Adhikarana atha kṣatakṣayakāsacikitsitaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ adhyāyapratijñā (1) · Śloka 1
athātaḥ kṣatakṣayakāsacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः क्षतक्षयकासचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kṣatakṣayakāsayōryatnēna prādhānyāt pr̥thagēvādhyāyārambhaḥ||1||
Adhikarana tātkālikī cikitsā (2) · Śloka 2
urasyantaḥkṣatē sadyō lākṣāṁ kṣaudrayutān pibēt| kṣīrēṇa śālīn jīrṇō'dyāt kṣīrēṇaiva saśarkarān| pārśvabastisarukcālpapittāgnistāṁ surāyutām| bhinnaviṭtu samustātiviṣāpāṭhāṁ savatsakām||2||
उरस्यन्तःक्षते सद्यो लाक्षां क्षौद्रयुतान् पिबेत्| क्षीरेण शालीन् जीर्णोऽद्यात् क्षीरेणैव सशर्करान्| पार्श्वबस्तिसरुक्चाल्पपित्ताग्निस्तां सुरायुताम्| भिन्नविट्तु समुस्तातिविषापाठां सवत्सकाम्||२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
antaḥkṣataśabdēna nidānōktaṁ smārayati| tasmin lākṣākṣaudrakṣīrē jīrṇē saśarkarāñchālīnaṁ kṣīrēṇa vādyāt tāmiti lākṣām| samustādikāṁ lākṣāmēva savatsakām||2||
Adhikarana lākṣādiyōgaḥ dīptē'gnau (3) · Śloka 3
lākṣā sarpirmadhūcchiṣṭaṁ jīvanīyagaṇaṁ sitā| tvakkṣīrī samitaṁ kṣīrē paktvā dīptānalaḥ pibēt||3||
लाक्षा सर्पिर्मधूच्छिष्टं जीवनीयगणं सिता| त्वक्क्षीरी समितं क्षीरे पक्त्वा दीप्तानलः पिबेत्||३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
lākṣādīni samāni jīvanīyagaṇasya saṁyuktasyānyatamasamatvam| madhūcchiṣṭaṁ sikthakam| samit gōdhūmacūrṇaṁ syāt| tat sarvaṁ bahunā kṣīrēṇa pānayōgyaṁ paktvā dīptāgniḥ uraḥkṣatī pibēt||3||
Adhikarana ikṣvālikādikṣīram (4) · Śloka 4
ikṣvālikābisagranthipadmakēsaracandanaiḥ| śr̥taṁ payō madhuyutaṁ sandhānārthaṁ pibēt kṣatī||4||
इक्ष्वालिकाबिसग्रन्थिपद्मकेसरचन्दनैः| शृतं पयो मधुयुतं सन्धानार्थं पिबेत् क्षती||४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kṣatē'ntarurasi puruṣaḥ sandhānārthamikṣvālikādibhiḥ kṣīraṁ madhuyuktaṁ pibēt||4||
Adhikarana sajvaradāhē yavacūrṇayōgaḥ (5) · Śloka 5
yavānāṁ cūrṇamāmānāṁ kṣīrasiddhaṁ ghr̥tānvitam| jvaradāhē sitākṣaudrasaktūn vā payasā pibēt||5||
यवानां चूर्णमामानां क्षीरसिद्धं घृतान्वितम्| ज्वरदाहे सिताक्षौद्रसक्तून् वा पयसा पिबेत्||५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yavacūrṇaṁ kṣīrēṇa tathā sādhyatē yathā pēyāprāyō bhavati| āmānāmityanagnispr̥ṣṭānāṁ yavānām| taccūrṇaṁ sajvaradāhē kṣatē| athavā sitādīn payasā pibēt||5||
Adhikarana kṣatakāsē prayōgāḥ (6) · Śloka 6
kāsavāṁstu pibētsarpirmadhurauṣadhasādhitam| guḍōdakaṁ vā kvathitaṁ sakṣaudramaricaṁ himam| cūrṇamāmalakānāṁ vā kṣīrē pakvaṁ ghr̥tānvitam| rasāyanavidhānēna pippalīrvā prayōjayēt||6||
कासवांस्तु पिबेत्सर्पिर्मधुरौषधसाधितम्| गुडोदकं वा क्वथितं सक्षौद्रमरिचं हिमम्| चूर्णमामलकानां वा क्षीरे पक्वं घृतान्वितम्| रसायनविधानेन पिप्पलीर्वा प्रयोजयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kāsāvāniti prakaraṇāt kṣatakāsavān| madhurauṣadhāni rasabhēdīyōktō madhuraskandhaḥ| subōdham| āmalakacūrṇasyaiva prayōgaḥ| pippalīnāṁ rasāyanavidhistatraiva vakṣyatē||6||
Adhikarana saparvāsthiśūlē kāsē yōgaḥ (7) · Śloka 7
kāsī parvāsthiśūlī ca lihyātsaghr̥tamākṣikāḥ| madhūkamadhukadrākṣā tvakkṣīrīpippalībalāḥ||7||
