Adhikarana અથ શ્વાસહિધ્માનિદાનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ |પ્રતિજ્ઞા (૧) · Śloka ૧
અથાતઃ શ્વાસહિધ્માનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કાસોપેક્ષયા શ્વાસસ્ય સમ્ભવાત્તદેકરૂપત્વાચ્ચ હિધ્માયાઃ તયોર્નિર્ણયાયૈકાધ્યાયારમ્ભઃ| અથેત્યાદિ સર્વેષ્વધ્યાયેષુ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્|| ૧||
Adhikarana શ્વાસનિદાનમ્ (૨) · Śloka ૨
કાસવૃદ્ધયા ભવેચ્છ્વાસઃ પૂર્વૈર્વા દોષકોપનૈઃ| આમાતિસારવમથુવિષપાણ્ડુજ્વરૈરપિ| રજોધૂમાનિલૈર્મર્મઘાતાદતિહિમામ્બુના||૨||
कासवृद्धया भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना||२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શ્વાસઃ કાસસ્ય વૃદ્ધયા ભવેત્| અધિકીભૂતઃ કાસ એવ કારણં શ્વાસસ્ય| રોગસ્ય ચ રોગઃ કારણં ભવતીત્યુક્તં પ્રાક્| અથવા પૂર્વં દોષકોપનૈઃ કાસસ્ય હેતુત્વેનોક્તૈઃ શ્વાસો ભવતિ| તાનિ ચ કષાયવિજ્જલાસાત્મ્યાદીનિ ( અ. સં. નિ. - ૧૨૨ ) અથવા પૂર્વાણિ દોષકોપનાનિ સર્વમ્ રોગં નિદાનપઠિતાનિ તિક્તકટુકાદીનિ ( અ. સં. નિ. - ૨૬ )| તૈર્યથાસમ્ભવમામાદિભિરપિ શ્વાસો ભવત્યતિહિમામ્બ્વતૈઃ| ઇતિ શ્વાસસ્ય નિદાનાનિ|| ૨||
Adhikarana શ્વાસપ્રભેદાઃ (૩) · Śloka ૩
ક્ષુદ્રકસ્તમશ્છિન્નો મહાનૂર્ધ્વશ્ચ પઞ્ચમઃ| કફોપરુદ્ધગમનઃ પવનો વિષ્વગાસ્થિતાઃ| પ્રાણોદકાન્નવાહીનિ દુષ્ટઃ સ્ત્રોતાંસિ દૂષયન્| ઉરસ્થઃ કુરુતે શ્વાસમામાશયસમુદ્ધવમ્||૩||
क्षुद्रकस्तमश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः| कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थिताः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्त्रोतांसि दूषयन्| उरस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्धवम्||३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ક્ષુદ્રાદીનિ તસ્યૈવ રૂપભેદેન પઞ્ચ નામાનિ| કફોપરુદ્ધેત્યાદિના શ્વાસસ્ય સમ્પ્રાપ્તિરુચ્યતે| સ્વહેતુભિર્દુષ્ટઃ સન્ પવનઃ કફેન ચ કારણવિશેષાદુપરુદ્ધગમનઃ સમન્તાદાસ્થિતશ્ચ પ્રાણદિવાહીનિ સ્ત્રોતાંસિ દૂષયન્નુરસ્થ એવામાશયસમુદ્ભવરૂપં શ્વાસં કુરુતે| આમાશયપ્રવૃત્તિઃ શ્વાસસ્ય વ્યાપારઃ|| ૩||
Adhikarana શ્વાસપૂર્વરૂપમ્ (૪) · Śloka ૪
પ્રાગ્રૂપં તસ્ય હૃત્પાર્શ્વશૂલં પ્રાણવિલોમતા| આનાહઃ શઙ્ખભેદશ્ચ||૪||
प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता| आनाहः शङ्खभेदश्च||४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સર્વસ્ય શ્વાસસ્ય હૃત્પાર્શ્વશૂલાદિ પૂર્વરૂપમ્| પ્રણાસ્ય વાયોર્વિલોમતાવિપરીતગમનં કાર્યાજ્જ્ઞાયતે|| ૪||
