Adhikarana అథ క్షతక్షయకాసచికిత్సితం నామ పంచమోఽధ్యాయః అధ్యాయప్రతిజ్ఞా (౧) · Śloka ౧
అథాతః క్షతక్షయకాసచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः क्षतक्षयकासचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
క్షతక్షయకాసయోర్యత్నేన ప్రాధాన్యాత్ పృథగేవాధ్యాయారంభః||1||
Adhikarana తాత్కాలికీ చికిత్సా (౨) · Śloka ౨
ఉరస్యంతఃక్షతే సద్యో లాక్షాం క్షౌద్రయుతాన్ పిబేత్| క్షీరేణ శాలీన్ జీర్ణోఽద్యాత్ క్షీరేణైవ సశర్కరాన్| పార్శ్వబస్తిసరుక్చాల్పపిత్తాగ్నిస్తాం సురాయుతాం| భిన్నవిట్తు సముస్తాతివిషాపాఠాం సవత్సకాం||2||
उरस्यन्तःक्षते सद्यो लाक्षां क्षौद्रयुतान् पिबेत्| क्षीरेण शालीन् जीर्णोऽद्यात् क्षीरेणैव सशर्करान्| पार्श्वबस्तिसरुक्चाल्पपित्ताग्निस्तां सुरायुताम्| भिन्नविट्तु समुस्तातिविषापाठां सवत्सकाम्||२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అంతఃక్షతశబ్దేన నిదానోక్తం స్మారయతి| తస్మిన్ లాక్షాక్షౌద్రక్షీరే జీర్ణే సశర్కరాంఛాలీనం క్షీరేణ వాద్యాత్ తామితి లాక్షాం| సముస్తాదికాం లాక్షామేవ సవత్సకాం||2||
Adhikarana లాక్షాదియోగః దీప్తేఽగ్నౌ (౩) · Śloka ౩
లాక్షా సర్పిర్మధూచ్ఛిష్టం జీవనీయగణం సితా| త్వక్క్షీరీ సమితం క్షీరే పక్త్వా దీప్తానలః పిబేత్||3||
लाक्षा सर्पिर्मधूच्छिष्टं जीवनीयगणं सिता| त्वक्क्षीरी समितं क्षीरे पक्त्वा दीप्तानलः पिबेत्||३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
లాక్షాదీని సమాని జీవనీయగణస్య సంయుక్తస్యాన్యతమసమత్వం| మధూచ్ఛిష్టం సిక్థకం| సమిత్ గోధూమచూర్ణం స్యాత్| తత్ సర్వం బహునా క్షీరేణ పానయోగ్యం పక్త్వా దీప్తాగ్నిః ఉరఃక్షతీ పిబేత్||3||
Adhikarana ఇక్ష్వాలికాదిక్షీరం (౪) · Śloka ౪
ఇక్ష్వాలికాబిసగ్రంథిపద్మకేసరచందనైః| శృతం పయో మధుయుతం సంధానార్థం పిబేత్ క్షతీ||4||
इक्ष्वालिकाबिसग्रन्थिपद्मकेसरचन्दनैः| शृतं पयो मधुयुतं सन्धानार्थं पिबेत् क्षती||४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
క్షతేఽంతరురసి పురుషః సంధానార్థమిక్ష్వాలికాదిభిః క్షీరం మధుయుక్తం పిబేత్||4||
Adhikarana సజ్వరదాహే యవచూర్ణయోగః (౫) · Śloka ౫
యవానాం చూర్ణమామానాం క్షీరసిద్ధం ఘృతాన్వితం| జ్వరదాహే సితాక్షౌద్రసక్తూన్ వా పయసా పిబేత్||5||
यवानां चूर्णमामानां क्षीरसिद्धं घृतान्वितम्| ज्वरदाहे सिताक्षौद्रसक्तून् वा पयसा पिबेत्||५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యవచూర్ణం క్షీరేణ తథా సాధ్యతే యథా పేయాప్రాయో భవతి| ఆమానామిత్యనగ్నిస్పృష్టానాం యవానాం| తచ్చూర్ణం సజ్వరదాహే క్షతే| అథవా సితాదీన్ పయసా పిబేత్||5||
Adhikarana క్షతకాసే ప్రయోగాః (౬) · Śloka ౬
కాసవాంస్తు పిబేత్సర్పిర్మధురౌషధసాధితం| గుడోదకం వా క్వథితం సక్షౌద్రమరిచం హిమం| చూర్ణమామలకానాం వా క్షీరే పక్వం ఘృతాన్వితం| రసాయనవిధానేన పిప్పలీర్వా ప్రయోజయేత్||6||
कासवांस्तु पिबेत्सर्पिर्मधुरौषधसाधितम्| गुडोदकं वा क्वथितं सक्षौद्रमरिचं हिमम्| चूर्णमामलकानां वा क्षीरे पक्वं घृतान्वितम्| रसायनविधानेन पिप्पलीर्वा प्रयोजयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కాసావానితి ప్రకరణాత్ క్షతకాసవాన్| మధురౌషధాని రసభేదీయోక్తో మధురస్కంధః| సుబోధం| ఆమలకచూర్ణస్యైవ ప్రయోగః| పిప్పలీనాం రసాయనవిధిస్తత్రైవ వక్ష్యతే||6||
Adhikarana సపర్వాస్థిశూలే కాసే యోగః (౭) · Śloka ౭
కాసీ పర్వాస్థిశూలీ చ లిహ్యాత్సఘృతమాక్షికాః| మధూకమధుకద్రాక్షా త్వక్క్షీరీపిప్పలీబలాః||7||
कासी पर्वास्थिशूली च लिह्यात्सघृतमाक्षिकाः| मधूकमधुकद्राक्षा त्वक्क्षीरीपिप्पलीबलाः||७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పర్వాస్థిశూలసంయుక్తః కాసీ మధూకాదికం సఘృతమాక్షికం లిహ్యాత్||7||
Adhikarana త్రిజాతకాదిగులికా (౮) · Śloka ౮
త్రిజాతమర్ధకర్షాశం పిప్పల్యర్ధపలం సితా| ద్రాక్షా మధూకం ఖర్జూరం పలాంశం శ్లక్ష్ణచూర్ణితం| మధునా గులికా ఘ్నంతి తా వృష్యాః పిత్తశోణితం| కాసశ్వాసారుచిచ్ఛర్దిమూర్ఛాహిధ్మామదభ్రమాన్| క్షతక్షయస్వరభ్రంశప్లీహశోషాఢ్యమారుతాన్| రక్తనిష్ఠీవహృత్పార్శ్వరుక్పిపాసాజ్వరానపి||8||
त्रिजातमर्धकर्षाशं पिप्पल्यर्धपलं सिता| द्राक्षा मधूकं खर्जूरं पलांशं श्लक्ष्णचूर्णितम्| मधुना गुलिका घ्नन्ति ता वृष्याः पित्तशोणितम्| कासश्वासारुचिच्छर्दिमूर्छाहिध्मामदभ्रमान्| क्षतक्षयस्वरभ्रंशप्लीहशोषाढ्यमारुतान्| रक्तनिष्ठीवहृत्पार्श्वरुक्पिपासाज्वरानपि||८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
త్రిజాతకాద్యా గులికా సుబోధినీ| ఇయంచైలాద్యేతి ప్రసిద్ధా| ఆఢ్యమారుతో వాతవ్యాధావుక్తః||8||
Adhikarana అతివృద్ధే రక్తే రక్తష్ఠీవనే చ (౯) · Śloka ౧౦
రక్తేఽతివృద్ధే చ్ఛాగం వా జాంగలం వా పిబేదసృక్| వర్షాభూశర్కరారక్తశాలితండులజం రజః| రక్తష్ఠీవీ పిబేత్సిద్ధం ద్రాక్షారసపయోఘృతైః| మధూకమధుకక్షీరసిద్ధం వా తండులీయకం||9|| `|10|
रक्तेऽतिवृद्धे च्छागं वा जाङ्गलं वा पिबेदसृक्| वर्षाभूशर्करारक्तशालितण्डुलजं रजः| रक्तष्ठीवी पिबेत्सिद्धं द्राक्षारसपयोघृतैः| मधूकमधुकक्षीरसिद्धं वा तण्डुलीयकम्||९|| `|१०|
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రక్తేఽతివృద్ధే బహిః ప్రవర్తమానే| జాంగలజీవప్రభావత్వాజ్జాంగలం| వర్షాభ్వాదీనాం చూర్ణం ద్రాక్షారసాదిభిః సిద్ధం రక్తష్ఠీవీ పిబేత్| సిద్ధమగ్నిసంయోగేన| సుబోధం||9||
Adhikarana మార్గభేదానుసారముపాయః కార్యః (౧౦) · Śloka ౧౦
యథాస్వం మార్గవిసృతే రక్తే కుర్యాచ్చ భేషజం||10||
यथास्वं मार्गविसृते रक्ते कुर्याच्च भेषजम्||१०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అస్మింశ్చోరఃక్షతే కదాచిదతిప్రవృద్ధం రక్తమధో నాసికయా వాపి ప్రవర్తతే| తత్ర రక్తే యథాస్వం రక్తపిత్తవదపి భేషజం కుర్యాత్||10||
Adhikarana పిప్పల్యాదిలేహః (౧౧) · Śloka ౧౧
పిప్పలీమధుకం పిష్టం కార్షికం ససితోపలం| ప్రాస్థికం గవ్యమాజం చ క్షీరమిక్షురసం తథా| యవగోధూమమృద్వీకాచూర్ణమామలకాద్రసః| తైలం చ ప్రసృతాంశాని తత్సర్వం మృదునాగ్నినా| పచేల్లేహో ఘృతక్షౌద్రయుతః స క్షతకాసనుత్| శ్వాసహృద్రోగకాసఘ్నో హితో వృద్ధాల్పరేతసాం||11||
