१५. वातव्याधिनिदानम्

Adhikarana अथ वातव्याधिनिदानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः | प्रतिज्ञा (१) · Śloka १

अथारो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana अदुष्टदुष्टवायोरर्थानर्थकारणत्वादि (२) · Śloka २

सर्वार्थानर्थकरणे विश्वस्याऽस्यैककारणम्| अदुष्टदुष्टः पवनः शरीरस्य विशेषतः||२||

Adhikarana वायुस्तुतिः (३) · Śloka ३

स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः| स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्त्ता मृत्युरन्तकः| तददुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यमतः सदा||३||

Adhikarana वायोः दोषविज्ञानीयाध्यायेषु प्राकृतकर्मादीनां वर्णितत्वनिर्देशः (४) · Śloka ४

तस्योक्तं दोषविज्ञाने कर्मप्राकृतवैकृतम्| समासाद्व्यासतो दोषभेदीये नाम धाम च| प्रत्येकं पञ्चधा चारो व्यापारश्च||४||

Adhikarana वातस्य रुपान्तरेण वैकृतकर्मनिर्देशप्रतिज्ञा (५) · Śloka ५

इह वैकृतम्| तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम्| असंख्यमपि संख्यायै यदशीत्या पुरेरितम्||५||

Adhikarana वातप्रकोपस्य द्वैविध्यम् (६) · Śloka ६

धातुक्षयकरैर्वायुः कुप्यत्यतिनिषेवितैः| चरन्स्रोतस्सुरिक्तेषु भृशं तान्येव पूरयन्| तेभ्योऽन्यदोषपूर्णेभ्यः प्राप्य वावरणं बली||६||

Adhikarana पक्वाशये कुपितस्य वातस्य कार्याणि (७) · Śloka ७

तत्र पक्वाशये क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम्| मलरोधाश्मवर्ध्माऽर्शस्त्रिकपृष्ठकटीग्रहम्| करोत्यधरकाये च तांस्तान् कृच्छ्रानुपद्रवान्||७||

Adhikarana आमाशये कृद्धस्य वातस्य कार्याणि (८) · Śloka ८

आमाशये तृड्वमथुश्वासकासविषूचिकाः| कण्ठोपरोधमुद्गारान् व्याधीनूर्ध्वञ्च नाभितः||८||

Adhikarana श्रोत्रादिषु कुपितस्य वातस्य कार्याणि (९) · Śloka ९

श्रोतादिष्विन्द्रियवधं||९||

Adhikarana त्वगादिषु कुपितस्य वातस्य कार्याणि (१०) · Śloka १०

त्वचि स्फुटनरूक्षते| रक्ते तीव्रां रुजां स्वापं तापं रागं विवर्णताम्| अरूंष्यन्नस्य विष्टम्भमरुचिं कृशतां भ्रमम्| मांसमेदोगतो ग्रन्थींस्तोदाढ्यान् कर्कशान् भ्रमम्| गुर्वङ्गं चारिरुक्स्तब्धं मुष्टिदण्डहतोपमम्| अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यस्थिशूलं तीव्रं बलक्षयम्| मज्जस्थोऽस्थिषु सौषिर्य्यमस्वप्नं ससतं रुजम्| शुक्रस्य शीघ्रमुत्सर्गं सङ्गं विकृतिमेव वा| तद्वद्गर्भस्य शुक्रस्थः||१०||

Adhikarana सिरागतस्य क्रुद्धस्य वातस्य लक्षणानि (११) · Śloka ११

सिरास्वाध्मानरिक्तते| तत्स्थः||११||

Adhikarana स्नायुगतस्य क्रुद्धस्य वातस्य लक्षणानि (१२) · Śloka १२

स्नावस्थितः कुर्याद्दृध्रस्याऽऽमकुब्जताः|१२|

Adhikarana सन्धिगतस्य क्रुद्धस्य वातस्य कार्याणि (१२) · Śloka १२

वातपूर्णदृतिस्पर्शं शोफं सन्धिगतोऽनिलः| प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिञ्च सवेदनाम्||१२||