Adhikarana ક્ષુદ્રશ્વાસઃ (૫) · Śloka ૫
તત્રાયાસાતિભોજનૈઃ| પ્રેરિતઃ પ્રેરયેત્ક્ષુદ્રં સ્વયં સંશમનં મરુત્||૫||
तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत्क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્રેત્યાદિના ક્ષુદ્રાદિક્રમેણ શ્વાસાનાં લક્ષણમુચ્યતે| આયાસાદિપ્રેરિતો મરુત્ ક્ષુદ્રં નામ્ના સ્વયં સંશમનં શ્વાસં પ્રેરયેત્| વેગં કૃત્વા સ્વયં શામ્યતીત્યર્થઃ| પ્રતિલોમમિત્યાદિના તમકસ્ય લક્ષણમુચ્યતે|| ૫||
Adhikarana તમકશ્વાસઃ, તસ્ય સાધ્યાસાધ્યત્વઞ્ચ (૬) · Śloka ૬
પ્રતિલોમં સિરા ગચ્છન્નુદીર્ય્ય પવનઃ કફમ્| પરિગૃહ્ય શિરોગ્રીવમુરઃ પાશ્વૈ ચ પીડયન્| કાસ ઘુર્ઘુરકં મોહમરુચિં પીનસં તૃષમ્| કરોતિ તીવ્રવેગઞ્ચ શ્વાસં પ્રાણોપતાપિનમ્| પ્રતામ્યેત્તસ્ય વેગેન નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ક્ષણં સુખી| કૃચ્છ્રાચ્છયાનઃ શ્વસિતિ નિષણ્ણઃ સ્વાસ્થ્યમૃચ્છતિ| ઉચ્છ્રિતાક્ષો લલાટેન સ્વિદ્યતા ભૃશમર્ત્તિમાન્| વિશુષ્કાસ્યો મુહુઃ શ્વાસી કાંક્ષત્યુષ્ણં સવેપથુઃ| મેઘામ્બુશીતપ્રાગ્વાતૈઃ શ્લેષ્મલૈશ્ચ વિવર્દ્ધતે| સ યાપ્યસ્તમકઃ સાધ્યો નવો વા બલિનો બવેત્||૬||
प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पाश्वै च पीडयन्| कास घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापिनम्| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्त्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुः श्वासी कांक्षत्युष्णं सवेपथुः| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः साध्यो नवो वा बलिनो बवेत्||६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પવનઃ પ્રતિલોમં વિપરીતં કૃત્વા સિરાં ગચ્છંસ્તેન ગમનેન કફમુદીર્ય્ય શિરોગ્રીવાં ચ પરિગૃહ્ય પાર્શ્વમુરશ્ચ પીડયન્ કાસાદિકં તવ્રવેગં પ્રાણોપતાપિનં શ્વાસઞ્ચ કરોતિ| તસ્ય ચ તથાવિધસ્ય શ્વાસસ્ય વેગેન પુરુષઃ પ્રતામ્યેત્| નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ચ ક્ષણં સુખી ભવતિ| શય્યાયાં સ્થિતશ્ચ કૃચ્છ્રેણ શ્વસિતિ ભિત્યાદોઉ નિષણ્ણઃ સ્વાસ્થ્યમૃચ્છતિ| સુબોધમ્| સ ચ શ્વાસો મેઘામ્બ્વાદિભિઃ શ્લેષ્મલૈશ્ચાહારૈર્વિવર્દ્ધતે| એવમ્ભૂતઃ શ્વાસો યાપ્યો ભવેત્| નામ્ના ચ તમકઃ| અથવા બલિનઃ પુરુષસ્ય નવઃ સન્ સાધ્યો ભવેત્|| ૬||
Adhikarana પ્રતમકલક્ષણમ્ (૭) · Śloka ૭
જ્વરમૂર્ચ્છાયુતઃ શીતૈઃ શામ્યેત્ પ્રતમકસ્તુ સઃ||૭||
