Adhikarana అథాన్నస్వరుపవిజ్ఞానీయో నామ సప్తమోఽధ్యాయః ప్రతిజ్ఞా (౧) · Śloka ౧
అథాతోఽన్న్స్వరుపవిజ్ఞానీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాఽహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातोऽन्न्स्वरुपविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माऽहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ద్రవస్య పానాన్నసంస్కారాద్యుపయోగ్యత్వాదన్నముచ్యతే-అథేతి|
Adhikarana (౧) శూకధాన్యవర్గః,శాలిభేదాః తేషాం సామాన్యగుణాశ్చ (౨) · Śloka ౨
రక్తో మహానూ సకలమస్తూర్ణకః శకునాహృతః| శారాముఖో దీర్ఘశూకో లోఘ్రశూఖ్ సుగంధికః| పుండ్రః పాండుః పుండరీకః ప్రమోదో గౌరశారివౌ| కంచనో మహిషః శూకో దూషకః కుసుమాండకః| లాంగలా లోహవాలాఖ్యాః కర్దమాః శీతభీరుకాః| పతంగాస్తపనీయాశ్చ యే చాన్యే శాలయః శుభాః| స్వాదుపాకరసాః స్నిగ్ధా వృష్యా బద్ధాల్పవర్చసః| కషాయానురసాః పథ్యా లఘవో మూత్రలా హిమాః||2||
रक्तो महानू सकलमस्तूर्णकः शकुनाहृतः| शारामुख़ो दीर्घशूको लोघ्रशूकः सुगन्धिकः| पुण्ड्रः पाण्डुः पुण्डरीकः प्रमोदो गौरशारिवौ| कञ्चनो महिषः शूको दूषकः कुसुमाण्डकः| लाङ्गला लोहवालाख़्याः कर्दमाः शीतभीरुकाः| पतङ्गास्तपनीयाश्च ये चान्ये शालयः शुभाः| स्वादुपाकरसाः स्निग्धा वृष्या बद्धाल्पवर्चसः| कषायानुरसाः पथ्या लग़वो मूत्रला हिमाः||२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శూకధాన్యానాంచ ప్రాధాన్యాదగ్రే పాఠః| రక్తాద్యాస్తపనీయాంతా అన్యే చ దేశకాలరసాదినా రక్తాదిసదృశాః శాలయస్తే సర్వే మధురవిపాకరసత్వాదియుక్తాః| ఏతే చ సర్వే నానాదేశప్రసిద్ధనామానః| బద్ధం గ్రథితం అల్పం చ వర్చః పురీషం కుర్వంతీతి బద్ధాల్పవర్చసః| స్వభావేనైవ శరీరే హితాః|| 2||
Adhikarana శూకజేశు రక్తశాల్యాదీనాం యథోత్తరమవరత్వం (౩) · Śloka ౩
శూకజేషు వరస్తత్ర రక్తస్తృష్ణాత్రిదోషహా| మహాంస్తం చాను కలమస్తం చాప్యను తతః పరే||3||
शूकजेषु वरस्तत्र रक्तस्तृष्णात्रिदोषहा| महांस्तं चानु कलमस्तं चाप्यनु ततः परे||३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్ర శూకజేషు మధ్యే రక్తశాలిః శ్రేష్ఠః| తృష్ణానాశనస్త్రిదోషనాశనశ్చ| తతో రక్తాదూనో మహాన్| తతోఽప్యూనః కలమః| అనేనైవ క్రమేణ పరే తూర్ణకాదయః పూర్వస్మాదుత్తరో గుణైరూన ఇత్యర్థః|| 3||
Adhikarana యవకాదీనాం యథాపూర్వమవరత్వం (౪) · Śloka ౪
యవకా హాయనః పాంసువాప్యనైషధకాదయః| స్వాదూష్ణా గురవః స్నిగ్ధాః పాకేఽమ్లాః శ్లేష్మపిత్తలాః| సృష్టమూత్రపురిషాశ్చ పూర్వం పూర్వం చ నిందితాః||4||
यवका हायनः पांसुवाप्यनैषधकादयः| स्वादूष्णा गुरवः स्निग्धाः पाकेऽम्लाः श्लेष्मपित्तलाः| सृष्टमूत्रपुरिषाश्च पूर्वं पूर्वं च निन्दिताः||४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యవకాదయో మధురత్వాదియుక్తా యశ్చ యస్మాత్ పూర్వః స తస్మాన్నింద్యః (చ0సూ0-28-12,సు0సూ0-21-23)|| 4||
Adhikarana వ్రీహిషు షష్టికస్య శ్రైష్ఠ్యం (౫) · Śloka ౫
స్నిగ్ధో గ్రాహి లఘుః స్వాదుస్త్రిదోషఘ్నః స్థిరో హిమః| షష్టికో వ్రీహిషు శ్రేష్ఠో గౌరశ్చాసితగౌరతః||5||
स्निग्धो ग्राहि लघुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरो हिमः| षष्टिको व्रीहिषु श्रेष्ठो गौरश्चासितगौरतः||५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
షష్టికో నామ వ్రీహిః స్నిగ్ధత్వాదియుక్తాః| స్థిరః శరీరే అవ్యాపనశీలః| స చ సర్వవ్రీహిషు శ్రేష్ఠః| తస్య షష్టికస్య ద్వైవిధ్యంగౌరః కృష్ణగౌరశ్చ, అసితగౌరతః కృష్ణగౌరాత్ గౌరః శ్రేష్ఠః|| 5||
Adhikarana మహావ్రీహ్యాదీనాం షష్టికాత్ హీనగుణత్వం (౬) · Śloka ౬
తతః క్రమాన్మహావ్రీహికృష్ణవ్రీహిజతూముఖాః| కుక్కటాండకలాబాక్షపారావతకసూకరాః| వరకోద్దాలకోజ్జాలచీనశారదదర్దురాః| గంధనాః కురువిందాశ్చ గుణైరల్పాంతరాః స్మృతాః||6||
ततः क्रमान्महाव्रीहिकृष्णव्रीहिजतूमुखाः| कुक्कटाण्डकलाबाक्षपारावतकसूकराः| वरकोद्दालकोज्जालचीनशारददर्दुराः| गन्धनाः कुरुविन्दाश्च गुणैरल्पान्तराः स्मृताः||६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తతః షష్టికాత్ గుణైర్మహావ్రీహ్యాదయః క్రమేణోనాః|| 6||
Adhikarana ఇతరవ్రీహిగుణాః (౭) · Śloka ౭
స్వాదురమ్లవిపాకోఽన్యో వ్రీహిః పిత్తకరో గురుః||7||
स्वादुरम्लविपाकोऽन्यो व्रीहिः पित्तकरो गुरुः||७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏతేభ్యః షష్టికయవాదిభ్యోఽన్యోనుక్తో వ్రీహిర్మధురః అమ్లవిపాక పిత్తకరో గురుశ్చ|| 7||
Adhikarana పాటలవ్రీహిగుణాః (౮) · Śloka ౮
బహుమూత్రపురీషోష్మా త్రిదోషస్త్వేవ పాటలః||8||
बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः||८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పాటలో నామ వ్రీహిః త్రిదోషకర ఏవ|| 8||
Adhikarana కంగ్వాదితృణధాన్యానాం సామాన్యగుణాః కంగ్వాదీనాం విశేషగుణాః (౯) · Śloka ౯
కంగుకోద్రవజూర్ణాహ్వగదీవరుణపాదికాః| శ్యామాకతోయశ్యామాకహస్తిశ్యామాకశిల్బికాః| శిశిరోద్దాలనీవారవరూకబరకోత్కటాః| మధూలికాంతనిర్గండీవేణుపర్ణీప్రశాంతికాః| గవేధుకాండలౌహిత్యతోయపర్ణీముకుందరాః| కఫపిత్తహరా రూక్షః కషాయమధురా హిమాః| వాతలా బద్ధవిణ్మూత్రా లఘవో లేఖనాత్మకాః| భగ్నసంధానకృత్తత్ర ప్రియంగుర్బృంహణీ గురుః| కోరదూషః పరం గ్రాహి స్పర్శే శీతో విషాపహః| ఉద్దాలకస్తు వీర్యోష్ణో నీవారః శ్లేష్మవర్ధనః| శీతవీర్యా విశేషేణ స్నిగ్ధా వృష్యా మధూలికా||9||
कङ्गुकोद्रवजूर्णाह्वगदीवरुणपादिकाः| श्यामाकतोयश्यामाकहस्तिश्यामाकशिल्बिकाः| शिशिरोद्दालनीवारवरूकबरकोत्कटाः| मधूलिकान्तनिर्गण्डीवेणुपर्णीप्रशान्तिकाः| गवेधुकाण्डलौहित्यतोयपर्णीमुकुन्दराः| कफपित्तहरा रूक्षः कषायमधुरा हिमाः| वातला बद्धविण्मूत्रा लघवो लेखनात्मकाः| भग्नसन्धानकृत्तत्र प्रियङ्गुर्बृंहणी गुरुः| कोरदूषः परं ग्राहि स्पर्शे शीतो विषापहः| उद्दालकस्तु वीर्योष्णो नीवारः श्लेष्मवर्धनः| शीतवीर्या विशेषेण स्निग्धा वृष्या मधूलिका||९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కంగ్వాదయః కఫపిత్తహరత్వాదియుక్తాః| అతఏవ నిర్ధాయతే| వ్రీహయో విశిష్టాః శూకధాన్యాః| ప్రియంగుః, భగ్నస్యాంగస్య సంధానం కరోతి| బృంహణీ గుర్వీ చ| కోరదూషః కోద్రవః అత్యర్థసంగ్రహణః, స్పర్శే శీతో విషహరశ్చ| ఉద్దాలకస్తు ఉష్ణవీర్యః| నీవారః శ్లేష్మవర్ధనః| మధూలికా అత్యర్థం శీతవీర్యా స్నిగ్ధా వృష్యా చ| సర్వత్ర చోత్సర్గాపవాదోపబృంహకవచనకల్పనా చ స్వయం కల్పనీయా|| 9||
Adhikarana యవాదీనాం గుణాః (౧౦) · Śloka ౧౦
రూక్షః శీతో గురుఃస్వాదుః సరో విడ్వాతకృద్యవః| వృష్యః స్థైర్యకరో మూత్రమేదఃపిత్తకఫాంజయేత్| పీనసశ్వాసకాసోరుస్తంభకంఠత్వగామయాన్| గుణైర్న్యూనతరా జ్ఞేయా యవాదను యవాహ్వయాః| ఉష్ణాః సరా వేణుయవాః కషాయా వాతపిత్తలాః||10||
रूक्षः शीतो गुरुःस्वादुः सरो विड्वातकृद्यवः| वृष्यः स्थैर्यकरो मूत्रमेदःपित्तकफाञ्जयेत्| पीनसश्वासकासोरुस्तम्भकण्ठत्वगामयान्| गुणैर्न्यूनतरा ज्ञेया यवादनु यवाह्वयाः| उष्णाः सरा वेणुयवाः कषाया वातपित्तलाः||१०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యవో రూక్షత్వాదిగుణయుక్తః|ఏతైశ్చ త్వగామయనాశనాంతైర్గుణైః స్వల్పైర్యుక్తా, అనుయవాః అనుయవాః అనుయవనామానో యవాః| తే చ యవాకృతయో లోకే ప్రసిద్ధాః| వేణుప్రాంతభవా యవా ఉష్నవీర్యాః సరాః కషాయరసాః వాతపిత్తలాశ్చ||10||
Adhikarana గోధూమగుణాః (౧౧) · Śloka ౧౧
వృష్యః శీతో గురూః స్నిగ్ధో జీవనో వాతపిత్తహా| సంధానకారి మధురో గోధూమః స్థైర్యకృత్సరః| పథ్యా నందీసుఖీ శీతా కషాయా మధురా లఘుః||11||
वृष्यः शीतो गुरूः स्निग्धो जीवनो वातपित्तहा| सन्धानकारि मधुरो गोधूमः स्थैर्यकृत्सरः| पथ्या नन्दीसुखी शीता कषाया मधुरा लघुः||११||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గోధూమో వృష్యత్వాదియుక్తః| జీవనః సౌభ్యధాతువృద్వీకరః సంధానకారి భగ్నస్యోరూప్రభృతేః సంధానం కరోతి| నందిముఖీ శరీరహితా రసే కషాయమధురా లఘ్వీ చ| ఇతి శూకధాన్యవర్గః|| 11||
Adhikarana (౨) శింబిధాన్యవర్గః శింబీపరిచయస్తేషాం సామాన్యగుణాశ్చ (౧౨) · Śloka ౧౨
శింబిజా ముద్గమంగల్యవనముద్గమకుష్ఠకాః| మసూరకఫలాఢక్యశ్చణకాశ్చ పృథగ్విధాః| కషాయస్వాదులఘవో విబంధాధ్మానకారిణః| రూక్షా బద్ధమలాః శీతా విపాకే కటుకా హితాః| పిత్తాసృక్కఫమేదస్సు సూపాలేపాదియోజనాత్||12||
शिम्बिजा मुद्गमङ्गल्यवनमुद्गमकुष्ठकाः| मसूरकफलाढक्यश्चणकाश्च पृथग्विधाः| कषायस्वादुलघवो विबन्धाध्मानकारिणः| रूक्षा बद्धमलाः शीता विपाके कटुका हिताः| पित्तासृक्कफमेदस्सु सूपालेपादियोजनात्||१२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శింబిధాన్యముచ్యతే-ముద్గాద్యాః పృథగ్విధాః నానావిధాః| రసేన కషాయమధురాః లఘవః| దోషవిబంధమాధ్మానం చ కుర్వంతి| బద్ధపురీషా| శీతవీర్యా విపాకే కటుకాః| భోజనాలేపపరిషేకాదియోజనా చ రక్తపిత్తశ్లేష్మమేదఃసు హితాః పథ్యాః|| 12||
Adhikarana ముద్గగుణాః (౧౩) · Śloka ౧౩
సూప్యానాముత్తమా ముద్గా లఘీయాంసోఽల్పమారుతాః| హరితాస్తేష్వపివరా||13||
सूप्यानामुत्तमा मुद्गा लघीयांसोऽल्पमारुताः| हरितास्तेष्वपिवरा||१३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సూపే సాధుః సూప్యః| తేషాం సూప్యానాం ముద్గా ఉత్తమాః ప్రవరాః| అతిలఘవః స్వల్పవాతలాశ్చ| తేషు ముద్గేషు మధ్యే హరితాః శాతవలవర్ణాః వరాః శ్రేష్ఠాః కృష్ణాస్త్వవరాః|| 13||
Adhikarana మకుష్ఠమసురగుణాః (౧౪) · Śloka ౧౪
మకుష్ఠాః క్రిమికారిణః| వర్ణ్యాః పరం ప్రలేపాద్యైర్మసూరా గ్రాహిణో భృశం||14||
ंअकुष्ठाः क्रिमिकारिणः| वर्ण्याः परं प्रलेपाद्यैर्मसूरा ग्राहिणो भृशम्||१४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మకుష్ఠాస్తు కృమికరాః| మసూరాః ప్రలేపాదిభిర్యుక్తాః పరమత్యర్థేన వర్ణకరాః| సంగ్రహణాశ్చ|| 14||
Adhikarana రాజమాషగుణాః (౧౫) · Śloka ౧౫
రాజమాషో గురుర్భూరిశకృద్రూక్షోఽతివాతః||15||
राजमाषो गुरुर्भूरिशकृद्रूक्षोऽतिवातः||१५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రాజమాషో గురుః ప్రభూతపురీషః రూక్షోఽతివాతలశ్చ|| 15||
Adhikarana కులత్థగుణాః (౧౬) · Śloka ౧౬
కషాయస్వాదురూక్షోష్ణా కులత్థా రక్తపిత్తలాః| పీనసాశ్వాసకాసార్శోహిధ్మానాహకఫానిలాన్| ఘ్నంతి శుక్రాశ్మరీం శుక్రం దృష్టిం శోఫం తథోదరం| గ్రాహిణో లఘవస్తీక్ష్ణా విపాకేఽమ్లా విదాహినః||16||
कषायस्वादुरूक्षोष्णा कुलत्था रक्तपित्तलाः| पीनसाश्वासकासार्शोहिध्मानाहकफानिलान्| घ्नन्ति शुक्राश्मरीं शुक्रं दृष्टिं शोफं तथोदरम्| ग्राहिणो लघवस्तीक्ष्णा विपाकेऽम्ला विदाहिनः||१६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కులత్థాః కషాయమధురా రూక్షా ఉష్ణవీర్యాః రక్తపిత్తకరా పీనసాదినాశనాశ్చ| శుక్రాశ్మరీం ఘ్నంతి| శుక్రం రేతః తేనాశ్మరీ వక్ష్యమాణా (ని0అ0-9)| దృష్టిం దర్శనశక్తిం చ నాశయంతి| సంగ్రహణా లఘవస్తీక్ష్ణా అమ్లవిపాకా విదాహినః|| 16||
Adhikarana నిష్పావగుణాః (౧౭) · Śloka ౧౭
నిష్పావస్తు సరో రూక్షః కషాయమధురో గురుః| పాకేఽమ్లో వాతవిష్టంభీ స్తన్యమూత్రాస్రపిత్తకృత్| ఉష్ణో విదాహీ దృక్శుక్రకఫశోఫవిషాపహః||17||
निष्पावस्तु सरो रूक्षः कषायमधुरो गुरुः| पाकेऽम्लो वातविष्टम्भी स्तन्यमूत्रास्रपित्तकृत्| उष्णो विदाही दृक्शुक्रकफशोफविषापहः||१७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నిష్పావస్తు సరత్వాదియుక్తః, వాతకరః, ఉష్ణవీర్యః, విదాహీ దృశం-రేతః-కఫః-శోఫం-విషంచ నాశయతి| నిష్పావో రాజశింబిః|
Adhikarana మాషగుణాః (౧౮) · Śloka ౧౮
మాషః స్నిగ్ధో బలశ్లేష్మమలపిత్తకరః సరః| గురుష్ణోఽనిలహా స్వాదుః శుక్రవృద్ధిర్విరేకకృత్||18||
माषः स्निग्धो बलश्लेष्ममलपित्तकरः सरः| गुरुष्णोऽनिलहा स्वादुः शुक्रवृद्धिर्विरेककृत्||१८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మాషః స్నిగ్ధత్వాదియుక్తః| మలం పురీషం| శుక్రస్య రేతసో వృద్ధిం బహుత్వం విరేకం బహిఃప్రేరణం చ కరోతి|| 18||
Adhikarana కాకాండోలాత్మగుప్తయోర్గుణాః (౧౯) · Śloka ౧౯
ఫలాని గుణవద్విద్యాత్ కాకాండోలాత్మగుప్తయోః||19||
फलानि गुणवद्विद्यात् काकाण्डोलात्मगुप्तयोः||१९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కాకాండోలాత్మగుప్తయోశ్చ ఫలాని మాషవత్ గుణైర్విద్యాత్| కాకాండోలా కటభిః|| 19||
Adhikarana కుశామ్రశింబిగుణాః (౨౦) · Śloka ౨౦
కుశామ్రశింబీ మధురా వాతాపిత్తహరా హిమా||20||
कुशाम्रशिम्बी मधुरा वातापित्तहरा हिमा||२०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కుశామ్రశింబీ నామ శింబిధాన్యం| సా మధురా వాతపిత్తహరా శీతవీర్యా చ|| 20||
Adhikarana అనుక్తశింబిధాన్యానాం సామాన్యగుణాః (౨౧) · Śloka ౨౧
మధురాః శీతలా గుర్వ్యో బలఘ్న్యో రూక్షణాత్మికాః| స్నేహాఢ్యా బలిభిర్భోజ్యా వివిధాః శింబిజాతయః||21||
मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः| स्नेहाढ्या बलिभिर्भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः||२१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అనుక్తానాం సామాన్యగుణముచ్యతే| వివిధాః శింబిజాతయో మధురాః శీతవీర్యా గుర్వ్యో బలఘ్న్యో రౌక్ష్యాపాదనస్వభావాః| తాశ్చ స్నేహాఢ్యా ఘృతాదిబహలాః సత్యో బలవద్భిః పురుషైర్భోజ్యాః|| 21||
Adhikarana తిలగుణాః (౨౨) · Śloka ౨౨
స్నిగ్ధోష్ణతిక్తకటుకః కషాయమధురస్తిలః| మేధ్యః కేశ్యో గురుర్వర్ణ్యః స్పర్శశీతోఽనిలాపహః| అల్పమూత్రః కటుః పాకే మేధాగ్నికఫపిత్తకృత్| కృష్ణః ప్రశస్తస్తమను శుక్లస్తమను చారుణః||22||
स्निग्धोष्णतिक्तकटुकः कषायमधुरस्तिलः| मेध्यः केश्यो गुरुर्वर्ण्यः स्पर्शशीतोऽनिलापहः| अल्पमूत्रः कटुः पाके मेधाग्निकफपित्तकृत्| कृष्णः प्रशस्तस्तमनु शुक्लस्तमनु चारुणः||२२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తిలః స్నిగ్ధత్వాదియుక్తః| రసే తిక్తాదియుక్తః| విపాకే కటుకః| మూత్రస్యాల్పత్వకరోఽల్పమూత్రః| మేధాగ్నికఫపిత్తకరశ్చ| మేధా ప్రజ్ఞా| తేషు చ తిలేషు మధ్యే కృష్ణతిలః శ్రేష్ఠః| తతః శుక్లః ఊనః| శుక్లాదప్యరుణ ఊనతరః|| 22||
Adhikarana అతసీగుణాః (౨౩) · Śloka ౨౩
స్నిగ్ధోమా స్వాదుతిక్తోష్ణా కఫపిత్తకరీ గురుః| దృక్ఛుక్రహృత్కటుః పాకే||23||
स्निग्धोमा स्वादुतिक्तोष्णा कफपित्तकरी गुरुः| दृक्छुक्रहृत्कटुः पाके||२३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఉమా అతసీ స్నిగ్ధా రసేన మధురతిక్తా, ఉష్ణవీర్యా కఫపిత్తకరీ గుర్వీ చ దృశం శుక్రం చ నాశయతి, కటువిపాకా చ|| 23||
Adhikarana కుసుంభబీజగుణాః (౨౪) · Śloka ౨౪
తద్వద్బీజం కుసుంభజం||24||
तद्वद्बीजं कुसुम्भजम्||२४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తద్వదుమావత్కుసుంభబీజం|| 24||
Adhikarana మాషయవకయోరవరత్వం శింబిశూక- ధాన్యోర్వరావరత్వం (౨౫) · Śloka ౨౫
మాషోఽత్ర సర్వేష్వవరో యవకః శూకజేషు చ||25||
माषोऽत्र सर्वेष्ववरो यवकः शूकजेषु च||२५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అత్ర శింబిధాన్యవర్గే మాషః అశ్రేష్ఠః| శూకధాన్యమధ్యే యవకః అశ్రేష్ఠః|| 25||
Adhikarana నవపురాణాదిధాన్యగుణాఃసూప్యస్య లఘుత్వావ (౨౬) · Śloka ౨౬
నవం ధాన్యమభిష్యంది సేక్యం కేదారజం చ యత్| లఘు వర్షోషితం దగ్ధభూమిజం స్థలసంభం| శీఘ్రజన్మ తథా సూప్యం నిస్తుషం యుక్తిభర్జితం||26||
नवं धान्यमभिष्यन्दि सेक्यं केदारजं च यत्| लघु वर्षोषितं दग्धभूमिजं स्थलसम्भम्| शीघ्रजन्म तथा सूप्यं निस्तुषं युक्तिभर्जितम्||२६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నవమగతసంవత్సరం ధాన్యమభిష్యంది మాలిన్యేన స్రోతసాం స్రావకం| తథా సేక్యే బహూదకే కేదారే జాతమభిష్యంది| లఘు వర్షోషితం| తథా దగ్ధభూమిజం| తథా స్థలసంభవం నిరుదకకేదారజం| శీఘ్ర- జన్మ| అచిరకాలపాకం| తథా సూప్యం ముద్గాది తుషరహితం యుక్త్యా చ భర్జితం సత్ నిస్తుషం| ఇతి శింబిధాన్యవర్గః|| 26||
Adhikarana (౩) కృతాన్నవర్గః మండపేయాదీనాం యథాపూర్వ లాఘవం| (౨౭) · Śloka ౨౭
మండపేయావిలేపీనామోదనస్య చ లాఘవం| యథాపూర్వ||27||
मण्डपेयाविलेपीनामोदनस्य च लाघवम्| यथापूर्व||२७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ధాన్యానాం స్వరూపముక్తం| అనంతరోక్తాని రక్తాదీని సత్స్వపి స్వరూపగుణేషు సంయోగసంస్కారప్రమాణాదివిశేషేణ గుణాంతరయోగమపి యాంతి, తద్విజ్ఞ్హానార్థం కృతాన్నవర్గారంభః| మండాదీనాం యథాపూర్వం లఘుత్వం| తేనైతదుక్తం భవతి-ఓదవమపేక్ష్య లఘ్వీ విలేపికా| తతోఽపి పేయా ద్రవా లఘుతరా| తతోఽపి మండోఽత్యర్థద్రవో లఘుః| ఓదనస్య పూర్వకత్వాభావాన్న లఘుత్వం న గురుత్వముక్తం|| 27||
Adhikarana మండగుణాః (౨౮) · Śloka ౨౮
శివస్తత్ర మండో వాతానులోమనః| తృంగానిదోషశేషఘ్నః పాచనో ధాతుసామ్యకృత్| స్రోతోమార్దవకృత్స్వేదీ సంధుక్షయతి చానలం||28||