Adhikarana सर्वाङ्गसंश्रयस्य क्रुद्धस्य वातस्य कार्याणि (१३) · Śloka १३

सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम्| स्तम्भनाक्षेपण्स्वापसन्ध्याकुञ्चनकम्पनम्||१३||

Adhikarana आक्षेपकलक्षणम् (१४) · Śloka १४

यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धोऽभ्येति मुहुर्मुहुः| तदाङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिकराक्षेपकः स्मृतः||१४||

Adhikarana अपतन्त्रकलक्षणम् (१५) · Śloka १५

अधःप्रतिहतो वायुर्व्रजन्नूर्ध्वं हृदाश्रिताः| नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन्| आक्षिपेत् परितो गात्रं धनुर्वच्चास्य नामयेत्| कृच्छादुच्छ्वसिति स्तब्धस्रस्तमीलितदृक्ततः| कपोत इव कूजेच्च निस्संज्ञः सोऽपतन्त्रकः||१५||

Adhikarana अपतानकलक्षणम् (१) · Śloka १

स एव चापतानाख्यो||१||

Adhikarana अपतन्त्रके स्वास्थ्यास्वास्थ्यकारणम् (१६) · Śloka १६

मुक्ते तु मरुता हृदि| अश्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यमावृते||१६||

Adhikarana दुश्चिकित्स्यतमाः अपतन्त्रकाः (१७) · Śloka १७

गर्भपातसमुत्पन्नः शोणिताऽस्रवोत्थितः| अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो हि सः||१७||

Adhikarana अन्तरायामलक्षणम् (१८) · Śloka १८

मन्ये संस्तभ्य वातोऽन्तरायच्छन् धमनीर्यदा| व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुरायम्यते तदा| अन्तर्धनुरिवाङ्गञ्च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः| करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफोद्वमम्| पार्श्वयोर्वेदनां वाक्यहनुपृष्ठशिरोग्रहम्| अन्तरायाम इत्येष||१८||

Adhikarana बहिरायामलक्षणम् (१९) · Śloka १९

बाह्यायामश्च तद्विधः| देहस्य बहिरामायात् पृष्ठतो ह्रियते शिरः| उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा चावमूद्यते| दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्तब्धगात्रता| बाह्यायामं धनुष्कम्पं ब्रुवते वेगिनञ्च तम्||१९||

Adhikarana व्रणायामलक्षणादि (२०) · Śloka २०

व्रणं मर्माश्रितं प्राप्य समीरणसमीरणात्| व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वामाऽऽपादमस्तकम्| तृष्यतः पाण्डुगात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः||२०||

Adhikarana सर्वेष्वाक्षेपकेषु स्वास्थ्यसमयः (२१) · Śloka २१

गते वेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकेषु तु||२१||

Adhikarana हनुस्रंसलक्षणम् (२२) · Śloka २२

जिह्वातिलेखनाच्छुष्कभक्षणादिभिघाततः| कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वाऽनिलो हनू| करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम्| हनुस्रंसः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम्||२२||

Adhikarana जिह्वास्तम्भलक्षणम् (२३) · Śloka २३

वाग्वाहिनीसिरासंस्थोजिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः| जिह्वास्तम्भः स तेनाऽन्नपानवाक्येष्वनीशता||२३||

Adhikarana अर्दितलक्षणम् (२४) · Śloka २४

शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात्| उत्त्रासवक्त्रक्षवथुखरकार्मुककर्षणात्| विषमादुपधानाच्च कठिनानाञ्च चर्वणात्| वायुर्विवृद्धस्तैस्तैश्च वातलैरूर्ध्वमास्थितः| वक्रीकरोति वक्त्रार्धमुक्तं हसितमीक्षितम्| ततोऽस्य कम्पते मूर्धा वाक्सङ्गः स्तब्धनेत्रता| दन्तचालः स्वरभ्रंशः श्रुतिर्हानिः क्षवग्रहः| गन्धाज्ञानं स्मृतेर्मोषस्रासः सुप्तस्य जायते| निष्ठीवः पार्श्वतो यायादेकस्याक्ष्णोर्निमीलनम्| जत्रोरुर्ध्वं रुजास्तीव्राः शरीरार्धेऽधरेऽपि वा| तमाहुरर्दितं केचिदेकायाममथापरे||२४||