पिप्पलीमधुकं पिष्टं कार्षिकं ससितोपलम्| प्रास्थिकं गव्यमाजं च क्षीरमिक्षुरसं तथा| यवगोधूममृद्वीकाचूर्णमामलकाद्रसः| तैलं च प्रसृतांशानि तत्सर्वं मृदुनाग्निना| पचेल्लेहो घृतक्षौद्रयुतः स क्षतकासनुत्| श्वासहृद्रोगकासघ्नो हितो वृद्धाल्परेतसाम्||११||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పిప్పల్యాదిసితోపలాంతం కార్షికం| యవాదిచూర్ణం ప్రత్యేకం ప్రసృతాంశం ద్విపలమిత్యర్థః| ఆమలకఫలస్య ప్రసృతో ద్వే పలే యద్యపి `శుష్కమేయేష్విదం మానం ద్విగుణం తత్ ద్రవార్ద్రయోః' ఇత్యుక్తం సామాన్యేనైవ| తథా చాచార్యేణైవ యుక్త్యా సంపన్నే హృదయే కథితం| కుడ్వాది తథా ద్రవమితి| అత్ర తేన ప్రసృతో న సంగృహీతః| తైలేఽప్యేవమేవ విజ్ఞేయం| ఘృతం క్షౌద్రంచ సంస్కారాపాదనయోగ్యం దోషాద్యపేక్షమాత్రం వా||11||
Adhikarana మూఢవాతే క్షతకాసే (౧౨) · Śloka ౧౨
మూఢవాతస్త్వజామేదః సురాభృష్టం ససైంధవం| క్షామః క్షీణః క్షతోరక్తో మందనిద్రోఽగ్నిదీప్తమాన్| శృతక్షీరసరేణాద్యాత్ సఘృతక్షౌద్రశర్కరం||12||
मूढवातस्त्वजामेदः सुराभृष्टं ससैन्धवम्| क्षामः क्षीणः क्षतोरक्तो मन्दनिद्रोऽग्निदीप्तमान्| शृतक्षीरसरेणाद्यात् सघृतक्षौद्रशर्करम्||१२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యస్య తు క్షతకాసినో మూఢో నానులోమమార్గప్రవృత్తః ప్రబలోవాతః సోఽజస్య మేదోఽద్యాత్| కింభూతం సురాభృష్టం ససైంధవంచ| సురా భృష్టా యేనేతి వక్తవ్యే బహుత్వాన్మేదసః ప్రాధాన్యజ్ఞాపనార్థం విపరీతప్రయోగః| యస్తు క్షామత్వాదియుక్తః స తదేవాజామేదః శృతక్షీరజాతేన సరేణ సహ ఘృతక్షౌద్రశర్కరమద్యాత్||12||
Adhikarana క్షీణకృశాదౌ శర్కరాదిప్రయోగః (౧౩) · Śloka ౧౩
శర్కరాయవగోధూమం జీవకర్షభకౌ మధు| శృతక్షీరానుపానం వా లిహ్యాత్క్షీణః క్షతీ కృశః| క్రవ్యాత్పిశితనిర్యూహం ఘృతభృష్టం పిబేచ్చ సః| పిప్పలీ క్షౌద్రసంయుక్తం మాంసశోణితవర్ధనం||13||
शर्करायवगोधूमं जीवकर्षभकौ मधु| शृतक्षीरानुपानं वा लिह्यात्क्षीणः क्षती कृशः| क्रव्यात्पिशितनिर्यूहं घृतभृष्टं पिबेच्च सः| पिप्पली क्षौद्रसंयुक्तं मांसशोणितवर्धनम्||१३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యః పునః క్షీణత్వాదియుక్తః కాసీసః శర్కరాదికం శృతక్షీరానుపానమద్యాత్| స చ క్షీరజ్వరాదియుక్తః క్రవ్యాదాం పిశితాశినాం మాంసస్య నిర్యూహం రసం ఘృతభృష్టం పిప్పలీక్షౌద్రాభ్యాం యుక్తం మాంసశోణితవర్ధనార్థం పిబేత్||13||
Adhikarana న్యగ్రోధాదిసర్పిషః ప్రయోగః (౧౪) · Śloka ౧౪
న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షసాలప్రియంగుభిః| తాలమస్తకజంబూత్వక్ప్రియాలైశ్చ సపద్మకైః| సాశ్వకర్ణైః శృతాత్క్షీరాదద్యాజ్జాతేన సర్పిషా| శాల్యోదనక్షతోరస్కః క్షీణశుక్రబలేంద్రియః||14||
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षसालप्रियङ्गुभिः| तालमस्तकजम्बूत्वक्प्रियालैश्च सपद्मकैः| साश्वकर्णैः शृतात्क्षीरादद्याज्जातेन सर्पिषा| शाल्योदनक्षतोरस्कः क्षीणशुक्रबलेन्द्रियः||१४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
న్యగ్రోధాదిభిః శృతాన్ క్షీరాజ్జాతేన సర్పిషా సహ శాలీనామోదనం క్షతోరస్కత్వాదియుక్తోఽద్యాత్| తాలమస్తకం తాలప్రాంతం| శేషాణి సర్వాణి ప్రసిద్ధాని||14||
Adhikarana గాత్రభేదేఽభ్యంగః (౧౫) · Śloka ౧౫
వాతపిత్తర్దితేఽభ్యంగో గాత్రభేదే ఘృతైర్మతః| తైలైశ్చానిలరోధ్రైః||15||
वातपित्तर्दितेऽभ्यङ्गो गात्रभेदे घृतैर्मतः| तैलैश्चानिलरोध्रैः||१५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వాతపిత్తాభ్యామర్దితే పురుషే యో గాత్రభేదస్తస్మిన్ ఘృతైస్తైలైశ్చ వాతవ్యాధిహరద్రవ్యసిద్ధైరభ్యంగో మతః||15||
Adhikarana వాతవ్యాధావుపాయాః (౧౬) · Śloka ౧౬
పీడితే మాతరిశ్వనా| హృత్పార్శ్వార్తిషు పానం స్యాజ్జీవనీయస్య సర్పిషః| కుర్యాద్వా వాతరోగఘ్నం పిత్తరక్తావిరోధి యత్||16||
पीडिते मातरिश्वना| हृत्पार्श्वार्तिषु पानं स्याज्जीवनीयस्य सर्पिषः| कुर्याद्वा वातरोगघ्नं पित्तरक्ताविरोधि यत्||१६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మాతరిశ్వనా వాతేన పీడితే పురుషే యా హృదాద్యార్తయస్తాసు జీవనీయద్రవ్యసిద్ధస్య సర్పిషః పానం స్యాత్| అథవా యత్పిత్తరక్తావిరోధి వాతవ్యాధిహరం కర్మ తత్ కుర్యాత్|| 16||
Adhikarana యష్ట్యాహ్వాదిఘృతం (౧౭) · Śloka ౧౭
యష్ట్యాహ్వానాగబలయోః క్వాథే క్షీరసమం ఘృతం| పయస్యాపిప్పలీవాంశీకల్కసిద్ధం క్షతే హితం||17||
यष्ट्याह्वानागबलयोः क्वाथे क्षीरसमं घृतम्| पयस्यापिप्पलीवांशीकल्कसिद्धं क्षते हितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఘృతాన్మధుయష్టీనాగబలయోః క్వాథశ్చతుర్గుణః| పయస్యాదీనాం కల్కః స్నేహాచ్చతుర్థాంశః| పయస్యా క్షీరిణీ| వాంశీ తుకాక్షీరీ| ఏతద్ ఘృతం క్షతకాసే హితం||17||
Adhikarana కోలాదిఘృతం (౧౮) · Śloka ౧౮
శృతం వాష్టగుణే క్షీరే కోలలాక్షారసాన్వితం| కల్కైఃకట్వంగదార్వీత్వగ్వత్సకత్వగ్దలైర్ఘృతం||18||
शृतं वाष्टगुणे क्षीरे कोललाक्षारसान्वितम्| कल्कैःकट्वङ्गदार्वीत्वग्वत्सकत्वग्दलैर्घृतम्||१८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
క్షీరం ఘృతాదష్టగుణం| బదరాణాం లాక్షాయాశ్చ రసో నిర్యూహః పృథక్ ఘౄతసమః| కట్వంగదీనాం చతుర్ణాం కల్కం స్నేహాచ్చతుర్థాంశేన| ఏతదపి ఘృతమురఃక్షతే కాసే చ హితం||18||
Adhikarana అమృతప్రాశఘృతం (౧౯) · Śloka ౧౯
జీవనీయో గణః శుంఠీ వరీ వీరాపునర్నవౌ| బలాభారంగీస్వగుప్తార్ధిశఠీతామలకీకణాః| శృంగాటకం పయస్యా చ పంచమూలం చ యల్లఘు| ద్రాక్షాక్షోడాది చ ఫలం మధురస్నిగ్ధబృంహణం| తైర్పచేత్సర్పిషః ప్రస్థం కర్షాంశః శ్లక్ష్ణకల్కితైః| క్షీరధాత్రీవిదారీక్షుచ్ఛాగమాంసరసాన్వితం| ప్రస్థార్ధం మధునః శీతే శర్కరార్ధతులారజః| పలార్ధికం చ మరిచత్వగేలాపత్రకేసరం| వినీయ చూర్ణితం తస్మాల్లిహ్యాన్మాత్రాం యథానలం| అమృతప్రాశమిత్యేతన్నరాణామమృతం ఘృతం| సుధామృతరసం ప్రాశ్యం క్షీరమాంసరసాశినా| నష్టశుక్రక్షతక్షీణదుర్బలవ్యాధికర్శితాన్| స్త్రీప్రసక్తాన్ కృశాన్ వర్ణస్వరహీనాంశ్చ బృంహయేత్| కాసహిధ్మాజ్వరశ్వాసదాహతృష్ణాస్రపిత్తనుత్| పుత్రదం ఛర్దిమూర్చ్ఛాహృద్యోనిమూత్రామయాపహం||19||
जीवनीयो गणः शुण्ठी वरी वीरापुनर्नवौ| बलाभार्ङ्गीस्वगुप्तार्धिशठीतामलकीकणाः| शृङ्गाटकं पयस्या च पञ्चमूलं च यल्लघु| द्राक्षाक्षोडादि च फलं मधुरस्निग्धबृंहणम्| तैर्पचेत्सर्पिषः प्रस्थं कर्षांशः श्लक्ष्णकल्कितैः| क्षीरधात्रीविदारीक्षुच्छागमांसरसान्वितम्| प्रस्थार्धं मधुनः शीते शर्करार्धतुलारजः| पलार्धिकं च मरिचत्वगेलापत्रकेसरम्| विनीय चूर्णितं तस्माल्लिह्यान्मात्रां यथानलम्| अमृतप्राशमित्येतन्नराणाममृतं घृतम्| सुधामृतरसं प्राश्यं क्षीरमांसरसाशिना| नष्टशुक्रक्षतक्षीणदुर्बलव्याधिकर्शितान्| स्त्रीप्रसक्तान् कृशान् वर्णस्वरहीनांश्च बृंहयेत्| कासहिध्माज्वरश्वासदाहतृष्णास्रपित्तनुत्| पुत्रदं छर्दिमूर्च्छाहृद्योनिमूत्रामयापहम्||१९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏవం జీవనీయాదిభిః కర్షాంశైః ఘృతప్రస్థం పచేత్| జీవనీయగణాదిపంచమూలాంతస్య ద్రవ్యాణి పృథక్కర్షాంశాని| ద్రాక్షాదీనాం లాభతః కర్షాంశానాం ప్రయోగః| క్షీరధాత్రీరసాదీనాం పృథక్పృథగ్ఘృతసమత్వం విజ్ఞేయం| తస్మిన్ ఘృతే శీతే మధునః ప్రస్థార్ధం షోడశపలాని| శర్కరాచూర్ణస్య చ పంచాశత్ పలాని| మరీచాదికం ద్వికార్షికం చూర్ణితం వినీయ ప్రక్షిప్యయథానలమిత్యగ్నిబలాపేక్షిణీ ప్రయోగే మాత్రా| ఏతచ్చ ఘృతం నామ్నా అమృతప్రాశమితి| సుధామృతరసమితి చేష్యతే| ఏతద్ధి నరాణామమృతం| ఏతచ్చ నరేణ ప్రాశ్యం యః క్షీరేణ మాంసరసేన వాన్నం సమశ్నాతి| ఏతద్ధి నష్టశుక్రాదీనాం బృంహణం కాసఘ్నత్వాదిగుణయుక్తం చ||19||
Adhikarana శ్వదంష్ట్రాఘృతం (౨౦) · Śloka ౨౦
శ్వదంష్ట్రోశీరమంజిష్ఠాబలాకాశ్మర్యకత్తృణం| దర్భమూలం పృథక్పర్ణీ పలాశర్షభకౌ స్థిరాం| పాలికాని పచేత్తాషాం రసే క్షీరచతుర్గుణే| కల్కై స్వగుప్తాజీవంతీమేదర్షభకజీవకైః| శతావర్యృద్ధిమృద్వీకాశర్కరాశ్రావణీ బిసైః| ప్రస్థః సిద్ధో ఘృతాద్వాతపిత్తహృద్రోగశూలనుత్| మూత్రకృచ్ఛ్రాప్రమేహార్శః కాసశోషక్షయాపహః| ధనుఃస్త్రీమద్యభారాధ్వస్విన్నానాం బలమాంసదః||20||
श्वदंष्ट्रोशीरमञ्जिष्ठाबलाकाश्मर्यकत्तृणम्| दर्भमूलं पृथक्पर्णी पलाशर्षभकौ स्थिराम्| पालिकानि पचेत्ताषां रसे क्षीरचतुर्गुणे| कल्कै स्वगुप्ताजीवन्तीमेदर्षभकजीवकैः| शतावर्यृद्धिमृद्वीकाशर्कराश्रावणी बिसैः| प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातपित्तहृद्रोगशूलनुत्| मूत्रकृच्छ्राप्रमेहार्शः कासशोषक्षयापहः| धनुःस्त्रीमद्यभाराध्वस्विन्नानां बलमांसदः||२०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శ్వదంష్ట్రాదీనాం క్వాథస్య చతుశ్చత్వారింశత్ పలాని| క్షీరం క్వాథాచ్చతుర్గుణం| స్వగుప్తాదీనాం కల్కః స్నేహాచ్చతుర్థాంశః| శ్వదంష్ట్రో గోక్షురకః| కత్తృణం భూతికం| పృథక్పర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ| స్థిరా సాలపర్ణీ||20||
Adhikarana మధుకాదిఘృతం (౨౧) · Śloka ౨౧
మధుకాష్టపలద్రాక్షాప్రస్థక్వాథే పచేత్ ఘృతం| పిప్పల్యష్టపలే కల్కే ప్రస్థం సిద్ధే చ శీతలే| పృథగష్టపలం క్షౌద్రశర్కరాభ్యాం చ మిశ్రయేత్| సమసక్తుక్షతక్షీణరక్తగుల్మేషు తద్ధితం||21||
मधुकाष्टपलद्राक्षाप्रस्थक्वाथे पचेत् घृतम्| पिप्पल्यष्टपले कल्के प्रस्थं सिद्धे च शीतले| पृथगष्टपलं क्षौद्रशर्कराभ्यां च मिश्रयेत्| समसक्तुक्षतक्षीणरक्तगुल्मेषु तद्धितम्||२१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మధుయష్ట్యా అష్టౌ పలాని| క్వాథకల్పనయా క్వాథయేత్| తస్మిన్ క్వాథే షణ్ణవతిపలమానే ఘృతాన్ ప్రస్థం పచేత్| తస్మిన్ ఘృతప్రస్థే శీతే చ క్షౌద్రస్యాష్టపలైః శర్కరయాశ్చాష్టపలం విమిశ్రయేత్| అస్య చ ఘృతస్య సక్తుభిః సమైరుపయోగః||21||
Adhikarana ధాత్రీఫలరసాదిఘృతం (౨౨) · Śloka ౨౨
ధాత్రీఫలం విదారీక్షుజీవనీయరసాత్ ఘృతాత్| గవ్యాజయోశ్చ పయసోః ప్రస్థం ప్రస్థం విపాచయేత్| సిద్ధశీతే సితాక్షౌద్రద్విప్రస్థం వినయేత్తతః| యక్ష్మాపస్మారపిత్తాసృక్కాసమేహక్షయాపహం| వయస్థాపనమాయుష్యం మాంసశుక్రబలప్రదం||22||
धात्रीफलं विदारीक्षुजीवनीयरसात् घृतात्| गव्याजयोश्च पयसोः प्रस्थं प्रस्थं विपाचयेत्| सिद्धशीते सिताक्षौद्रद्विप्रस्थं विनयेत्ततः| यक्ष्मापस्मारपित्तासृक्कासमेहक्षयापहम्| वयस्थापनमायुष्यं मांसशुक्रबलप्रदम्||२२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ధాత్రీఫలరసాదీనాం సప్తానాం పృథక్ప్రస్థమానత్వం| తస్మిన్ ప్రస్థసప్తకే సిద్ధేన ఘృతపాకేన పూతేన వస్త్రస్రుతేన శర్కరయాః ప్రస్థం షోడశపలాని క్షౌద్రస్య చ ప్రస్థం ద్వాత్రింశత్ పలాని| వినయేత్ ప్రక్షిపేద్యక్ష్మాదిహరమేతత్ ఘృతమితి విజ్ఞేయం| వయస్థాపనత్వాదియుక్తం చ| వయస్థాపనం జరానాశనాత్||22||
Adhikarana ఘృతస్య లేహ్యత్వపేయత్వయోర్విశేషః (౨౩) · Śloka ౨౩
ఘృతం తు పిత్తేఽభ్యధికే లిహ్యాద్వాతేఽధికే పిబేత్| లీఢం నిర్వాపయేత్ పిత్తమల్పత్వాద్ధంతి నానలం| ఆక్రామత్యనిలం పీతమూష్మాణం నిరుణద్ధి చ||23||
घृतं तु पित्तेऽभ्यधिके लिह्याद्वातेऽधिके पिबेत्| लीढं निर्वापयेत् पित्तमल्पत्वाद्धन्ति नानलम्| आक्रामत्यनिलं पीतमूष्माणं निरुणद्धि च||२३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పిత్తాధికే సర్వం ఘృతమేవ లిహ్యాత్| యతస్తల్లీఢం స్థైర్యాచ్ఛైత్యాచ్చ పిత్తం నిర్వాపయేత్| నయేదల్పత్వాచ్చాగ్నేర్నాశం న కరోతి వాతే త్వధికే తం విలీనం పిబేత్| యతః పీతం వ్యాప్తేరనిలమాక్రామతి| తత్సంయోగేన ప్రసరంతమూష్మాణం నిరుణద్ధి||23||
Adhikarana ఉక్తానామేవ స్త్యానానాం ఘృతానాం ప్రయోగః (౨౪) · Śloka ౨౪
క్షమక్షీణకృశాంగానామేతాన్యేవ ఘృతాని తు| త్వక్క్షీరీపిప్పలీలాజచూర్ణైః స్త్యానాని యోజయేత్||24||
क्षमक्षीणकृशाङ्गानामेतान्येव घृतानि तु| त्वक्क्षीरीपिप्पलीलाजचूर्णैः स्त्यानानि योजयेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏతాన్యేవ చానంతరోక్తాని ఘృతాని క్షామాద్యంగానాం త్వక్క్షీర్యాది చూర్ణైః సహ స్త్యానాన్యవిలీనాని యోజయేత్||24||
Adhikarana సర్పిర్గుడాః (౨౫) · Śloka ౨౫
సర్పిర్గుడాన్ సమధ్వంశాన్ కృత్వా దద్యాత్పయోఽను చ| రేతోవీర్యం బలం పుష్టిం తైరాశుతరమాప్నుయాత్||25||
सर्पिर्गुडान् समध्वंशान् कृत्वा दद्यात्पयोऽनु च| रेतोवीर्यं बलं पुष्टिं तैराशुतरमाप्नुयात्||२५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
చూర్ణసంయుక్తైః స్త్యానైశ్చ ఘృతైర్మాక్షికభాగమిశ్రైః సర్పిర్గుడాన్ ఘృతపిండకాన్ కృత్వా తానేవ యోజయేత్| అను చ పయో దద్యాత్పానాయ| తైః సర్పిర్గుడైః పురుషే రేతోవీర్యాదికమాశుతరమాప్నుయాత్||25||
Adhikarana బలాదిసర్పిగుడాః (౨౬) · Śloka ౨౬