शिवस्तत्र मण्डो वातानुलोमनः| तृङ्गानिदोषशेषघ्नः पाचनो धातुसाम्यकृत्| स्रोतोमार्दवकृत्स्वेदी सन्धुक्षयति चानलम्||२८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏతదేవ నిర్ధారయతి| మండో వాతాస్యానులోమనః| తృడాదిఘ్నశ్చ| దోషస్య వమనవిరేచనాదినా నిర్హృతస్య శేషో దోషశేషః| పాచనో ధాతుసామ్యకరశ్చ| స్రోతోమార్దవం కరోతి| స్వేదయత్యాగ్నిం చోద్దీపయతి|| 28||
Adhikarana పేయాగుణాః (౨౯) · Śloka ౨౯
క్షుత్తృష్ణాగ్లానిదౌర్బల్యకుక్షిరోగజ్వరాపహా| మలానులోమినీ పథ్యా పేయా దీపనపాచనీ||29||
क्षुत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा| मलानुलोमिनी पथ्या पेया दीपनपाचनी||२९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పేయా క్షుదాదిహరా|| 29||
Adhikarana విలేపీగుణాః (౩౦) · Śloka ౩౦
విలేపీ గ్రాహిణీ హృద్యా తృష్ణాఘ్నీ దీపనీ హితా| వ్రణాక్షిరోగసంశుద్ధదుర్బలస్నేహపాయినాం||30||
विलेपी ग्राहिणी हृद्या तृष्णाघ्नी दीपनी हिता| व्रणाक्षिरोगसंशुद्धदुर्बलस्नेहपायिनाम्||३०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
విలేపికా సంగ్రాహిణీ, హృద్యా, తృష్ణాఘ్నీ, దీపనీ చ వ్రణాదీనాం చ హితా| సంశుద్ధః కృతవమనవిరేచనః|| 30||
Adhikarana ఓదనస్య గురులాఘవం (౩౧) · Śloka ౩౧
సుధౌతః ప్రస్రుతః స్విన్నస్త్యక్తోష్మా చౌదనో లఘుః| యశ్చాగ్నేయౌషధక్వాథసాధితో భృష్టతండులః| విపరీతో గురుః క్షీరమాంసాద్యైర్యశ్చ సాధితః||31||
सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नस्त्यक्तोष्मा चौदनो लघुः| यश्चाग्नेयौषधक्वाथसाधितो भृष्टतण्डुलः| विपरीतो गुरुः क्षीरमांसाद्यैर्यश्च साधितः||३१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
త్యక్తబాష్పశ్చ లఘుః| ఊష్మా బాష్పో జలభాగో గురుత్వహేతుః| అత్యుష్ణాతిశీతయోః ప్రమాణాంతరాన్నిషేధః| కేచిత్సిద్ధ్యుష్ణస్య లఘవమభ్యుపగచ్ఛంతః స్విన్నః| ఓదనః సుష్ఠు ధౌతః ప్రస్రతుః| స్విన్నః అత్యక్తోష్మా చేతి పఠంతి| యత్ర చైషాం పునరుష్ణప్రతిషేధః, స సిద్ధిశబ్దాశయః| యశ్చోదన ఆగ్నేయానాం మరిచాదీనాం క్వాథేన సంసిద్ధః, సోఽపి లఘుః| తథా భృష్టైస్తండులైః సిద్ధ ఓదనో లఘుః| యథోక్తలక్షణాదోదనాద్విపరీతో గురుః| క్షీరమాంసాదిభిర్మధురైర్యశ్చ సాధితః, సోఽపి గురుః|| 31||
Adhikarana ద్రవ్యక్రియాదిభిః కృతాన్నస్య గురులాఘవం పేయాదీనాం గుణాః (౩౨) · Śloka ౩౨
ఇతి ద్రవ్యక్రియాయోగమానాద్యైః సర్వమాదిశేత్||32||
इति द्रव्यक्रियायोगमानाद्यैः सर्वमादिशेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇత్యనయా దిశా సర్వం కృతాన్నం ద్రవస్య స్వరూపేణ క్రియయా సంయోగేన ప్రమాణేన చ బోద్ధవ్యం| కిం స్వరూపేణ గుణానాం స్వనిబంధకేన ఉపబృంహకేన సంయోగినా ద్రవ్యేణ సంయుక్తమితి నానావిధవికల్పనేన కృతాన్నస్వరూపం జానీయాత్|| 32||
Adhikarana మాంసరగుణాః (౩౩) · Śloka ౩౩
శుష్యతాం వ్యాధిముక్తానాం శుద్ధానాం శుద్ధికాంక్షిణాం| కృశక్షామతోరస్కక్షీణధాత్వింద్రియౌజసాం| దృష్టిశ్రవణవహన్యాయుర్బలవర్ణస్వరార్థినాం| భగ్నవిశ్లిష్టసంధీనా వ్రణినాం వాతరోగిణాం| హృద్యః పథ్యంః పరం వృష్యో బృంహణః ప్రీణనో రసః||33||
शुष्यतां व्याधिमुक्तानां शुद्धानां शुद्धिकांक्षिणाम्| कृशक्षामतोरस्कक्षीणधात्विन्द्रियौजसाम्| दृष्टिश्रवणवहन्यायुर्बलवर्णस्वरार्थिनाम्| भग्नविश्लिष्टसंधीना व्रणिनां वातरोगिणाम्| हृद्यः पथ्यंः परं वृष्यो बृंहणः प्रीणनो रसः||३३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రసో మాంసరసః శుష్యదాదీనాం పథ్యః| వ్యాధిముక్తానాం బలాధానార్థం| శుద్ధానాం కృతవమనవిరేచనానాం పేయాద్యంతే| శుద్ధికాంక్షిణాం చాఽఽచరణీయః సంశోధనానాం దేహదోషమార్దవాయ|| 33||
Adhikarana మౌద్గరసగుణాః (౩౪) · Śloka ౩౪
మౌద్గస్తు పథ్యః సంశుద్ధవ్రణకంఠాక్షిరోగిణాం||34||
मौद्गस्तु पथ्यः संशुद्धव्रणकण्ठाक्षिरोगिणाम्||३४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మౌద్గస్తు రసో నిర్మాంసయూషః సంశుద్ధాదీనాం పథ్యః|| 34||
Adhikarana కౌలత్థరసగుణాః (౩౫) · Śloka ౩౫
వాతానులోమీ కౌలత్థో గుల్మతూనిప్రతూనిజిత్||35||
वातानुलोमी कौलत्थो गुल्मतूनिप्रतूनिजित्||३५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కౌలత్థో రసో వాతమనులోమయతి గుల్మాదినాశనం చ| తూనిప్రతూనీ రోగౌ గుల్మనిదానే వక్ష్యమాణలక్షణౌ (ని0అ0-11)|| 35||
Adhikarana మాషసూపగుణాః (౩౬) · Śloka ౩౬
ప్రభూతాభ్యంతరమలో మాషసూపః పరం స్మృతః||36||
प्रभूताभ्यन्तरमलो माषसूपः परं स्मृतः||३६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మాషసూపః పరమత్యర్థమాంతరం మలం పురీషం ప్రభూతం కరోతి| మాషాణాం బహుమలత్వే ఉక్తోఽపి అన్యేభ్యస్తద్వికృతిభ్యః సూపస్యాతిశయఖ్యాపనార్థం వచనం|| 36||
Adhikarana ఖలకాంబలికగుణాః (౩౭) · Śloka ౩౭
ఖలకాంబలికౌ హృద్యౌ చ్ఛేదినౌ స్వౌషధానుగౌ||37||
खलकाम्बलिकौ हृद्यौ च्छेदिनौ स्वौषधानुगौ||३७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఖలకాంబలికౌ హృద్యౌ చ్ఛేదినౌ స్వసంస్కారకౌషధగుణయుక్తౌ చ|| 37||
Adhikarana రసయూషఖలానాం లక్షణాని (౩౮) · Śloka ౩౮
పిశితేన రసస్తత్ర యూషో ధాన్యైః ఖలః ఫలైః||38||
पिशितेन रसस्तत्र यूषो धान्यैः खलः फलैः||३८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రసాదీనాం వ్యవహారార్థం లక్షణముచ్యతే| పిశితేన మాంసేన యః క్రియతే స రసః| ధాన్యైర్ముద్గాదిభిః క్రియతే స యూషః| ఫలైర్బదరాదిభిర్యః క్రియతే స ఖలః|| 38||
Adhikarana కాంబలికలక్షణం (౩౯) · Śloka ౩౯
మూలైశ్చ తిలకల్కామ్లప్రాయః కాంబలికః స్మృతః||39||
मूलैश्च तिलकल्काम्लप्रायः काम्बलिकः स्मृतः||३९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మూలైస్తిలైస్తిలకల్కాద్యైశ్చ కృతో దాడిమాద్యమ్లప్రాయః కాంబలికః|| 39||
Adhikarana మాంసరసాదీనాం కృతాకృతలక్షణం (౪౦) · Śloka ౪౦
జ్ఞేయాః కృతాకృతాస్తే తు స్నేహాదియుతవర్జితాః||40||
ज्ञेयाः कृताकृतास्ते तु स्नेहादियुतवर्जिताः||४०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తే తు రసాదయో యథాసంఖ్యేన స్నేహాదియుతవర్జితాః కృతాకృతా జ్ఞేయాః| తేనైతదుక్తం భవతి- స్నేహాదిభిర్భర్జనేన శుంఠ్యాదినా చ సంస్కృతాః కృతశబ్దవాచ్యాః| విపరీతాః అకృతాః|| 40||
Adhikarana దకలావణికలక్షణం (౪౧) · Śloka ౪౧
అల్పమాంసాదయః స్వచ్ఛా దకలావణికాః స్మృతాః||41||
अल्पमांसादयः स्वच्छा दकलावणिकाः स्मृताः||४१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యే స్వల్పేన మాంసేన స్వల్పైశ్చ శుంఠ్యాదిభిః క్రియంతే స్వచ్ఛాశ్చ తే రసాదయో దకలావణికాః|| 41||
Adhikarana యూషాదీనాముత్తరోత్తరం గురుత్వం (౪౨) · Śloka ౪౨
విద్యాద్యూషే రసే సూపే శాకే చైవోత్తరోత్తరం| గౌరవం తనుసాంద్రామ్లస్వాదుష్వేషు పృథక్ తథా||42||
विद्याद्यूषे रसे सूपे शाके चैवोत्तरोत्तरम्| गौरवं तनुसान्द्राम्लस्वादुष्वेषु पृथक् तथा||४२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యూషరససూపశాకానాం యథోత్తరమేవ గౌరవం విజ్ఞేయం ద్రవ్యగుణసామ్యేఽపి| తథా తనుసాంద్రామ్లస్వాదుషు చ పృథక్ యథోత్తరమేవ గౌరవం విజ్ఞేయమితి| తేనైతదుక్తం భవతి- తనుభ్యో రసాదిభ్యః సాంద్రా ఘనా గురవః| అమ్లేభ్యశ్చ మధురా ఇతి|| 42||
Adhikarana తిలపిణ్యాకవికృత్యాదీనాం గుణాః (౪౩) · Śloka ౪౩
తిలపిణ్యాకవికృతిః శుష్కశాకం విరూఢకం| చాండాకీవటకం దృగ్ఘ్నం దోషలం గ్లపనం గురు||43||
तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढकम्| चाण्डाकीवटकं दृग्घ्नं दोषलं ग्लपनं गुरु||४३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తిలపిణ్యాకస్య వికృతిః శుష్కశాకం విరూఢకం చాండాకీవటకం చ దృష్టినాశనం దోషలం త్రిదోషకోపనం గ్లానికరం గురు చ| విరూఢకం అంకురితాని భృష్టాని సస్యాని| చాండాక్యా సహసాసుతం ముద్గాదివిటకం చాండాకీవటకం|| 43||
Adhikarana పర్పటక్షారపర్పటయోర్గుణాః (౪౪) · Śloka ౪౪
పర్పటా లఘవో రూచ్యా లఘీయాన్ క్షారపర్పటః||44||
पर्पटा लघवो रूच्या लघीयान् क्षारपर्पटः||४४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పర్పటాభిధానా భక్ష్యా లఘవో రుచికరాశ్చ| తేభ్యశ్చ క్షారపర్పటోఽతిలఘుః| యః స్వర్చికాదిజలేన సంస్క్రియతే|| 44||
Adhikarana రాగషాడవయోగుణాః (౪౫) · Śloka ౪౫
హృద్యా వృష్యా రుచికరా గురవో రాగషాడవాః| ప్రీణనా భ్రమతృట్చ్ఛర్దిమదమూర్చ్ఛాశ్రమచ్ఛిదః||45||
हृद्या वृष्या रुचिकरा गुरवो रागषाडवाः| प्रीणना भ्रमतृट्च्छर्दिमदमूर्च्छाश्रमच्छिदः||४५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రాగాః సితామధ్వాదికృతాః| షాడవాః అమ్లసిద్ధశాక్శర్కరాదికృతాః| హృద్యా వృష్యా రుచికరా గురవశ్చ| తథా ప్రీణనా మనఃప్రీతికరాః, భ్రమాదినాశనాశ్చ|| 45||
Adhikarana మంథగుణాః రసాలాగుణాః (౪౭) · Śloka ౪౭
తృట్చ్ఛర్దిశ్రమనున్మంథః శీతః సద్యోబలప్రదః| ప్రమేహక్షయకుష్ఠాని న చ స్యుర్మంథపాయినః||46|| రసాలా బృంహణీ వృష్యా స్నిగ్ధా బల్యా రుచిప్రదా||47||
तृट्च्छर्दिश्रमनुन्मन्थः शीतः सद्योबलप्रदः| प्रमेहक्षयकुष्ठानि न च स्युर्मन्थपायिनः||४६|| रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचिप्रदा||४७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రసాలా కారమథితేన మరిచశర్కరాదిసంయుక్తేన చ దధ్నా కృతాః బృహణీ దేహస్య బృహత్వకరీ వృష్యత్వాదిగుణయుక్తా చ|| 47||
Adhikarana పానకగుణాః (౪౮) · Śloka ౪౮
శ్రమక్షుత్తృట్క్లమహరం పానకం ప్రీణనం గురు| విష్టంభి మూత్రలం హృద్యం యథాద్రవ్యగుణం చ తత్||48||
श्रमक्षुत्तृट्क्लमहरं पानकं प्रीणनं गुरु| विष्टम्भि मूत्रलं हृद्यं यथाद्रव्यगुणं च तत्||४८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్వంచ పానకం శ్రమాదిహరం గురు విష్టంభి ముత్రలం హృద్యంచ| తచ్చ పానకం యథాద్రవ్యగుణం స్వసంస్కారద్రవ్యగుణసంయుక్తంచ||48||
Adhikarana లాజాగుణాః (౪౯) · Śloka ౪౯
లాజాస్తృటూచ్ఛర్ద్యతీసారమేహమేదఃకఫచ్ఛిదః| కాసపిత్తోపశమనా దీపనా లఘవో హిమాః||49||
लाजास्तृटूच्छर्द्यतीसारमेहमेदःकफच्छिदः| कासपित्तोपशमना दीपना लघवो हिमाः||४९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
లాజాస్తృడాదీన్ చ్ఛిందంతి నాశయంతి| కాసం పిత్తం చోపశమయంతి| ఆగ్నిదీప్తికరాః లఘవః శీతవీర్యాశ్చ||49||
Adhikarana పృథుకగుణాః (౫౦) · Śloka ౫౦
పృథుకా గురవో బల్యాః కఫవిష్టంభకారిణః||50||
पृथुका गुरवो बल्याः कफविष्टम्भकारिणः||५०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పృథుకా గురూత్వాదియుక్తాః| హరితధాన్యాని సతుషభృష్టముసలాహితాని పృథుకశబ్దవాచ్యాని|| 50||
Adhikarana ధానాగుణాః (౫౧) · Śloka ౫౧
ధానావిష్టంభినీ రుక్షా తర్పణీ లేఖనీ గురుః||51||
धानाविष्टम्भिनी रुक्षा तर्पणी लेखनी गुरुः||५१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ధానా భృష్టధాన్యాని విష్టంభినీ రూక్షాదిగుణయుక్తా చ|| 51||
Adhikarana సక్తుప్రభృతీనాం గుణాః (౫౨) · Śloka ౫౨
కంఠనేత్రామయక్షుత్తృట్శ్రమఛర్దివ్రణాపహాః| సక్తవో లఘవః పానాత్ సద్య ఏవ బలప్రదాః| నిచయాత్ కఠినా గుర్వీ ప్రోక్తా పిండీ మృదుర్లఘుః| సక్తూనాం ద్రవతాయోగాల్లఘీయస్యవలేహికా| శష్కులీమోదకాదీనాం వ్యాఖ్యాతైవం చ కల్పనా||52||
कण्ठनेत्रामयक्षुत्तृट्श्रमछर्दिव्रणापहाः| सक्तवो लघवः पानात् सद्य एव बलप्रदाः| निचयात् कठिना गुर्वी प्रोक्ता पिण्डी मृदुर्लघुः| सक्तूनाम् द्रवतायोगाल्लघीयस्यवलेहिका| शष्कुलीमोदकादीनां व्याख्यातैवं च कल्पना||५२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సక్తవః కంఠామయనేత్రామయాదినాశనా లఘవః| ఉదకేన పీతాశ్చ సద్య ఏవ బలం కుర్వంతి| తేషాం సక్తూనాం పిండీ నిచయాత్ సంహతత్వాత్ యా కఠినా సా గుర్వీ| యా తు మృదుః సా తు లఘుః| యే తు సక్తవః ఉదకమిశ్రాః అవలిహ్య భుజ్యంతే సా అవలేహికా ద్రవత్వయోగాత్ లఘీయసీ| శుష్కలీమోదకాదీనాం భక్ష్యాణాం చైవానయైవ సంయోగసంస్కారకాఠిన్యాదివిశేషదిశా గుణకల్పనా వ్యాఖ్యాతా|| 52||
Adhikarana సక్తుభక్షణే నియమాః (౫౩) · Śloka ౫౩
నోదకాంతరితాన్న ద్విర్న నిశాయాం న కేవలాన్| న భుక్త్వా న ద్విజైశ్ఛిత్వా సక్తూనధ్యన్న వా బహున్||53||
नोदकान्तरितान्न द्विर्न निशायां न केवलान्| न भुक्त्वा न द्विजैश्छित्वा सक्तूनध्यन्न वा बहुन्||५३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సక్తూంశ్చైవంవిధాన్నాధ్యాత్ ఉదకాంతరితానుదకేన జలేనాంతరితాన్ వ్యవహితాన్| ఆదౌ పిండీ మధ్యే జలమంతే చ పిండీత్యుదకాంతరితాన్| ద్వౌ వారౌద్విః|నిశాయాం రత్త్ర్యాం| కేవలనుదకాదిరహితాన్| భుక్త్వాచాన్యదోదనాది| ద్విజైశిఛత్వా దంతైః కరస్థాం పిండీం చిత్వేత్యర్థః| బహూంశ్చ సక్తూన్నాధ్యాత్|| 53||
Adhikarana కర్కంధుబదరాది సక్తుగుణాః (౫౪) · Śloka ౫౪
కర్కంధుబదరాదీనాం శ్రమతృష్ణాక్లమచ్ఛిదః| సక్తబోఽమ్లరసా హృఘా యథాద్రవ్యగుణాశ్చ తే||54||
कर्कन्धुबदरादीनां श्रमतृष्णाक्लमच्छिदः| सक्तबोऽम्लरसा हृघा यथाद्रव्यगुणाश्च ते||५४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కర్కంధుబదరాదీనాం చ ఫలాదీనాం సక్తవః క్లమాదిచ్ఛిదః అమ్లరసా హృఘాశ్చ| తే సర్వే సక్తవః ప్రకృతిద్రవ్యగుణయుక్తాః|| 54||
Adhikarana పిణ్యాకగుణాః (౫౫) · Śloka ౫౫
పిణ్యాకో గ్లపనో రూక్షో విష్టంభీ దృష్టిదూషణః||55||
पिण्याको ग्लपनो रूक्षो विष्टम्भी दृष्टिदूषणः||५५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పిణ్యాకోఽక్షోటతిలాదీనాం నిష్పీడితతైలకల్కః గ్లానికరో విష్టంభీ దృష్టివికారకరశ్చ|| 55||
Adhikarana వేశవారగుణాః (౫౬) · Śloka ౫౬
వేశవారో గురుః స్నిగ్ధో బలోపచయవర్ధనః||56||
वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्धनः||५६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వేశవారః నాగరధనికాజాజ్యాదిసంస్కృతం సూక్ష్మచ్ఛిన్నం మాంసం| స గురుః స్నిగ్ధః బలవర్ధనోఽంగోపచయవర్ధనశ్చ|| 56||
Adhikarana ముద్గాదిజానాం వేశవారాణాం గుణాః (౫౭) · Śloka ౫౭
ముద్గాజిజాస్తు గురవో యథాద్రవ్యగుణానుగాః||57||
मुद्गाजिजास्तु गुरवो यथाद्रव्यगुणानुगाः||५७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ముద్గాదిజాస్తు వేశవారాః యే సూక్ష్మచ్ఛిన్నైర్ముద్గయవధాన్యాదిభిః క్రియంతే| లోకే చ పూరణమితి ప్రసిద్ధాః, తే గురువః ప్రకృతిద్రవ్యగుణాశ్చ| ఆదిగ్రహణేన శింబిధాన్యానాంచ వరకసూకరాణాములుకాదీనాంచ గ్రహణం|| 57||
Adhikarana కుకూలాదిపక్వానామపూపానాం యథోత్తరం లఘుత్వంఘార్యాదీనాం యథోత్తరం గురుత్వం (౫౮) · Śloka ౫౮
కుకూలకర్పరభ్రాష్టకంద్వంగారవిపాచితాన్| ఏకయోనీన్ సఘూన్విద్యాదపూపానుత్తరోత్తరం| ఘారీ కేడరికాద్యాశ్చ గురవశ్చ యథోత్తరం||58||
कुकूलकर्परभ्राष्टकन्द्वङ्गारविपाचितान्| एकयोनीन् सघून्विद्यादपूपानुत्तरोत्तरम्| घारी केडरिकाद्याश्च गुरवश्च यथोत्तरम्||५८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కుకూలాదిసిద్ధానపూపాన్ ఏకయోనీనేకశాలికారణాన్ సతో యథోత్తరం లఘూనితి జానీయాత్| తేనైతదుక్తం భవతి-సజాతీయాత్ కుకూలపక్వాత్ కర్పరపక్వో లఘురగ్నిసంయోగనైకట్యాత్| కర్పరపక్వాచ్చ భ్రాష్ట్రపక్వః| భ్రాష్ట్రపక్వాచ్చ కందుపక్వః| కందుపక్వాచ్చ అంగారపక్వః| ఏకయోనిగ్రహణం భిన్నయోనేః సమలాఘవశంకానిరాసార్థం| ఏకో హ్యపూపో గురుశాలియోనిః కుకూలపక్వోఽన్యేన లఘుశాలియోనినా కుకూలపక్వేనైవ న లాఘవే సమః| తథా ఏకో లఘుశాలియోనిః కుకూలపక్వోఽన్యో గురుశాలియోనిః కర్పరపక్వశ్చ సమావిత్యర్థః| అనయా చ కల్పనయా సర్వమూహ్యం| కుకూలో బాష్పస్వేదః| క్షారపాక ఇత్యన్యే| కర్పరో జ్వాలాసంతప్తః కపాలః| భ్రాష్టం ప్రసిద్ధం| కందుః అంగారతప్తా భిత్తిః| అంగారః స్వరూపేణైవ| ఇతి కృతాన్నవర్గః|| 58||
Adhikarana (౪) మాంసవర్గః మృగవర్గః (౫౯) · Śloka ౫౯
హరిణైణకురంగర్శ్యగోకర్ణమృగమాతృకాః| కాలపుచ్ఛకచారుష్కవరపోతశశోరణాః| శ్వదంష్ట్రామశరభకోహకారకశంభరాః| కరాలకృతమాలౌ చ పృషతశ్చ మృగాః స్మృతాః||59||
हरिणैणकुरङ्गर्श्यगोकर्णमृगमातृकाः| कालपुच्छकचारुष्कवरपोतशशोरणाः| श्वदंष्ट्रामशरभकोहकारकशम्भराः| करालकृतमालौ च पृषतश्च मृगाः स्मृताः||५९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అనంతరం మాంసముచ్యతే-హరిణాదయః పృషతాంతాః ఏకోనవింశతిర్మృగవిజ్ఞేయాః|| 59||
Adhikarana విష్కిరవర్గః (౬౦) · Śloka ౬౦
లావవాతీకవర్తీరరక్తవర్త్మకకక్కుభాః| కపింజలోపచక్రాఖ్యాచకోరరురుబాహవః| వర్తకో వర్తికా చేతి తిత్తిరిః క్రకరః శిఖీ| తామ్రచూడాఖ్యవరకగోనర్దగిరివర్తికాః| తథా శారపదేంద్రాహ్వవారటాశ్చేతి విష్కిరాః||60||
लाववातीकवर्तीररक्तवर्त्मककक्कुभाः| कपिञ्जलोपचक्राख्याचकोररुरुबाहवः| वर्तको वर्तिका चेति तित्तिरिः क्रकरः शिखी| ताम्रचूडाख्यवरकगोनर्दगिरिवर्तिकाः| तथा शारपदेन्द्राह्ववारटाश्चेति विष्किराः||६०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
లావాదయో వారటాంతా ఏకవింశతిరాహారస్య వికీర్య విక్షిప్య భక్షణాత్ విష్కిరాః| వర్తికా వర్తక్షాంజాత్యంతరే న తు నామ తస్య స్త్రీ|| 60||
Adhikarana ప్రతుదవర్గః (౬౧) · Śloka ౬౧