कासी पर्वास्थिशूली च लिह्यात्सघृतमाक्षिकाः| मधूकमधुकद्राक्षा त्वक्क्षीरीपिप्पलीबलाः||७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
parvāsthiśūlasaṁyuktaḥ kāsī madhūkādikaṁ saghr̥tamākṣikaṁ lihyāt||7||
Adhikarana trijātakādigulikā (8) · Śloka 8
trijātamardhakarṣāśaṁ pippalyardhapalaṁ sitā| drākṣā madhūkaṁ kharjūraṁ palāṁśaṁ ślakṣṇacūrṇitam| madhunā gulikā ghnanti tā vr̥ṣyāḥ pittaśōṇitam| kāsaśvāsārucicchardimūrchāhidhmāmadabhramān| kṣatakṣayasvarabhraṁśaplīhaśōṣāḍhyamārutān| raktaniṣṭhīvahr̥tpārśvarukpipāsājvarānapi||8||
त्रिजातमर्धकर्षाशं पिप्पल्यर्धपलं सिता| द्राक्षा मधूकं खर्जूरं पलांशं श्लक्ष्णचूर्णितम्| मधुना गुलिका घ्नन्ति ता वृष्याः पित्तशोणितम्| कासश्वासारुचिच्छर्दिमूर्छाहिध्मामदभ्रमान्| क्षतक्षयस्वरभ्रंशप्लीहशोषाढ्यमारुतान्| रक्तनिष्ठीवहृत्पार्श्वरुक्पिपासाज्वरानपि||८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
trijātakādyā gulikā subōdhinī| iyañcailādyēti prasiddhā| āḍhyamārutō vātavyādhāvuktaḥ||8||
Adhikarana ativr̥ddhē raktē raktaṣṭhīvanē ca (9) · Śloka 10
raktē'tivr̥ddhē cchāgaṁ vā jāṅgalaṁ vā pibēdasr̥k| varṣābhūśarkarāraktaśālitaṇḍulajaṁ rajaḥ| raktaṣṭhīvī pibētsiddhaṁ drākṣārasapayōghr̥taiḥ| madhūkamadhukakṣīrasiddhaṁ vā taṇḍulīyakam||9|| `|10|
रक्तेऽतिवृद्धे च्छागं वा जाङ्गलं वा पिबेदसृक्| वर्षाभूशर्करारक्तशालितण्डुलजं रजः| रक्तष्ठीवी पिबेत्सिद्धं द्राक्षारसपयोघृतैः| मधूकमधुकक्षीरसिद्धं वा तण्डुलीयकम्||९|| `|१०|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
raktē'tivr̥ddhē bahiḥ pravartamānē| jāṅgalajīvaprabhāvatvājjāṅgalam| varṣābhvādīnāṁ cūrṇaṁ drākṣārasādibhiḥ siddhaṁ raktaṣṭhīvī pibēt| siddhamagnisaṁyōgēna| subōdham||9||
Adhikarana mārgabhēdānusāramupāyaḥ kāryaḥ (10) · Śloka 10
yathāsvaṁ mārgavisr̥tē raktē kuryācca bhēṣajam||10||
यथास्वं मार्गविसृते रक्ते कुर्याच्च भेषजम्||१०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
asmiṁścōraḥkṣatē kadācidatipravr̥ddhaṁ raktamadhō nāsikayā vāpi pravartatē| tatra raktē yathāsvaṁ raktapittavadapi bhēṣajaṁ kuryāt||10||
Adhikarana pippalyādilēhaḥ (11) · Śloka 11
pippalīmadhukaṁ piṣṭaṁ kārṣikaṁ sasitōpalam| prāsthikaṁ gavyamājaṁ ca kṣīramikṣurasaṁ tathā| yavagōdhūmamr̥dvīkācūrṇamāmalakādrasaḥ| tailaṁ ca prasr̥tāṁśāni tatsarvaṁ mr̥dunāgninā| pacēllēhō ghr̥takṣaudrayutaḥ sa kṣatakāsanut| śvāsahr̥drōgakāsaghnō hitō vr̥ddhālparētasām||11||
पिप्पलीमधुकं पिष्टं कार्षिकं ससितोपलम्| प्रास्थिकं गव्यमाजं च क्षीरमिक्षुरसं तथा| यवगोधूममृद्वीकाचूर्णमामलकाद्रसः| तैलं च प्रसृतांशानि तत्सर्वं मृदुनाग्निना| पचेल्लेहो घृतक्षौद्रयुतः स क्षतकासनुत्| श्वासहृद्रोगकासघ्नो हितो वृद्धाल्परेतसाम्||११||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pippalyādisitōpalāntaṁ kārṣikam| yavādicūrṇaṁ pratyēkaṁ prasr̥tāṁśaṁ dvipalamityarthaḥ| āmalakaphalasya prasr̥tō dvē palē yadyapi `śuṣkamēyēṣvidaṁ mānaṁ dviguṇaṁ tat dravārdrayōḥ' ityuktaṁ sāmānyēnaiva| tathā cācāryēṇaiva yuktyā sampannē hr̥dayē kathitam| kuḍvādi tathā dravamiti| atra tēna prasr̥tō na saṁgr̥hītaḥ| tailē'pyēvamēva vijñēyam| ghr̥taṁ kṣaudrañca saṁskārāpādanayōgyaṁ dōṣādyapēkṣamātraṁ vā||11||