బలావిదారీహ్రస్వం చ పంచమూలం పునర్నవం| పంచాణాం క్షీరివృక్షాణాం శుంగా ముష్ట్యంశకాస్తథా| ఏషాం కషాయే ద్విక్షారే విదార్యా జరసాంశకే| జీవనీయైః పచేత్ పిష్టైరక్షమాత్రైర్ఘృతాఢకం| సితాపలాని పూతే చ శీతే ద్వాత్రింశదావపేత్| గోధూమపిప్పలీవాంశీ చూర్ణం శృంగాటకస్య చ| సమాధికం కౌడవికం తత్సర్వం ఖజమూర్చ్ఛితం| స్త్యానం సర్పిగుడాన్ కృత్వా భూర్జపత్రేణ వేష్టయేత్| తాంజగ్ధ్వా పాలికాన్ క్షీరం మద్యం త్వను పిబేత్కఫే| శోషే కాసే క్షతే క్షీణే శ్రమస్త్రీభారకర్షితే| రక్తనిష్ఠీవనే తాపే పీనసే చోరసి స్థితే| శస్తాః పార్శ్వశిరఃశూలే భేదే చ స్వరవర్ణయోః||26||
बलाविदारीह्रस्वं च पञ्चमूलं पुनर्नवम्| पञ्चाणां क्षीरिवृक्षाणां शुङ्गा मुष्ट्यंशकास्तथा| एषां कषाये द्विक्षारे विदार्या जरसांशके| जीवनीयैः पचेत् पिष्टैरक्षमात्रैर्घृताढकम्| सितापलानि पूते च शीते द्वात्रिंशदावपेत्| गोधूमपिप्पलीवांशी चूर्णं शृङ्गाटकस्य च| समाधिकं कौडविकं तत्सर्वं खजमूर्च्छितम्| स्त्यानं सर्पिगुडान् कृत्वा भूर्जपत्रेण वेष्टयेत्| ताञ्जग्ध्वा पालिकान् क्षीरं मद्यं त्वनु पिबेत्कफे| शोषे कासे क्षते क्षीणे श्रमस्त्रीभारकर्षिते| रक्तनिष्ठीवने तापे पीनसे चोरसि स्थिते| शस्ताः पार्श्वशिरःशूले भेदे च स्वरवर्णयोः||२६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
బలావిదార్యాదీని పృథగ్ హ్రస్వపంచమూలం పునర్నవం చ పంచానాం క్షీరివృక్షాణాం శుంగానీత్యేతత్పలికం| పానీయపలశతద్వయం సాష్టపలం క్వథితశిష్టాం ద్విపంచాశత్పలాని| తతః కషాయాత్ ద్విగుణం క్షీరం| కేవలాయా విదార్యాః క్వాథ ఆజమాంసరసశ్చ బలాదిక్వాథసమౌ| జీవనీయాని కార్షికాణి| గోధూమచూర్ణాదికం కుడవమానం| కుడవశ్చత్వారి పలాని| మాక్షికస్య కుడవోఽష్టౌ పలాని| ఖజో మంథనోపకరణం| తాన్ సర్పిర్గుడాన్ ప్రతిదినం పలికాంజగ్ధ్వా సర్వః కశ్చిత్ క్షీరమనుపిబేత్| కఫేఽధికం మద్యం నానావిధం కఫహరమనుపిబేత్| తాపపీనసయోరురోమూలాయోరూరఃస్థితత్వం| పీనసో నాసాస్రావః||26||
Adhikarana ద్రాక్షాదిసర్పిర్గుడాః (౨౭) · Śloka ౨౭
సశర్కరాశృతేక్షీర ఘృతతైలాఢకత్రయే| చూర్ణీకృతాః క్షిపేత్పక్త్వా సాంద్రే దశపలాః పృథక్| ద్రాక్షాత్మగుప్తావర్షాభూసమంగాభీరుపిప్పలీః| తద్వద్విదార్యామలకే ప్రస్థార్ధం విశ్వభేషజం| యష్ట్యాహ్వసౌవర్చలయోర్ద్విపలం మరిచస్య చ| క్షామః క్షీణః క్షతః శుష్యంస్తన్ ఖాదేత్పాలికైర్గుడైః| తథా సద్యో రసాదీనాం వృద్ధ్యా పుష్టిం సముశ్నతే||27||
सशर्कराशृतेक्षीर घृततैलाढकत्रये| चूर्णीकृताः क्षिपेत्पक्त्वा सान्द्रे दशपलाः पृथक्| द्राक्षात्मगुप्तावर्षाभूसमङ्गाभीरुपिप्पलीः| तद्वद्विदार्यामलके प्रस्थार्धं विश्वभेषजम्| यष्ट्याह्वसौवर्चलयोर्द्विपलं मरिचस्य च| क्षामः क्षीणः क्षतः शुष्यंस्तन् खादेत्पालिकैर्गुडैः| तथा सद्यो रसादीनां वृद्ध्या पुष्टिं समुश्नते||२७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
క్షీరఘృతతైలానామాఢకత్రయమేకీకృత్య స్తోకయా శర్కరయా సంయోజ్య పచేదాసాంద్రీభావాత్| తస్మింశ్చ శర్కరాపాకే పక్వే సాంద్రే ద్రాక్షాద్యామలకాంతాని పృథగ్దశపలాని క్షిపేత్| శుంఠ్యా అష్టౌ పలాని| యష్ట్యాహ్వసౌవర్చలయోర్ద్విపలమేకస్య పలం| మారిచస్య తు ద్విపలం| రసాదీనాం ధాతూనాం వృద్ధ్యా సంబంధః||27||
Adhikarana మధూకపుష్పాదిమోదకాః (౨౮) · Śloka ౨౮
గోక్షీరార్ధాఢకం సర్పిః ప్రస్థమిక్షురసాఢకం| రసాద్విదార్యాః కుడవం రసాత్ ప్రస్థం చ తైత్తిరాత్| దద్యాత్సిధ్యతి తస్మింస్తు పిష్టానిక్షురసైరిమాన్| మధూకపుష్పం కుడవం కుడవం చ ప్రియాలతః| పలద్వయం తవక్షీర్యాః ఖర్జూరాణి చ వింశతిః| పృథగ్విభితకాన్మజ్జః పిప్పల్యాశ్చ చతుర్థికాం| త్రింశత్పలాని ఖండాచ్చ మధుకాత్పాణిమానికాన్| తథార్ధపలికాన్యత్ర జీవనీయాని దాపయేత్| సిద్ధే ద్వికుడవే క్షౌద్రాచ్ఛీతే దత్వా చ మోదకాన్| కారయేన్మరిచాజాజీపలచూర్ణావచూర్ణితాన్| వాతాసృక్పిత్తరోగేషు క్షతకాసక్షయేషు చ| క్షీణౌజః స్వరశుక్లేషు యోనిదోషేషు సంస్రవే| మృతప్రజాసు వంధ్యాసు హితం గర్భస్య చ స్రుతౌ||28||
गोक्षीरार्धाढकं सर्पिः प्रस्थमिक्षुरसाढकम्| रसाद्विदार्याः कुडवं रसात् प्रस्थं च तैत्तिरात्| दद्यात्सिध्यति तस्मिंस्तु पिष्टानिक्षुरसैरिमान्| मधूकपुष्पं कुडवं कुडवं च प्रियालतः| पलद्वयं तवक्षीर्याः खर्जूराणि च विंशतिः| पृथग्विभितकान्मज्जः पिप्पल्याश्च चतुर्थिकाम्| त्रिंशत्पलानि खण्डाच्च मधुकात्पाणिमानिकान्| तथार्धपलिकान्यत्र जीवनीयानि दापयेत्| सिद्धे द्विकुडवे क्षौद्राच्छीते दत्वा च मोदकान्| कारयेन्मरिचाजाजीपलचूर्णावचूर्णितान्| वातासृक्पित्तरोगेषु क्षतकासक्षयेषु च| क्षीणौजः स्वरशुक्लेषु योनिदोषेषु संस्रवे| मृतप्रजासु वन्ध्यासु हितं गर्भस्य च स्रुतौ||२८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గోక్షీరార్ధాఢకమిత్యాది సుబోధం| కుడవాదౌ శుష్కమేయేష్విదం మానం ద్విగుణం తద్ద్రవార్ద్రయోరితి సర్వత్ర స్మర్తవ్యం| మధూకపుష్పాదీనామిక్షురసః పేషణే యవానుపయుజ్యతే| ఖర్జూరాణి ఫలసంఖ్యయా| చతుర్థికా పలం| పాణిమానికా అష్టౌ పలాని| మారిచాజాజ్యోర్మిశ్రయోః పలం||28||
Adhikarana కూష్మాండకరసాయనం (౨౯) · Śloka ౨౯
బీతత్వగస్థికూష్మాండతులాం స్విన్నాం పునః పచేత్| ఘట్టయన్ సర్పిషః ప్రస్థే క్షౌద్రవర్ణేఽత్ర చ క్షిపేత్| ఖండాచ్ఛతం కణాశుంఠ్యోర్ద్విపలం జీరకాదపి| త్రిజాతధాన్యమరిచం పృథగర్ధపలాంశకం| ఖజేనామథ్య చ స్థాప్యం తల్లిహన్యుపయోజితం| కాసహిధ్మాజ్వరశ్వాసరక్తపిత్తక్షతక్షయాన్| ఉరః సంధానజననం మేధాస్మృతిబలప్రదం| అశ్ర్విభ్యాన్నిర్మితం హృద్యం కూష్మాండకరసాయనం||29||
बीतत्वगस्थिकूष्माण्डतुलां स्विन्नां पुनः पचेत्| घट्टयन् सर्पिषः प्रस्थे क्षौद्रवर्णेऽत्र च क्षिपेत्| खण्डाच्छतं कणाशुण्ठ्योर्द्विपलं जीरकादपि| त्रिजातधान्यमरिचं पृथगर्धपलांशकम्| खजेनामथ्य च स्थाप्यं तल्लिहन्युपयोजितम्| कासहिध्माज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान्| उरः सन्धानजननं मेधास्मृतिबलप्रदम्| अश्र्विभ्यान्निर्मितं हृद्यं कूष्माण्डकरसायनम्||२९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పృథగ్గ్రహణాత్త్రిజాతకస్య ప్రతిద్రవ్యం ద్వికార్షికత్వం ఘృతాధికత్వాన్మధునః షోడశ పలాని||29||
Adhikarana నాగబలాదీనాం ప్రయోగః (౩౦) · Śloka ౩౦
