ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਨ ਮਾਨਸਾਨਾਮਤ ਆਹ- ਰਜਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਮਨਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਸਤ੍ਵਮ੍| ਰਜਃ ਤਮਸੀ ਦੋਸੌ ਤਸ੍ਯੋਪਪ੍ਲਵਾਵਵਿਦ੍ਯਾਸਮ੍ਭੂਤੌ|| ੩੧||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਰੋਗੋ ਜ੍ਞਾਤਃ, ਰੋਗੋਪਹਤਸ਼ਰੀਰਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਮਾਹ- ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਤਿ| ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਦਸ੍ਟ੍ਯਾ ਵਰ੍ਣਸਂਸ੍ਥਾਨਾਦਿਕਮ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਸਨ੍ਤਾਪਕਾਠਿਨ੍ਯੋਤ੍ਸੇਧਾਦਿਕਮ੍| ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇਨ ਸ਼ੂਲਾਰੋਚਕਾਦਿ| ਏਵਂ ਰੋਗੋਪਹਤਸ਼ਰੀਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਭਿਰ੍ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮ੍|| ੩੨||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਰੋਗਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਜ੍ਞਾਤੇ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯਾਧਿਗਮੋਪਾਯਮਾਹ- ਰੋਗਮਿਤਿ| ਨਿਦਾਨਾਦਿਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਰੋਗਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਨਿਦਾਨਂ ਹੇਤੁਃ| ਏਵਂਵਿਧਮਰ੍ਥਜਾਤਮੇਵਂਵਿਧਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੋਪਦਿਸ੍ਟਮੇਵਂਵਿਧਸ਼੍ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨਃ| ਅਤੋ ਨਿਦਾਨਾਤ੍ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਰੋਗਃ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤੋ ਵ੍ਯਾਧੇਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਧਿਸ੍ਠਾਨਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਲਕ੍ਸਣਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਚਿਹ੍ਨਮ੍| ਉਪਸ਼ਯਃ ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਾਹਾਰਾਦ੍ਯੁਪਯੋਗਃ| ਏਵਂਵਿਧੇਰਾਹਾਰਾਦਿਨਾ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਪੀਡਾ ਨਾਭੂਦੇਵਂਵਿਧੇਨਾਭੂਦਤ ਉਪਸ਼ਯਾਤ੍ ਜ੍ਞਾਯਤੇਯਂ ਰੋਗ ਇਤਿ| ਆਪ੍ਤਿਃ ਸਮਾਪ੍ਤਿਃ| ਏਵਂਦੁਸ੍ਟੇਨ ਏਵਂਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤੇਨ ਏਵਮਨੁਗਤੇਨਾਨਯਾ ਕਲ੍ਪਨਯਾ ਏਵਂ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਦੋਸੇਣੇਤਿ ਪਰਿਕਲ੍ਪਨਮ੍| ਅਤ ਆਪ੍ਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਯਤੇਯਮ੍ ਰੋਗ ਇਤਿ|| ੩੩||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਉਪਸ਼ਯਾਦਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਚ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪ੍ਯੁਪਯੁਜ੍ਯੇਤੇ ਅਤਸ੍ਤਾਵਪਿ ਸੂਤ੍ਰਯਤਿ| ਇਹਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਦੇਸ਼ਮਾਹੁਃ| ਭੂਮਿਭੇਦੇਨ ਦੇਹਭੇਦੇਨ ਚ| ਦੇਹਦੇਸ਼ਃ ਸ਼ਿਰਃਪਾਣ੍ਯਾਦਿਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ|| ੩੪||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਭੂਮਿਦੇਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ- ਜਾਙ੍ਗਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਾਙ੍ਗਲੋ ਨਾਮਾਲ੍ਪੋਦਕ ਤਰੁਪਰ੍ਵਤਤ੍ਵੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣੋ ਵਾਤਭੂਯਿਸ੍ਠਃ ਸਞ੍ਜਾਤੌਸਧਿਖਗਮਗਪੁਰੁਸਾਦਿਰ੍ਯੋ ਵਾਤਪ੍ਰਧਾਨਃ| ਆਨੂਪਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣਃ| ਸ ਕਫਪ੍ਰਾਯੌਸਧਿਸਲਿਲਃ ਸ਼੍ਲੀਪਦਾਦਿਰੋਗਦਃ| ਸਾਧਾਰਣਃ ਉਭਯਲਕ੍ਸਣਮਧ੍ਯਪਤਿਤਃ, ਸਮਮਲਃ ਸਮਵਾਤਾਦਿਦੋਸਃ| ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭੂਮਿਦੇਸ਼ਃ|| ੩੫||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਕਾਲੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਕ੍ਸਣਾਦਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਚ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਣਾਦਿਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਚ ਪੁਰਾਣਨਵਤ੍ਵਾਦਿਕਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਸਂਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ| ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਿ ਕਾਲੋ ਰੋਗਿਣੋ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ `ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਵਮਨਂ ਦੇਯਂ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਤੁ ਨਿਰੂਹਣਮ੍' ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਬਸ੍ਤਿਵਿਧੌ `ਨਿਵਤ੍ਤਿਕਾਲਃ ਪਰਮਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਯਾਮਾਃ' ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਜ੍ਵਰੇ `ਕਸਾਯਪਾਨਪਥ੍ਯਾਨ੍ਨੈ'ਰਿਤਿ| `ਇਤਿ ਦੋਸੇ ਵਿਜਿਤੇ' ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਕੁਸ੍ਠੇ|| ੩੬||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਕਾਲੋ ਭੇਸਜਯੋਗਕਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਭੇਸਜਮੌਸਧਮ੍, ਅਤਃ ਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਾਹ-ਸ਼ੋਧਨਮਿਤਿ| ਯਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਾਭਯਾਤਪਾਦਿਕੁਪਿਤਦੋਸਵਿਨਾਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦੌਸਧਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਂਕ੍ਸੇਪੇਣ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮੌਸਧਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਞ੍ਚ| ਵਿਸ੍ਤਰਤਸ੍ਤੁ ਨਿਰੂਹਪਾਚਨਕ੍ਵਾਥਚੂਰ੍ਣਾਦਿਕਂ ਬਹੁਵਿਧਮ੍| ਸ਼ੋਧਨਂ ਯਤ੍ ਕੁਪਿਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਨਿਃਸਾਰ੍ਯ ਬਹਿਃ ਰੋਗੋਪਸ਼ਮਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਸ਼ਮਨਂ ਪੁਨਰ੍ਯਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਾਨਾਮੇਵ ਸਾਮ੍ਯਹੇਤੁਃ|| ੩੭||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਔਸਧਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ-ਸ਼ਰੀਰਜਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਰੀਰਜਾਨਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਪਰਮੌਸਧਂ ਪ੍ਰਧਾਨੌਸਧਮ੍| ਕਿਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਬਸ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਗੁਦਪ੍ਰਣਿਧੇਯਃ ਸ੍ਨੇਹਕ੍ਵਾਥਾਦਿਰ੍ਵਾਤਸ੍ਯ ਪਰਮੌਸਧਮ੍| ਵਿਰੇਕੋ ਮੁਖਪੀਤਂ ਗੁਦਮਾਰ੍ਗੇਣਾਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਨਿਸ੍ਸਾਰਣਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਮੌਸਧਮ੍| ਵਮਨਂ ਮੁਖੇਨ ਪੀਤਮ੍, ਤੇਨੈਵ ਦੋਸਸ੍ਯ ਨਿਸ੍ਸਾਰਣਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਪਰਮੌਸਧਮਿਤਿ ਸ਼ੋਧਨਰੂਪੇਣ ਦੋਸਾਣਾਮੌਸਧਮ੍| ਤਥੈਵ ਵਾਤਾਦਿਸੁ ਸ਼ਮਨਸ੍ਵਰੂਪੇਣੈਤਦਾਹ-ਤਥੇਤਿ| ਤੈਲਂ ਵਾਤਸ੍ਯ ਘਤਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ| ਮਨੋਦੋਸਯੋ ਰਜਸ੍ਤਮਸੋ ਰੋਗਵਿਘ੍ਨਕਾਰਿਧੀਧੈਰ੍ਯਾਦਿਕਂ ਪਰਮੌਸਧਮ੍| ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਮੇਵ|| ੩੮||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਅਸ੍ਯ ਚਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਾਭਿਧਾਨਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸੁਖਸ੍ਮਰਣਾਰ੍ਥਮਧ੍ਯਾਯਾਨਾਂ ਸਂਗ੍ਰਹੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|| ੩੯||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

੧. ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਃ ੨. ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯੋਪਨਯਨੀਯਃ ੩. ਦਿਨਚਰ੍ਯਾ ੪. ਤੁਚਰ੍ਯਾ ੫. ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਸਮ੍ਭਵਃ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯਃ ੬. ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੭. ਅਨ੍ਨਸ੍ਵਰੂਪਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੮. ਅਨ੍ਨਸਂਰਕ੍ਸਣੀਯਃ ੯. ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਨਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੧੦. ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਿਃ ੧੧. ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਃ ੧੨. ਦ੍ਵਿਵਿਧੌਸਧਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੧੩. ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਸਂਗ੍ਰਹਃ ਅਗ੍ਰ੍ਯਸਂਗ੍ਰਹਃ ੧੪. ਸ਼ੋਧਨਾਦਿਸਂਗ੍ਰਹਃ ੧੫. ਮਹਾਕਸਾਯਸਂਗ੍ਰਹਃ ੧੬. ਵਿਵਿਧਗਣਸਂਗ੍ਰਹਃ ੧੭. ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੧੮. ਰਸਭੇਦੀਯਃ ੧੯. ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੨੦. ਦੋਸਭੇਦੀਯਃ ਤਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾ ੨੧. ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਃ ੨੨. ਰੋਗਭੇਦੀਯਃ ੨੩. ਭੇਸਜਾਵਚਰਣੀਯਃ ੨੪. ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਃ ੨੫. ਸ੍ਨੇਹਵਿਧਿਃ ੨੬. ਸ੍ਵੇਦਵਿਧਿਃ ੨੭. ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵਿਧਿਃ ੨੮. ਬਸ੍ਤਿਵਿਧਿਃ ੨੯. ਨਾਵਨਵਿਧਿਃ ੩੦. ਧੂਮਵਿਧਿਃ ੩੧. ਗਣ੍ਡੂਸਾਦਿਵਿਧਿਃ ੩੨. ਆਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨਵਿਧਿਃ ੩੩. ਤਰ੍ਪਣਵਿਧਿਃ ੩੪. ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਿਧਿਃ ੩੫. ਜਲੌਕਾਵਚਰਣੀਯਃ ੩੬. ਸਿਰਾਵੇਧਵਿਧਿਃ ੩੭. ਸ਼ਲ੍ਯਾਪਹਰਣਵਿਧਿਃ ੩੮. ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਵਿਧਿਃ ੩੯. ਕ੍ਸਾਰਕਰ੍ਮਵਿਧਿਃ ੪੦. ਅਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਵਿਧਿਃ ਇਮੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਧ੍ਯਾਯਾਃ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮ੍|| ੪੦||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਸ਼ਾਰੀਰਮੁਚ੍ਯਤੇ- ੧. ਪੁਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃਪੁਤ੍ਰਕਾਮੀਯਃ ੨. ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤੀਯਃ ੩. ਚਰ੍ਯਾ ਗਰ੍ਭਾਵਚਰਣੀਯਃ ੪. ਵ੍ਯਾਪਤ੍ ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਪਤ੍ ੫. ਸ਼ਰੀਰਜਃ ਅਙ੍ਗਵਿਭਾਗਃ ੬. ਸਿਰਾਵਿਭਾਗਃ ੭. ਮਰ੍ਮਵਿਭਾਗਃ ੮. ਪ੍ਰਕਤਿਭੇਦੀਯਃ ੯. ਵਿਕਤਾਙ੍ਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੧੦. ਵਿਕਤੇਹਿਤਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੧੧. ਵਿਕਤਾਮਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੧੨. ਦੂਤਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ਇਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਧ੍ਯਾਯਾਃ ਸ਼ਾਰੀਰਮ੍|| ੪੧||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ- ੧. ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ ੨. ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਮ੍ ੩. ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮ੍ ੪. ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਧ੍ਮਾਨਿਦਾਨਮ੍ ੫. ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਨਿਦਾਨਮ੍ ੬. ਮਦਾਤ੍ਯਯਨਿਦਾਨਮ੍ ੭. ਅਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮ੍ ੮. ਅਤਿਸਾਰਨਿਦਾਨਮ੍ ੯. ਮੂਤ੍ਰਘਾਤਨਿਦਾਨਮ੍ ੧੦. ਪ੍ਰਮੇਹਨਿਦਾਨਮ੍ ੧੧. ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦਿਨਿਦਾਨਮ੍ ੧੨. ਉਦਰਨਿਦਾਨਮ੍ ੧੩. ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍ ੧੪. ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨਮ੍ ੧੫. ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਮ੍ ੧੬. ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਨਿਦਾਨਮ੍ ਇਤਿ ਸੋਡਸ਼ਾਧ੍ਯਾਯਾ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਮ੍||੪੨||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ- ੧. ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੨. ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੩. ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੪. ਕਾਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੫. ਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯਕਾਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੬. ਸ਼੍ਵਾਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੭. ਯਕ੍ਸ੍ਮਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੮. ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੯. ਮਦਾਤ੍ਯਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੧੦. ਅਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ਵਿਸ਼ਿ ਦ੍ਵੌ- ੧੧. ਅਤਿਸਾਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੧੨. ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੧੩. ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੧੪. ਪ੍ਰਮੇਹਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੧੫. ਵਿਦ੍ਰਧਿਵਦ੍ਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੧੬. ਗੁਲ੍ਮਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੧੭. ਉਦਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੧੮. ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੧੯. ਸ਼ੋਫਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੨੦. ਵਿਸਰ੍ਪਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੨੧. ਕੁਸ੍ਠਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੨੨. ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੨੩. ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ੨੪. ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਧ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਥਾਨਮ੍||੪੩||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ- ੧. ਵਮਨਕਲ੍ਪਃ ੨. ਵਿਰੇਚਨਕਲ੍ਪਃ ੩. ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵ੍ਯਾਪਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਕਲ੍ਪਃ ੪. ਬਸ੍ਤਿਕਲ੍ਪਃ ੫. ਸਿਦ੍ਧਬਸ੍ਤਿਕਲ੍ਪਃ ੬. ਬਸ੍ਤਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਕਲ੍ਪਃ ੭. ਅਨੁਵਾਸਨਵ੍ਯਾਪਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਿਕਲ੍ਪਃ ੮. ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਲ੍ਪਃ| ਇਤ੍ਯਸ੍ਟਾਵਧ੍ਯਾਯਾਃ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨਮ੍||੪੪||

ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)

ਅਤ ਉਤ੍ਤਰਮਨਨ੍ਤਰਮੁਤ੍ਤਰਸ੍ਥਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ- ੧. ਬਾਲੋਪਚਰਣੀਯਃ ੨. ਬਾਲਾਮਯਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੩. ਬਾਲਗ੍ਰਹਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੪. ਬਾਲਗ੍ਰਹਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੫. ਸ੍ਨਾਨਵਿਧਿਃ ੬. ਪਥਗ੍ਗ੍ਰਹੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਗ੍ਰਹਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੭. ਭੂਤਗ੍ਰਹਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੮. ਭੂਤਗ੍ਰਹਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੯. ਉਨ੍ਮਾਦਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੧੦. ਅਪਸ੍ਮਾਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਨ੍ਧਿਗਤੌ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ- ੧੧. ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੧੨. ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੧੩. ਸਨ੍ਧਿਸਿਤਾਸਿਤਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੧੪. ਸਨ੍ਧਿਸਿਤਾਸਿਤਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੧੫. ਦਸ੍ਟਿਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੧੬. ਤਿਮਿਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੧੭. ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੧੮. ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸਿਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੧੯. ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੨੦. ਦਸ੍ਟਿਪਾਕਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ਕਰ੍ਣਾਦਿਸੁ ਵ੍ਰਣਾਨ੍ਤੇਸੁ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ- ੨੧. ਕਰ੍ਣਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੨੨. ਕਰ੍ਣਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੨੩. ਨਾਸਾਰੋਗਵਿਜ੍ਞਨੀਯਃ ੨੪. ਨਾਸਾਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੨੫. ਮੁਖਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੨੬. ਮੁਖਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੨੭. ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੨੮. ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੨੯. ਵ੍ਰਣਵਿਭਕ੍ਤਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੩੦. ਵ੍ਰਣਵਿਭਕ੍ਤਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੩੧. ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੩੨. ਭਙ੍ਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੩੩. ਭਗਨ੍ਦਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦਿਤ੍ਰਿਤਯੇ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ- ੩੪. ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੩੫. ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੩੬. ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੩੭. ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੩੮. ਗੁਹ੍ਯਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੩੯. ਗੁਹ੍ਯਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੪੦. ਵਿਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਭੁਜਙ੍ਗੇ ਦ੍ਵੌ- ੪੧. ਸਰ੍ਪਾਦਿਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ ੪੨. ਸਰ੍ਪਾਦਿਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੪੩. ਕੀਟਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੪੪. ਲੂਤਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ ਲੂਤਾਦਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੪੫. ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਲੂਤਾਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੪੬. ਮੂਸਿਕਾਲਰ੍ਕਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੪੭. ਵਿਸੋਪਦ੍ਰਵਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ੪੮. ਵਿਸੋਪਯੋਗੀਯਃ ੪੯. ਰਸਾਯਨਾਧ੍ਯਾਯਃ ੫੦. ਵਾਜੀਕਰਣਾਧ੍ਯਾਯਃ ਆਹਤ੍ਯ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਧ੍ਯਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਸਡ੍ਭਿਃ ਸ੍ਥਾਨੈਃ ਸਮੀਰਿਤਮ੍|| ੪੬|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਦੁਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||