శతపత్రో భృంగరాజః కోయష్టీ జీవజీవకః| ఖంజరీటకహారీతదుర్నామారికృశాగ్రహాః| లట్వా లడూషో వటహా గోక్ష్వేలో డిండిమాణవః| జటీ దుందుభిపార్కారలోహపృష్ఠకులింగకాః| శారికాశుకశారంగాచిరీటీకకుయష్టికాః| మంజరీయకదాత్యూహగోధాపుత్రప్రియాత్మజాః| కలవింకః పరభృతః కపోతోఽంగారచూడకః| పారావతః పాణవిక ఇత్యుక్తాః ప్రతుదా ద్విజాః||61||
शतपत्रो भृङ्गराजः कोयष्टी जीवजीवकः| खञ्जरीटकहारीतदुर्नामारिकृशाग्रहाः| लट्वा लडूषो वटहा गोक्ष्वेलो डिण्डिमाणवः| जटी दुन्दुभिपार्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः| शारिकाशुकशार्ङ्गाचिरीटीककुयष्टिकाः| मञ्जरीयकदात्यूहगोधापुत्रप्रियात्मजाः| कलविङ्कः परभृतः कपोतोऽङ्गारचूडकः| पारावतः पाणविक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः||६१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శతపత్రాదయః పాణవికాంతాశ్చతుస్త్రింశదాహారశ్చ శాల్యాదేః ప్రతుద్య తుండైరాహత్య భక్షణాత్ ద్విజాః ప్రతుదాః స్మృతాః|| 61||
Adhikarana బిలేశయవర్గః (౬౨) · Śloka ౬౨
శ్వేతః శ్యామశ్చిత్రపృష్ఠః కాలకః కాకులీ మృగః| భేకచిల్లటకూచీకా గోధాశల్యకశాండకాః| వృషాహికదలీశ్వావిన్నకులాద్యా బిలేశయాః||62||
श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुली मृगः| भेकचिल्लटकूचीका गोधाशल्यकशाण्डकाः| वृषाहिकदलीश्वाविन्नकुलाद्या बिलेशयाः||६२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శ్వేతాద్యా నకులాద్యాంతా బిలే భూగర్భే నిషదనాత్ బిలేశయాః|| 62||
Adhikarana ప్రసహవర్గః (౬౩) · Śloka ౬౩
గోఖరాశ్వతరోష్ట్రాశ్వద్వీపిసింహర్క్షవానరాః| మార్జారమూషికవ్యాఘ్రవృకబభ్రుతరక్షవః| లోపాకజంబుకశ్యేనచాషోలూకశ్వవాయసాః| శశఘ్నీభాసకురరగృధ్రవేశ్యకులింగకాః| ధూమికా మధుహా చేతి ప్రసహామృగపక్షిణః||63||
गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः| मार्जारमूषिकव्याघ्रवृकबभ्रुतरक्षवः| लोपाकजम्बुकश्येनचाषोलूकश्ववायसाः| शशघ्नीभासकुररगृध्रवेश्यकुलिङ्गकाः| धूमिका मधुहा चेति प्रसहामृगपक्षिणः||६३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గవాదయాః మధుహాంతాః కేచిత్పక్షిణః కేచిన్మృగాః| జాత్యా ప్రసహ్యాహృత్య భక్షణాచ్చ ప్రసహాః స్మృతాః|| 63||
Adhikarana మహామృగాః (౬౪) · Śloka ౬౪
మహిషన్యంకురోహీతవరాహరురువారణాః| సుమరశ్చమరః ఖడ్గో గవయశ్చ మహామృగాః||64||
महिषन्यङ्कुरोहीतवराहरुरुवारणाः| सुमरश्चमरः खड्गो गवयश्च महामृगाः||६४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మహిషాదయో గవయాంతా దశ మహామృగశబ్దవాచ్యాః|| 64||
Adhikarana జలచారివర్గః (౬౫) · Śloka ౬౫
హంససారసకాదంబబకకారండవప్లవాః| మృణాలకంఠచక్రాహ్వబలాకా రక్తశీర్షకాః| ఉత్క్రోశపుండరీకాక్షశరారీమణితుండకాః| కాకతుండఘనారావమద్గుక్రౌంచాంబుకుక్కుటాః| నంద్యాస్యమల్లికాద్యాశ్చ పక్షిణో జలచారిణః||65||
हंससारसकादम्बबककारण्डवप्लवाः| मृणालकण्ठचक्राह्वबलाका रक्तशीर्षकाः| उत्क्रोशपुण्डरीकाक्षशरारीमणितुण्डकाः| काकतुण्डघनारावमद्गुक्रौञ्चाम्बुकुक्कुटाः| नंद्यास्यमल्लिकाद्याश्च पक्षिणो जलचारिणः||६५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
హంసాదయో మల్లికాద్యంతాశ్చ జల ఏవ చరణాత్ జలచారిణః|| 65||
Adhikarana మత్స్యవర్గః (౬౬) · Śloka ౬౬
మత్స్యారోహితపాఠీనకూర్మకుంభీరకర్కటాః| శుక్తిశఙ్హ్ఖోద్రుశంబూకశఫరీవర్త్మిచంద్రికాః| బోలూకీనక్రమకరశిశుమారతిమింగలాః| రాజీ చిలిచిమాద్యాశ్చ మాంసమిత్యాహురష్టధా||66||
मत्स्यारोहितपाठीनकूर्मकुम्भीरकर्कटाः| शुक्तिशङ्ह्खोद्रुशम्बूकशफरीवर्त्मिचन्द्रिकाः| बोलूकीनक्रमकरशिशुमारतिमिङ्गलाः| राजी चिलिचिमाद्याश्च मांसमित्याहुरष्टधा||६६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రోహితాదయశ్చిలిచిమాద్యాంతాః జలోద్భవా మత్స్యాః| ఇత్యష్టిభిః ప్రకారైరాచార్యా మాంసమాహుః|| 66||
Adhikarana అజావ్యోః యోజ్యనిశ్చయః (౬౭) · Śloka ౬౭
యోనిష్వజావీ వ్యామిశ్రగోచరత్వాదనిశ్చితే||67||
योनिष्वजावी व्यामिश्रगोचरत्वादनिश्चिते||६७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏతాసు చాష్టాసు మాంసయోనిషు మధ్యే మిశ్రయోనిత్వాన్మిశ్రవిషయత్వాదజావీ అనిశ్చితే| తే హి జాంగలేఽపి దేశే సమ్యగ్వర్తేతే ఆనూపేఽపి| యద్యపి తిత్తిరిరుభయచరస్తథాపి సదైవ తత్స్వభావత్వాద్వర్గేభ్యః పృథఙ్నోక్తః| అజా అవయశ్చ కేచిద్ధన్వని కేచదానూప ఇతి పృథగుక్తే| యేషాం చ నామపర్యాయాః నానాదేశప్రసిద్ధాః కిరాతకైవర్తాదిభ్యః అపభ్రంశసంస్కారణాచ్చ జ్ఞాతవ్యాః| వర్తికా వర్తకాజ్జాత్యంతరం, న తు తస్య స్త్రీ|| 67||
Adhikarana మాంసస్య త్రైవిధ్యాది (౬౮) · Śloka ౬౮
అద్యాంత్యా జాఙ్హ్గలానూపా మధ్యౌ సాధారణౌ స్మృతౌ| వికీర్యాదిక్రియాయోగైర్భక్షణాద్విష్కిరాదయః||68||
अद्यान्त्या जाङ्ह्गलानूपा मध्यौ साधारणौ स्मृतौ| विकीर्यादिक्रियायोगैर्भक्षणाद्विष्किरादयः||६८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏషాం చ వర్గాణాం మధ్యే ఆద్యాస్త్రయో మృగవిష్కిరప్రతుదాః జాంగలాః జాంగలశబ్దవాచ్యాః| అంత్యాస్త్రయః మహామృగజలచరమత్స్యా ఆనూపాః| మధ్యౌ ద్వౌ బిలేశయప్రసహౌ సధారణౌ| వికీర్య భక్షణక్రియాయోగాద్విష్కిరాదీని నామానీత్యుక్తం|| 68||
Adhikarana జాంగలమాంసగుణాః (౬౯) · Śloka ౬౯
తత్ర బద్ధమలా రుచ్యా మాంసానాముత్తమా హిమాః| కషాయస్వాదువిశదా లఘవో జాంగలా హితాః| పిత్తోత్తరే వాతమధ్యే సన్నిపాతే కఫానుగే||69||
तत्र बद्धमला रुच्या मांसानामुत्तमा हिमाः| कषायस्वादुविशदा लघवो जाङ्गला हिताः| पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे||६९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్ర జాంగలా మలం పురీషం బద్ధం కుర్వంతి| రుచికరాః మాంసానాం చోత్తమాః| శీతవీర్యా రసే కషాయమధురాః విషదా లఘవః| సన్నిపాతే చ హితాః కింభూత ఇత్యాహ-పిత్తోత్తర ఇత్యాది| యస్మిన్ సన్నిపాతే పిత్తముత్తరమధికం వాతో మధ్యః కఫశ్చ స్వల్పః|| 69||
Adhikarana హరిణైణయోర్వర్ణాః గుణాశ్చ (౭౦) · Śloka ౭౦
తామ్రోఽత్ర హరిణః కృష్ణస్త్వేణో హృద్యస్త్రిదోషజిత్| లఘీయాన్ షడ్రసశ్చాసౌ||70||
ताम्रोऽत्र हरिणः कृष्णस्त्वेणो हृद्यस्त्रिदोषजित्| लघीयान् षड्रसश्चासौ||७०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అత్ర చైణహరిణావాకృత్యా సదృశౌ| కేవలం తామ్రవర్ణో హరిణః| కృష్ణవర్ణస్త్వేణః| అసావేణో హృద్యస్త్రిదోషహరః, అతిలఘుః, షడ్రసశ్చ|| 70||
Adhikarana శశగుణాః (౭౧) · Śloka ౭౧
గ్రాహి రూక్షో హిమః శశః| కటుపాకోఽగ్నికృత్ పథ్యః సన్నిపాతేఽనిలావరే||71||
ग्राहि रूक्षो हिमः शशः| कटुपाकोऽग्निकृत् पथ्यः सन्निपातेऽनिलावरे||७१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శశస్తు సంగ్రహణో రూక్షః శీతవీర్యః కటువిపాకోఽగ్నివృద్ధికృత్, ఊనవాయౌ సన్నిపాతే చ పథ్యః|| 71||
Adhikarana లావకపింజలయోర్గుణాః (౭౨) · Śloka ౭౨
తద్వల్లవోఽప్యరూక్షస్తు కించిద్రూక్షః కపింజలః||72||
तद्वल्लवोऽप्यरूक्षस्तु किञ्चिद्रूक्षः कपिञ्जलः||७२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
లావోఽపి తద్వత్ శశవత్| కేవలమసావరూక్షః| కపింజలః కించిద్రూక్షః|| 72||
Adhikarana వన్యపారావతకపోతయోర్గుణాః (౭౩) · Śloka ౭౩
పారావతాః కపోతాశ్చ తద్వద్వన్యాః సుపూజితాః||73||
पारावताः कपोताश्च तद्वद्वन्याः सुपूजिताः||७३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పారావతకపోతౌ వనజాతౌ పథ్యౌ| గృహభృతావపథ్యౌ|| 73||
Adhikarana వర్తకాదీనాం సామాన్యగుణాః (౭౪) · Śloka ౭౪
ఈషదుష్ణగురుస్నిగ్ధా బృంహణా వర్తకాదయః||74||
ईषदुष्णगुरुस्निग्धा बृंहणा वर्तकादयः||७४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వర్తకాత్ప్రభృతి యావజ్జాంగలపరిసమాప్తి తావత్సర్వే ఔష్ణ్యేన గురుత్వేన స్నిగ్ధత్వేన చ ఈషత్ స్వల్పం యుక్తాః|| 74||
Adhikarana తిత్తిరిగుణాః (౭౫) · Śloka ౭౫
తిత్తిరిస్తేష్వపి వరో మేధాగ్నిబలశుక్రకృ గ్రాహీ వర్ణ్యోఽనిలోక్తసన్నిపాతహరః పరం| ధన్వానూపవిచారిత్వాత్ స్నిగ్ధోష్ణాగురూబృంహణః||75||
तित्तिरिस्तेष्वपि वरो मेधाग्निबलशुक्रकृ ग्राही वर्ण्योऽनिलोक्तसन्निपातहरः परम्| धन्वानूपविचारित्वात् स्निग्धोष्णागुरूबृंहणः||७५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తేష్వపి మధ్యే తిత్తిరిః శ్రేష్ఠః మేధాదికరః| సంగ్రహణో వర్ణ్యో వాతాధికసన్నిపాతహరశ్చ| స తు తిత్తిరిర్ధన్వని దేశే విచరత్యానూపే చ| అతః స్నిగ్ధ ఉష్ణో గురుర్బృంహణశ్చ|| 75||
Adhikarana మయూరగుణాః (౭౬) · Śloka ౭౬
నాతిపథ్యః శిఖీ పథ్యః శ్రోత్రస్వరవయోదృశాం||76||
नातिपथ्यः शिखी पथ्यः श्रोत्रस्वरवयोदृशाम्||७६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శిఖీ మయూరో నాతిపథ్యః| శ్రోత్రాదీనాం పథ్యః| వయసశ్చ పథ్యః| శీఘ్రపరిణామరక్షణః|| 76||
Adhikarana కుక్కుటగుణాః (౭౭) · Śloka ౭౭
తద్వచ్చ కుక్కుటో వృష్యో గ్రామ్యస్తు శ్లేష్మలో గురుః||77||
तद्वच्च कुक्कुटो वृष्यो ग्राम्यस्तु श्लेष्मलो गुरुः||७७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కుక్కుటస్తద్వన్మయరవత్| అయం తు వృష్యః| గ్రామ్యస్తు జనపదపరివేశచరః శ్లేష్మలో గురుశ్చ|| 77||
Adhikarana క్రకరోపచక్రకగుణాః (౭౮) · Śloka ౭౮
మేధానలకరా హృద్యాః క్రకరాః సోపచక్రకాః||78||
मेधानलकरा हृद्याः क्रकराः सोपचक्रकाः||७८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
క్రకరాః మేధామాగ్నించ కుర్వంతి హృద్యాశ్చ| తద్వదుపచక్రకాః|
Adhikarana కాణకపోతగుణాః (౭౯) · Śloka ౭౯
గురుః సలవణః కాణకపోతః సర్వదోషకృత్||79||
गुरुः सलवणः काणकपोतः सर्वदोषकृत्||७९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కాణకపోతో గురుః కించిల్లవర్ణాస్త్రిదోషకరశ్చ|| 79||
Adhikarana బిలేశయాదివర్గాణాం యథోత్తరం గురుత్వాదిసామాన్యగుణాశ్చ (౮౦) · Śloka ౮౦
గురూష్ణస్నిగ్ధమధురా వర్గాశ్చాతో యథోత్తరం| మూత్రశుక్రకృతో బల్యా వాతఘ్నాః కఫపిత్తలాః||80||
गुरूष्णस्निग्धमधुरा वर्गाश्चातो यथोत्तरम्| मूत्रशुक्रकृतो बल्या वातघ्नाः कफपित्तलाः||८०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథోఽనంతరా బిలేశయాద్యా వర్గా యథోత్తరం గురుత్వేనోష్ణత్వేన చాధికాః స్నిగ్ధత్వేన మధురాత్వేన చాధికాః| యో యస్తమాద్వర్గాదుత్తరో వర్గః స తస్మాద్గురుత్వాదిభిరధిక ఇత్యర్థః| తథా సర్వే మూత్రం శుక్రం చ కుర్వంతి| బల్యాః వాతఘ్నాః పిత్తశ్లేష్మలాశ్చ|| 80||
Adhikarana మహామృగగుణాః (౮౧) · Śloka ౮౧
శీతామహామృగాస్తేషు||81||
शीतामहामृगास्तेषु||८१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తేషు వర్గేషు మధ్యే మహామృగాః శీతవీర్యాః|| 81||
Adhikarana ప్రసహగుణాః (౮౨) · Śloka ౮౨
క్రవ్యాదాః ప్రసహాః పునః| చక్షుష్యాః సృష్టవిణ్మూత్రమాంసలాః కటుపాకినః| జీర్ణార్శోగ్రహణీదోషశోషార్తానాం పరం హితాః||82||
क्रव्यादाः प्रसहाः पुनः| चक्षुष्याः सृष्टविण्मूत्रमांसलाः कटुपाकिनः| जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां परं हिताः||८२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ప్రసహాః క్రవ్యాదాః క్రవ్యం మాంసం భుంజతే యే ప్రసహాస్తే చక్షుష్యాః మూత్రం విశం చ కుర్వంతి| మాంసవృద్వికరాః, కటువిపాకాః, జీర్ణోర్శోప్రభృత్యార్తానాం చ పథ్యాః|| 82||
Adhikarana గోధామూషకగుణాః (౮౩) · Śloka ౮౩
గోధా నియచ్ఛతి విషం మూషికః శుక్రకరః||83||
गोधा नियच्छति विषं मूषिकः शुक्रकरः||८३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గోధా విషఘ్నీ| మూషికః శుక్రవర్ధనః శుక్రకరః|| 83||
Adhikarana గోమాంసగుణాః (౮౪) · Śloka ౮౪
శుష్కకాసశ్రమాత్యాగ్నివిషమజ్వరపీనసాన్| కార్శ్యకేవలవాతంశ్చ గోమాంసం సన్నియశ్చతి||84||
शुष्ककासश्रमात्याग्निविषमज्वरपीनसान्| कार्श्यकेवलवातंश्च गोमांसं सन्नियश्चति||८४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గోమాంసం శుష్కకాసాదీన్నాశయతి| విషమజ్వరః సతతకాదిః| కేవలవాతా నాన్యదోషసంయుక్తాః|| 84||
Adhikarana చటకగుణాః (౮౫) · Śloka ౮౫
చటకాః శ్లేష్మలాః స్నిగ్ధా వాతఘ్నాః శుక్రలాః పరం||85||
चटकाः श्लेष्मलाः स्निग्धा वातघ्नाः शुक्रलाः परम्||८५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
చటకాః కఫహరాః స్నిగ్ధాః వాతఘ్నాశ్చ పరమత్యర్థం శుక్రకరాః|
Adhikarana మహిషగుణాః (౮౬) · Śloka ౮౬
గురుష్ణో మహిషః స్నిగ్ధః స్వప్నదార్ఢ్యబృహత్వకృత్||86||
गुरुष्णो महिषः स्निग्धः स्वप्नदार्ढ्यबृहत्वकृत्||८६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మహిషో గురురుష్ణవీర్యః స్నిగ్ధో నిద్రాదింశ్చ కరోతి|| 86||
Adhikarana వరాహగుణాః (౮౭) · Śloka ౮౭
తద్వద్వరాహః శ్రమాహ రుచిశుక్రబలప్రదః||87||
तद्वद्वराहः श्रमाह रुचिशुक्रबलप्रदः||८७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వరాహః సూకరః తద్వన్మాహిషవద్గుణైర్జ్ఞేయ ఇత్యర్థః| అసౌ తు శ్రమఘ్నః, రుచ్యాదిప్రదశ్చ|| 87||
Adhikarana హంసగుణాః (౮౮) · Śloka ౮౮
హంసః స్వరకరః పిత్తరక్తజిన్మేదురో హిమః||88||
हंसः स्वरकरः पित्तरक्तजिन्मेदुरो हिमः||८८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
హంసః స్వరకరః, రక్తపిత్తవినాశనశ్చ| యస్తు మేదురోఽతిమేదాః స హిమః శీతః| కేచిత్తు చరకానురోధాన్మధురః, మహిమాశ్చేతి పఠంతి|| 88||
Adhikarana మత్స్యసామాన్యగుణాః (౮౯) · Śloka ౮౯
కఫపిత్తకరా మత్స్యాః పరం పవననాశనాః||89||
कफपित्तकरा मत्स्याः परं पवननाशनाः||८९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మత్స్యాః పిత్తశ్లేష్మకరా వాతనాశనాశ్చ పరమత్యర్థం|| 89||
Adhikarana రోహితమత్స్యచిలిచిమయోర్గుణాః (౯౦) · Śloka ౯౦
ప్రతిస్రోతోవిచారిత్వాదాకాశప్లవనేన చ| నిత్యం శైవాలభక్షత్వాద్దివాస్వప్నవివర్జనాత్| రోహితః ప్రవరస్తేషాం పరం చిలిచిమోఽవరః| అగోచరవిచారిత్వాత్ సర్వదోషకరో హి సః||90||
प्रतिस्रोतोविचारित्वादाकाशप्लवनेन च| नित्यं शैवालभक्षत्वाद्दिवास्वप्नविवर्जनात्| रोहितः प्रवरस्तेषां परं चिलिचिमोऽवरः| अगोचरविचारित्वात् सर्वदोषकरो हि सः||९०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తేషాం మత్స్యానాం మధ్యే రోహితః ప్రవరః ప్రతిస్రోతోవిచారత్వాత్| తస్య హ్యేవం స్వభావః, యత్ ప్రతిస్రోతః స్రోతస అభిముఖ్యేన విచారతి| యయా దిశా జలమేతి తాం దిశాం యాతీత్యర్థః| తథా పానీయమధ్యాత్ స్వభావేనైవాకాశం ప్లవతే| అత ఉభయథాపి క్రియాయోగాత్ పరమత్యర్థం రోహితః ప్రవరః| చిలిచిమః పరమత్యర్థమవరః అశ్రేష్ఠః| స చాగోచరే దుర్విషయే కర్ద్దమశైవలాదౌ యతో విచరత్యతస్త్రిదోషకరః|| 90||
Adhikarana కులీరగుణాః (౯౧) · Śloka ౯౧
కులీరః పరమం వృష్యో బృంహణః ప్రీణనో గురుః||91||
कुलीरः परमं वृष्यो बृंहणः प्रीणनो गुरुः||९१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కులీరః పరమం వృష్యః బృంహణః ప్రీతికరః గురుశ్చ| కులీరః కర్కటకః|| 91||
Adhikarana ఆజమాంసగుణాః (౯౨) · Śloka ౯౨
నాతిశీతగురుస్నిగ్ధం మాసంమాజమదోషలం| శరీరధాతుసామాన్యాదనభిష్యంది బృహణం||92||
नातिशीतगुरुस्निग्धं मासंमाजमदोषलम्| शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि बृहणम्||९२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఆజం మాంసం నాతిశీతవీర్యం నాతిసినగ్ధం అదోషలం దోషాణాం సామ్యం న నాశయతి, పథ్యామిత్యర్థః| సామర్థ్యాల్లబ్ధపురుశరీరసకలశరీరధాతుసాదృశయాదనభిష్యంది మాలిన్యేనస్రోతసామస్రావకం| ఏతదుక్తం దోషగుణవిపరీతగుణత్వేనాదోషలత్వాచ్చ శరీరధాతుగుణత్వేన స్రోతసామప్రదూషకత్వాచ్చానభిష్యంది| స్రోతఃప్రదూషకరూపం శారీరే వక్ష్యతి (అ0-6); యథా- ఆహారశ్చ విహారశ్చ యః స్యాద్దోషగుణైః సమః| ధాతుభిర్విగుణో యశ్చ స్రోతసాం స ప్రదూషకః|| ఇతి|| 92||
Adhikarana ఆవికమాంసగుణాః (౯౩) · Śloka ౯౩
విపరీతమతో జ్ఞేయమావికం బృంహణం తు తత్||93||
विपरीतमतो ज्ञेयमाविकं बृंहणं तु तत्||९३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అత ఆజమాంసాద్విపరీతమావికం మాంసం| వైపరీత్యేన బృంహణత్వం తత్తు బృహణమితి విశేషః|| 93||
Adhikarana త్యాజ్యం మాంసం (౯౪) · Śloka ౯౪
అతిమేద్యం త్యజేన్మాంసం హతం వ్యాధివిషోధకైః| స్వయం మృతం ధూమపూర్ణమగోచరభృతం కృశం||94||
अतिमेद्यं त्यजेन्मांसं हतं व्याधिविषोधकैः| स्वयं मृतं धूमपूर्णमगोचरभृतं कृशम्||९४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్వంచ మాంసమతిమేద్యం మేదురం త్యజేత్| వ్యాధ్యాదిభిశ్చ నష్టస్య మాంసం త్యజేత్| తథా స్వయమాత్మనైవ మృతం ధూమపూర్ణం ధూమేన మృతం| తథా అగోచరమృతం, అగోచరే అన్యస్మిన్విషయే మృతం| యథా జాంగలమానూపే మృతమనూపం చ జాంగలే| కృశం చ త్యజేత్|| 94||
Adhikarana ప్రశస్తం మాంసం (౯౫) · Śloka ౯౫
సద్యోహతం వయస్థం చ శుద్ధం సురభి శస్యతే||95||