పిబేన్నాగబలామూలస్యార్ధకర్షాభివర్ధితాం| పలం క్షీరయుతం మాసం క్షీరవృత్తిరనన్నభుక్| ఏష ప్రయోగః పుష్ట్యాయుర్బలవర్ణకరః పరం| మండూకపర్ణ్యాః కల్పోఽయం యష్ట్యా విశ్వౌషధస్య చ||30||
पिबेन्नागबलामूलस्यार्धकर्षाभिवर्धिताम्| पलं क्षीरयुतं मासं क्षीरवृत्तिरनन्नभुक्| एष प्रयोगः पुष्ट्यायुर्बलवर्णकरः परम्| मण्डूकपर्ण्याः कल्पोऽयं यष्ट्या विश्वौषधस्य च||३०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అర్ధకర్షాభివర్ధతామితి| ప్రథమేఽహన్యర్ధకర్షః| ద్వితీయే కర్షః| తృతీయే సార్ధకర్షః| చతుర్థే ద్వౌ కర్షౌ| పంచమేఽర్ధోనత్రితయః| షష్ఠే త్రయః| సప్తమేఽర్ధోనచత్వారః| అష్టమే తు పలం| శేషాణి ద్వావింశతిదినాని పలం| నాగబలామూలవన్మండూకపర్ణ్యా అపి వృద్ధిః| క్షీరమానం వృద్ధివిషయకల్పం| తద్వన్మధుయష్ట్యాః తద్వచ్ఛృంగవేరస్యమండూకపర్ణీ బ్రహ్మసువర్చలా||30||
Adhikarana నాగబలాసర్పిః (౩౧) · Śloka ౩౧
పాదశేషం జలద్రోణే పచేన్నాగబలాతులాం| తేన క్వాథేన తుల్యాంశం ఘృతం క్షీరంచ సాధయేత్| పలార్ధికైశ్చాతిబలాయష్టీపునర్నవైః| ప్రపౌండరీకకాశ్మర్యప్రియాలకపికచ్ఛుభిః| అశ్వగంధాసితాభీరుమేదాయుగ్మత్రికంటకైః| కాకోలీక్షీరకాకోలీక్షీరశుక్లాద్విజీరకైః| మృణాలబిసఖర్జూరశృంగాటకకశేరుకైః| ఏతన్నాగబలాసర్పిః పిత్తరక్తం క్షతక్షయం| జయేత్తృడ్భ్రమదాహాంశ్చ బలపుష్టికరం పరం| వర్ణ్యమాయుష్యమోజస్యం వలీపలితనాశనం| ఉపయుజ్య తు షణ్మాసాద్వృద్ధోఽపి తరుణాయతే||31||
पादशेषं जलद्रोणे पचेन्नागबलातुलाम्| तेन क्वाथेन तुल्यांशं घृतं क्षीरञ्च साधयेत्| पलार्धिकैश्चातिबलायष्टीपुनर्नवैः| प्रपौण्डरीककाश्मर्यप्रियालकपिकच्छुभिः| अश्वगन्धासिताभीरुमेदायुग्मत्रिकण्टकैः| काकोलीक्षीरकाकोलीक्षीरशुक्लाद्विजीरकैः| मृणालबिसखर्जूरशृङ्गाटककशेरुकैः| एतन्नागबलासर्पिः पित्तरक्तं क्षतक्षयम्| जयेत्तृड्भ्रमदाहांश्च बलपुष्टिकरं परम्| वर्ण्यमायुष्यमोजस्यं वलीपलितनाशनम्| उपयुज्य तु षण्मासाद्वृद्धोऽपि तरुणायते||३१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పాదశేషమిత్యాదినా నాగబలాసర్పిః| సుబోధం| క్షీరశుక్లాక్షీరవిదారీత్యుచ్యతే| `అన్యా క్షీరవిదారీ స్యాదిక్షుగంధేక్షువల్యపి| క్షీరవల్లీ క్షీరకందా క్షీరవృక్షా పలాశినీ||'ఇతి పఠంతి||31||
Adhikarana సంస్కృతమన్నం (౩౨) · Śloka ౩౨
శర్కరాపిప్పలీచూర్ణైః సర్పిషా మాక్షికేణ చ| సంయుతం వా శృతం క్షీరే పిబేత్ కాసజ్వరాపహం| ఫలామ్లం సర్పిషా భృష్టం విదారీక్షురసే కృతం| స్త్రీషు క్షీణః పిబేద్యూషం జీవనం బృంహణం పరం| సక్తూనాం వస్త్రపూతానాం మంథం క్షౌద్రఘృతాన్వితం| యవాన్నసాత్మ్యో దీప్తాగ్నిః క్షతక్షీణః పిబేన్నరః||32||
शर्करापिप्पलीचूर्णैः सर्पिषा माक्षिकेण च| संयुतं वा शृतं क्षीरे पिबेत् कासज्वरापहम्| फलाम्लं सर्पिषा भृष्टं विदारीक्षुरसे कृतम्| स्त्रीषु क्षीणः पिबेद्यूषं जीवनं बृंहणं परम्| सक्तूनां वस्त्रपूतानां मन्थं क्षौद्रघृतान्वितम्| यवान्नसात्म्यो दीप्ताग्निः क्षतक्षीणः पिबेन्नरः||३२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శర్కరాదిభిః సంయుక్తం శృతం క్షీరం పంచసారమిత్యాహుః| ఫలామ్లాది యూషవిశేషణం| ఫలైర్దాడిమతింతిణీకాదిభిరమ్లం| క్షతస్య క్షీణస్య యవాన్నసాత్మ్యస్య దీప్తాగ్నేశ్చ సతో మంథప్రయోగః||32||
Adhikarana సంస్కృతా రసాః (౩౩) · Śloka ౩౩
సంస్కృతా రసాః జీవనీయోపసిద్ధం వా జాంగలం ఘృతభర్జితం| రసం ప్రయోజయేత్క్షీణే వ్యంజనార్థం సశర్కరం| గోమహిష్యశ్వనాగాజైః క్షీరైర్మాంసరసైస్తథా| యవాన్నం భోజయేద్యూషైః ఫలామ్లైర్వా ఘృతాద్యుతైః||33||
संस्कृता रसाः जीवनीयोपसिद्धं वा जाङ्गलं घृतभर्जितम्| रसं प्रयोजयेत्क्षीणे व्यञ्जनार्थं सशर्करम्| गोमहिष्यश्वनागाजैः क्षीरैर्मांसरसैस्तथा| यवान्नं भोजयेद्यूषैः फलाम्लैर्वा घृताद्युतैः||३३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
జీవనీయోపసిద్ధమిత్యాదినా మాంసరసానాం నానావిధానాం క్షీరాణాం యూషాణాం చోపయోగవిధానం| సుబోధం||33||
Adhikarana అగ్నిబలానుసారం విధిభేదః (౩౪) · Śloka ౩౪
దీప్తేఽగ్నౌ విధిరేషః స్యాన్మందే దీపనపాచనః| యక్ష్మోక్తః క్షతినాం శస్తో గ్రాహీ శకృతి తు ద్రవే||34||
दीप्तेऽग्नौ विधिरेषः स्यान्मन्दे दीपनपाचनः| यक्ष्मोक्तः क्षतिनां शस्तो ग्राही शकृति तु द्रवे||३४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏష విధిరనంతరోక్తో బృంహణః క్షతక్షీణయోర్దీప్తేఽగ్నౌ సతి విధేయః| మంద్రే త్వగ్నౌ దీపనపాచనో విధిర్భవతి| యశ్చ విధి రాజయక్ష్మణ్యుక్తః సోఽపి క్షతినాం శస్తః| యదా తు క్షతస్య వినా జీర్ణాదికం శకృద్ ద్రవం భవతి తదా గ్రాహీ విధిః శస్తః||34||
Adhikarana అగస్త్యరసాయనం (౩౫) · Śloka ౩౫
దశమూలం స్వయంగుప్తాం శంఖపుష్పీం శఠీ బలాం| హస్తిపిప్పల్యపామార్గపిప్పలీమూలచిత్రకాన్| భారంగీ పుష్కరమూలం చ ద్విపలాంశాన్యవాఢకం| హరీతకీశతం చైకం జలపంచాఢకే పచేత్| యవస్వేదే కషాయం తం పూతం తచ్చాభయాశతం| పచేద్గుడతులాం దత్వా కుడవం చ పృథగ్ఘృతాత్| తైలాత్సపిప్పలీచూర్ణాత్సిద్ధశీతే చ మాక్షికాత్| లేహాద్ ద్వే చాభయే నిత్యమతః ఖాదేద్రసాయనాత్| పంచకాసాన్ క్షయం శ్వాసం సహిధ్మం విషమజ్వరం| మేహగుల్మగ్రహణ్యర్శోహృద్రోగారుచిపీనసాన్| అగస్త్యవిహితం ధన్యమిదం శ్రేష్టం రసాయనం||35||
दशमूलं स्वयङ्गुप्तां शङ्खपुष्पीं शठी बलाम्| हस्तिपिप्पल्यपामार्गपिप्पलीमूलचित्रकान्| भार्ङ्गी पुष्करमूलं च द्विपलांशान्यवाढकम्| हरीतकीशतं चैकं जलपञ्चाढके पचेत्| यवस्वेदे कषायं तं पूतं तच्चाभयाशतम्| पचेद्गुडतुलां दत्वा कुडवं च पृथग्घृतात्| तैलात्सपिप्पलीचूर्णात्सिद्धशीते च माक्षिकात्| लेहाद् द्वे चाभये नित्यमतः खादेद्रसायनात्| पञ्चकासान् क्षयं श्वासं सहिध्मं विषमज्वरम्| मेहगुल्मग्रहण्यर्शोहृद्रोगारुचिपीनसान्| अगस्त्यविहितं धन्यमिदं श्रेष्टं रसायनम्||३५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దశమూలేత్యాదినా అగస్త్యలేహః| సుబోధం|అత్ర జలస్యాఢకమష్టావింశత్యధికం పలశతం| ఘృతతైలమాక్షికాణాం కుడవాన్యష్టపలాని| పిప్పలీచూణస్య కుడవం చతుష్పలం| హరీతకీఫలానాం క్వాథశుల్కాదుద్ధృతానాం విగతాస్థీనాం యథోక్తస్నేహభృష్టానాం తేనైవ సహ గుడక్వాథప్రక్షేపః| వృద్ధానాం ప్రాయో లేహేషు చ్యవనప్రాశవద్వ్యవహారః| రసాయనం లేహ ఏవ| తదితి రసాయన పరామర్శః||35||
Adhikarana వసిష్ఠరసాయనం (౩౬) · Śloka ౩౬