ज्वरमूर्च्छायुतः शीतैः शाम्येत् प्रतमकस्तु सः||७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એવરૂપં એવ શ્વાસો જ્વરમૂર્ચ્છાયુતો ભવતિ| શીતૈશ્ચાહારાદિભિઃ શામ્યેત્| સ તમકવિશેષઃ પ્રતમકસંજ્ઞિતઃ|| ૭||
Adhikarana છિન્નશ્વાસલક્ષણમ્ (૮) · Śloka ૮
છિન્ના ચ્છ્વસિતિ વિછ્છિન્નં મર્મચ્છેદરૂજાર્દતઃ| સસ્વેદમૂર્ચ્છઃ સાનાહો બસ્તિદાહનિરોધવાન્| અધોદૃગ્વિપ્લુતાક્ષશ્ચ મુહ્યન્ રક્તૈકલોચનઃ| શુષ્કાસ્યઃ પ્રલપન્દીનો નષ્ટચ્છાયો વિચેતનઃ||૮||
छिन्ना च्छ्वसिति विछ्छिन्नं मर्मच्छेदरूजार्दतः| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः| शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः||८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
છિન્નાચ્છ્વસાદ્વિચ્છિન્નં વિરામૈશ્ચ શ્વસિતિ| મર્મચ્છેદરૂપયા રુજયાર્દિતઃ ( દીનઃ ) સ્વેદાદિયુતશ્ચ ભવતિ|| ૮||
Adhikarana મહાશ્વાસલક્ષણમ્ (૯) · Śloka ૯
મહતા-મહતા દીનો નાદેન શ્વસિતિ ક્રથન્| ઉદ્ધૂયમાનઃ સંરબ્ધો મત્તર્ષભ ઇવાનિશમ્| પ્રણષ્ટજ્ઞાનવિજ્ઞાનો વિભ્રાન્તનયનાનનઃ| વક્ષઃ સમાક્ષિપન્બદ્ધમૂત્રવર્ચા વિશીર્ણવાક્| શુષ્કવઠો મુહુર્મુહ્યન્ કર્ણશઙ્ખશિરોઽતિરુક્||૯||
महता-महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः| वक्षः समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्कवठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोऽतिरुक्||९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મહદાખ્યેન તુ શ્વાસેન મહતા નાદેન શ્વસિતિ| દીનઃ ક્રયઁશ્ચ શ્વસિતિ| ક્રથનં નાસાશબ્દઃ| ઉદ્ધૂયમાન ઉત્પ્લાવ્યમાનઃ મર્ત્તર્ષભ ઇવ સંરબ્ધઃ| જ્ઞાનાં ચેતના| વિજ્ઞાનં વિચારઃ || ૯||
Adhikarana ઊર્ધ્વશ્વાસલક્ષણમ્ (૧૦) · Śloka ૧૦
દીર્ઘમૂર્ધ્વં શ્વસિત્યૂર્ધ્વાન્ન ચ પ્રત્યાહરત્યધઃ| શ્લેષ્માવૃતમુખસ્ત્રોતા ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ| ઊર્ધ્વદૃગ્વીક્ષતે ભ્રાન્તમક્ષિણી પરિતઃ ક્ષિપન્| મર્મસુ છિદ્યમાનેષુ પરિદેવી નિરુદ્ધવાક્||૧૦||
दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्त्रोता क्रुद्धगन्धवहार्दितः| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઊર્ધ્વશ્વાસ ઉચ્યતે| ઊર્ધ્વાચ્છ્વાસાદૂર્ધ્વ દીર્ઘં શ્વસિતિ| દીર્ઘં શ્વાસં મુઞ્ચતીત્યર્થઃ| ન ચ શ્વાસમધઃ પ્રત્યાહરતિ| મુક્તં પુનર્નૈવ પ્રવેશજયતીત્યર્થઃ| શ્લેષ્મણા આવૃતં મુખં સ્ત્રોતાંસિ ચ યસ્ય સ તથોક્તઃ| ગન્ધાવહો વાયુઃ તેન ક્રુદ્ધેનાર્દિતઃ સુબોધમ્|