सद्योहतं वयस्थं च शुद्धं सुरभि शस्यते||९५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సద్యోహతం వయస్థం చ శుద్ధం తృణాదిభిరనుపహతం అదుర్గంధి చ శస్యతే|| 95||
Adhikarana స్వస్వవర్గేష్వేణాదీనాం వరత్వం (౯౬) · Śloka ౯౬
ఏణః కురంగో హరిణః శశో లావః కపింజలః| తిత్తిరిః క్రకరో గోధా శ్వావిడ్గృధ్రో మృగాధిపః| తథైవ శారికా న్యంకుర్హంసౌ రోహితకచ్ఛపౌ| వర్త్మీ చాగ్ర్యాః స్వవర్గేషు||96||
एणः कुरङ्गो हरिणः शशो लावः कपिञ्जलः| तित्तिरिः क्रकरो गोधा श्वाविड्गृध्रो मृगाधिपः| तथैव शारिका न्यङ्कुर्हंसौ रोहितकच्छपौ| वर्त्मी चाग्र्याः स्ववर्गेषु||९६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏణాదయశ్చ స్వవర్గేషు ప్రధానాః ఏణకురంగహరిణశశాః మృగేషు మధ్యే అగ్ర్యాః వరాః| లావకపింజలతిత్తిరిక్రకరా విష్కిరేషు| శ్వావిడ్గోధే బిలేశయేషు| గృధ్రమృగాధిపౌ ప్రసహేషు| శారికా ప్రతుదేషు| న్యంకుర్మహామృగేషు| హంసో జనచారిషు| రోహితకచ్ఛపౌ వర్త్మీ చ జలజేషు|| 96||
Adhikarana వరేషు ప్రవరాః (౯౭) · Śloka ౯౭
ప్రవరాస్తేష్వపి స్మృతాః| లావైణగోధాః సింహశ్చ||97||
प्रवरास्तेष्वपि स्मृताः| लावैणगोधाः सिंहश्च||९७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తేష్వపి ప్రధానేషు మధ్యే ప్రవరాః| ఏణాదిష్వేణః| లవాదిషు లవాః| శ్వావిద్గోధయోర్గోధా| గృధ్రమృగాధిపయోః సింహ ఇతి|| 97||
Adhikarana స్వస్వవర్గేషు నిందితాః (౯౮) · Śloka ౯౮
నిందితౌ గౌః సదర్దురః| ఋశ్యః కాణకపోతశ్చ శోషముక్తం యథాయథం||98||
निन्दितौ गौः सदर्दुरः| ऋश्यः काणकपोतश्च शोषमुक्तं यथायथम्||९८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గౌః, దుర్దరః, ఋశ్యః, కాణకపోతశ్చ చత్వారః స్వవర్గేషు నింద్యాగర్హణీయాః| శోషంచ యథాయథం గుణైర్యుక్తం|| 98||
Adhikarana అండానాం గురుత్వం, బాలవృద్ధయోర్మాంసగుణాఃమాంసానాం గురులాఘవం (౯౯) · Śloka ౯౯
గురుణ్యండాని బాలానాం కషాయమధురం పలం| వృద్ధానాం స్నాయుభూయిష్ఠమబల్యం గురుదోషలం| పుంస్త్రియోః పూర్వపశ్చార్ధే గురుణీ గర్భిణీ గురుహ్| లఘుర్యోషిచ్చతుష్పాస్తు విహంగేషు పునః పుమాన్| శిరఃస్కంధాదీనాం యథాపూర్వం గౌరవం శిరస్కంధోరుపృష్ఠస్య కట్యాః సక్థ్నోశ్చ గౌరవం| తథాఽఽమపక్వాశయయోర్యథాపూర్వం వినిర్దేశేత్| శోణితాదీనాం యథోత్తరం గౌరవం శోణితప్రభృతీనాంచ ధాతూనాముత్తరోత్తరం| మాంసాద్ గరీయో వృషణమేఢ్రవృక్కయకృద్గుదం||99||
गुरुण्यण्डानि बालानां कषायमधुरं पलम्| वृद्धानाम् स्नायुभूयिष्ठमबल्यं गुरुदोषलम्| पुंस्त्रियोः पूर्वपश्चार्धे गुरुणी गर्भिणी गुरुह्| लघुर्योषिच्चतुष्पास्तु विहङ्गेषु पुनः पुमान्| शिरःस्कन्धादीनां यथापूर्वं गौरवम् शिरस्कन्धोरुपृष्ठस्य कट्याः सक्थ्नोश्च गौरवम्| तथाऽऽमपक्वाशययोर्यथापूर्वं विनिर्देशेत्| शोणितादीनां यथोत्तरं गौरवम् शोणितप्रभृतीनाञ्च धातूनामुत्तरोत्तरम्| मांसाद् गरीयो वृषणमेढ्रवृक्कयकृद्गुदम्||९९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అండాని పక్షిణాం గురూణి| బాలానాం పక్షిణాం పలం మాంసం రసే కషాయమధురం| వృద్ధానాం మాంసం బహుస్నాయు అబల్యం గురు త్రిదోషకరం చ| పుంసః స్త్రియాశ్చ యథాసంఖ్యేన శరీరస్య పూర్వార్ధం నాభేరూర్ధ్వం పశ్చార్ధమధోనాభేర్గురు| గర్భిణీ చ స్త్రీ గుర్వీ| చతుశ్చరణేషు మధ్యే యోషిత్ స్త్రీ లఘుః| విహంగేషు పక్షిషు మధ్యే పుమాన్ లఘుః| శిరఃప్రభృతీనామంగానాం యథాపూర్వం గురుత్వం జ్ఞేయం| సక్థిమాంసాత్ కటీమాంసం గురు| ఏవమామాశయపక్వాశయయోశ్చ యథాపూర్వం గురుత్వం| పక్వాశయాదామాశయో గురురిత్యర్థః| రక్తాదీనాం చ ధాతూనాం యథోత్తరం గురుత్వం| సప్తభిర్ధాత్వగ్నిభిర్యథోత్తరమేవ స్నేహస్య పాకద్ యథోత్తరమేవ స్నేహస్య గురుత్వం స్యాత్| ధాతూనాం తథాభూతేన స్నేహేన సంశ్లేషాత్ యథోత్తరమేవ గురుత్వం భవతి| ధాతుస్నేహక్రమపరిణత్యా చ| ఉక్తంచ హృదయే - పరస్పరోపసంస్థంభాద్ధాతుస్నేహపరంపరా| అనేన కిముక్తం? రసాదీనాం శుక్రాంతానాం పరస్పరోపసంస్థంభాదన్యోన్యసంశ్లేషాద్ధాతూనాం స్నేహోత్కర్షక్రమపరిణతిర్యథోత్తరమేవ జాయతే| అత్ర చ మాంసానాం స్త్రీపుంసకృతం విశేషమేకయోనీనాం భిన్నయోనీనాం చోత్సర్గాపవాదస్థిథార్థోపబృంహకవచనకల్పనం చ యథాయోగం స్వబుద్ధ్యా పరికల్పనీయం| ఇతి మాంసవర్గః|| 99||
Adhikarana (౫)శాకవర్గః పాఠాదిశాకసామాన్యగుణాః (౧౦౦) · Śloka ౧౦౦
శాకం పాఠా శటీ శ్రూషా సునిషండ సతీనజం| త్రిదోషఘ్నం లఘు గ్రాహి సరాజక్షవవాస్తుకం||100||
शाकं पाठा शटी श्रूषा सुनिषण्ड सतीनजं| त्रिदोषघ्नं लघु ग्राहि सराजक्षववास्तुकम्||१००||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శాకముచ్యతే - పాఠాదికం శాకం త్రిదోషనాశనం లఘు సంగ్రహణం చ| తద్వత్ రాజక్షవకవాస్తుకే|| 100||
Adhikarana సునిషణ్ణకగుణాః (౧౦౧) · Śloka ౧౦౧
సునిషణ్ణోఽగ్నికృద్వృష్యస్తేషు||101||
सुनिषण्णोऽग्निकृद्वृष्यस्तेषु||१०१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తేషు మధ్యే సునిషణ్ణోఽగ్నికరో వృష్యశ్చ| సునిషణ్ణో జలమధ్యే భవతి| పత్రైశ్చాంగేరీసదృశైర్యః కాశ్మీరేషు శూల్యేషు చాతిప్రసిద్ధః|| 101||
Adhikarana రాజక్షవవాస్తుకగుణాః (౧౦౨) · Śloka ౧౦౨
రాజక్షవః పరం| గ్రహణ్యర్శోవికారఘ్నః వర్చ్చోభేదీ తు వాస్తుకః||102||
राजक्षवः परम्| ग्रहण्यर्शोविकारघ्नः वर्च्चोभेदी तु वास्तुकः||१०२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రాజక్షవోఽత్యర్థం గ్రహణ్యర్శోవికారగ్న్నః| వాస్తకస్తు వర్చసః పురీషస్య భేదనః|| 102||
Adhikarana కాకమాచీగుణాః (౧౦౩) · Śloka ౧౦౩
హంతి దోషత్రయం కుష్ఠం వృష్యా సోష్ణా రసాయనీ| కాకమాచీ సరా సవర్యా||103||
हन्ति दोषत्रयं कुष्ठं वृष्या सोष्णा रसायनी| काकमाची सरा सवर्या||१०३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కాకమాచీ త్రిదోషఘ్నీ కుష్ఠనాశనీ ఈషదుష్ణవీర్యా సరా స్వాస్థ్యసంవాహకత్వేన చ రసాయనసాదృశ్యాద్రసాయనీ|| 103||
Adhikarana చాంగేరీగుణాః (౧౦౪) · Śloka ౧౦౪
చాంగేర్యమ్లాఽగ్నిదీపనీ| గ్రహణ్యర్శోఽనిలశ్లేష్మహితోష్ణా గ్రాహిణీ లఘుః||104||
चाङ्गेर्यम्लाऽग्निदीपनी| ग्रहण्यर्शोऽनिलश्लेष्महितोष्णा ग्राहिणी लघुः||१०४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
చాంగేరీ అమ్లా అగ్నిదీపనీ గ్రహణ్యాదిషు పథ్యా సంగ్రహణీ లఘ్వీ చ| చాంగేరీ క్షుద్రామ్లికా|| 104||
Adhikarana పటోలాదీనాం సామాన్యగుణాః (౧౦౫) · Śloka ౧౦౫
పటోలసప్తలారిష్టశారంగేష్టావల్గుజామృతాః| వేత్రాగ్రబృహతీవాసాకుంతలీతిలపర్ణికాః| మండూకపర్ణీకర్క్కోటకారవేల్లకపర్పటాః| నాడీకలాయగోజిహ్వా వార్త్తాకం వనతిక్తకం| కరీరం కూలకం నందీ కువేలా శకులాదనీ| కఠిల్లం కేంబుకం శీతం సకోశాతకకర్క్కశం| తిక్తం పాకే కటు గ్రాహి వాతలం కఫపిత్తజిత్||105||
पटोलसप्तलारिष्टशार्ङ्गेष्टावल्गुजामृताः| वेत्राग्रबृहतीवासाकुन्तलीतिलपर्णिकाः| मण्डूकपर्णीकर्क्कोटकारवेल्लकपर्पटाः| नाडीकलायगोजिह्वा वार्त्ताकं वनतिक्तकम्| करीरं कूलकं नन्दी कुवेला शकुलादनी| कठिल्लं केम्बुकं शीतं सकोशातककर्क्कशम्| तिक्तं पाके कटु ग्राहि वातलं कफपित्तजित्||१०५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పటోలాదీని కర్కశాంతాని అష్టావింశతిః శీతవీర్యాణి రసే తిక్తాని| విపాకే కటుకాని| సంగ్రహణాని వాతకృంతి పిత్తశ్లేష్మనాశనాని చ| సప్తలా సాతలా| అరిష్టో నింబః| శారంగేష్టా అంగారవల్లికా| అవల్గుజః సోమరాజీ| అమృతా గుడూచీ| వేత్రో వంశసదృశః| మండూకపర్ణీ మండూకీ| సైవాదిత్యవల్లీ| నాడీకలాయః బాహ్లీ| సైవశకులాక్షకః| ఏతే సువర్చలావిశేషాః| `గోధూమికా తు గోజిహ్వా గోజీ క్రోష్టకమూలకః|' వనతిక్తకో నలఖండకః| కూలకః కాకతిందుకః| కువేలా పాఠా| శకులాదనీ కటుకా| కఠిల్లః వర్షాభూభేదః| కోశాతకం దధిత్థం|| 105||
Adhikarana పటోలగుణాః (౧౦౬) · Śloka ౧౦౬
హృద్యం పటోలం క్రిమినుత్స్వాదుపాకం రుచిప్రదం||106||
हृद्यं पटोलं क्रिमिनुत्स्वादुपाकं रुचिप्रदम्||१०६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అతో నిర్ద్ధారణం-పటోలం హృద్యం క్రిమినాశనం మధురవిపాకం రుచికరం చ|| 106||
Adhikarana బృహతీద్వయగుణాః (౧౦౭) · Śloka ౧౦౭
పిత్తలం దీపనం భేది వాతఘ్నం బృహతీద్వయం||107||
पित्तलं दीपनं भेदि वातघ्नं बृहतीद्वयम्||१०७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
బృహతీ క్షుద్రబృహతీ చ పిత్తకరమగ్నిదీపనం శకృదాదీనాం చ భేదనం వాతనాశనం చ|| 107||
Adhikarana వృషగుణాః (౧౦౮) · Śloka ౧౦౮
వృషం తు వమికాసఘ్నం రక్తపిత్తహరం పరం||108||
वृषं तु वमिकासघ्नं रक्तपित्तहरं परम्||१०८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వృషం ఛర్దికాసౌ నాశయత్యత్యర్థం చ రక్తపిత్తం నాశయతి|
Adhikarana కారవేల్లగుణాః (౧౦౯) · Śloka ౧౦౯
కారవేల్లం సకటుకం దీపనం కఫపిత్తజిత్||109||
कारवेल्लं सकटुकं दीपनं कफपित्तजित्||१०९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కారవేల్లం రసే కించిత్ కటుకత్వేన యుక్తం| అగ్నిదీప్తికరం పిత్తశ్లేష్మనాశనం చ|| 109||
Adhikarana వార్తాకగుణాః (౧౧౦) · Śloka ౧౧౦
వార్తాకం కటుతిక్తోష్ణం మధురం కఫవాతజిత్| సక్షారమగ్నిజననం హృద్యం రుచ్యమపిత్తలం||110||
वार्ताकं कटुतिक्तोष्णं मधुरं कफवातजित्| सक्षारमग्निजननं हृद्यं रुच्यमपित्तलम्||११०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వార్తాకం రసే కటుతిక్తం మధురముష్ణవీర్యం చ వాతశ్లేష్మహరం కించిక్షారత్వయుక్తం అగ్నిదీప్తికరం హృద్యం రుచికరం న చ పిత్తం కరోతి| యథా వాతశ్లేష్మఘ్నం న తథా పిత్తకరమిత్యర్థః|| 110||
Adhikarana కరీరగుణాః (౧౧౧) · Śloka ౧౧౧
కరీరమాధ్మానకరం కషాయం స్వాదుతిక్తకం||111||
करीरमाध्मानकरं कषायं स्वादुतिक्तकं||१११||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కరీరమధ్మానకరం రసే కషాయమధురం తిక్తం చ|| 111||
Adhikarana కోశాతకావల్గుజగుణాః (౧౧౨) · Śloka ౧౧౨
కోశాతకావల్గుజకౌ భేదినావగ్నిదీపనౌ||112||
कोशातकावल्गुजकौ भेदिनावग्निदीपनौ||११२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కోశాతకావల్గుజకౌ భేదినౌ వాహ్నిదీపనౌ చ|| 112||
Adhikarana శ్యామాదీనాం సామాన్యగుణాః (౧౧౩) · Śloka ౧౧౩
శ్యామాశాల్మతికాశ్మర్యభంజీకర్ణకయూథికాః| వృక్షాదినీక్షీరవృక్షబింబీతనికవృక్షకాః| లోధ్రః శణః కచ్ఛుదారః సశేలుర్వృషముష్టికా| భల్లాతకః కోవిదారః కమలోత్పలకింశకుం| పటోలాదిగుణం స్వాదు కషాయం పిత్తజిత్ పరం||113||
श्यामाशाल्मतिकाश्मर्यभञ्जीकर्णकयूथिकाः| वृक्षादिनीक्षीरवृक्षबिम्बीतनिकवृक्षकाः| लोध्रः शणः कच्छुदारः सशेलुर्वृषमुष्टिका| भल्लातकः कोविदारः कमलोत्पलकिंशकुम्| पटोलादिगुणं स्वादु कषायं पित्तजित् परम्||११३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శ్యామాదికింశుకాంతపటోలాదిగుణయుక్తం రసే మధురకషాయం పరమత్యర్థేన పిత్తజిత్| శ్యామా త్రివృత్| భంజీ భారంగీ| వృక్షాదనీ వందాకః| క్షీరవృక్షః పీతకః| స ఏవ కశేరుకః| బింబీ రక్తఫలా| శేలుః శ్లేష్మాతకః| విశమూషికాకింశుకః పలాశః| తస్య కుసుమ ఏవ శాకత్వం|| 113||
Adhikarana భంజీగుణాః (౧౧౪) · Śloka ౧౧౪
బద్ధమూత్రా సరా భంజీ||114||
बद्धमूत्रा सरा भञ्जी||११४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
భంజీ బద్ధమూత్రా సరా చ|| 114||
Adhikarana శతావర్యంకురగుణాః (౧౧౫) · Śloka ౧౧౫
కరీరం స్యాదభీరుజం| సతిక్తం లఘు చక్షుష్యం వృష్యం దోషత్రయప్రణుత్||115||
करीरं स्यादभीरुजम्| सतिक्तं लघु चक्षुष्यं वृष्यं दोषत्रयप्रणुत्||११५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అభీరుజం కరీరం శతావర్యంకురం తత్ తిక్తం లఘు చక్షుష్యం వృష్యం త్రిదోషనాశనంచ| ఇదమన్యత్కరీరం|| 115||
Adhikarana తండులీయగుణాః (౧౧౬) · Śloka ౧౧౬
తండులీయో హిమో రూక్షః స్వాదుపాకరసో లఘుః| మదపిత్తవిషాస్రఘ్నో ||116||
तण्डुलीयो हिमो रूक्षः स्वादुपाकरसो लघुः| मदपित्तविषास्रघ्नो ||११६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తుండలీయః శీతవీర్యో రూక్షో మధురవిపాకరసో లఘుః మదాదినాశనశ్చ|| 116||
Adhikarana ముంజాతగుణాః (౧౧౭) · Śloka ౧౧౭
ముంజాతం వాతపిత్తజిత్| స్నిగ్ధం శీతం గురు స్వాదు బృంహణం శుక్రకృత్ పరం||117||
ंउञ्जातं वातपित्तजित्| स्निग्धं शीतं गुरु स्वादु बृंहणं शुक्रकृत् परम्||११७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ముంజాతం వాతపిత్తనాశనం స్నిగ్ధత్వాదిగుణయుక్తం అత్యర్థశుక్రకరం చ| ముంజాతః కాశ్మీరేషు మహోయకః|| 117||
Adhikarana పాలక్యాగుణాః (౧౧౮) · Śloka ౧౧౮
పాలక్యా పిచ్ఛిలా గుర్వీ శ్లేష్మలా భేదినీ హిమాః||118||
पालक्या पिच्छिला गुर्वी श्लेष्मला भेदिनी हिमाः||११८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పాలక్యా పిచ్ఛిలత్వాదిగుణాపంచకయుక్తా|| 118||
Adhikarana ఉపోదికాచుంచుగుణాః (౧౧౯) · Śloka ౧౧౯
మదఘ్న్యుపోదకా చుంచుర్గ్రాహీ తౌ పూర్వవత్తథా||119||
मदघ्न्युपोदका चुञ्चुर्ग्राही तौ पूर्ववत्तथा||११९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఉపోదకా మదనాశినీ| `ఉపోదకా మయాలీ చ సురుంగా పోతకీ స్మృతా'| తౌ తూపోదకాచుంచూ పూర్వవత్ పాలక్యాగుణావిత్యర్థః| తథేతి సముచ్చయే|| 119||
Adhikarana విదారీగుణాః (౧౨౦) · Śloka ౧౨౦
విదారీ వాతపిత్తఘ్నీ మూత్రలా స్వాదు శీతలా| జీవనీ బృంహణీ కంఠ్యా గుర్వీ వృష్యా రసాయనీ||120||
विदारी वातपित्तघ्नी मूत्रला स्वादु शीतला| जीवनी बृंहणी कण्ठ्या गुर्वी वृष्या रसायनी||१२०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
విదారీ వాతపిత్తనాశనీ మూత్రలా మధురా శీతవీర్యా చ| విదారీ శృగాలికా|| 120||
Adhikarana జీవంతీగుణాః (౧౨౧) · Śloka ౧౨౧
చక్షుష్యా సర్వదోషఘ్నీ జీవంతీ మధురా హిమా| శాకానాం ప్రవరా న్యూనా ద్వితీయా కించిదేవ తు||121||
चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती मधुरा हिमा| शाकानां प्रवरा न्यूना द्वितीया किञ्चिदेव तु||१२१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
జీవంతీశాకం జీవనత్వాదిగుణయుక్తం| యా జీవంతీ మధురా సా శీతవీర్యా ఏవంగుణా శాకానాం చ శ్రేష్ఠా| ద్వితీయా అమధురా సా ఏభిరేవ గుణైః కించిన్యూనా భవతి|| 121||
Adhikarana భండ్యాదిత్రయగుణాః (౧౨౨) · Śloka ౧౨౨
వాతపిత్తహరా భండీ పర్వణీ పర్వపుష్పికా||122||
वातपित्तहरा भण्डी पर्वणी पर्वपुष्पिका||१२२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
భండ్యాదిత్రయం వాతపిత్తహరం| భండీ మంజిష్ఠా| పర్వపుష్పీ నాగదంతీ|| 122||
Adhikarana కూష్మాండాదీనాం సామాన్యగుణాః (౧౨౩) · Śloka ౧౨౩
కూష్మాండతుంబకాలింగకర్కారూర్వారుతిండిశం| తథా త్రపుసచీనాకచిర్భిటం కఫవాతకృత్| భేదీ విష్టంభ్యభిష్యంది స్వాదుపాకరసం గురు||123||
कूष्माण्डतुम्बकालिङ्गकर्कारूर्वारुतिण्डिशम्| तथा त्रपुसचीनाकचिर्भिटं कफवातकृत्| भेदी विष्टम्भ्यभिष्यन्दि स्वादुपाकरसं गुरु||१२३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కూష్మాండాదికం వాతస్లేష్మకరం, భేదనం, విష్టంభకరమభిష్యంది, స్రోతఃస్రావకం, మధురరసవిపాకం, గురు చ| ఉర్వారుః కర్కటికా|| 123||
Adhikarana కూష్మాండగుణాః (౧౨౪) · Śloka ౧౨౪
వల్లీఫలానాం ప్రవరం కూష్మాండం వాతపితాజిత్| బస్తిశుద్ధికరం వృష్యం||124||
वल्लीफलानां प्रवरं कूष्माण्डं वातपिताजित्| बस्तिशुद्धिकरं वृष्यं||१२४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏతేషాం నిర్ధారయతి- సర్వేషాం వల్లీఫలానాం కూష్మాండం ప్రశస్తం| వాతపిత్తనాశనం బస్తిశోధనం వృష్యంచ|| 124||
Adhikarana త్రపుసగుణాః (౧౨౫) · Śloka ౧౨౫
త్రపుసం త్వతిమూత్రలం||125||
त्रपुसं त्वतिमूत्रलम्||१२५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
త్రపుసం పునరతిమూత్రలం|| 125||
Adhikarana తుంబగుణాః (౧౨౬) · Śloka ౧౨౬
తుంబం రూక్షతరం గ్రాహి||126||
तुम्बं रूक्षतरं ग्राहि||१२६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తుంబమలావు అత్యర్థ రూక్షం సంగ్రహణం చ|| 126||
Adhikarana అవస్థాభేదేన కాలింగాదిగుణాః (౧౨౭) · Śloka ౧౨౭
కాలింగోర్వారుచిర్భిటం| బాలం పిత్తహరం శీతం విద్యాత్ పక్వమథోఽన్యథా| శీర్ణవృంతం తు సక్షారం పిత్తలం కఫవాతజిత్| రోచనం దీపనం హృద్యమష్ఠీలానాహనుల్లఘు||127||
कालिङ्गोर्वारुचिर्भिटम्| बालं पित्तहरं शीतं विद्यात् पक्वमथोऽन्यथा| शीर्णवृन्तं तु सक्षारं पित्तलं कफवातजित्| रोचनं दीपनं हृद्यमष्ठीलानाहनुल्लघु||१२७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కాలింగోర్వారుచిర్భిటం చ బాలమపూర్ణరసాది పిత్తహరం శీతవీర్యం చ| పక్వమతో బాలాద్విపరీతం| శీర్ణవృంతం శీర్ణం వృంతం వల్లీబంధనస్థానం శుష్కం యస్య, యత్పాకమతిక్రమ్య వర్తతే తదీషత్క్షారం, పిత్తకరం, వాతశ్లేష్మనాశనం, రుచికరం, హృద్యం, అష్ఠీలాం ఆనాహం చ నాశయతి, లఘు చ| అష్ఠీలా వక్ష్యమాణలక్షణా (ని0-11)|| 127||
Adhikarana మృణాలాదిగుణాః (౧౨౮) · Śloka ౧౨౮
మృణాలబిసశాలూకశ్రృంగాటకకశేరుకాః| నందీమాషకకేలూటక్రౌంచాదనకలోడ్యకం| సతరూఢం కదంబం చ రూక్షం గ్రాహి హిమం గురు||128||