దశమూలాం బలాం మూర్వాం హరిద్రే పిప్పలీద్వయం| పాఠాశ్వగంధాపామార్గస్వగుప్తాతివిషామృతాః| బాలబిల్వం త్రివృద్దంతీమూలం పత్రంచ చిత్రకాత్| పయస్యాం కుటజం హింస్రాం పుష్పం సారంచ బీజకాత్| బోలస్థవిరభల్లాతవికంకతశతావరీః| పూతీకరంజశమ్యాకచంద్రలేఖాసహాచరం| సౌభాంజనకనింబత్వగిక్షురం చ పలాంశకం| పథ్యాసహస్రాం సశతం యవానాం చా ఢకద్వయం| పచేదష్టగుణే తోయే యవస్వేదేఽవతారయేత్| పూతే క్షిపేత్సపథ్యే చ తత్ర జీర్ణగుడాత్తులాం| తైలాజ్యధాత్రీరసతః ప్రస్థం ప్రస్థం తతః పునః| అధిశ్రయేన్మృదావగ్నౌ దర్వీలేపేఽవతార్య చ| శీతే ప్రస్థద్వయం క్షౌద్రాత్పిప్పలీకుడవం క్షిపేత్| చూర్ణీకృతాత్త్రిజాతాచ్చ త్రిపలం నికనేత్తతః| ధాన్యే పురాణకుంభస్థం మాంసం ఖాదేచ్చ పూర్వవత్| రసాయనం వసిష్ఠోక్తమేతత్పూర్వగుణాధికం| స్వస్థానం నిష్పరీహారం సర్వర్తుషు చదాస్యతే||36||
दशमूलां बलां मूर्वां हरिद्रे पिप्पलीद्वयम्| पाठाश्वगन्धापामार्गस्वगुप्तातिविषामृताः| बालबिल्वं त्रिवृद्दन्तीमूलं पत्रञ्च चित्रकात्| पयस्यां कुटजं हिंस्रां पुष्पं सारञ्च बीजकात्| बोलस्थविरभल्लातविकङ्कतशतावरीः| पूतीकरञ्जशम्याकचन्द्रलेखासहाचरम्| सौभाञ्जनकनिम्बत्वगिक्षुरं च पलांशकम्| पथ्यासहस्रां सशतं यवानां चा ढकद्वयम्| पचेदष्टगुणे तोये यवस्वेदेऽवतारयेत्| पूते क्षिपेत्सपथ्ये च तत्र जीर्णगुडात्तुलाम्| तैलाज्यधात्रीरसतः प्रस्थं प्रस्थं ततः पुनः| अधिश्रयेन्मृदावग्नौ दर्वीलेपेऽवतार्य च| शीते प्रस्थद्वयं क्षौद्रात्पिप्पलीकुडवं क्षिपेत्| चूर्णीकृतात्त्रिजाताच्च त्रिपलं निकनेत्ततः| धान्ये पुराणकुम्भस्थं मांसं खादेच्च पूर्ववत्| रसायनं वसिष्ठोक्तमेतत्पूर्वगुणाधिकम्| स्वस्थानं निष्परीहारं सर्वर्तुषु चदास्यते||३६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దశమూలబలాదికం వసిష్ఠమునిప్రోక్తం రసాయనం సుబోధం| దశమూలం పృథగ్ద్రవ్యం పలాంశికం| దంత్యా మూలం| చిత్రకస్య పత్రం| పయస్యా క్షీరికా| కుటజం వత్సకం| హింస్రా మాంసీ| బీజకమసనం| బోలస్థవిరం బోలవృక్షః| కులహలమలంబుసో భూకదంబకః| శకదేశే ముండికేతి ప్రసిద్ధా| చంద్రలేఖా బాకుచీ| ద్విచత్వారింశదౌషధపలాని యవానామష్టావింశత్యధికం పలశతం| హరీతకీఫలానాం చైకాదశశతాని| సర్వమేకీకృత్య తత్తులాయా పరిచ్ఛిద్య తతోఽష్టగుణేన తోయేన పచేత్| పూతం శుక్లరహితం స్రుతత్వాత్| పథ్యాః శుక్లాదుద్ధృత్యానస్థిభర్జితాః పూర్వవత్ క్వాథే ప్రక్షేప్యాః| తతః పక్వం ధాన్యరాశౌ నిఖనేత్| మాసం ధాన్యే స్థితిః| పూర్వవత్ గుణా ఆగస్త్యోక్తాః||36||
Adhikarana సైంధవాదిచూర్ణం (౩౭) · Śloka ౩౭
పాలికం సైంధవం శుంఠీ ద్వే చ సౌవర్చలాత్పలే| కుడవాంశాని వృక్షామ్లం దాడిమం పత్రమార్జకాత్| ఏకైకామరిచాజాజ్యోర్ధాన్యక ద్వే చతుర్థికే| శర్కరాయాః పలాన్యత్ర దశ ద్వే చ ప్రదాపయేత్| కృత్వ చూర్ణమతో మాత్రామన్నపానేషు దాపయేత్| రుచ్యం తద్దీపనం బల్యం పార్శ్వార్తిశ్వాసకాసనుత్||37||
पालिकं सैन्धवं शुण्ठी द्वे च सौवर्चलात्पले| कुडवांशानि वृक्षाम्लं दाडिमं पत्रमार्जकात्| एकैकामरिचाजाज्योर्धान्यक द्वे चतुर्थिके| शर्करायाः पलान्यत्र दश द्वे च प्रदापयेत्| कृत्व चूर्णमतो मात्रामन्नपानेषु दापयेत्| रुच्यं तद्दीपनं बल्यं पार्श्वार्तिश्वासकासनुत्||३७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఆర్జకస్య కుఠేరస్య పత్రం| ఏకైకేతి చతుర్థికాయాః పలపర్యాయస్య పరామర్శః| ధన్యకఫలాత్ ద్వే పలే| అతః చూర్ణాన్మాత్రాం స్తోకం ప్రత్యహమన్నపానేషు దాపయేత్| తచ్చూర్ణం రుచ్యాదిగుణం||37||
Adhikarana ధాన్యకాదిషాడవః (౩౮) · Śloka ౩౮
ఏకాం షోడశికాం ధాన్యాత్ ద్వే ద్వే చాజాజిదీప్యకాత్| తాభ్యాం దాడిమవృక్షామ్లే ద్విర్ద్విస్సౌవర్చలాత్ పలే| శుంఠ్యా కర్షం దధిత్థస్య మధ్యాత్పంచపలాని చ| తచ్చూర్ణం షోడశపలైః శర్కరాయా విమిశ్రయేత్| షాడవోయం ప్రదేయః స్యాదన్నపానేషు పూర్వవత్| విధిశ్చ యక్ష్మపిత్తాస్రవిహితః శస్యతే క్షతే||38||
एकां षोडशिकां धान्यात् द्वे द्वे चाजाजिदीप्यकात्| ताभ्यां दाडिमवृक्षाम्ले द्विर्द्विस्सौवर्चलात् पले| शुण्ठ्या कर्षं दधित्थस्य मध्यात्पञ्चपलानि च| तच्चूर्णं षोडशपलैः शर्कराया विमिश्रयेत्| षाडवोयं प्रदेयः स्यादन्नपानेषु पूर्ववत्| विधिश्च यक्ष्मपित्तास्रविहितः शस्यते क्षते||३८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏకామిత్యాదౌ షోడశికా కర్షః| అజాజ్యా ద్వౌ కర్షౌ| అజమోదస్య ద్వౌ కర్షౌ| తాభ్యామిత్యజాజీదీప్యకాభ్యాం ద్విగుణం దాడిమం తద్వత్ తింతిణీకం| ఏవమష్టౌ కర్షా దాడిమస్యాష్టౌ తింతిణీకస్య| పలం సౌవర్చలస్య| శుంఠ్యాః కర్షః పంచపలాని దధిత్థమజ్జః| దధిత్థం కపిత్థం| శర్కరాయాః షోడశపలాని రాజయక్ష్మచికిత్సితం రక్తపిత్తచికిత్సితం చ వికల్ప్యోరఃక్షతే యోజ్యం||38||
Adhikarana ధూమపానవిషయః (౩౯) · Śloka ౩౯
నివృత్తే క్షతదోషే తు కఫే వృద్ధ ఉరః శిరః| దాల్యేతే కాసినో యస్య స నా ధూమానిమాంపిబేత్||39||
निवृत्ते क्षतदोषे तु कफे वृद्ध उरः शिरः| दाल्येते कासिनो यस्य स ना धूमानिमान्पिबेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏవేమనంతరోక్తేన బృంహణేన క్రమేణ క్షతదోషే నివృత్తే బృంహణేనైవ కఫే వృద్ధ ఉరసి శిరసి చ కఫానుబంధేన యస్య కాసినో మహతీ రుగ్భవతి స నా పురుష ఇమాన్ వక్షమాణాన్ ధూమాన్ పిబేత్||39||
Adhikarana ధూమయోగాః (౪౦) · Śloka ౪౦
ద్విమేదాద్విబలాయష్టీకల్కైః క్షౌమే సుభావితే| వర్తిం కృత్వా పిబేద్ధూమం జీవనీయఘృతానుపః| మనఃశిలాబలాసాజగంధాత్వక్క్షీరినాగరైః| తద్వదేవానుపానం తు శర్కరేక్షుగుడోదకం| పిష్ట్వా మనఃశిలాం తుల్యామార్ద్రయా వటశుంగయా| ససర్పిష్టకం పిబేద్ధూమం తిత్తిరిప్రతిభోజనః||40||
द्विमेदाद्विबलायष्टीकल्कैः क्षौमे सुभाविते| वर्तिं कृत्वा पिबेद्धूमं जीवनीयघृतानुपः| मनःशिलाबलासाजगन्धात्वक्क्षीरिनागरैः| तद्वदेवानुपानं तु शर्करेक्षुगुडोदकम्| पिष्ट्वा मनःशिलां तुल्यामार्द्रया वटशुङ्गया| ससर्पिष्टकं पिबेद्धूमं तित्तिरिप्रतिभोजनः||४०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ద్విమేదాదికల్కక్షౌమకృతయా వర్త్యా ధూమః| తత్రానుపానం జీవనీయపక్వం ఘృతం| మనఃశిలాదిభిః క్షౌమవర్తీ ధూపేఽనుపానం శర్కరాసంస్కృతం ఇక్షుణా క్షుణ్ణేన| పిష్ట్వేత్యాది సుబోధం| ఏతద్ ధూమపస్య తిత్తిరివసాదినా భోజనం||40||
Adhikarana క్షయకాసచికిత్సితం తత్రాదౌ క్రియాక్రమః (౪౧) · Śloka ౪౧