Adhikarana શ્વાસાનાં સાધ્યાસાધ્યત્વમ્ (૧૧) · Śloka ૧૧
એતે સિધ્યેયુરવ્યક્તા વ્યક્તાઃ પ્રાણહરાઃ ધ્રુવમ્||૧૧||
एते सिध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहराः ध्रुवम्||११||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સાધ્યાસાધ્યવિભાગં દર્શયતિ| એતે સર્વે શ્વાસા અવ્યક્તા અપરિપૂર્ણત્વાદાસ્ફુટા સન્તઃ સિધ્યેયુઃ| વ્યક્તાઃ પુનઃ ધ્રુવમવશ્યં પ્રાણહરાઃ| ઇત્યુક્તાઃ શ્વાસાઃ|| ૧૧||
Adhikarana હિધ્માવર્ણનમ્, હિધ્માયાઃ હેત્વાદીનિ (૧૨) · Śloka ૧૨
શ્વાસૈકહેતુપ્રાગ્રૂપસઙ્ખ્યાપ્રકૃતિસંશ્રયાઃ| હિધ્માઃ||૧૨||
श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः| हिध्माः||१२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અનન્તરં હિધ્મા નિર્ણીયન્તે-શ્વાસેતિ| શ્વાસેનૈકં સદૃશં હેત્વાદિ યસ્યાઃ સા તથોક્તા સઙ્ખ્યાપ્રકૃતિઃ સઙ્ખયાસ્વરૂપમ્| સંશ્રયાશ્રયોદ્ભવસ્થાનમ્|| ૧૨||
Adhikarana હિધ્માયાઃ ભેદાઃ (૧૩) · Śloka ૧૩
ભક્તોદ્ભવા ક્ષુદ્રા યમલા મહતીતિ ચ| ગમ્ભીરા ચ ||૧૩||
भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च ||१३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ભક્તોદ્ભવાદીનિ પઞ્ચ હિધ્માવિશેષનામાનિ|| ૧૩||
Adhikarana અન્નજહિધ્માલક્ષણમ્ (૧૪) · Śloka ૧૪
મરુતત્ર ત્વરયાઽયુક્તિસેવિતૈઃ| રૂક્ષતીક્ષ્ણખરાસાત્મ્યૈરન્નપાનૈઃ પ્રપીડિતઃ| કરોતિ હિધ્મારુજાં મન્દશબ્દાં ક્ષવાનુગામ્| શમં સાત્મ્યાન્નપાનેન યા પ્રયાતિ વ સાન્નજા||૧૪||
मरुतत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मारुजां मन्दशब्दां क्षवानुगाम्| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति व सान्नजा||१४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્ર હિધ્માસુ મધ્યે મરુદ્વાયુરન્નપાનૈસ્ત્વરયા વૈપરીત્યેન ચ સેવિતૈઃ રુક્ષાદિભિઃ પ્રપીડિતઃ સન્ મન્દશબ્દાં ક્ષવાનુગાં ચ હિધ્માં કરોતિ| સાત્મ્યાન્નપાનોપશયાચ્ચાન્નજા ભક્તોદ્ભવોચ્યતે|
Adhikarana ક્ષુદ્રહિધ્માલક્ષણમ્ (૧૫) · Śloka ૧૫
આયાસાત્પવનઃ ક્રુદ્ધઃ ક્ષુદ્રાં હિધ્માં પ્રવર્ત્તયેત્| જત્રુમૂલપ્રવિસૃતામલ્પવેગાં મૃદં ચ સા| વૃદ્ધિમાયાસ્યતો યાતિ ભુક્તમાત્રે ચ માર્દવમ્||૧૫||
आयासात्पवनः क्रुद्धः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्त्तयेत्| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||१५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ક્ષુદ્રાં હિધ્માં પવનો વાયુરાયાસાદ્ધેતોઃ ક્ષુદ્રઃ સ્વલ્પઃ પ્રવર્ત્તયેત્| સા તુ જત્રુમૂલોદ્ભવાઽલ્પવેગા મૃદુશ્ચ| આયાસં કુર્વતો વૃદ્ધિં યાતિ| ભુક્તમાત્રે ચ માર્દવં યાતીતિ ક્ષુદ્રા|| ૧૫||