मृणालबिसशालूकश्रृङ्गाटककशेरुकाः| नन्दीमाषककेलूटक्रौञ्चादनकलोड्यकम्| सतरूढं कदम्बं च रूक्षं ग्राहि हिमं गुरु||१२८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మృణాలాదికం రూక్షం సంగ్రహణం, శీతవీర్యం, గురు చ| మృణాలం బిసాంకురం| శాలూకం పద్మకందం| కశేరుకం ప్రసిద్ధం మధ్యదేశే| క్రౌంచాదనం కాశ్మీరేషు కేబుకమన్యత్ర కనావికం| అనకలోడ్యం హ్రస్వముత్పలం పద్మబీజమన్యే| కదంబః కందవిశేషః|| 128||
Adhikarana కలంబాదిగుణాః (౧౨౯) · Śloka ౧౨౯
కలంబునాలికామాషకఠింజరకుతుంబకం| చిల్లీలట్వాకనిష్పావకురూటకగవేధుకాః| యాతుకా సాలకల్యాణీ శ్రీపర్ణీ పీలుపర్ణికా| కుమారీ జీవలోణీకా యవశాకసువర్చలాః| కుష్మాండనీలినీ స్వర్చా వృకధూమకలక్ష్మణా| ఆలూపాని చ సర్వాణి తథా సూప్యాని రాలకః| జీవంతికంచుంచుపర్ణీప్రపున్నాటకుబేరకం| స్వాదు రూక్షం సలవణం వాతశ్లేష్మకరం గురు| శీతలం సృష్టవిణ్మూత్రం ప్రాయో విష్టభ్య జీర్యతి| స్విన్నం నిష్పీడితరసం స్నేహాఢ్యం నాతిదోషలం||129||
कलम्बुनालिकामाषकठिञ्जरकुतुम्बकम्| चिल्लीलट्वाकनिष्पावकुरूटकगवेधुकाः| यातुका सालकल्याणी श्रीपर्णी पीलुपर्णिका| कुमारी जीवलोणीका यवशाकसुवर्चलाः| कुष्माण्डनीलिनी स्वर्चा वृकधूमकलक्ष्मणा| आलूपानि च सर्वाणि तथा सूप्यानि रालकः| जीवन्तिकञ्चुञ्चुपर्णीप्रपुन्नाटकुबेरकम्| स्वादु रूक्षं सलवणं वातश्लेष्मकरं गुरु| शीतलं सृष्टविण्मूत्रं प्रायो विष्टभ्य जीर्यति| स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं नातिदोषलम्||१२९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కలంబ్వాదికం మధురం, ఈషల్లవణం, రూక్షం, వాతశ్లేష్మకరం, గురు, శీతవీర్యం, మూత్రం పురీషం చ సృజతి బహిఃక్షిపతి| విష్టభ్యైకస్మిన్ జఠరప్రదేశే పిండీభూయ జరాం యాతీతి| ప్రాయోగ్రహణమేతేషాం మధ్యే కేచిన్నైవంస్వరూపా ఇతి జ్ఞాపనార్థం| తేషాం చ పర్యాయా నిఘంటుజ్ఞానాత్ దేశభాపాసంస్కరణాచ్చ కించిత్ జ్ఞాయంతే| కించిత్ ఉచ్యంతే-కలంబుః కాలికా| నాలికా కపోతచరణా| మాషం గాంధారీ, కాశ్మీరేషు శిలః| చిల్లీ తండులీయకవిశేషః| లట్వాకో గుగ్గులుః| నిష్పావో రాజశింబీ| పిలుపర్ణికా మూర్వా| లోణికా కాశ్మీరేషు లోనారా| యవశాకః క్షారపత్రకం, కాశ్మీరేషు కోణీకః| ఆలూపాని బహువిధాని దేశేషూక్తాని| తాని సర్వాణీహ గృహ్యంతే| సూప్యాని ముద్గాదిసస్యపర్ణాని| లక్ష్మణా మధుయష్టీ| జీవంతికో రక్తనాలో వాస్తుకః| ప్రపున్నాటః చక్రమర్దకః| కుబేరకః కటింజరభేదః, కోమీరేతి కేచిత్| ఏతచ్చ సర్వం నిష్పీడితరసం, అతిశయేన బహుస్నేహం చ నాత్యపథ్యం|| 129||
Adhikarana చిల్లీగుణాః (౧౩౦) · Śloka ౧౩౦
లఘుపత్రా తు యా చిల్లీ సా వాస్తుకసమా మతా||130||
लघुपत्रा तु या चिल्ली सा वास्तुकसमा मता||१३०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సూక్ష్మపత్రా జాత్యైవ యా చిల్లీ సా వాస్తుకసమానగుణా|
Adhikarana తక్కారీవరణయోర్గుణాః (౧౩౧) · Śloka ౧౩౧
తక్కారీవరణం స్వాదు సతిక్తం కఫవాతజిత్||131||
तक्कारीवरणं स्वादु सतिक्तं कफवातजित्||१३१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తక్కారీవరణం చ మధురతిక్తం, వాతశ్లేష్మనాశనంచ| తక్కారీ అగ్నిమంథః|| 131||
Adhikarana వర్షాభూకాలశాకానాం గుణాః (౧౩౨) · Śloka ౧౩౨
వర్షాభ్వౌ కాలశాకం చ సక్షారం కటు తిక్తకం| దీపనం భేదనం హంతి గరశోఫకఫానిలాన్||132||
वर्षाभ्वौ कालशाकं च सक्षारं कटु तिक्तकम्| दीपनं भेदनं हन्ति गरशोफकफानिलान्||१३२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వర్షాభ్వౌ పునర్నవే కాలశాకం చ ఈషత్క్షారం, రసే చ కటుకతిక్తం, అగ్నిదీపనం, భేదనం గరాదీంశ్చ నాశయతి|| 132||
Adhikarana చిరిబిల్వాంకురగుణాః (౧౩౩) · Śloka ౧౩౩
దీపనాః కఫవాతఘ్నాశ్చిరిబిల్వాంకురాః సరాః||133||
दीपनाः कफवातघ्नाश्चिरिबिल्वाङ्कुराः सराः||१३३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
చిరిబిల్వాంకురాః అగ్నిదీపనాః వాతశ్లేష్మనాశనాః సరాశ్చ|
Adhikarana ఉరూబూకలాంగల్యోర్గుణాః (౧౩౪) · Śloka ౧౩౪
లఘురుష్ణా సరా తిక్తా సోరుబూకా చ లాంగలీ||134||
लघुरुष्णा सरा तिक्ता सोरुबूका च लाङ्गली||१३४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఉరుబూకం లాంగలీ చ లఘునీ, ఉష్ణవీర్యే, సరే తిక్తే చ| ఊరూబూకం రక్తైరండః| లాంగలీ ఇంద్రపుష్పికా||134||
Adhikarana తిలవేతసయోర్గుణాః (౧౩౫) · Śloka ౧౩౫
వాతలౌ కటుతిక్తామ్లౌ భేదినౌ తిలవేతసౌ||135||
वातलौ कटुतिक्ताम्लौ भेदिनौ तिलवेतसौ||१३५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తిలవేతసపత్రే వాతలే, రసే కటుకతిక్తామ్లే భేదనే చ||135||
Adhikarana పంచాంగులగుణాః (౧౩౬) · Śloka ౧౩౬
తద్వత్పంచాంగులో||136||
तद्वत्पञ्चाङ्गुलो||१३६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తద్వత్తిలవేత్సగుణః పంచాఙులః శుక్లైరండః| తస్య పత్రే శాకత్వం||136||
Adhikarana వంశకరీరగుణాః (౧౩౭) · Śloka ౧౩౭
వంశకరీరాస్తు విదాహినః| వాతపిత్తకరా రూక్షాః కటుపాకాః కఫాపహాః||137||
वंशकरीरास्तु विदाहिनः| वातपित्तकरा रूक्षाः कटुपाकाः कफापहाः||१३७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వంశకరీరాః వంశాంకురాః, విదాహినః, వాతపిత్తకరాః, రూక్షా, విపాకే కటుకాః, కఫనాశనాశ్చ||137||
Adhikarana బిల్వాది శాకత్రయగుణాః (౧౩౮) · Śloka ౧౩౮
బిల్వరాస్నాబలాశాకం వాతఘ్నమతిసారజిత్||138||
बिल्वरास्नाबलाशाकं वातघ्नमतिसारजित्||१३८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
బిల్వాదిశాకత్రయం వాతనాశనమతీసారనాశనం చ||138||
Adhikarana వత్సాదన్యాదిగుణాః (౧౩౯) · Śloka ౧౩౯
వాయుం వత్సాదనీ హన్యాత్ కఫం గండీరచిత్రకౌ||139||
वायुं वत्सादनी हन्यात् कफं गण्डीरचित्रकौ||१३९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వత్సాదనీ వాయుం నాశయాతి| వత్సాదనీ కచేయకః| గండీరచిత్రకశాకౌ కఫం నాశయతః|| 139||
Adhikarana పత్తూరగుణాః (౧౪౦) · Śloka ౧౪౦
పత్తూరో దీపనస్తిక్తః ప్లీహార్శఃకఫవాతజిత్||140||
पत्तूरो दीपनस्तिक्तः प्लीहार्शःकफवातजित्||१४०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పత్తూరో దీపనాదీగుణయుక్తః 'మత్స్యాకక్షకస్తు పత్తూరః పత్రజః ప్రియ ఇత్యపీ|| 140||
Adhikarana కాసమర్దగుణాః (౧౪౧) · Śloka ౧౪౧
క్రిమికాసకఫోత్క్లేదాంకాసమర్దో జయేత్సరః||141||
क्रिमिकासकफोत्क्लेदान्कासमर्दो जयेत्सरः||१४१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కాసమర్దకః సరః, క్రిమ్యాదీంశ్చ నాశయతి| ఉత్క్లేదః స్రోతసాం మాలిన్యేనార్ద్రత్వం|| 141||
Adhikarana కౌసుంభశాకగుణాః (౧౪౨) · Śloka ౧౪౨
రూక్షోష్ణమమ్లం కౌసుంభం గురు పిత్తకరం సరం||142||
रूक्षोष्णमम्लं कौसुम्भं गुरु पित्तकरं सरम्||१४२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కుసుంభశాకం రూక్షం, ఉష్ణవీర్యం, గురు, పిత్తకరం, సరంచ|
Adhikarana సార్షపశాకగుణాః (౧౪౩) · Śloka ౧౪౩
సక్షారం మధురం స్నిగ్ధముష్ణం గురు చ సార్షపం| శాకానామవరం బద్ధవిణ్మూత్రం సర్వదోషకృత్||143||
सक्षारं मधुरं स्निग्धमुष्णं गुरु च सार्षपम्| शाकानामवरं बद्धविण्मूत्रं सर्वदोषकृत्||१४३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సార్షపం శాకం, ఈషత్క్షారగుణయుక్తం, మధురత్వాదియుక్తం, శాకానాం చావరమశ్రేష్ఠం, మూత్రం విశం చ బధ్నాతి, త్రిదోషకరంచ|| 143||
Adhikarana అవస్థాదిభేదేన మూలకగుణాః (౧౪౪) · Śloka ౧౪౪
యద్బాలమవ్యక్తరసం కించిత్క్షారం సతిక్తకం| తన్మూలకం దోషహరం లఘు సోష్ణం నియచ్ఛతి| గుల్మకాసక్షయశ్వాసవ్రణనేత్రగలామయాన్| స్వరాగ్నిసాదోదావర్తపీనసాంశ్చ మహత్పునః| గురూష్ణకటుకం స్వాదు విపాకం సర్వదోషకృత్| గుర్వభిష్యంది చ స్నిగ్ధసిద్ధం తదపి వాతజిత్| వాతశ్లేష్మహరం శుష్కం సర్వమామం తు దోషలం||144||
यद्बालमव्यक्तरसं किञ्चित्क्षारं सतिक्तकम्| तन्मूलकं दोषहरं लघु सोष्णं नियच्छति| गुल्मकासक्षयश्वासव्रणनेत्रगलामयान्| स्वराग्निसादोदावर्तपीनसांश्च महत्पुनः| गुरूष्णकटुकं स्वादु विपाकं सर्वदोषकृत्| गुर्वभिष्यन्दि च स्निग्धसिद्धं तदपि वातजित्| वातश्लेष्महरं शुष्कं सर्वमामं तु दोषलम्||१४४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
బాలం సూక్ష్మం త్రిదోషనాశనం, లఘు, కించిదుష్ణవీర్యం, గుల్మాదీశ్చ నాశయతి| కీదృగ్బాలమిత్యుక్తమత ఆహ- యద్బాలమవ్యక్తరసమస్ఫుటమాధుర్యాది, ఈషత్క్షారం క్షారం జిహ్వాదివైషద్యకృత్, కించిద్వ్యక్తతిక్తత్వంచ| ఏవంవిధం సూక్ష్మం మూలకమేవంగుణయుక్తం| అథం జాతివిశేషః| తథా చ బాలమూలకస్య కందమూలకబీజదేశకాలసంస్థానపరిణతివిశేషాద్భిన్నజాతీయత్వం ప్రసిద్ధమేవ కాశ్మీరేషు| మహత్పునః స్థూలం, మూలకం, గురూష్ణవీర్యం, రసే కటుకం, విపాకే మధురం, త్రిదోషకరంచ| తదేవంగుణయుక్తమపి ఘృతమాసాదినా సిద్ధం గుర్వాభిష్యంది వాతజిచ్చ| శుష్కం చ మహదపి మూలకం వాతశ్లేష్మహరం| సర్వం చ మూలకం బాలంచ మహచ్చ శుష్కం ఆర్ద్రం చామమనగ్నిపక్వం సదోషకృద్దేహస్యాపథ్యత్వాత్| దోషధాత్వాదీనాముత్క్లేశప్రాయపరిణామకరం చ| అగ్నిసిద్ధం తు యథాస్వరూపముక్తం|| 144||
Adhikarana పిండాలుకగుణాః (౧౪౫) · Śloka ౧౪౫
కటూష్ణో వాతకఫహా పిండాలుః పిత్తవర్ధనః||145||
कटूष्णो वातकफहा पिण्डालुः पित्तवर्धनः||१४५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పిండాలుః రసే కటుకః, వీర్యే ఉష్ణః, వాతశ్లేష్మనాశనః పిత్తవర్ధనశ్చ|| 145||
Adhikarana కుఠేరాదిగుణాః (హరితవర్గః) (౧౪౬) · Śloka ౧౪౬
కుఠేరశిగ్రుసురససుముఖాసురిభూస్తృణాః| ధాన్యతుంబురుశైలేయయవానీ శృంగివేరకాః| పర్ణాసో గృంజనోఽజాజీ జీరకం గజపిప్పలీ| ఫణిర్జార్జకజంబీరఖరాహ్వాకాలమాలికాః| దీప్యకః క్షవకద్వీపిబస్తగంధాది బద్ధవిట్| రసే పాకే చ కటుకం దోషోత్క్లేశకరం లఘు| విదాహి రూక్షతీక్ష్ణోష్ణం దృక్శుక్రక్రిమినాశనం| వర్గో హరితకాఖ్యోఽయముపదంశేషు యుజ్యతే| వాసనో వ్యంజనానాం చ హృద్యో దీపనరోచనః||146||
कुठेरशिग्रुसुरससुमुखासुरिभूस्तृणाः| धान्यतुम्बुरुशैलेययवानी शृङ्गिवेरकाः| पर्णासो गृञ्जनोऽजाजी जीरकं गजपिप्पली| फणिर्जार्जकजम्बीरखराह्वाकालमालिकाः| दीप्यकः क्षवकद्वीपिबस्तगन्धादि बद्धविट्| रसे पाके च कटुकं दोषोत्क्लेशकरं लघु| विदाहि रूक्षतीक्ष्णोष्णं दृक्शुक्रक्रिमिनाशनम्| वर्गो हरितकाख्योऽयमुपदंशेषु युज्यते| वासनो व्यञ्जनानां च हृद्यो दीपनरोचनः||१४६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కుఠేరాదికం బస్తగంధాంతం హరిత ఏవోపయోగాద్ధరితవర్గ ఏవోచ్యతే| ఆదిగ్రహణాదన్యేషామేవం రసాదియుక్తానామేవంయోగవతాం గ్రహణం| అస్య చానగ్నిపక్వస్యోపయోగే గుణవిశేషప్రాదుర్భావః| కుఠేరాదికం హరితకం విశం పురీషం బధ్నాతి గ్రథయతి| రసే విపాకే చ కటుకం| దోషాన్ వాతాదీనుత్క్లేశయతి, యత్కించిత్కోపయన్ స్థానాచ్చాలయతి తదుత్క్లేశకరం| లఘు, విదాహి, రూక్షం, ఉష్ణవీర్యం, తీక్ష్ణం, దృగాదినాశనం చ| అయం చ కుఠేరాదిర్యో హరితకాఖ్యో వర్గ ఉపదంశేషు యుజ్యతే| ఉపదంశో యేన సహాన్నం భోక్తుం యుజ్యతే| వ్యంజనానాం చ నానావిధానాం భోజనోపయోగినాం వాసనః సౌగంధ్యాదికరః, హృద్యోఽగ్నిదీపనో రోచనశ్చ| కుఠేరకః వైకుంఠకః| శిగ్రుః సౌభాంజనం| సుముఖః కటుపత్రకః| ఆసురీ రాజికా| ఫణిర్జకః ఫణీ| అర్జకః జాత్యా సూక్ష్మపత్రః| జంబీరః ఖరపత్రః, కాశ్మీరేషు తుంబురుః| ఖరాహ్వా హస్తిమయూరకః| కాలమాలః కృష్ణకుఠేరకం| దీప్యకః అజమోదః|| 146||
Adhikarana సురససుముఖధానకానాం గుణాః (౧౪౭) · Śloka ౧౪౭
హిధ్మాకాసవిషశ్వాసపార్శ్వరుక్పూతిగంధహా| సురసః సుముఖః శోఫగంధహా ధానకా పునః| కషాయతిక్తమధురా మూత్రలా న చ పిత్తకృత్||147||
हिध्माकासविषश्वासपार्श्वरुक्पूतिगन्धहा| सुरसः सुमुखः शोफगन्धहा धानका पुनः| कषायतिक्तमधुरा मूत्रला न च पित्तकृत्||१४७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సురసస్తు హిధ్మాదీన్నాశయతి| సుముఖః శ్వయథుదుర్గంధౌ నాశయతి| ధానకా రసే కషాయతిక్తమధురా, మూత్రకరీ పిత్తంచ న కరోతి|
Adhikarana ఖరాహ్వచిత్రకయోర్గుణాః (౧౪౮) · Śloka ౧౪౮
ఖరాహ్వా బస్తిశూలఘ్నీ చిత్రకో దీపనః పరం||148||
खराह्वा बस्तिशूलघ्नी चित्रको दीपनः परम्||१४८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఖరాహ్వా బస్తిశూలం నాశయతి| చిత్రకోఽత్యర్థమగ్నిదీపనః|
Adhikarana లశునగుణాః (౧౪౯) · Śloka ౧౪౯
పత్రే సక్షారమధురో మధ్యే మధురపిచ్ఛిలః| తీక్ష్ణోష్ణో లశునః కందే కటుపాకరసః సరః| హృద్యః కేశ్యః గురుర్బృష్యః స్నిగ్ధో రోచనదీపనః| భగ్నసంధానకృద్ బల్యో రక్తపిత్తప్రదూషణః| కిలాసకుష్ఠగుల్మార్శీమేహక్రిమికఫానిలాన్| సహిధ్మాపీనసశ్వాసకాసాన్ హంతి రసాయనం||149||
पत्रे सक्षारमधुरो मध्ये मधुरपिच्छिलः| तीक्ष्णोष्णो लशुनः कन्दे कटुपाकरसः सरः| हृद्यः केश्यः गुरुर्बृष्यः स्निग्धो रोचनदीपनः| भग्नसन्धानकृद् बल्यो रक्तपित्तप्रदूषणः| किलासकुष्ठगुल्मार्शीमेहक्रिमिकफानिलान्| सहिध्मापीनसश्वासकासान् हन्ति रसायनम्||१४९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
లశునః పత్రే ఈషత్క్షారో, మధురరసశ్చ| మధ్యే పత్రాత్కఠినే భాగే మధురరసః పిచ్ఛిలశ్చ| కందే మూలే తీక్ష్ణోష్ణవీర్యో, రసే విపాకే చ కటుకః, సరో హృద్యః కేశ్యత్వాదిగుణయుక్తః, కిలాసాదీంశ్చ నాశయతి| కిలాసః శ్విత్రః| రసాయనమివ రసాయనం దేహహితం|
Adhikarana పలాండుగుణాః (౧౫౦) · Śloka ౧౫౦
పలాండుస్తద్గుణైర్న్యూనో విపాకే మధురస్తు సః| కఫం కరోతి నో పిత్తం కేవలానిలనాశనః||150||
पलाण्डुस्तद्गुणैर्न्यूनो विपाके मधुरस्तु सः| कफं करोति नो पित्तं केवलानिलनाशनः||१५०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పలాండుస్తద్గుణైర్లశునగుణైర్న్యూనః హీనః విపాకే తు మధురం కరోతి పిత్తం న కరోతీతి సంబంధః| న కరోతీతి పిత్తం న వినాశయతీతి తాత్పర్యార్థః| వాతం చ కేవలమన్యదోషాసంసృష్టం నాశయతి|| 150||
Adhikarana సూరణభూకందయోర్గుణాః (౧౫౧) · Śloka ౧౫౧
దీపనః సూరణో రూచ్యః కఫఘ్నో విశదో లఘుః| విశేషాదర్శసాం పథ్యో భూకందస్త్వతిదోషలః||151||
दीपनः सूरणो रूच्यः कफघ्नो विशदो लघुः| विशेषादर्शसां पथ्यो भूकन्दस्त्वतिदोषलः||१५१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సూరణోఽగ్నిదీప్తిరుచికరః, శ్లేష్మనాశనో విశదో లఘుః, అర్శసామతిపథ్యశ్చ| భూకందోఽత్యర్థం త్రిదోషకరః| స చ ప్రసిద్ధః|| 151||
Adhikarana శాకానాం పత్రపుష్పాదిక్రమేణ యథోత్తరం గురుత్వం (౧౫౨) · Śloka ౧౫౨
పత్రే పుష్పే ఫలే నాలే కందే చ గురుతా క్రమాత్||152||
पत्रे पुष्पे फले नाले कन्दे च गुरुता क्रमात्||१५२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పత్రాదీనాంచ శాకహరితకయోగ్యక్రమాద్యథోత్తరం గురుత్వం| పత్రశాకం తావత్ప్రథమమనపేక్ష్య గురు, తతః పుష్పశాకం, తతః ఫలశాకం, తతో నాలశాకం, తతశ్చ కందశాకం ఇత్యేవం హరితకేషు గురుత్వం విజ్ఞేయం| అత్రాప్యుత్సర్గాపవాదోపృబంహకవచనాదికం చింత్యం| అత్ర శాకానాం హరితకానాం చ యేషాం నామాని నోక్తాని తేషాం దేశభాషాదివిద్భ్యోఽధిగమ్యాపభ్రంశసంస్కారాదుపయోగవిశేషాచ్చ జ్ఞాతవ్యాని|| 152||
Adhikarana వరావరశాకం (౧౫౩) · Śloka ౧౫౩
వరా శాకేషు జీవంతీ సార్షపాస్త్వవరాః పరం||153||
वरा शाकेषु जीवन्ती सार्षपास्त्ववराः परम्||१५३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సుబోధం| ఇతి శాకవర్గః|| 153||
Adhikarana (౬) ఫలవర్గః ద్రాక్షాగుణాః (౧౫౪) · Śloka ౧౫౪
ద్రాక్షా ఫలోత్తమా వృష్యా చక్షుష్యా సృష్టమూత్రవిట్| స్వాదు పాకరసా స్నిగ్ధా సకషాయా హిమా గురుః| నిహంత్యనిలపిత్తాస్రతిక్తాస్యత్వమదాత్యయాన్| తృష్ణాకాసజ్వరశ్వాసస్వరభేదక్షతక్షయాన్||154||
द्राक्षा फलोत्तमा वृष्या चक्षुष्या सृष्टमूत्रविट्| स्वादु पाकरसा स्निग्धा सकषाया हिमा गुरुः| निहन्त्यनिलपित्तास्रतिक्तास्यत्वमदात्ययान्| तृष्णाकासज्वरश्वासस्वरभेदक्षतक्षयान्||१५४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఫలాన్యుచ్యంతే| తేషాం చ ద్రాక్షా శ్రేష్ఠా| అతః సైవాదౌ గృహ్యతే| ద్రాక్షా సర్వఫలానాముత్తమా, వృష్యత్వాదిగుణయుక్తా, లఘుః, అనిలపిత్తాదీంశ్చ నాశయతి| సకషాయా మాధుర్యాత్స్వల్పం కషాయత్వం తత్రాస్తీత్యర్థః|| 154||
Adhikarana దాడిమగుణాః (౧౫౫) · Śloka ౧౫౫
ఉద్రిక్తపిత్తాంజయతి త్రిదోషాన్ స్వాదు దాడిమం| పిత్తావిరోధి నాత్యుష్ణమమ్లం వాతకఫాపహం| సర్వం హృద్యం లఘుః స్నిగ్ధం గ్రాహి రోచనదీపనం||155||
उद्रिक्तपित्ताञ्जयति त्रिदोषान् स्वादु दाडिमम्| पित्ताविरोधि नात्युष्णमम्लं वातकफापहम्| सर्वं हृद्यं लघुः स्निग्धं ग्राहि रोचनदीपनम्||१५५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స్వాదు మధురం దాడిమమధికపిత్తం సన్నిపాతం నాశయతి| అమ్లం దాడిమం న పిత్తే విరుద్ధం, నాతి చోష్ణవీర్యం, వాతశ్లేష్మనాశనం చ| సర్వం దాడిమం మధురమమ్లం మధురామ్లం చ హృద్యత్వాదిగుణయుక్తం|
Adhikarana కదల్యాదిఫలానాం సామాన్యగుణాః (౧౫౬) · Śloka ౧౫౬