క్షయజే బృంహణం పూర్వం కుర్యాదగ్నేశ్చ వర్ధనం| బహుదోషాయ సస్నేహం మృదు దద్యాద్విరేచనం||41||
क्षयजे बृंहणं पूर्वं कुर्यादग्नेश्च वर्धनम्| बहुदोषाय सस्नेहं मृदु दद्याद्विरेचनम्||४१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
క్షయజ ఇత్యాదినా క్షయకాసనిశ్చయః| సుబోధం||41||
Adhikarana విరేచనఘృతాని (౪౨) · Śloka ౪౨
శమ్యాకేన త్రివృతయా మృద్వీకారసయుక్తయా| తిల్వకస్య కషాయేణ విదారీస్వరసేన చ| సర్పిఃసిద్ధం పిబేద్యుక్త్యా క్షీణదేహో విశోధనం||42||
शम्याकेन त्रिवृतया मृद्वीकारसयुक्तया| तिल्वकस्य कषायेण विदारीस्वरसेन च| सर्पिःसिद्धं पिबेद्युक्त्या क्षीणदेहो विशोधनम्||४२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శమ్యాకేనేత్యాదినా శోధనాని ఘృతాని| కదాచిచ్ఛమ్యాకేన కదాచిద్ద్రాక్షారసయుక్తయా త్రివృతయా| కదాచిత్తిల్వకస్య కషాయేణ| కదాచిద్విదారీస్వరసేన| శమ్యాక ఆరగ్వధః| తిల్వకం లోధ్రం||42||
Adhikarana క్షీణపిత్తాదిషు విశేషః (౪౩) · Śloka ౪౩
పిత్తే కఫే ధాతుషు చ క్షీణేషు క్షయకాసవాన్| ఘృతం కర్కటకీక్షీరద్విబలాసాధితం పిబేత్||43||
पित्ते कफे धातुषु च क्षीणेषु क्षयकासवान्| घृतं कर्कटकीक्षीरद्विबलासाधितं पिबेत्||४३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
విదారీభిః కదంబైర్వా తాలసస్యైశ్చ సాధితం ఘౄతం పయశ్చ| అథవా పిత్తాదిషు క్షీణేషు సమైః కర్కటక్యాదిభిః స్నేహపాకపరిభాషయా ఘృతం సాధితం పిబేత్| విదారీకందైర్వా ఘృతం| కదంబైర్వా ఘృతం| తాలబీజైః సిద్ధం ఘృతం వా క్షీరం వా||43||
Adhikarana మూత్రవైవర్ణ్యాదావనువాసనం (౪౪) · Śloka ౪౪
మూత్రస్య వైవర్ణ్యే కృచ్ఛ్రనిర్గమే| శూనే సవేదనే మేఢ్రే పాయౌ సశ్రోణివంక్షణే| ఘృతమండేన లఘునాఽనువాస్యో మిశ్రకేణ వా||44||
मूत्रस्य वैवर्ण्ये कृच्छ्रनिर्गमे| शूने सवेदने मेढ्रे पायौ सश्रोणिवङ्क्षणे| घृतमण्डेन लघुनाऽनुवास्यो मिश्रकेण वा||४४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
క్షయకాసే యత్ర పునర్మూత్రవైవర్ణ్యాదికం భవతి తత్ర లఘునా ఘృతమండేనానువాస్యః| పాయౌ సశ్రోణివంక్షణే శూనే సవేదన ఇత్యనువర్తతే| మిశ్రకం ఘృతతైలే||44||
Adhikarana భోజనేమాంసరసోపయోగః (౪౫) · Śloka ౪౫
జాంగలైః ప్రతిభుక్తస్య వర్తకాద్యా బిలేశయాః| క్రమశః ప్రసహాస్తద్వత్ప్రయోజ్యాః పిశితాశినః| ఔష్ణ్యాత్ప్రమతిభావాచ్చ స్రోతోభ్యశ్చావయంతి తే| కఫం శుద్ధైశ్చ తైః పుష్టిం కుర్యాత్ సమ్యగ్వహన్రసః||45||
जाङ्गलैः प्रतिभुक्तस्य वर्तकाद्या बिलेशयाः| क्रमशः प्रसहास्तद्वत्प्रयोज्याः पिशिताशिनः| औष्ण्यात्प्रमतिभावाच्च स्रोतोभ्यश्चावयन्ति ते| कफं शुद्धैश्च तैः पुष्टिं कुर्यात् सम्यग्वहन्रसः||४५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అనువాసనానంతరం ప్రథమం జాంగలానాం ప్రయోగః| తతః క్రమేణ వర్తకాదీనాం బిలేశయానాం ప్రసహానాం చ పిశితాశినాం| తే హి వర్తకదయః కఫమౌష్ణ్యాత్ ప్రమథిత్వాచ్చ స్రోతోభ్యశ్చ్యావయంతి| తైశ్చ స్రోతోభిః శుద్ధైః సమ్యగ్వహన్రసః పుష్టిం కుర్యాత్||45||
Adhikarana చవికాదిఘృతం (౪౬) · Śloka ౪౬
చవికాత్రిఫలాభారంగీదశమూలైః సచిత్రకైః| కులత్థపిప్పలీమూలపాఠాకోలయవైర్జలే| శృతైర్నాగరదుఃస్పర్శపిప్పలీశఠిపౌష్కరైః| పిష్టైః కర్కటశృంగ్యా చ సమైః సర్పిర్విపాచయేత్| సిద్ధేఽస్మింశ్చూర్ణితౌ క్షారౌ ద్వౌ పంచ లవణాని చ| దత్వా యుక్త్యా పిబేన్మాత్రాం క్షయకాసనిపీడితః||46||
चविकात्रिफलाभार्ङ्गीदशमूलैः सचित्रकैः| कुलत्थपिप्पलीमूलपाठाकोलयवैर्जले| शृतैर्नागरदुःस्पर्शपिप्पलीशठिपौष्करैः| पिष्टैः कर्कटशृङ्ग्या च समैः सर्पिर्विपाचयेत्| सिद्धेऽस्मिंश्चूर्णितौ क्षारौ द्वौ पञ्च लवणानि च| दत्वा युक्त्या पिबेन्मात्रां क्षयकासनिपीडितः||४६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
చవికాదీనాం క్వాథః స్నేహాచ్చతుర్గుణః| నాగరాదీనాంచ స్నేహాత్ చతుర్థాంశః| సిద్ధే ఘృతే క్షారయోర్లవణానాం చ దోషాద్యపేక్షం యుక్త్యా మాత్రా||46||
Adhikarana కాసమర్దాదిఘృతం (౪౭) · Śloka ౪౭
కాసమర్దాభయాముస్తాపాఠాకట్ఫలనాగరైః| పిప్పల్యా కటురోహిణ్యా కాశ్మర్యా సురసేన చ| అక్షమాత్రైర్ఘృతప్రస్థం క్షీరద్రాక్షారసాఢకే| పచేచ్ఛోషజ్వరప్లీహసర్వకాసహరం శివం||47||
कासमर्दाभयामुस्तापाठाकट्फलनागरैः| पिप्पल्या कटुरोहिण्या काश्मर्या सुरसेन च| अक्षमात्रैर्घृतप्रस्थं क्षीरद्राक्षारसाढके| पचेच्छोषज्वरप्लीहसर्वकासहरं शिवम्||४७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కాసమర్దాదినాం సురసాంతానాం కార్షికత్వం| క్షీరద్రాక్షారసయోర్మిశ్రితయోరాఢకః| శివం మంగల్యం||47||
Adhikarana వృషాదిఘృతం (౪౮) · Śloka ౪౮
వృషవ్యాఘ్రీగుడూచీనాం పత్రమూలఫలాంకురాత్| రసకల్కైర్ఘృతం పక్వం హంతి కాసజ్వరారుచీః||48||
वृषव्याघ्रीगुडूचीनां पत्रमूलफलाङ्कुरात्| रसकल्कैर्घृतं पक्वं हन्ति कासज्वरारुचीः||४८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వృషాదీనాం ప్రత్యేకం పత్రాదీనాం క్వాథే కల్కే చ తయోశ్చ స్నేహపాకపరిభవా||48||
Adhikarana దాడిమాదిఘృతం (౪౯) · Śloka ౪౯
ద్విగుణే దాడిమరసే సిద్ధం వా వ్యోషసంయుతం| పిబేదుపరిభక్తస్య యవక్షారయుతం నరః||49||
द्विगुणे दाडिमरसे सिद्धं वा व्योषसंयुतम्| पिबेदुपरिभक्तस्य यवक्षारयुतं नरः||४९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దాడిమస్వరసో ఘృతాత్ ద్విగుణస్తత్ర వ్యోషం కల్కే| యవక్షారేణ సంయుక్తం ఘృతం తథోక్తం భక్తస్యోపరి భోజనాంతే||49||
Adhikarana పిప్పల్యాదిఘృతం (౫౦) · Śloka ౫౦
పిప్పలీ గుడసిద్ధం వా ఛాగక్షీరయుతం ఘృతం||50||
पिप्पली गुडसिद्धं वा छागक्षीरयुतं घृतम्||५०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పిప్పలీగుడాభ్యాం సిద్ధం సచ్ఛాగక్షీరేణ పీయతే||50||
Adhikarana ఉక్తసర్పిషాం విషయనిర్దేశః (౫౧) · Śloka ౫౧
ఏతాన్యగ్నివివృధ్యర్థం సర్పీంషి క్షయకాసినాం| స్యుర్దోషబద్ధకంఠోరఃస్రోతసాం చ విశుద్ధయే||51||
एतान्यग्निविवृध्यर्थं सर्पींषि क्षयकासिनाम्| स्युर्दोषबद्धकण्ठोरःस्रोतसां च विशुद्धये||५१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏతానీతి చవికాద్యాదీని ప్రత్యవమృశ్యంతే| సుబోధం||51||
Adhikarana శ్వాసకాసహరా లేహాః (౫౨) · Śloka ౫౨