Adhikarana યમલહિધ્માલક્ષણમ્ (૧૬) · Śloka ૧૬
ચિરેણ યમલૈર્વેગૈરાહારે યા પ્રવર્ત્તતે| પરિણામોન્મુખે વૃદ્ધિમ્પરિણામે ચ ગચ્છતિ| કમ્પયન્તી શિરોગ્રીવામાધ્માતસ્યાતિતૃષ્યતઃ| પ્રલાપચ્છર્દ્યતીસારનેત્રવિપ્લુતિજૃમ્ભિણઃ| યમલા વેગિની હિધ્માપરિણામવતી ચ સા||૧૬||
चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्त्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिम्परिणामे च गच्छति| कम्पयन्ती शिरोग्रीवामाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः| यमला वेगिनी हिध्मापरिणामवती च सा||१६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યમલા નામ હિધ્મા યા ચિરેણ યમલૈર્વેગૈઃ દ્વાભ્યાં વેગાભ્યાં ભવતિ| પરિણામોન્મુખ આહારે પ્રવર્ત્તતે પરિણતે ચ| શિરોગ્રીવાં કમ્પયન્ત્યાધ્માનાદિમતઃ પુરુષસ્ય વૃદ્ધિં યાતીતિ યમલા| તસ્યાસ્ત વેગિની પરિણામવતી ચેતિ નામદ્વયમ્|| ૧૬||
Adhikarana મહાહિધ્માલક્ષણમ્ (૧૭) · Śloka ૧૭
ધ્વસ્તભ્રૂશઙ્ખયુગ્મસ્ય સાઽસ્ત્રવિપ્લુતચક્ષુષઃ| સ્તમ્ભયન્તી તનું વાચં સ્મૃતિં સંજ્ઞાં ચ મૃષ્ણતી| રુન્ધતી માર્ગમન્નસ્ય કુર્વતી મર્મઘટ્ટનમ્| પૃષ્ઠતો નમનં શોષં મહાહિધ્મા પ્રવર્ત્તતે| મહામૂલા મહાશબ્દા મહાવેગા મહાબલા||૧૭||
ध्वस्तभ्रूशङ्खयुग्मस्य साऽस्त्रविप्लुतचक्षुषः| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मृष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्त्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||१७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મહેત્યુચ્યતે| ધ્વસ્તભ્રૂશઙ્ખયુગ્મત્વાદિયુક્તસ્ય પુરુષસ્ય વાક્તનુસ્તમ્ભાદિકં કુર્વતી મહાહિધ્મા પ્રવર્ત્તતે| સા ચ મહામૂલત્વાદિરુપા| વિપ્લુતે અનિબદ્ધે ઇવ ચક્ષુષી| મર્મઘટ્ટનં હૃદયાદિ રુક્| પૃષ્ઠતો નમનં વક્ષસો બહિર્નિસ્સરણમ્| મહામૂલા આમાશયે પ્રથમોત્પત્તિર્યસ્યાઃ| તત્ર બહુવ્યાપારવતી દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ| ઇતિ મહતી|| ૧૭||
Adhikarana ગમ્ભીરહિધ્માલક્ષણમ્ (૧૮) · Śloka ૧૮
પક્વાશયાદ્વા નાભેર્વા પૂર્વવદ્યા પ્રવર્ત્તતે| તદ્રૂપા સા મુહુઃ કુર્ય્યાજ્જૃમ્ભામઙ્ગપ્રસારણમ્| ગમ્ભીરેણાનુનાદેન ગમ્ભીરા||૧૮||
पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्त्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्य्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा||१८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ગમ્ભીરા ચ પક્વાશયાદિત્યાદિનોચ્યતે-પૂર્વવદિતિ| મહતીવ ધ્વસ્તભ્રૂયુગ્માદિમતસ્તનુસ્તમ્ભાદિકં કુર્વતી ચેત્યર્થઃ| તદ્રૂપા મહા મૂલત્વાદિરૂપા| ગમ્ભીરાયાસ્તુ વિશેષો જૃમ્ભામઙ્ગપ્રસારણઞ્ચ મુહુર્વેગેષુ કુર્ય્યાત્| ગમ્ભીરેણ ચાનુનાદેન ભવતિ| ઇત્યુક્તાઃ પઞ્ચ હિધ્માઃ|
Adhikarana હિધ્માનાં સાધ્યાસાધ્યત્વમ્ (૧૯) · Śloka ૧૯
તાસુ સાધયેત્| આદ્યે દ્વે વર્જયેદન્ત્યે સર્વલિઙ્ગાઞ્ચ વેગિનીમ્| સર્વાશ્ચ સઞ્ચિતામસ્ય સ્થવિરસ્ય વ્યવાયિનઃ| વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય ભક્તચ્છેદક્ષરાતસ્ય વા||૧૯||
तासु साधयेत्| आद्ये द्वे वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गाञ्च वेगिनीम्| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षरातस्य वा||१९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તાસુ હિધ્માસુ મધ્યે આદ્યે દ્વે ભક્તેતોદ્ભવા ક્ષુદ્રા ચ સાધ્યે અન્ત્યે દ્વે મહતી ગમ્ભીરાખ્યે ચોપેક્ષણીયે| યા ચ વેગિની નામ હિધ્મા સાસમ્પૂર્ણલક્ષણયુક્તા સત્યુપેક્ષણીયા| સર્વાશ્ચ હિધ્માઃ સઞ્ચિતામત્વાદિયુક્તાસ્યોત્પન્ના વર્જ્યાઃ| યઃ પુનઃ પુરુષો વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહઃ| અથવા આહારાવિચ્છેદેન ક્ષતસ્તસ્ય|| ૧૯||
Adhikarana હિધ્માશ્વાસયોઃ શીઘ્રકારિત્વમ્ (૨૦-૪) · Śloka ૪
સર્વેઽપિ રોગા નાશાય ન ત્વેવં શીઘ્રકારિણઃ| હિધ્માશ્વાસૌ યથા તૌ હિમૃત્યુકાલે કૃતાલયૌ||૨૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને શ્વાસહિધ્માનિદાનં નામ ચતુર્થોધ્યાયઃ||૪||
सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हिमृत्युकाले कृतालयौ||२०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसग्रहसंहितायां निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સર્વેઽપિ રોગા નાશાય ભવન્તિ| ન કેવલં હિધ્માશ્વાસાવેવેતિ| તે ચ રોગા એવમ્ભૂતા અપિ શીઘ્રકારિણસ્તથા ન ભવન્તિ| યથા હિધ્માશ્વાસૌ શીઘ્રકારિણાવિતિ| શીઘ્રં સ્વં કર્મ મારણં કુરુત ઇતિ યથોક્તૌ| યસ્માત્તૌ મૃત્યુકાલે કૃતાલયાવવશ્યમ્ભાવિનૌ| એતેનાનયોઃ શીઘ્રચિકિત્સિતત્વં પ્રદર્શિતમિતિ|| ૨૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ ષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં નિદાનસ્થાને ચતુર્થોઽધ્યાયઃ