మోచఖర్జూరపనసనాలికేరపరుషకం| ఆమ్రాతతాలకాశ్మర్యరాజాదనమధూకజం| సౌవీరబదరాంకోలఫల్గుశ్లేష్మాతకోద్భవం| వాతామాభిషుకాక్షోడముకూలకనికోచకం| ఉరుమాణం ప్రియాలం చ బృంహణం గురుశీతలం| దాహక్షతక్షయహరం రక్తపిత్తప్రసాదనం| స్వాదు పాకరసం స్నిగ్ధం విష్టంభి కఫశుక్రకృత్||156||
मोचखर्जूरपनसनालिकेरपरुषकम्| आम्राततालकाश्मर्यराजादनमधूकजम्| सौवीरबदराङ्कोलफल्गुश्लेष्मातकोद्भवम्| वातामाभिषुकाक्षोडमुकूलकनिकोचकम्| उरुमाणं प्रियालं च बृंहणं गुरुशीतलम्| दाहक्षतक्षयहरं रक्तपित्तप्रसादनम्| स्वादु पाकरसं स्निग्धं विष्टम्भि कफशुक्रकृत्||१५६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మోచాది ప్రియాలాంతం బృంహణత్వాదిగుణయుక్తం| మోచం కదలీఫలం| ఆమ్రాతకం పీతనకం| రాజాదనం వానరప్రియం| సౌవీరం కర్ణీకబదరం| క్షతః ఉరఃక్షతః| క్షయో ధాతుక్షయః|| 156||
Adhikarana నాలికేరగుణాః,కదలీఫలగుణాః,రాజాదనఫలగుణాః (౧౫౭) · Śloka ౧౫౭
నాలికేరం గురు స్నిగ్ధం పిత్తఘ్నం స్వాదు శీతలం| బలమాంసకరం హృద్యం బృంహణం బస్తిశోధనం| మోచం స్వాదురసం ప్రోక్తం కషాయం నాతిశీతలం| రక్తపిత్తహరం వృష్యం రుచ్యం శ్లేష్మకరం గురు| స్నిగ్ధం స్వాదు కషాయం చ రాజాదనఫలం గురు||157||
नालिकेरं गुरु स्निग्धं पित्तघ्नं स्वादु शीतलम्| बलमांसकरं हृद्यं बृंहणं बस्तिशोधनम्| मोचं स्वादुरसं प्रोक्तं कषायं नातिशीतलम्| रक्तपित्तहरं वृष्यं रुच्यं श्लेष्मकरं गुरु| स्निग्धं स्वादु कषायं च राजादनफलं गुरु||१५७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సుబోధం|| 157||
Adhikarana తాలఫలకాశ్మరీఫలగుణాః (౧౫౮) · Śloka ౧౫౮
ఫలం తు పిత్తలం తాలం సరం కాశ్మర్యజం హిమం| శకృన్మూత్రవిబంధఘ్నం కేశ్యం మేధ్యం రసాయనం||158||
फलं तु पित्तलं तालं सरं काश्मर्यजं हिमम्| शकृन्मूत्रविबन्धघ्नं केश्यं मेध्यं रसायनम्||१५८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తాలం ఫలం పిత్తలం సరం చ| కాశ్మర్యజం హిమాదిగుణం|
Adhikarana మధూరకబదరఫలయోర్గుణాః (౧౫౯) · Śloka ౧౫౯
మధూకజమహృద్యం తు బదరం సరణాత్మకం||159||
मधूकजमहृद्यं तु बदरं सरणात्मकम्||१५९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మధూకఫలమహృద్యం| బదరం సరణశీలం|| 159||
Adhikarana వాతామాదిగుణాః (౧౬౦) · Śloka ౧౬౦
వాతామాద్యుష్ణవీర్యం తు కఫపిత్తకరం సరం||160||
वातामाद्युष्णवीर्यं तु कफपित्तकरं सरम्||१६०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వాతామాదీనాం గుణవిశేషప్రదర్శనపరం నిర్ద్ధారణం| వాతామాదికం పిత్తశ్లేష్మకరమత్యర్థముష్ణం చ వాతహరం స్నిగ్ధం చ|| 160||
Adhikarana ప్రియాలగుణాః (౧౬౧) · Śloka ౧౬౧
పరం వాతహరం స్నిగ్ధమనుష్ణం తు ప్రియాలజం||161||
परं वातहरं स्निग्धमनुष्णं तु प्रियालजम्||१६१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ప్రియాలఫలస్య శీతవీర్యత్వాపవాదోష్ణత్వశంకాయామిదముచ్యతే- అనుష్ణమితి|| 161||
Adhikarana ప్రియాలమజ్జకోలమజ్జయోర్గుణాః (౧౬౨) · Śloka ౧౬౨
ప్రియాలమజ్జా మధురో వృష్యః పిత్తానిలాపహః| కోలమజ్జా గుణైస్తద్వత్తృట్ఛర్దిః కాసజిచ్చ సః||162||
प्रियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः| कोलमज्जा गुणैस्तद्वत्तृट्छर्दिः कासजिच्च सः||१६२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ప్రియాలమజ్జా ప్రియాలబీజం| తచ్చ మధురత్వాదిగుణయుక్తం| బదరమజ్జా గుణైస్తద్వత్ ప్రియాలమజ్జవత్| బదరస్య తు విశేషః తృడాదినాశకత్వం|| 162||
Adhikarana తిందుకాదీనాం సామాన్యగుణాః (౧౬౩) · Śloka ౧౬౩
తిందుకాశ్మంతకాసీనఫలినీ బింబితోదనం| టంకాశ్వకర్ణబకులగాంగేరుధవధన్వనం| శ్వేతపాకకపిత్థాని సించతీ భవ్యజాంబవం| క్షీరివృక్షభవం బీజం పౌష్కరం కఫపిత్తజిత్| కషాయమధురం రూక్షం శీతలం గురు లేఖనం| విబంధాధ్మానజననం స్తంభనం వాతకోపనం||163||
तिन्दुकाश्मन्तकासीनफलिनी बिम्बितोदनम्| टङ्काश्वकर्णबकुलगाङ्गेरुधवधन्वनम्| श्वेतपाककपित्थानि सिञ्चती भव्यजाम्बवम्| क्षीरिवृक्षभवं बीजं पौष्करं कफपित्तजित्| कषायमधुरं रूक्षं शीतलं गुरु लेखनम्| विबन्धाध्मानजननं स्तम्भनं वातकोपनम्||१६३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తిందుకాది పుష్కరబీజాంతం కఫపిత్తజిత్వాదిగుణయుక్తం| సించతీ కాశ్మీరేషు వృక్షబదరీ| సా చ మధురా| పుష్కరబీజస్యానగ్నిపక్వస్యోపయోగే ఫలగుణత్వం| క్షీరివృక్షా యే శస్త్రాదిక్షతాః క్షీరం స్రవంతి| విబంధః స్రోతోభిర్దోషాదీనామవహనం|| 163||
Adhikarana కపిత్థగుణాః (౧౬౪) · Śloka ౧౬౪
కపిత్థమామం కంఠఘ్నం కషాయామ్లం త్రిదోషకృత్| పక్వం రుచ్యం కషాయామ్లం స్వాదు హిధ్మావమిప్రణుత్| దోషఘ్నం షాడవారిష్టరాగయుక్తిషు పూజితం| విషఘ్నముభయం గ్రాహి కపిత్థాన్యేవమాదిశేత్||164||
कपित्थमामं कण्ठघ्नं कषायाम्लं त्रिदोषकृत्| पक्वं रुच्यं कषायाम्लं स्वादु हिध्मावमिप्रणुत्| दोषघ्नं षाडवारिष्टरागयुक्तिषु पूजितम्| विषघ्नमुभयं ग्राहि कपित्थान्येवमादिशेत्||१६४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కపిత్థమామమపక్వం స్వరనాశనం, రసే కషాయామ్లం, త్రిదోషకరం చ| పక్వం రుచికరం, రసే చ కషాయామ్లం, మధురం హిధ్మాచ్ఛర్దినాశనం, త్రిదోషఘ్నం, షాడవాదియోజనాసు చ పూజితం| ఉభయమామం పక్వం చ విషనాశనం సంగ్రహణం చ| ఏవం కపిత్థాన్యాదిశేత్| రసవిశేషేణ నానావిధాని కపిత్థాని సంభవంతి| తాన్యనయా దిశా కల్పయేదిత్యర్థః| తేన కషాయామ్లం సదైవామకపిత్థగుణం, మాధుర్యానువిద్ధం తథైవ పక్వగుణమితి|| 164||
Adhikarana సించితికాఫలగుణాః (౧౬౫) · Śloka ౧౬౫
బృంహణం వాతపిత్తఘ్నం స్నిగ్ధం సించితికాఫలం||165||
बृंहणं वातपित्तघ्नं स्निग्धं सिञ्चितिकाफलम्||१६५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సించితికాఫలం బృంహణత్వాదిగుణయుక్తం|| 165||
Adhikarana భవ్యజాంబవక్షీరివృక్షఫలగుణాః (౧౬౬) · Śloka ౧౬౬
భవ్యం విశదమమ్లంచ జాంబవం త్వతివాతలం| విష్టంభకృదకంఠ్యం చ సామ్లంతు క్షీరివృక్షజం||166||
भव्यं विशदमम्लञ्च जाम्बवं त्वतिवातलम्| विष्टम्भकृदकण्ठ्यं च साम्लन्तु क्षीरिवृक्षजम्||१६६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
భవ్యమమ్లం సవిశదం చ| జాంబవమతివాతకరం, విష్టంభకరం స్వరఘ్నం చ, క్షీరివృక్షఫలం సామ్లమీషదమ్లం|| 166||
Adhikarana అక్షకీఫలగుణాః (౧౬౭) · Śloka ౧౬౭
పిత్తశ్లేష్మఘ్నమమ్లం చ వాతలం చాక్షకీఫలం||167||
पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षकीफलम्||१६७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అక్షకీఫలం పిత్తశ్లేష్మనాశనం అమ్లరసం, వాతలం చ|
Adhikarana ఆమ్రగుణాఃసహకారరసగుణాః (౧౬౮) · Śloka ౧౬౮
బాలం కషాయకట్వమ్లం రూక్షం వాతాస్రపిత్తకృత్| సంపూర్ణమామ్రమమ్లం తు రక్తపిత్తకఫప్రదం| స్వాదు సామ్లం గురు స్నిగ్ధం మారుతఘ్నమపిత్తలం| హృద్యం పర్యాగతం శ్లేష్మమాంసశుక్రబలప్రదం| సహకారరసో హృద్యః సురభిః స్నిగ్ధరోచనః| దీపనః పిత్తవాతఘ్నః శుక్రశోణితశుద్ధికృత్||168||
बालं कषायकट्वम्लं रूक्षं वातास्रपित्तकृत्| सम्पूर्णमाम्रमम्लं तु रक्तपित्तकफप्रदम्| स्वादु साम्लं गुरु स्निग्धं मारुतघ्नमपित्तलम्| हृद्यं पर्यागतं श्लेष्ममांसशुक्रबलप्रदम्| सहकाररसो हृद्यः सुरभिः स्निग्धरोचनः| दीपनः पित्तवातघ्नः शुक्रशोणितशुद्धिकृत्||१६८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఆమ్రం చూతం బాలమసంపూర్ణస్వరూపం రసే కషాయకటుకామ్లం, రూక్షం, వాతాస్రపిత్తకరం చ| పర్యాగతమతిక్రాంతపాకం స్వాదు సామ్లం మధురామ్లరసం, గురు, స్నిగ్ధం, వాతం నాశయతి, పిత్తం చ న కరోతి, హృద్యం, శ్లేష్మాదికరం చ| సహకారాఖ్యాద్రస ఆమ్రాదేవ నిష్కాస్యతే| అతోఽత్రోచ్యతే| సహకారరసో హృద్యత్వాదిగుణయుక్తః|| 168||
Adhikarana లవలీఫలగుణాః (౧౬౯) · Śloka ౧౬౯
కషాయం రోచనం హృద్యం వాతలం లవలీఫలం||169||
कषायं रोचनं हृद्यं वातलं लवलीफलम्||१६९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
లవలీఫలం కషాయరసం రోచనత్వాదిగుణయుక్తం|| 169||
Adhikarana బిల్వగుణాః (౧౭౦) · Śloka ౧౭౦
గుర్వగ్నిసాదకృద్బిల్వం దోషలం పూతిమారుతం| పక్వం బాలం పునస్తీక్ష్ణం పిత్తలం లఘుదీపనం| వాతశ్లేష్మఘ్నముష్ణం చ స్నిగ్ధం గ్రాహ్యుభయం పరం||170||
गुर्वग्निसादकृद्बिल्वं दोषलं पूतिमारुतम्| पक्वं बालं पुनस्तीक्ष्णं पित्तलं लघुदीपनम्| वातश्लेष्मघ्नमुष्णं च स्निग्धं ग्राह्युभयं परम्||१७०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
బిల్వం గురు, అగ్నిసాదకరం, త్రిదోషకరం, పూతిమారుతం చ| పూతిగుణం దుర్గంధకరం చ మారుతముద్గారాదౌ కరోతీత్యేవంగుణం పక్వం బిల్వం| బాలం పునరపక్వం తీక్ష్ణత్వాదిగుణయుక్తం| ఉభయం బాలం పక్వం చ స్నిగ్ధం పరమత్యర్థం చ సంగ్రహణం|| 170||
Adhikarana వృక్షామ్లకోశామ్రయోర్గుణాః (౧౭౧) · Śloka ౧౭౧
వృక్షామ్లం గ్రాహి రూక్షోష్ణం లఘు దీపనరోచనం| వాతశ్లేష్మహరం కించిదూనం కోశామ్లజం తతః||171||
वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं लघु दीपनरोचनम्| वातश्लेष्महरं किञ्चिदूनं कोशाम्लजं ततः||१७१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వృక్షామ్లం తింతిణీకం సంగ్రహణత్వాదిగుణయుక్తం|కోశామ్రజం ఫలం తథావృక్షామ్లగుణైఃకించిదూనం||171||
Adhikarana కరంజఫలగుణాః (౧౭౨) · Śloka ౧౭౨
ఫలం కరంజం విష్టంభి పిత్తశ్లేష్మావిరోధి చ||172||
फलं करञ्जं विष्टम्भि पित्तश्लेष्माविरोधि च||१७२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కరంజఫలం విష్టంభి, పిత్తశ్లేష్మణి చ న విరుద్ధం|| 172||
Adhikarana శమీఫలగుణాః (౧౭౩) · Śloka ౧౭౩
గురూష్ణమధురం రూక్షం కేశఘ్నం చ శమీఫలం||173||
गुरूष्णमधुरं रूक्षं केशघ्नं च शमीफलम्||१७३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శమీఫలం మధురం, రూక్షం, కేశఘ్నం, గురూష్ణవీర్యం చ|| 173||
Adhikarana పీలుఫలగుణాః (౧౭౪) · Śloka ౧౭౪
కటుపాకరసం పీలు తీక్ష్ణోష్ణం భేది పిత్తలం| క్రిమి గుల్మోదరగరప్లీహార్శః కఫవాతజిత్| సతిక్తం స్వాదు యత్పీలు నాత్యుష్ణం తత్త్రిదోషజిత్||174||
कटुपाकरसं पीलु तीक्ष्णोष्णं भेदि पित्तलम्| क्रिमि गुल्मोदरगरप्लीहार्शः कफवातजित्| सतिक्तं स्वादु यत्पीलु नात्युष्णं तत्त्रिदोषजित्||१७४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పీలుఫలం పాకే రసే చ కటుకం, తీక్ష్ణత్వాదిగుణయుక్తం, క్రిమ్యాదీన్నాశయతి| మధురమీషత్తిక్తం చ జాత్యా యత్ పీలు తత్ నాత్యుష్ణవీర్యం, త్రిదోషఘ్నం చ|| 174||
Adhikarana నీపాదిఫలానాం గుణాః (౧౭౫) · Śloka ౧౭౫
నీపం శతాక్షికం ప్రాచీనాగరం తృణశూల్యజం| అస్మాదల్పాంతరగుణమేంగుదం సవికంకతం||175||
नीपं शताक्षिकं प्राचीनागरं तृणशूल्यजम्| अस्मादल्पान्तरगुणमेङ्गुदं सविकङ्कतम्||१७५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నీపాదివికంకతాంతం ఫలమస్మాత్ సతిక్తస్వాదుపీలుతోఽల్పాంతరగుణం స్తోకగుణమిత్యర్థః| నీపో ధూలికదంబః ప్రాచీనాగరకమామలకసదృశం కృష్ణలోహితం|| 175||
Adhikarana మాతులుంగగుణాః (౧౭౬) · Śloka ౧౭౬
త్వక్తిక్తకటుకా స్నిగ్ధా మాతులుంగస్య వాతజిత్| బృంహణం మధురం మాంసం వాతపిత్తహరం గురు| లఘు తత్కేసరం కాసశ్వాసహిధ్మామదాత్యయాన్| అస్యశోషానిలశ్లేష్మవిబంధచ్ఛర్ద్యరోచకాన్| గుల్మోదరార్శఃశూలాని మందాగ్నిత్వం చ నాశయేత్||176||
त्वक्तिक्तकटुका स्निग्धा मातुलुङ्गस्य वातजित्| बृंहणं मधुरं मांसं वातपित्तहरं गुरु| लघु तत्केसरं कासश्वासहिध्मामदात्ययान्| अस्यशोषानिलश्लेष्मविबन्धच्छर्द्यरोचकान्| गुल्मोदरार्शःशूलानि मन्दाग्नित्वं च नाशयेत्||१७६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మాతుల్తంగఫలస్య త్వక్ రసే తిక్తకటుకా, స్నిగ్ధా వాతనాశినీ చ| మాంసం త్వచోఽంతః బృంహణం, మధురం, వాతపిత్తహరం గురు చ| తస్య మాతులుంగస్య కేసరమంతర్మాంసభవం లఘు కాసాదీంశ్చ నాశయతి (సు0సూ0-46/149-152)|| 176||
Adhikarana భల్లాతకగుణాః (౧౭౭) · Śloka ౧౭౭
భల్లాతకస్య త్వఙ్మాంస బృంహణం స్వాదు శీతలం| తదస్థ్యగ్నిసమం మేధ్యం కఫవాతహరం పరం||177||
भल्लातकस्य त्वङ्मांस बृंहणं स्वादु शीतलम्| तदस्थ्यग्निसमं मेध्यं कफवातहरं परम्||१७७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
భల్లాతకస్య త్వక్, మాంసం చ బృంహణత్వాదిగుణయుక్తం| తస్య చాస్థి తైక్ష్ణ్యేనాగ్నిసమం, మేధాయై హితమత్యర్థం వాతశ్లేష్మహరం|| 177||
Adhikarana పారావతారుకయోర్గుణాః (౧౭౮) · Śloka ౧౭౮
స్వాద్వమ్లం శీతముష్ణంచ ద్విధా పారావతం గురు| రుచ్యమత్యగ్నిశమనం రుచ్యం మధురమారుకం| పక్వమాశు జరాం యాతి నాత్యుష్ణం గురు దోషలం||178||
स्वाद्वम्लं शीतमुष्णञ्च द्विधा पारावतं गुरु| रुच्यमत्यग्निशमनं रुच्यं मधुरमारुकम्| पक्वमाशु जरां याति नात्युष्णं गुरु दोषलम्||१७८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పారావతం ద్విధా ద్విప్రకారం మధురమమ్లం చ| యథాసంఖ్యేన మధురం శీతవీర్యమమ్లముష్ణవీర్యం| ఉభయమపి గురు, రుచికరమత్యగ్నిశమనంచ మధురమారుకం రుచికరం| పక్వం చ సత్ సుజరం, కించిదుష్ణవీర్యం, కించిద్ గురు కించిద్దోషలం చ| దోషలమపథ్యం| ఆరుకం వీరసేనంచ వీరా చీనారుకం తథా| విద్యాజ్జాతివిశేషేణ తచ్చతుర్విధమారుకం|| 178||
Adhikarana ఆర్ద్రద్రాక్షాదిగుణాః (౧౭౯) · Śloka ౧౭౯
ద్రాక్షాపరూషకం చార్ద్రమమ్లం పిత్తకఫప్రదం| గురూష్ణవీర్యం వాతఘ్నం సరం సకరమర్దకం||179||
द्राक्षापरूषकं चार्द्रमम्लं पित्तकफप्रदम्| गुरूष्णवीर्यं वातघ्नं सरं सकरमर्दकम्||१७९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ద్రాక్షాపరూషకం చార్ద్రపరూషకం కరమర్దకం చామ్లం సత్ పిత్తశ్లేష్మకరం గురుత్వాదిగుణయుక్తం చ| కరమర్దకం సుషేణం|| 179||
Adhikarana కోలాదిగుణాః (౧౮౦) · Śloka ౧౮౦
తథామ్లం కోలకర్కంధులికుచామ్రాతకారుకం| ఐరావతం దంతశఠం సత్రుదం మృగతిండకం| నాతిపిత్తకరం పక్వం శుష్కం చ కరమర్దకం||180||
तथाम्लं कोलकर्कन्धुलिकुचाम्रातकारुकम्| ऐरावतं दन्तशठं सत्रुदं मृगतिण्डकम्| नातिपित्तकरं पक्वं शुष्कं च करमर्दकम्||१८०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కోలాదికం మృగతిండాంతమమ్లం సత్తథేత్యమ్లక్షాదివదిత్యర్థః| ఐరావతం నాగరంగం, దంతశఠం జంబీరం, కర్కంధుర్హ్రస్వబదరీ| కరమర్దకం పక్వం శుష్కం చ నాత్యర్థం పిత్తకరం| శుష్కస్య కరమర్దస్య గుణమాహ శుష్కమితి| చకారేణ నాతిపిత్తకరమిత్యాకృష్యతే|| 180||
Adhikarana అమ్లికాంకోలయోర్గుణాః (౧౮౧) · Śloka ౧౮౧
దీపనం భేదనం శుష్కమమ్లికాంకోలయోః ఫలం| తృష్ణాశ్రమక్లమచ్ఛేది లఘ్విష్టం కఫవాతయోః||181||
दीपनं भेदनं शुष्कमम्लिकाङ्कोलयोः फलम्| तृष्णाश्रमक्लमच्छेदि लघ्विष्टं कफवातयोः||१८१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అమ్లికాఫలమంకోలఫలం చ శుష్కం సద్దీపనం, భేదనం, తృష్ణాదినాశనం, కఫవాతయోశ్చ పథ్యం|| 181||
Adhikarana లికుచగుణాః (౧౮౨) · Śloka ౧౮౨
ఫలానామవరం తత్ర లికుచం సర్వదోషకృత్||182||
फलानामवरं तत्र लिकुचं सर्वदोषकृत्||१८२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్వేషాం చ ఫలానామవరమప్రధానం లికుచం త్రిదోషకరంచ|| 182||
Adhikarana సాపవాదః త్యాజ్యధాన్యశాకఫలనిర్దేశః (౧౮౩) · Śloka ౧౮౩
హిమానిలోష్ణదుర్వాతవ్యలలాలాదిదూషితం| జంతుజుష్టం జలే మగ్నమభూమిజమనార్తవం| అన్యధాన్యయుతం హీనవీర్యం జీర్ణతయాఽతి చ| ధాన్యం త్యజేత్తథా శాకం రూక్షసిద్ధమకోమలం| అసంజాతరసం తద్వచ్ఛుష్కం చాన్యత్ర మూలకాత్| ప్రాయేణ ఫలమప్యేవం తథామం బిల్వవర్జితం||183||
हिमानिलोष्णदुर्वातव्यललालादिदूषितम्| जन्तुजुष्टं जले मग्नमभूमिजमनार्तवम्| अन्यधान्ययुतं हीनवीर्यं जीर्णतयाऽति च| धान्यं त्यजेत्तथा शाकं रूक्षसिद्धमकोमलम्| असञ्जातरसं तद्वच्छुष्कं चान्यत्र मूलकात्| प्रायेण फलमप्येवं तथामं बिल्ववर्जितम्||१८३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇత్యన్నస్వరూపవిజ్ఞాననిష్పత్తౌ ధాన్యాదికమన్నం సమాహృత్య హిమానిలేత్యాదినోచ్యతే| ఏవంవిధం ధాన్యం త్యజేత్| హిమాదిదూషితమనిలేనాతివృద్ధేన కేదారస్థం దూషిముష్ణేన చాతపాదినా దుర్వాతేన చ పురోవాతాదినా| తథా వ్యాలానాం సర్పాదీనాం లాలయా దూషితం| ఆదిగ్రహణేన శవకోథాదీనాం గ్రహణం| తథా జంతుభిః క్రిమ్యాదిభిర్జుష్టం సేవితం| జలే మగ్నమాశిఖం| అభూమౌ విపరీతభూమౌ జాతమభూమిజం| యా యస్య ధాన్యస్యోచితా భూమిస్తతోఽన్యా విపరీతా| తథా అనార్తవమప్రాప్తసమయం| యస్మిన్నృతౌ యస్య ధాన్యస్యోత్పత్తిః ప్రసిద్ధా తతోఽన్యస్మిన్నుత్పాదితమిత్యర్థః| తల్లక్షణం చ రసాదీనామపరిపూర్ణత్వేన విజ్ఞేయం| అన్యేన చ విజాతీయేన ధాన్యేన సంయుక్తం కేదారే జాతం| అతిజీర్ణతయా అతిపురాణత్వేన చ హీనవీర్యం నష్టశక్తి| ఏవంవిధం ధాన్యం త్యజేత్| తథా శాకమపి త్యజేత్| కీదృశం రూక్షసిద్ధం రూక్షమేవ సిద్ధం రూక్షసిద్ధం నిఃస్నేహసిద్ధమిత్యర్థః| అథవా రూక్షేణ కాంచికాదినా సిద్ధం రూక్షసిద్ధం| అకోమలం కఠినం| స్వభావతః సంస్కారతో వా| అసంజాతసమపరిపూర్ణస్వరూపమిత్యర్థః| తథా సర్వం శాకం శుష్కం త్యజేత్| మూలకం వర్జయిత్వా| ప్రాయేణ బాహుల్యేన ఫలమప్యేవంవిధం త్యజేత్| ద్రాక్షాదేశ్చ శుష్కస్యాపి ప్రయోగో దృశ్యత ఇతి జ్ఞాపనార్థం ప్రాయోగ్రహణం| తథా ఫలం సర్వమామమప్రాప్తపాకం త్యజేత్| బిల్వం తు వర్జయిత్వా| తస్యామస్యాపి ప్రయోగః| అత్ర యథాయోగం పూర్వవద్యోజ్యం| అత్రాపి ఫలానామప్రసిద్ధానాం చ యేషాం నామాని నోక్తాని తాని నానాదేశకులేభ్యోఽపభ్రంశసంస్కారాదినాధిగంతవ్యాని| ఇతి ఫలవర్గః|| 183||