శ్వావిధాం సూచయో దగ్ధాః సఘృతక్షౌద్రశర్కరాః| శ్వాసకాసహరా బర్హిపాదౌ వా క్షౌద్రసర్పిషా| ఏరండపత్రక్షారం వా వ్యోషతైలగుడాన్వితం| లేహయేత్ క్షారమేవం వా సురసైరండపత్రజం| లిహ్యాత్యూషణచూర్ణం వా పురాణగుడసర్పిషా| చిత్రకాత్రిఫలాజాజీకర్కటాఖ్యాకటుత్రికం| ద్రాక్షాం చ క్షౌద్రసర్పిర్భ్యాం లిహ్యాదద్యాద్గుడేనవా||52||
श्वाविधां सूचयो दग्धाः सघृतक्षौद्रशर्कराः| श्वासकासहरा बर्हिपादौ वा क्षौद्रसर्पिषा| एरण्डपत्रक्षारं वा व्योषतैलगुडान्वितम्| लेहयेत् क्षारमेवं वा सुरसैरण्डपत्रजम्| लिह्यात्यूषणचूर्णं वा पुराणगुडसर्पिषा| चित्रकात्रिफलाजाजीकर्कटाख्याकटुत्रिकम्| द्राक्षां च क्षौद्रसर्पिर्भ्यां लिह्यादद्याद्गुडेनवा||५२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శ్వావిధాం ప్రాణినాం సూచయో దేహే జాయంతే| బర్హిపాదౌ వా దగ్ధావితి సంబంధః| సుబోధం| చిత్రకాదిచూర్ణం క్షౌద్రసర్పిర్భ్యాం లిహ్యాత్ గుడేన వా సహాద్యాత్||52||
Adhikarana పాఠాదిచూర్ణం (౫౩) · Śloka ౫౩
పాఠామధుకజీవంతీత్వక్క్షీరీత్రిఫలాఘనం| శఠీద్విబృహతీద్రాక్షాపిప్పల్యేలావితున్నకం| శారివాపుష్కరజటాకర్కటాఖ్యారసాంజనం| పునర్నవాలోహరజస్త్రాయమాణాయవానికా| ఋద్ధిస్తామలకీభారంగీవిడంగం ధన్వయాసకం| క్షారచిత్రకచవ్యామ్లవేతసవ్యోషదరు చ| సర్వకాసాంజయేల్లీఢం తచ్చూర్ణం మధుసర్పిషా||53||
पाठामधुकजीवन्तीत्वक्क्षीरीत्रिफलाघनम्| शठीद्विबृहतीद्राक्षापिप्पल्येलावितुन्नकम्| शारिवापुष्करजटाकर्कटाख्यारसाञ्जनम्| पुनर्नवालोहरजस्त्रायमाणायवानिका| ऋद्धिस्तामलकीभार्ङ्गीविडङ्गं धन्वयासकम्| क्षारचित्रकचव्याम्लवेतसव्योषदरु च| सर्वकासाञ्जयेल्लीढं तच्चूर्णं मधुसर्पिषा||५३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్వకాసాన్ జయేత్| త్వక్క్షీరీ తుకాక్షీరీ| ఘనం ముస్తం| వితున్నకం కుటన్నటం| (ని)కుటన్నటం ప్లవం ధాన్యం వితున్నం పిరిపేలవం| పుష్కరజటా పుష్కరమూలం| తామలకీ తాలీ| సైవ భూధాత్రీ| వ్యోషం త్రికటుకం||53||
Adhikarana పద్మకాదిచూర్ణం (౫౪) · Śloka ౫౪
పద్మకం త్రిఫలా వ్యోషం విడంగం దేవదరు చ| బలా రాస్నా చ తచ్చూర్ణం సమస్తసమశర్కరం| ఖాదేన్మధుఘృతాభ్యాం వా లిహ్యాత్కాసహరం పరం||54||
पद्मकं त्रिफला व्योषं विडङ्गं देवदरु च| बला रास्ना च तच्चूर्णं समस्तसमशर्करम्| खादेन्मधुघृताभ्यां वा लिह्यात्कासहरं परम्||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana మరిచచూర్ణం (౫౫) · Śloka ౫౫
తద్వన్మరిచచూర్ణం వా సఘృతం క్షౌద్రశర్కరం||55||
तद्वन्मरिचचूर्णं वा सघृतं क्षौद्रशर्करम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana పథ్యాదిగులికా (౫౬) · Śloka ౫౬
పథ్యాశుంఠీఘనగుడైర్గులికాం ధారయేన్ముఖే| సర్వేషు కాసశ్వాసేషు కేవలం వా విభీతకం||56||
पथ्याशुण्ठीघनगुडैर्गुलिकां धारयेन्मुखे| सर्वेषु कासश्वासेषु केवलं वा विभीतकम्||५६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పద్మకాదీనాం చూర్ణాన్యేకతః శర్కరా చైకతః| అథవా సశర్కరమేవ మధుఘృతాభ్యాం లిహ్యాత్| సుబోధం||56||
Adhikarana తిల్వకపత్రాణాం పేయాదిసంభావనం (౫౭) · Śloka ౫౭
కల్కే తిల్వకపత్రాణాం ఘృతభృష్టే సశర్కరే| పేయోత్కార్యథవాచ్ఛర్దితృట్కాసామాతిసారజిత్||57||
कल्के तिल्वकपत्राणां घृतभृष्टे सशर्करे| पेयोत्कार्यथवाच्छर्दितृट्कासामातिसारजित्||५७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఘృతేన భృష్టే సశర్కరే చ తిల్వకపత్రే సంభావితేనాలేన పేయా చోత్కారికా వా కార్యా| ఉత్కారికా స్విన్నపిండీ||57||
Adhikarana యవాగ్వాదీనాం సంస్కారః (౫౮) · Śloka ౫౮
గౌరసర్షపగండీరవిడంగవ్యోషచిత్రకాన్| సాభయాన్ సాధయేత్తోయే యవాగూస్తేన చాంభసా| ససర్పిర్లవణా కాసే హిధ్మాశ్వాసే సపీనసే| కంటకారీరసే సిద్ధో ముద్గయూషః సుసంస్కృతః| సగౌరామలకః సామ్లః సర్వకాసభిషగ్జితం| వాతఘ్నౌషధనిష్క్వాథే క్షీరం యూషాన్ రసానపి| వైష్కిరాన్ ప్రాతుదాన్ బైలాన్ దాపయేత్ క్షయకాసినే||58||
गौरसर्षपगण्डीरविडङ्गव्योषचित्रकान्| साभयान् साधयेत्तोये यवागूस्तेन चाम्भसा| ससर्पिर्लवणा कासे हिध्माश्वासे सपीनसे| कण्टकारीरसे सिद्धो मुद्गयूषः सुसंस्कृतः| सगौरामलकः साम्लः सर्वकासभिषग्जितम्| वातघ्नौषधनिष्क्वाथे क्षीरं यूषान् रसानपि| वैष्किरान् प्रातुदान् बैलान् दापयेत् क्षयकासिने||५८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
గౌరసర్షపాదిక్వాథైః సిద్ధే పేయా సఘృతలవణా కాసాదిశమనీ| సుబోధం| క్షయకాసే క్షీరాదీన్ విష్కిరాదీంశ్చ రసాన్ వాతఘ్నానామౌషధానాం నిష్క్వాథే సిద్ధాన్ దద్యాత్| వాతఘ్నాని శోధనాదిగణం సంగ్రహోక్తాని భద్రదార్వాదీని||58||
Adhikarana అతిదేశేన ధూమపాననిర్దేశః (౫౯) · Śloka ౫౯
క్షతకాసే చ యే ధూమాః సానుపానా నిదర్శితాః| క్షయకాసేఽపి తే యోజ్యా వక్ష్యతే యచ్చ యక్ష్మణి||59||
क्षतकासे च ये धूमाः सानुपाना निदर्शिताः| क्षयकासेऽपि ते योज्या वक्ष्यते यच्च यक्ष्मणि||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana క్షయకాసచికిత్సాసూత్రం (౬౦) · Śloka ౬౦
బృంహణం దీపనం చాగ్నేః స్రోతసాం చ విశోధనం| వ్యత్యాసాత్క్షయకాసిభ్యో వల్యం సర్వం ప్రశస్యతే||60||
बृंहणं दीपनं चाग्नेः स्रोतसां च विशोधनम्| व्यत्यासात्क्षयकासिभ्यो वल्यं सर्वं प्रशस्यते||६०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
క్షతకాస ఇత్యాది సుబోధం| బృంహణాదికం యత్కించిద్రాజయక్ష్మణి వక్ష్యతే తత్సర్వమత్రాపి హితం| తచ్చ బృంహణాదివ్యత్యాసాత్ పర్యాయేణ సర్వం బల్యం శస్యతే నాబల్యం| సుబోధం||60||
Adhikarana క్షతకాసస్య సన్నిపాతభవత్వం (౬౧-౫) · Śloka ౫
సన్నిపాతోద్భవో ఘోరః క్షయకాసో యతస్తతః| యథాదోషబలం తస్య సన్నిపాతహితం హితం||61|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం చికిత్సితస్థానే క్షతక్షయకాసచికిత్సితన్నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||
सन्निपातोद्भवो घोरः क्षयकासो यतस्ततः| यथादोषबलं तस्य सन्निपातहितं हितम्||६१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने क्षतक्षयकासचिकित्सितन्नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యథాదోషబలమితి దోషబలాపేక్షయా వాతప్రాధాన్యేన పిత్తప్రాధాన్యేన కఫప్రాధాన్యేన వా సన్నిపాతహితం హితమిత్యర్థః||61|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం చికిత్సితస్థానే పంచమోఽధ్యాయః