Adhikarana सिराग्रहलक्षणमसाध्यत्वञ्च (२५) · Śloka २५

रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्धधराः सिराः| रूक्षास्सवेदनाः कृष्णास्सोऽसाध्यः स्यात्सिराग्रहः||२५||

Adhikarana पक्षवधलक्षणम् (२६) · Śloka २६

गृहीत्वाऽर्धं तनोर्वायुः सिराः स्नायूर्विशोष्य च| पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन्| कृत्स्नोऽर्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः| एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः||२६||

Adhikarana सर्वाङ्गवधलक्षणम् (२७) · Śloka २७

सर्वाङ्गरोगं तद्वच्च सर्वकायाश्रितेऽनिले||२७||

Adhikarana अवस्थावशात्पक्षाघातस्य कृच्छ्रसाध्यतमत्वादि (२८) · Śloka २८

शुद्धवाहतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः| कृच्छ्रस्त्वन्येन संसृष्टो विवर्ज्यः क्षतहेतुकः||२८||

Adhikarana दण्डकलक्षणम् (२९) · Śloka २९

आमबद्धायनः कुर्य्यात्संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः| असाध्यं हतसर्वेहं दण्डवद्दण्डकं मरुत्||२९||

Adhikarana अपबाहुकलक्षणम् (३०) · Śloka ३०

अंसमूलस्थितो वायुः सिराः सङ्कोच्य तत्रगाः| बाहुप्रस्पन्दितहरं जनयत्यपबाहुकम्||३०||

Adhikarana विश्वभी(विश्वाची)लक्षणम् (३१) · Śloka ३१

तलं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा बाहुपृष्ठतः| बाहुचेष्टाप्रहरणी विश्वभी नाम सा स्मृता||३१||

Adhikarana खञ्जपङ्गुत्वयोः कारणम् (३२) · Śloka ३२

वायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा| तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोरपि||३२||

Adhikarana कलायखञ्जलक्षणम् (३३) · Śloka ३३

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च याति यः| कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्||३३||

Adhikarana ऊरुस्तम्भनिदानादि (३४) · Śloka ३४

शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः| जीर्णाऽजीर्णे तथाऽऽयाससंक्षोभस्वप्नजागरैः| सश्लेष्ममेदः पवनमाममत्यर्थसञ्चितम्| अभिभूयेतरं दोषं मूढः चेत्प्रतिपद्यते| सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्य्यान्तःश्लेष्मणा स्तिमितेन तत्| तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ| परकीयाविव गुरु स्यातामतिभृशव्यथौ| ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः| संयुतः पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः| तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे||३४||

Adhikarana कोष्टुकशीर्षः (३५) · Śloka ३५

वातशोणितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः| ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत्||३५||

Adhikarana वातकण्टकम् (३६) · Śloka ३६

रुक्पादे विषमन्यस्ते क्रमाद्वा जायते यदा| वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम्||३६||

Adhikarana गृध्रसी (३७) · Śloka ३७

पार्ष्णिं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा मारुतार्दिता| सक्थ्युत्क्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते||३७||

Adhikarana खल्लीलक्षणम् (३८) · Śloka ३८

विश्वभी गृध्रसी चोक्ता खल्ली तीव्ररुजान्विता||३८||

Adhikarana पादहर्षः (३९) · Śloka ३९

हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां च प्रसुप्तवत्| पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः||३९||

Adhikarana पाददाहः (४०-१५) · Śloka १५

पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः| विशेषतश्चङ्क्रमिते पाददाहं तमादिशेत्||४०|| इति वैद्यपतिसिंहपुतस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता- वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने वात- व्याधिनिदानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||