Adhikarana (౭) మాత్రాదివర్గః ప్రకరణోపసంహారః (౧౮౪) · Śloka ౧౮౪
శకశింబిలపక్వాన్నమాంసశాకఫలాశ్రయైః| వర్గైరన్నైకదేశోఽయం భూయిష్ఠముపయోగవాన్| నిర్దిష్టో రసవీర్యాద్యైర్యథాస్వం కర్మసాధనే||184||
शकशिम्बिलपक्वान्नमांसशाकफलाश्रयैः| वर्गैरन्नैकदेशोऽयं भूयिष्ठमुपयोगवान्| निर्दिष्टो रसवीर्याद्यैर्यथास्वं कर्मसाधने||१८४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శూకాధాన్యాదినామాశ్రయైః షడ్భిర్వర్గైరయమన్నస్యాహారస్యైకదేశః స్తోకమాత్రం నిర్దిష్ట ఇతి సంధేయః| కింభూతోఽన్నైకదేశః? భూయిష్ఠం ప్రాచుర్యేణోపయోగో యస్యాస్తి| కథం నిర్దిష్టః? రసవీర్యవిపాకప్రభావసంస్కారాదిభిః| యథాస్వం కర్మసాధనే యథాత్మీయకార్యకర్తృత్వే|| 184||
Adhikarana మాత్రాదివశాత్ హితాహితస్యాభిమతవస్తునః నిరవశేషేణ గుణకథనం దుశ్శకం (౧౮౫) · Śloka ౧౮౫
న శక్యం విస్తరేణాపి వక్తుం సర్వం తు సర్వథా| హితాహితత్వేఽప్యేకాంతనియమోఽస్మాదనిశ్చితః| మాత్రాయోగక్రియాదేశకాలావస్థాదిభేదతః| తతస్తతో యతో దృష్టాస్తే తే భావాస్తథా తథా||185||
न शक्यं विस्तरेणापि वक्तुं सर्वं तु सर्वथा| हिताहितत्वेऽप्येकान्तनियमोऽस्मादनिश्चितः| मात्रायोगक्रियादेशकालावस्थादिभेदतः| ततस्ततो यतो दृष्टास्ते ते भावास्तथा तथा||१८५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏకదేశః కిమర్థముక్త ఇత్యత ఆహ- న శక్యమిత్యాది| సర్వం వస్తుజాతం సర్వథా సర్వేణ ప్రకారేణాపి వక్తుం న శక్యం| మహతాఽపి గ్రంథసంభారేణ న శక్యం, కిముత సంగ్రహేణేత్యపిశబ్దార్థః| సర్వభావానాం చ శరీర ఇదం హితమిదమహితమితి నియమోఽనిశ్చితః| కస్మాదనిశ్చితః? యతో యస్మాత్తే నానావిధా భావాస్తతో మాత్రాసంయోగక్రియాదేశకాలస్వభావవిషయావస్థాక్రమాదీనాం భేదాస్తథా తథా తేన తేన ప్రకారేణ నానావిధైర్విశేషైర్దృష్టాః| అతోఽనిశ్చితః| తేనైతదుక్తం భవతి- పథ్యమపి మాత్రాదివిశేషాదపథ్యతాం యాతి అపథ్యంచ పథ్యతామితి||185||
Adhikarana మాత్రావిశేషోదాహరణాని (౧౮౬) · Śloka ౧౮౬
మాత్రయా సేవితం మద్యం హంతి రోగాంస్తదుద్భవాన్| నిషేవ్యమాణం తిలశో విషమప్యమృతాయతే| హీనాతిమాత్రమశనం మరున్నిచయకోపనం| భజేతే విషరుపత్వం తుల్యాంశే మధుసర్పిషీ||186||
मात्रया सेवितं मद्यं हन्ति रोगांस्तदुद्भवान्| निषेव्यमाणं तिलशो विषमप्यमृतायते| हीनातिमात्रमशनं मरुन्निचयकोपनम्| भजेते विषरुपत्वं तुल्यांशे मधुसर्पिषी||१८६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మాత్రయా సేవితమిత్యాదినా చైతదేవ సవిస్తరముచ్యతే-మద్యోద్భవాన్ రోగాంస్తదేవ మద్యం విశిష్టయా మాత్రయా పీతం నాశయతి| తథా చ వక్ష్యతి- `హీనమిథ్యాతిపీతేనా(చ0-8) ఇత్యాది| ఇతి మాత్రాకృతో విశేషః| విషం మారణాత్మకమపి తిలమాత్రాభ్యాసేన సేవితమమృతత్వం యాతీతి మాత్రాకృతో విశేషః| హీనమాత్రం స్వల్పం భోజనం మరుతో వాయోః కోపనం| అతిమాత్రం నిచయస్య సన్నిపాతస్య కోపనం| స్వాస్థ్యకరస్యాప్యాహారస్య మాత్రయా విశేషః| మధుసర్పిషీ స్వరూపేణావిరుద్ధే సమమాత్రే విషరూపత్వం భజేతే ఇతి మాత్రాకృతో విశేషః|| 186||
Adhikarana సంయోగవిశేషోదాహరణం (౧౮౭) · Śloka ౧౮౭
క్షారోఽమ్లరససంయోగో మధురీభవతి క్షణాత్| ఉత్తుండకస్యాస్తిందుకేన తిక్తతా మధురాయతే| హింగుర్గైరికసింధూత్థం గంధవర్ణరసాధికం| పూగతాంబూలశంఖేభ్యో గంధవర్ణరసోద్భవః| కోద్రవో హంత్యసృక్పిత్తం కరోత్యేవ విదాహిభిః| కుష్ఠం తత్కార్యపి తిలో హంతి భల్లాతకైః సహ| గుడః కర్తాగ్నిసాదస్య స హినస్త్యభయాదిభిః| తృష్యత్యగ్నేః సమదనం సర్పిరప్యుపదిశ్యతే| జీవనీయమపి క్షీరం విషలేశేన మృత్యవే| తుల్యే అపి హతోఽన్యోన్యం విషే స్థావరజంగమే| సక్తవో వాతలా రూక్షాః పీతాస్తే తర్పయంతి తు||187||
क्षारोऽम्लरससंयोगो मधुरीभवति क्षणात्| उत्तुण्डकस्यास्तिन्दुकेन तिक्तता मधुरायते| हिङ्गुर्गैरिकसिन्धूत्थं गन्धवर्णरसाधिकम्| पूगताम्बूलशङ्खेभ्यो गन्धवर्णरसोद्भवः| कोद्रवो हन्त्यसृक्पित्तं करोत्येव विदाहिभिः| कुष्ठं तत्कार्यपि तिलो हन्ति भल्लातकैः सह| गुडः कर्ताग्निसादस्य स हिनस्त्यभयादिभिः| तृष्यत्यग्नेः समदनं सर्पिरप्युपदिश्यते| जीवनीयमपि क्षीरं विषलेशेन मृत्यवे| तुल्ये अपि हतोऽन्योन्यं विषे स्थावरजङ्गमे| सक्तवो वातला रूक्षाः पीतास्ते तर्पयन्ति तु||१८७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
క్షారోఽమ్లసంయోగేన మధురత్వం యాతీతి సంయోగవిశేషః| తిందుకేన సంయుక్తాయా ఉత్తుండక్యాస్తిక్తత్వం మధురత్వమివ యాతీతి సంయోగవిశేషః| హింగుగైరికసింధూత్థం చ మిశ్రీభూతం గంధేన, వర్ణేన, రసేన చాధికం భవతి| హింగుసంయోగే రసవర్ణవిశేషేణావిజ్ఞాతమపి గంధేన గైరికసైంధవే అభిభవతి| గైరికమపి వర్ణేన హింగుసైంధవే| సైంధవమపి రసేన హింగుగైరికే ఇతి సంయోగవిశేషః| పూగఫలతాంబూలకిసలయశంఖసంయోగే ప్రత్యేకాసంభవవిలక్షణవర్ణాద్యుద్భవ ఇతి సంయోగవిశేషః| కోద్రవో రక్తపిత్తఘ్నో విదాహిభిః సంయుక్తో యోగవాహిత్వాద్రక్తపిత్తం కరోతీతి సంయోగవిశేషః| లీనదోషోత్క్లేశేన కుష్ఠకార్యపి తిలః భల్లాతకైః సంయుక్తో లీనదోషోత్క్లేశనాత్ కుష్ఠం హంతీతి సంయోగవిశేషః| అగ్నిసాదకరోఽపి గుడః హరీతకీశుంఠీప్రభృతిభిః సంయుక్తస్తం న కరోతీతి సంయోగవిశేషః| తృషి తృష్ణాయామత్యగ్నేః దీపనమపి ఘృతం సమధూచ్ఛిష్టం పథ్యమితి సంయోగవిశేషః| దీపనస్యోపశోషకత్వాత్తృష్యపథ్యత్వం| క్షీరం జీవనీయం ప్రాణధారకమపి విషలేశే దేహస్థితేఽపి తం మారయతి| విషలేశో విషభుక్తస్య శోధనాదినావశేషః| స్థావరజంగమే విషే తుల్యే సదృశే అపి మారణాత్మకత్వేన శరీరస్థితే అపి పరస్పరం నాశకారణే| స్థావరం విషం జంగమేన దంష్ట్రాదిసంభవేన విషేణ సంయోగే నశ్యతి, జంగమం స్థావరవిషేణేతి సంయోగవిశేషః| సక్తవో రూక్షా వాతలాశ్చ సంతో జలమిశ్రితాః పీతాస్తర్పణా ఇతి సంయోగవిశేషః|| 187||
Adhikarana స్వభావవిశేషోదాహరణం (౧౮౮) · Śloka ౧౮౮
వినాపి చోపయోగేన మణిమంత్రాదికార్యకృత్||188||
विनापि चोपयोगेन मणिमन्त्रादिकार्यकृत्||१८८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మణిమంత్రాదికం గుడూచ్యాదివదనుపయుక్తమపి జ్వరాదీంఛమయతీతి స్వభావవిశేషః|| 188||
Adhikarana సంస్కారవిశేషోదాహరణం (౧౮౯) · Śloka ౧౮౯
ఆర్ద్రకాజ్జాయతే శుంఠీ సంస్కారేణ లఘీయసీ| లఘుభ్యోఽపి హి సక్తుభ్యో గురవః సిద్ధపిండికాః||189||
आर्द्रकाज्जायते शुण्ठी संस्कारेण लघीयसी| लघुभ्योऽपि हि सक्तुभ्यो गुरवः सिद्धपिण्डिकाः||१८९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఆర్ద్రకాచ్ఛుంఠ్యా సంభవః| తస్యాస్తు లఘుత్వం సంస్కారవిశేషః| స్వభావలఘుభిః సక్తుభిః, కృతాః సిద్ధపిండికా గురవ ఇతి సంస్కారవిశేషః|| 189||
Adhikarana క్రియాస్వభావవిశేషోదాహరణం (౧౯౦) · Śloka ౧౯౦
భృష్టః క్షుణ్ణోఽపి పృథుకో రక్తశాలేర్లఘోర్గురుః||190||
भृष्टः क्षुण्णोऽपि पृथुको रक्तशालेर्लघोर्गुरुः||१९०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స్వభావలఘునోఽపి రక్తశాలేః సంభూతో భృష్టః ముసలచ్ఛిన్నశ్చ పృథుకః గురుత్వం యాతీతి క్రియాస్వభావకృతో విశేషః|| 190||
Adhikarana క్రియావిశేషోదాహరణం (౧౯౧) · Śloka ౧౯౧
శాలిః పిష్టో గరీయస్త్వం గోధూమాదపి గచ్ఛతి||191||
शालिः पिष्टो गरीयस्त्वं गोधूमादपि गच्छति||१९१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
లఘుః శాలిరపి పిష్టోఽపిష్టాత్ స్వభావగురుతో గోధూమాదప్యధికం గురుత్వం యాతీతి క్రియావిశేషః|| 191||
Adhikarana సంస్కారవిశేషోదాహరణం (౧౯౨) · Śloka ౧౯౨
లఘు పిత్తహరా లాజా వ్రీహితో గురుపిత్తలాత్| సంగ్రాహిణో లఘుర్ముద్గాత్కుల్మాషో భేదనో గురుః| ఆమం గ్రాహితరం తక్రం నాగరీకృతమార్ద్రకం||192||
लघु पित्तहरा लाजा व्रीहितो गुरुपित्तलात्| संग्राहिणो लघुर्मुद्गात्कुल्माषो भेदनो गुरुः| आमं ग्राहितरं तक्रं नागरीकृतमार्द्रकम्||१९२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వ్రీహితః పిత్తకరాత్ గురోశ్చ సంభూతా లాజా లఘవః, పిత్తహరాశ్చేతి సంస్కారవిశేషః| సంగ్రహణః స్వభావాల్లఘునశ్చ ముద్గాజ్జాతః కుల్మాషో భేదిత్వం గురుత్వం చ యాతీతి సంస్కారవిశేషః| కుల్మాషోఽల్పస్విన్నాని సస్యాని| ఆమం తక్రమతిసంగ్రహణం పక్వం క్వథితం కించిత్సంగ్రహణమితి సంస్కారవిశేషః| నాగరీకృతం శుంఠితం ప్రాపితమార్ద్రకమతిసంగ్రహణం తథాస్వరూపమితి సంస్కారవిశేషః|| 192||
Adhikarana సంయోగసంస్కారవిశేషోదాహరణాని (౧౯౩) · Śloka ౧౯౩
గుడాత్తోయాచ్చ సుతరాం మూత్రలం గురు పానకం||193||
गुडात्तोयाच्च सुतरां मूत्रलं गुरु पानकम्||१९३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గుడేన మూత్రలేన తోయేన చ మూత్రలేన కృతం పానకమతిమూత్రలమతిగురు చ కారణాపేక్షయేతి సంయోగసంస్కారవిశేషః|| 193||
Adhikarana క్రియాసంయోగవిశేషోదాహరణం (౧౯౪) · Śloka ౧౯౪
గరీయో గుడదధ్యుత్థా రసాలా చాతిశుక్రలా||194||
गरीयो गुडदध्युत्था रसाला चातिशुक्रला||१९४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గుడో దధి చాతిగురు, తత్కృతా రసాలా చాతిగురుతరా, సా త్వతిశుక్రలేతి క్రియాసంయోగవిశేషః|| 194||
Adhikarana క్రియావిశేషోదాహరణం (౧౯౫) · Śloka ౧౯౫
దండాభిమథనాద్దధ్నో గురుణశ్చాతిశోఫదాత్| అనుద్ధృతస్నేహమపి తక్రం శోఫహరం లఘు||195||
दण्डाभिमथनाद्दध्नो गुरुणश्चातिशोफदात्| अनुद्धृतस्नेहमपि तक्रं शोफहरं लघु||१९५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గురుణః శోఫకరాచ్చ దధ్నో దండమంథనేనైవ సస్నేహమపి తక్రం లఘు శోఫహరం చేతి క్రియావిశేషః|| 195||
Adhikarana స్వభావవిశేషోదాహరణం (౧౯౬) · Śloka ౧౯౬
సర్పిః స్నిగ్ధతరం హంతి నార్దితం నవనీతవత్||196||
सर्पिः स्निग्धतरं हन्ति नार्दितं नवनीतवत्||१९६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అర్దితం వాతం చ తస్య చాతిస్నిగ్ధత్వేనాతివిపరీతం ఘృతం న తథా వినాశసమర్థం యథా తదూనం నవనీతమితి స్వభావవిశేషః|| 196||
Adhikarana సంస్కారవిశేషోదాహరణం (౧౯౭) · Śloka ౧౯౭
చక్షుష్యోఽపి హి గోధూమస్తైలపక్వస్తు దృష్టిహా| మూలకం దోషజననం సిద్ధం తు తదదోషలం| ఉష్ణం విషీభవత్యేవ విషఘ్నమపి మాక్షికం||197||
चक्षुष्योऽपि हि गोधूमस्तैलपक्वस्तु दृष्टिहा| मूलकं दोषजननं सिद्धं तु तददोषलम्| उष्णं विषीभवत्येव विषघ्नमपि माक्षिकम्||१९७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గోధూమశ్చక్షుష్యోఽపి తైలపక్వో దృష్టినాశన ఇతి సంయోగసంస్కారవిశేషః| ఆమమూలకం త్రిదోషకరం న తథాగ్నిసిద్ధమితి సంస్కారవిశేషః| విషనాశనమపి మాక్షికముష్ణం సత్ విషీభవతీతి సంస్కారవిశేషః|| 197||
Adhikarana పాత్రవిశేషోదాహరణాని (౧౯౮) · Śloka ౧౯౮
దుర్భాజనస్థా ద్రాక్షామ్లా దోషలా చ ప్రజాయతే||198||
दुर्भाजनस्था द्राक्षाम्ला दोषला च प्रजायते||१९८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ద్రాక్షా దుర్భాజనే లోహాదికృతే స్థితామ్లత్వం త్రిదోషకరత్వం చ యాతీతి పాత్రవిశేషః|| 198||
Adhikarana విరుద్ధక్రియాప్రయోగవిశేషోదాహరణం (౧౯౯) · Śloka ౧౯౯
శ్లఖ్శ్ణశుష్కఘనో లేపశ్చందనస్యాపి దాహకృత్| త్వగ్గతస్యోష్మణో రోధాచ్ఛీతకృత్త్వన్యథాఽగురోః||199||
श्लख्श्णशुष्कघनो लेपश्चन्दनस्यापि दाहकृत्| त्वग्गतस्योष्मणो रोधाच्छीतकृत्त्वन्यथाऽगुरोः||१९९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
చందనస్యాతిదాహనాశనస్య లేపః శ్లక్ష్ణః శుష్కో ఘనశ్చ త్వగూష్మణో రోధాద్దాహనాశనే న సమర్థః| అగురోశ్చోష్ణస్పర్శవీర్యస్యాపి| అతశ్చందనలేపస్వరుపాదన్యథా వైపరీత్యేన లేపః పురుషః ఆర్ద్రః తనుశ్చ శీతకృదితి క్రియాప్రయోగవిశేషః (చ0 చి0-30/324, చ0 చి0-3/174, 174-చక్రదత్తటీకా)|| 199||
Adhikarana క్రియాస్వభావవిశేషోదాహరణం (౨౦౦) · Śloka ౨౦౦
మేధ్యస్తిలః స్పర్శశీతో మేధ్యం తైలం ఖలో హిమః| తస్యైవ శ్లేష్మకారిత్వం న తైలస్య ఖలస్య వా||200||
मेध्यस्तिलः स्पर्शशीतो मेध्यं तैलं खलो हिमः| तस्यैव श्लेष्मकारित्वं न तैलस्य खलस्य वा||२००||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తిలో మేధ్యః పుష్టికరః స్పర్శశీతలశ్చ| తైలం మేధ్యం| ఖలస్తైలఖలః శీతవీర్యయుక్తః| త్రీణ్యపి శ్లేష్మసదృశాని| తిల ఏవ శ్లేష్మకరో న ఖలతైలే ఇతి క్రియాస్వభావవిశేషః|
Adhikarana స్వభావవిశేషోదాహరణం (౨౦౧) · Śloka ౨౦౧
దధ్ని శ్వయథుకారిత్వం న తక్రనవనీతయోః||201||
दध्नि श्वयथुकारित्वं न तक्रनवनीतयोः||२०१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దధ్ని స్నిగ్ధే శ్వయథుకారిత్వం దృష్టం| తక్రనవనీతయోస్తద్వికారయోః స్నిగ్ధయోరపి న దృష్టమితి స్వభావవిశేషః|| 201||
Adhikarana దేశవిశేషేషు సాత్మ్యవిశేషోదాహరణాని (౨౦౨) · Śloka ౨౦౨
దేశవిశేషేషు సాత్మ్యవిశేషోదాహరణాని భూమిసాత్మ్యం దధిక్షీరకరీరం మరువాసిషు| క్షారః ప్రాచ్యేషు మత్స్యాస్తు సైంధవేష్వశ్మకేషు తు| తైలామ్లః కందమూలాని మలయే కోంకణే పునః| పేయా మంథ ఉదీచ్యేషు గోధూమోఽవంతిభూమిషు| బాహ్లికా బాహ్లవాశ్చీనాః శూలికా యవనాః శకాః| మాంసగోధూమమార్ద్వీకశస్త్రవైశ్వానరోచితాః||202||
देशविशेषेषु सात्म्यविशेषोदाहरणानि भूमिसात्म्यं दधिक्षीरकरीरं मरुवासिषु| क्षारः प्राच्येषु मत्स्यास्तु सैन्धवेष्वश्मकेषु तु| तैलाम्लः कन्दमूलानि मलये कोङ्कणे पुनः| पेया मन्थ उदीच्येषु गोधूमोऽवन्तिभूमिषु| बाह्लिका बाह्लवाश्चीनाः शूलिका यवनाः शकाः| मांसगोधूममार्द्वीकशस्त्रवैश्वानरोचिताः||२०२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
భూమిసాత్మ్యం దేశవిశేషాశ్రయం ప్రాణినాం పథ్యం| యథా మరువాసిషు దధ్యాదికం, ప్రాచ్యేషు యత్కించిత్క్షారం లవణాది, సింధుదేశజేషు మత్స్యాః, అశ్మకేషు తైలం, అమ్లశ్చ రసః సాత్మ్యం, మలయపర్వతే కందాని మూలాని చ, కోంకణే సాత్మ్యం పేయా, ఉదీచ్యేషు సాత్మ్యం మంథో, అవంతిభూమిషు సాత్మ్యం గోధూమః, బాహ్లికాదీనాం మాంసాదికం పథ్యమితి దేశవిశేషః|| 202||
Adhikarana దేహసాత్మ్యాసాత్మ్యోదాహరణాని (౨౦౩) · Śloka ౨౦౩
దేహసాత్మ్యం ఘృతం క్షీరం మద్యం మాంసం చ కస్యచిత్| పేయా యూషో రసోఽన్యస్య గోధూమోఽన్యస్య శాలయః| అహితైరపి తేషాం చ తైరేవోపహితం హితం||203||
देहसात्म्यं घृतं क्षीरं मद्यं मांसं च कस्यचित्| पेया यूषो रसोऽन्यस्य गोधूमोऽन्यस्य शालयः| अहितैरपि तेषां च तैरेवोपहितं हितम्||२०३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సాత్మ్యమాజన్మ దేహ ఉచితమభ్యస్తత్వాత్ స్వాస్థ్యహేతుః| దేహసాత్మ్యం యథా-కస్యచిద్ ఘృతం, కస్యచిన్మాంసం, కస్యచిన్మద్యం, కస్యచిత్పేయా, అన్యస్య సూపః, అన్యస్య శాలిః, అన్యస్యాన్యః| యస్య చ యత్ సాత్మ్యం తస్య రోగిణోఽన్నపానౌషధాదికం తేనైవ సాత్మ్యేనాపథ్యేనాప్యుపహితం మిశ్రితం హితం|| 203||
Adhikarana స్వభావవిశేషోదాహరణం (౨౦౪) · Śloka ౨౦౪
అన్నపానౌషధం దోషమాత్రాకాలాద్యపేక్షయా| సాత్మ్యం హ్యాశు బలం ధత్తే నాతిదోషంచ బహ్వపి||204||
अन्नपानौषधं दोषमात्राकालाद्यपेक्षया| सात्म्यं ह्याशु बलं धत्ते नातिदोषञ्च बह्वपि||२०४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దోషాదీనపేక్ష్య కస్మింశ్చిద్దోషాద్యవస్థావిశేషే సాత్మ్యోపహితమప్యహితం హితమితి జ్ఞాపయతీతి స్వభావవిశేషః| సాత్మ్యమిశ్రితమౌషధాదికం కిమర్థం క్రియత ఇత్యాహ- సాత్మ్యం హ్యాశు శీఘ్రమేవ బలం కరోతి| బహు చోపయుక్తం నాతిదోషకరం| గతమానుషంగికం|
Adhikarana దేహవిశేషోదాహరణం (౨౦౫) · Śloka ౨౦౫
స్రంసనం సత్ పయో గవ్యం భవతి గ్రాహి కస్యచిత్||205||
स्रंसनं सत् पयो गव्यं भवति ग्राहि कस्यचित्||२०५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స్వరూపేణ స్రంసనం సద్ గవ్యం క్షీరం కస్యచిత్ సంగ్రాహకతాం యాతీతి దేహవిశేషః| తత్ర కఫప్రధానస్య సంగ్రహణం భవతి| పిత్తప్రధానస్య భేదనం (అ0సం0సూ0-27)|| 205||
Adhikarana ప్రకృతివిశేషః (౨౦౬) · Śloka ౨౦౬
మందోఽగ్నిర్భవతి ప్రాయః కఫవాయోత్తరే హిమే||206||
मन्दोऽग्निर्भवति प्रायः कफवायोत्तरे हिमे||२०६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తథా ప్రాయేణ సర్వో వాతశ్లేష్మాధికో హిమే కాలే శీతేన వాతశ్లేష్మాధిక్యాన్మందాగ్నిర్భవతీతి ప్రకృతివిశేషః|| 206||
Adhikarana దేహవిశేషోదాహరణం,అవస్థావిశేషోదాహరణం (౨౦౭) · Śloka ౨౦౭
విషఘ్నేనాపి పయసా దేహేఽహేర్వధతే విషం| స్థూలస్థవిరబాలాదౌ వమనాది నిషిధ్యతే||207||
विषघ्नेनापि पयसा देहेऽहेर्वधते विषम्| स्थूलस्थविरबालादौ वमनादि निषिध्यते||२०७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స్థూలాదీనాం వమనాదికం ప్రతిషిద్ధమిత్యవస్థావిశేషః|| 207||
Adhikarana స్వభావవిశేషోదాహరణం (౨౦౮) · Śloka ౨౦౮
తక్రమామం కఫం కోష్ఠే హంతి కంఠే కరోతి తు| వాతహృత్వేఽపి మృద్వీకఖర్జూరం కోష్ఠవాతకృత్||208||
तक्रमामं कफं कोष्ठे हन्ति कण्ठे करोति तु| वातहृत्वेऽपि मृद्वीकखर्जूरं कोष्ठवातकृत्||२०८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఆమపక్వం తక్రం కోష్ఠే కఫం నాశయతి, కంఠే తు కరోతీతి స్వభావవిశేషః| ద్రాక్షాఖర్జూరం వాతహరమపి కోష్ఠే వాతం కరోతీతి స్వభావవిశేషః|| 208||
Adhikarana విషయవిశేషోదాహరణాని (౨౦౯) · Śloka ౨౦౯
నాతిపథ్యః శిఖీ పథ్యః శ్రోత్రస్వరవయోదృశాం||209||
नातिपथ्यः शिखी पथ्यः श्रोत्रस्वरवयोदृशाम्||२०९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మయూరః స్వాస్థ్యేఽపథ్యః, శ్రోత్రాదీనాంచ పథ్య ఇతి విషయవిశేషః|| 209||
Adhikarana దృష్టిశ్రోత్రయోః స్వభావవిశేషోదాహరణం (౨౧౦) · Śloka ౨౧౦
దృష్టేః స్పర్శహిమం ద్రవ్యం శ్రోత్రస్యోష్ణం తు పూజితం||210||
दृष्टेः स्पर्शहिमं द्रव्यं श्रोत्रस्योष्णं तु पूजितम्||२१०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దృష్టేస్తేజోభవత్వేన విపరీతమపి శీతం ద్రవ్యం స్పర్శ ఇష్యతే| తథా శ్రోత్రస్య వాయవ్యస్యాప్యుష్ణమితి స్వభావః|| 210||
Adhikarana అవస్థావిశేషోదాహరణం (౨౧౧) · Śloka ౨౧౧
పయః స్వాదు సరం శీతం విపరీతం తతో దధి| కాలేన జాయతే తస్మాత్ క్షీరవచ్చ పునర్ఘృతం| పయో దధి చ వాతఘ్నమజాతం వాతలం తు తత్| తక్రం గ్రాహి కషాయామ్లమమ్లమేవ తు భేదనం||211||
पयः स्वादु सरं शीतं विपरीतं ततो दधि| कालेन जायते तस्मात् क्षीरवच्च पुनर्घृतम्| पयो दधि च वातघ्नमजातं वातलं तु तत्| तक्रं ग्राहि कषायाम्लमम्लमेव तु भेदनम्||२११||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
క్షీరం మధురం సరం శీతం చ తస్యైవావస్థాంతరం దధ్యమ్లం గ్రాహ్యుష్ణం చ| తతోఽప్యవస్థాంతరముభయవిలక్షణమపి క్షీరాత్ కాలేన బహ్వీష్వవస్థాసు గతాసు ఘృతం జాయతే| తచ్చ గుణైః క్షీరసదృశం| క్షీరం వాతఘ్నం దధి చ వాతఘ్నం| తయోశ్చాంతరే అజాతం దధి వాతకరమిత్యవస్థావిశేషః| తక్రం రసే కషాయామ్లం సంగ్రహణం, కేవలామ్లం భేదనమిత్యవస్థావిశేషః|| 211||
Adhikarana సంస్కారకాలవిశేషోదాహరణాని (౨౧౨) · Śloka ౨౧౨
ధాతకీగుడతోయాని కారణం మద్యశుక్తయోః| శీతే న తు తదాద్యంతే స్నిగ్ధామ్లలవణా హితాః| ఉదమంథదివాస్వప్నౌ గ్రీష్మాదన్యత్ర గర్హితౌ||212||
धातकीगुडतोयानि कारणं मद्यशुक्तयोः| शीते न तु तदाद्यन्ते स्निग्धाम्ललवणा हिताः| उदमन्थदिवास्वप्नौ ग्रीष्मादन्यत्र गर्हितौ||२१२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ధాతకీ గుడస్తోయం చ మద్యస్య కారణతాం యాతి| శుక్తస్య చ తాన్యేవేతి సంస్కారకాలవిశేషః| న శుక్తం మద్యస్యావస్థా| అపి తు తజ్జాత్యంతరమేవ| శీతే కాలే స్నిగ్ధాదయో హితాః| న తు తత్ప్రారంభపరిసమాప్త్యోరితి కాలవిశేషః| ఉదమంథో బహుద్రవాః సక్తవః, దివాస్వప్నశ్చ గ్రీష్మాదన్యస్మిన్నృతౌ గర్హితావితి కాలవిశేషః|| 212||
Adhikarana కాలస్వభావవిశేషోదాహరణం (౨౧౩) · Śloka ౨౧౩
సమయోగేఽపి ఘర్మాద్యా వాతాదిచయహేతవః| ఋతుష్వన్యో రసేష్వన్యో రౌక్ష్యే స్నేహే బలే క్రమః||213||
समयोगेऽपि घर्माद्या वातादिचयहेतवः| ऋतुष्वन्यो रसेष्वन्यो रौक्ष्ये स्नेहे बले क्रमः||२१३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఘర్మాద్యాః గ్రీష్మాద్యా ఋతవః సమయోగేఽపి వాతాదిసంచయహేతుతాం యాంతీతి కాలస్వభావవిశేషః| ఋతుషు హేమంతాదిషు రౌక్ష్యే, స్నేహే, బలే చాన్యః క్రమః| రసేషు చ ఋతుస్వభావవిలక్షణ ఏవ రౌక్ష్యాదిక్రమః| తథా చ శిశిరే కించిద్రౌక్ష్యం, తతోఽధికం వసంతే, తతోఽప్యధికం గ్రీష్మే, తత ఊనం వర్షాసు, తత ఊనం శరది, తతోఽప్యూనం హేమంత ఇతి రౌక్ష్యక్రమః| ఋతుషు స్నేహక్రమస్తు- వర్షాః కించిత్ స్నిగ్ధాః, తతోఽప్యధికా శరత్, తతోఽప్యధికో హేమంతః, తత ఊనః శిశిరః, తత ఊనో వసంతః, తతోఽప్యూనో గ్రీష్మ ఇతి స్నేహక్రమః| బలక్రమస్తు- శిశిరేఽధికం బలం, వసంతే మధ్యం, గ్రీష్మే ఊనం, వర్షాసు చోనమేవ, శరది మధ్యం, హేమంతే త్వధికమితి| రసేషు రౌక్ష్యక్రమో యథా- తిక్తకటుకషాయా యథోత్తరం రూక్షాః| స్నేహక్రమో- మధురామ్లలవణా యథాపూర్వం స్నిగ్ధాః| బలక్రమో- మధురోఽతిబల్యః, తత ఊనోఽమ్లః, తత ఊనో లవణః, తత ఊనస్తిక్తః, తత ఊనః కటుః, తత ఊనః కషాయ ఇతి స్వభావః| ఋతువిశేషాశ్రయేణ తు రసానామేతద్యథోక్తేన ప్రకారేణ స్వాభావికరౌక్ష్యాది వ్యభిచరతీతి కాలస్వభావవిశేషః| తథాచ మధురః స్నిగ్ధోఽపి న తథాన్యర్తౌ హేమంతే యథా| అమ్లః స్నిగ్ధోఽపి వర్షాస్వతిస్నిగ్ధః| లవణః స్నిగ్ధోఽప్యతిస్నిగ్ధః శరది| తిక్తో రూక్షోఽప్యతిరూక్షః శిశిరే| కటుకో రూక్షోఽప్యతిరూక్షో గ్రీష్మే| కషాయో వసంతే| బలతశ్చ వ్యభిచారః| యథా మధురోఽమ్లాదిభ్యో బలవానప్యతిబలో హేమంతే| అమ్లో మధురాదూనబలోఽపి వర్షాస్వధికబలః| లవణః స్వాద్వమ్లాభ్యామూనబలోఽపి శరద్యధికబలః| తిక్తో మధురామ్లలవణేభ్య ఊనబలోఽపి శిశిరేఽధికబలః| కటుకో మధురాదిభ్య ఊనబలోఽపి గ్రీష్మేఽధికబలః| కషాయో మధురాదిభ్య ఊనబలోఽపి వసంతేఽధికబల ఇతి|| 213||
Adhikarana అవస్థావిశేషోదాహరణం (౨౧౪) · Śloka ౨౧౪
రసాయనం కాకమాచీ సద్యః పర్యుషితా విషం||214||
रसायनं काकमाची सद्यः पर्युषिता विषम्||२१४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కాకమాచీ సద్యః సిద్ధా రసాయనం| పర్యుషితా దివసమధ్యుషితా విషమిత్యవస్థావిశేషః|| 214||
Adhikarana జాతివిశేషోదాహరణం (౨౧౫) · Śloka ౨౧౫
మూలకం దోషజిద్బాలం విపరీతం తు కందవత్||215||
मूलकं दोषजिद्बालं विपरीतं तु कन्दवत्||२१५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
బాలం మూలకం త్రిదోషహరం| యత్తు కందవత్ మూలకం తద్విపరీతం త్రిదోషకరమితి జాతివిశేషః|| 215||
Adhikarana వ్యాధ్యవస్థావిశేషోదాహరణం (౨౧౬) · Śloka ౨౧౬
జ్వరే పేయా కషాయాశ్చ సర్పిః క్షీరం విరేచనం| షడహం షడహం యుంజ్యాద్వీక్ష్య దోషబలాబలం||216||
ज्वरे पेया कषायाश्च सर्पिः क्षीरं विरेचनम्| षडहं षडहं युञ्ज्याद्वीक्ष्य दोषबलाबलम्||२१६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
జ్వరే దోషాణాం బలాబలం వికల్ప్య పేయాదయః షడహం షడహం యోజనీయా ఇతి వ్యాధ్యవస్థావిశేషః| తేనైతదుక్తం భవతి- కేనచిదధికోనబలేన షడహాధికమూనం వాపి యోజనీయమితి షడహమిత్యుపయోగో బాహుల్యేన| అథవాఽనేన క్రమేణ పేయాదీనాం షడహాంతప్రయోగప్రతిషేధపరమేతత్||216||
Adhikarana రోగావస్థోదాహరణం (౨౧౭) · Śloka ౨౧౭
ఛర్దిహృద్రోగగుల్మార్తే వమనం చ చికిత్సితే| నిషిద్ధమపి నిర్దిష్టం బస్తిరర్శసకుష్ఠినోః||217||
छर्दिहृद्रोगगुल्मार्ते वमनं च चिकित्सिते| निषिद्धमपि निर्दिष्टं बस्तिरर्शसकुष्ठिनोः||२१७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఛర్ద్యాదిభిరార్తే ప్రతిషిద్ధమపి వమనం చికిత్సాయాం నిర్దిష్టం| ఊర్ధ్వగే హి దోషే న వమనం పథ్యం, ఛర్ద్యాం తు బహుదోషస్య సతతవమథోశ్చ వమనమేవ పథ్యమితి| హృద్రోగగుల్మయోస్తు యద్యపి వాతాధిక్య భయాద్వమనం నిషిద్ధం, తత్రాపి శ్లేష్మణా వాతస్య మార్గరోధే పథ్యమేవ| అర్శసః కుష్ఠినశ్చ ప్రతిషిద్ధోఽపి బస్తినిర్దిష్ట ఏవ| యద్యప్యర్శసః వాతవర్జిత మలసంతర్పకో బస్తిః| తత్రాప్యతిదోషౌషధక్షపితత్వాద్వాతాధిక్యే యోజ్య ఏవ| ఏవం కుష్ఠినో దోషస్య క్లేదస్వభావత్వాదపథ్యమప్యతిరూక్షతాయాం పథ్యమితి రోగావస్థావిశేషః|| 217||
Adhikarana సంప్రాప్తివిశేషోదాహరణం (౨౧౮) · Śloka ౨౧౮
జ్వరే తుల్యర్తుదోషత్వం ప్రమేహే తుల్యదూష్యతా| రక్తగుల్మే పురాణత్వం సుఖసాధ్యత్వహేతవః||218||
ज्वरे तुल्यर्तुदोषत्वं प्रमेहे तुल्यदूष्यता| रक्तगुल्मे पुराणत्वं सुखसाध्यत्वहेतवः||२१८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్వరోగేషు సదృశర్తుత్వం సదృశదోషత్వం చాసాధ్యత్వహేతుః| తదేవ జ్వరే అతిసుఖసాధ్యత్వహేతుః| జ్వరస్యచ సదృశర్తుదోషత్వే త్వేకమార్గక్రియారంభేణ శీఘ్రముపశమః| అన్యరోగాణాం తు సదృశర్తుదోషత్వం వ్యాధేర్మహారంభకత్వాదసాధ్యమితి సంప్రాప్తివిశేషః| ఏవం ప్రమేహే సదృశదూష్యత్వం రక్తగుల్మే చ పురాణత్వం విజ్ఞేయం| ఏతచ్చ వక్ష్యామః|| 218||
Adhikarana రోగావస్థావిశేషోదాహరణం (౨౧౯) · Śloka ౨౧౯
ఆశ్చోతనమభిష్యందే యుంజీతోర్ధ్వం దినత్రయాత్| అంజనం పక్వదోశస్య ప్రతిశ్యాయే చ నావనం| నాతిప్రవృద్ధే తిమిరే సిరామోక్షో విధీయతే||219||
आश्चोतनमभिष्यन्दे युञ्जीतोर्ध्वं दिनत्रयात्| अञ्जनं पक्वदोशस्य प्रतिश्याये च नावनम्| नातिप्रवृद्धे तिमिरे सिरामोक्षो विधीयते||२१९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అభిష్యందే పథ్యమప్యాశ్చ్యోతనం ప్రథమదినత్రయమపథ్యమిత్యవస్థావిశేషః| ఏవమేవ పక్వదోషస్యాంజనం ప్రతిశ్యాయే చ నస్యమవస్థావిశేషేణ పథ్యం| ప్రథమోద్భూతే తిమిరే సిరామోక్షః, అవస్థావిశేషాత్|| 219||
Adhikarana రోగస్వభావవిశేషోదాహరణం (౨౨౦) · Śloka ౨౨౦
దుష్టాస్రసంభవేఽపీష్టో నాస్రపిత్తే సిరావ్యధః||220||
दुष्टास्रसम्भवेऽपीष्टो नास्रपित्ते सिराव्यधः||२२०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దుష్టరక్తసంభవేఽపి రక్తపిత్తే న సిరావ్యధః పథ్యః రోగస్వభావాత్|| 220||
Adhikarana ప్రదేశరోగవిశేషోదాహరణం (౨౨౧) · Śloka ౨౨౧
అపథ్యం పథ్యమప్యన్నం నిశాయాం నేత్రరోగిణాం||221||
अपथ्यं पथ्यमप्यन्नं निशायां नेत्ररोगिणाम्||२२१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నేత్రరోగిణాం పథ్యం నేత్రరోగనాశనసమర్థమప్యన్నం నిశాయాం అపథ్యం, ప్రదేశరోగస్వభావవిశేషాత్|| 221||
Adhikarana కారణవిశేషోదాహరణం (౨౨౨) · Śloka ౨౨౨
అహితాః సక్తవః శుష్కా హితాస్తే తు ప్రమేహిణః||222||
अहिताः सक्तवः शुष्का हितास्ते तु प्रमेहिणः||२२२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్వస్య శుష్కాః సక్తవోఽహితాః, ప్రమేహిణస్తు హితాః కారణవిశేషాత్|| 222||
Adhikarana ద్రవ్యశక్తివిశేషోదాహరణం (౨౨౩) · Śloka ౨౨౩
గుల్మినః క్షీరదధ్యాది హపుషాద్యైర్యుతం హితం| వాతలం వాతకోపేఽపి వర్షాసు మధు శస్యతే||223||
गुल्मिनः क्षीरदध्यादि हपुषाद्यैर्युतं हितम्| वातलं वातकोपेऽपि वर्षासु मधु शस्यते||२२३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
క్షీరాదికమహితమపి గుల్మినాం హపుషాదినా సంయుక్తం హితమేవేతి ద్రవ్యశక్తివిశేషః| వర్షాసు వాతకోపకాలే లాఘవం మధు శస్యతే ఇతి కాలస్వభావద్రవ్యశక్తివిశేషః|| 223||
Adhikarana ఉపయోగవిశేషోదాహరణం (౨౨౪) · Śloka ౨౨౪
తదేవ మద్యం మద్యస్య||224||
तदेव मद्यं मद्यस्य||२२४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యేనైవ మద్యేన రోగ ఉత్పన్నస్తదేవ మద్యం కేనచిద్విశేషేణ హితమిత్యుపయోగవిశేషః|| 224||
Adhikarana వస్తువిశేషోదాహరణం (౨౨౫) · Śloka ౨౨౫
విషయస్య తు విషాంతరం||225||
विषयस्य तु विषान्तरम्||२२५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
విషస్య తు విజాతీయం విషమేవ నాశనసమర్థమితి వస్తువిశేషః|| 225||
Adhikarana దేశకాలవిశేషోదాహరణం,వ్యాధిస్వభావవిశేషోదాహరణంవస్తుస్వభావవిశేషోదాహరణం (౨౨౬) · Śloka ౨౨౬
ఘృతమానూపదేశోత్థం హేమంతే చ బలాధికం| ఆలస్యగౌరవే రూపం వాతజేఽపి జ్వరే పురః| స్వేదైర్యాతి శమం దాహః ప్రాయో లశునపానజః||226||
घृतमानूपदेशोत्थं हेमन्ते च बलाधिकम्| आलस्यगौरवे रूपं वातजेऽपि ज्वरे पुरः| स्वेदैर्याति शमं दाहः प्रायो लशुनपानजः||२२६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
లశునోపయోగజో దాహః ప్రాయః సదృశేనైవాగ్న్యాదిస్వేదేన నశ్యతీతి వస్తుస్వభావః|| 226||
Adhikarana కాలవస్తుస్వభావవిశేషోదాహరణం (౨౨౭) · Śloka ౨౨౭
దివాస్వప్నాజ్జరాం యాతి భుక్తమన్యేద్యురద్య న|227|
दिवास्वप्नाज्जरां याति भुक्तमन्येद्युरद्य न|२२७|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అన్యేద్యుర్భుక్తమన్నం జరాం యాతి దివాస్వప్నేనాద్యైవ భుక్తం దివాస్వప్నేన న జరాం యాతీతి కాలవస్తుస్వభావః|| 227||
Adhikarana కారణవిశేషోదాహరణం (౨౨౭) · Śloka ౨౨౭
కోష్ఠే రుద్ధోఽగ్నికృద్వాయుర్మేదసార్శోభిరగ్నిహృత్||227||
कोष्ठे रुद्धोऽग्निकृद्वायुर्मेदसार्शोभिरग्निहृत्||२२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ప్రభావవిశేషోదాహరణం (౨౨౮) · Śloka ౨౨౮
దుష్పానం దుర్జరం సర్పిర్దీపనం చ పయోఽన్యథా|228|
दुष्पानं दुर्जरं सर्पिर्दीपनं च पयोऽन्यथा|२२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana వస్తుస్వభావవిశేషోదాహరణం (౨౨౮) · Śloka ౨౨౮
సర్పాదిశవకోథేభ్యో వృశ్చికానాం సముద్భవః| తే తైరేవ పునర్దష్టాః సద్యో జహతి జీవితం|228|
सर्पादिशवकोथेभ्यो वृश्चिकानां समुद्भवः| ते तैरेव पुनर्दष्टाः सद्यो जहति जीवितम्|२२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ద్రవ్యస్వభావవిశేషోదాహరణం (౨౨౮) · Śloka ౨౨౮
స్వయమేవ విషం తీవ్రం తాంపునర్నాతిబాధతే|228|
स्वयमेव विषं तीव्रं तान्पुनर्नातिबाधते|२२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana అవస్థావిశేషోదాహరణం (౨౨౮) · Śloka ౨౨౮
సర్వాంగవ్యాపి తేషాంచ శుక్రవత్సంసృతం విషం| తన్మాంసముపయోగాయ మాంసవర్గే చ పఠ్యతే||228||
सर्वाङ्गव्यापि तेषाञ्च शुक्रवत्संसृतं विषम्| तन्मांसमुपयोगाय मांसवर्गे च पठ्यते||२२८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్పాదీనాం మృతశరీరక్లేదాత్ వృశ్చికోత్పత్తిః| తే చ సర్పాదయస్తైరేవ వృశ్చికైర్దష్టాః సద్య ఏవ జీవితం త్యజంతీతి వస్తుస్వభావః| విషం చ స్వయం తీవ్రమప్యన్యప్రాణివత్ సర్పాదీనాం న తథా బాధతే, కించిద్బాధత ఇతి ద్రవ్యస్వభావః| తేషాం చ సర్పాదీనాం శుక్రవత్ సర్వాంగవ్యాపి విషభుక్తం| అతోఽపి తన్మాంసం దేహోపయోగాయ మాంసవర్గే నిర్దిష్టమిత్యవస్థావిశేషః| అన్యథా హేయత్వాదనిర్దేశః ప్రాప్తః|| 228||
Adhikarana స్వభావవిశేషో విరుద్ధకార్యకారణోదాహరణం (౨౨౯) · Śloka ౨౨౯
ఛర్దిఘ్నీ మక్షికావిట్ చ మక్షికైవ తు వామయేత్||229||
छर्दिघ्नी मक्षिकाविट् च मक्षिकैव तु वामयेत्||२२९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఛర్దికారాణాన్మక్షికాతోఽపి జాతా విట్ ఛర్దిఘ్నీతి స్వభావః|| 229||
Adhikarana సంప్రాప్తివిశేషోదాహరణం (౨౩౦) · Śloka ౨౩౦
కఫే లంఘనసాధ్యేఽపి కర్తరి జ్వరగుల్మయోః| తుల్యేఽపి దేశకాలాదౌ లంఘనం న సమం మతం||230||
कफे लङ्घनसाध्येऽपि कर्तरि ज्वरगुल्मयोः| तुल्येऽपि देशकालादौ लङ्घनं न समं मतम्||२३०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యద్యపి సర్వః కఫో లంఘనసాధ్యస్తత్రాపి జ్వరకారణే కఫే గుల్మకారణే చ లంఘనం పథ్యత్వేన న సదృశం, సంప్రాప్తివిశేషాత్| తేనైతదుక్తం భవతి- యథైవ దేశకాలాదిసంపదా కఫజ్వర ఉత్పన్నః, తథైవోత్పన్నే కఫగుల్మే పథ్యత్వేన లంఘనం న సదృశం| జ్వరే త్వధికం పథ్యమితి| శీఘ్రం వ్యాధ్యుపశమాత్| అథవా యదేకత్ర లంఘనం తదన్యత్రేత్యసమం సర్వేణ ప్రకారేణామత్వేన పక్వత్వేన చ దీపనసంగ్రహణత్వాత్|| 230||
Adhikarana రోగస్వభావవిశేషోదాహరణం (౨౩౧) · Śloka ౨౩౧
సర్వథా దోషజిత్తక్రం గ్రహణ్యాం దోషకృద్ వ్రణే| సంస్కారస్వభావవిశేషోదాహరణం పీనసశ్వాసకాసాదౌ సిద్ధమేవ ప్రశస్యతే||231||
सर्वथा दोषजित्तक्रं ग्रहण्यां दोषकृद् व्रणे| संस्कारस्वभावविशेषोदाहरणम् पीनसश्वासकासादौ सिद्धमेव प्रशस्यते||२३१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గ్రహణ్యాం దోషత్రయనాశనం తక్రం వ్రణే తు పూయహేతుత్వాద్దోషత్రయకరమితి రోగస్వభావః| పీనసాదౌ సిద్ధమేవ తక్రం శస్యతే నాసిద్ధమితి సంస్కారస్వభావః|| 231||
Adhikarana మాత్రాదిప్రకరణోపసంహారః (౭) · Śloka ౭
ఇత్యేతేఽన్యే చ బహవః సూక్ష్మా దుర్లభహేతుకాః| ధర్మా విచిత్రా భావేషు కించిత్తేషాం నిదర్శితం| దిశాఽనయా శేషమపి స్వయమూహ్యేత బుద్ధిమాన్| న శాస్త్రమాత్రశరణో న చానాలోచితాగమః||232|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే అన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయో నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||
इत्येतेऽन्ये च बहवः सूक्ष्मा दुर्लभहेतुकाः| धर्मा विचित्रा भावेषु किञ्चित्तेषां निदर्शितम्| दिशाऽनया शेषमपि स्वयमूह्येत बुद्धिमान्| न शास्त्रमात्रशरणो न चानालोचितागमः||२३२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसङ्ग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने अन्नस्वरूपविज्ञानीयो नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇత్యేతే భావేషు వస్తుషు ధర్మా విచిత్రా విలక్షణా దృష్టాః సూక్ష్మా దుర్లక్ష్యాః| దుర్లభో హేతుర్యేషాం తే దుర్లభహేతుకాః| అన్యే చ విస్తరభయాన్నోక్తాః| దృష్టాచ్చ స్తోకమాత్రమత్ర నిదర్శితం| అనయా చ దిశా అశేషం సర్వమపి వస్తుజాతం నానావిశేషైర్వాక్యార్థావబోధేన చ స్పష్టబుద్ధిః స్వయమూహేత| కింభూతః? న శాస్త్రమాత్రశరణః శాస్త్రవాక్యపఠితమాత్రవస్తుశరణో న భవేత్, న చానాలోచితాగమో భవేదితి సంబంధః| తేన చ శాస్త్రేణ తత్పృష్ఠభావినా చ సాధుగురూపదేశేన సర్వం వస్తుజాతం స్వరూపేణాన్యవిశేషేణ చ బుద్ధ్యా స్వయమూహేతేత్యర్థః| మాత్రాదికప్రకరణం సమాప్తం|| 232|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే సప్తమోధ్యాయః ||7||