Adhikarana mūḍhavātē kṣatakāsē (12) · Śloka 12
mūḍhavātastvajāmēdaḥ surābhr̥ṣṭaṁ sasaindhavam| kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatōraktō mandanidrō'gnidīptamān| śr̥takṣīrasarēṇādyāt saghr̥takṣaudraśarkaram||12||
मूढवातस्त्वजामेदः सुराभृष्टं ससैन्धवम्| क्षामः क्षीणः क्षतोरक्तो मन्दनिद्रोऽग्निदीप्तमान्| शृतक्षीरसरेणाद्यात् सघृतक्षौद्रशर्करम्||१२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yasya tu kṣatakāsinō mūḍhō nānulōmamārgapravr̥ttaḥ prabalōvātaḥ sō'jasya mēdō'dyāt| kimbhūtaṁ surābhr̥ṣṭaṁ sasaindhavañca| surā bhr̥ṣṭā yēnēti vaktavyē bahutvānmēdasaḥ prādhānyajñāpanārthaṁ viparītaprayōgaḥ| yastu kṣāmatvādiyuktaḥ sa tadēvājāmēdaḥ śr̥takṣīrajātēna sarēṇa saha ghr̥takṣaudraśarkaramadyāt||12||
Adhikarana kṣīṇakr̥śādau śarkarādiprayōgaḥ (13) · Śloka 13
śarkarāyavagōdhūmaṁ jīvakarṣabhakau madhu| śr̥takṣīrānupānaṁ vā lihyātkṣīṇaḥ kṣatī kr̥śaḥ| kravyātpiśitaniryūhaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ pibēcca saḥ| pippalī kṣaudrasaṁyuktaṁ māṁsaśōṇitavardhanam||13||
शर्करायवगोधूमं जीवकर्षभकौ मधु| शृतक्षीरानुपानं वा लिह्यात्क्षीणः क्षती कृशः| क्रव्यात्पिशितनिर्यूहं घृतभृष्टं पिबेच्च सः| पिप्पली क्षौद्रसंयुक्तं मांसशोणितवर्धनम्||१३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yaḥ punaḥ kṣīṇatvādiyuktaḥ kāsīsaḥ śarkarādikaṁ śr̥takṣīrānupānamadyāt| sa ca kṣīrajvarādiyuktaḥ kravyādāṁ piśitāśināṁ māṁsasya niryūhaṁ rasaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ pippalīkṣaudrābhyāṁ yuktaṁ māṁsaśōṇitavardhanārthaṁ pibēt||13||
Adhikarana nyagrōdhādisarpiṣaḥ prayōgaḥ (14) · Śloka 14
nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣasālapriyaṅgubhiḥ| tālamastakajambūtvakpriyālaiśca sapadmakaiḥ| sāśvakarṇaiḥ śr̥tātkṣīrādadyājjātēna sarpiṣā| śālyōdanakṣatōraskaḥ kṣīṇaśukrabalēndriyaḥ||14||
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षसालप्रियङ्गुभिः| तालमस्तकजम्बूत्वक्प्रियालैश्च सपद्मकैः| साश्वकर्णैः शृतात्क्षीरादद्याज्जातेन सर्पिषा| शाल्योदनक्षतोरस्कः क्षीणशुक्रबलेन्द्रियः||१४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nyagrōdhādibhiḥ śr̥tān kṣīrājjātēna sarpiṣā saha śālīnāmōdanaṁ kṣatōraskatvādiyuktō'dyāt| tālamastakaṁ tālaprāntam| śēṣāṇi sarvāṇi prasiddhāni||14||
Adhikarana gātrabhēdē'bhyaṅgaḥ (15) · Śloka 15
vātapittarditē'bhyaṅgō gātrabhēdē ghr̥tairmataḥ| tailaiścānilarōdhraiḥ||15||
वातपित्तर्दितेऽभ्यङ्गो गात्रभेदे घृतैर्मतः| तैलैश्चानिलरोध्रैः||१५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vātapittābhyāmarditē puruṣē yō gātrabhēdastasmin ghr̥taistailaiśca vātavyādhiharadravyasiddhairabhyaṅgō mataḥ||15||
Adhikarana vātavyādhāvupāyāḥ (16) · Śloka 16
pīḍitē mātariśvanā| hr̥tpārśvārtiṣu pānaṁ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ| kuryādvā vātarōgaghnaṁ pittaraktāvirōdhi yat||16||
पीडिते मातरिश्वना| हृत्पार्श्वार्तिषु पानं स्याज्जीवनीयस्य सर्पिषः| कुर्याद्वा वातरोगघ्नं पित्तरक्ताविरोधि यत्||१६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mātariśvanā vātēna pīḍitē puruṣē yā hr̥dādyārtayastāsu jīvanīyadravyasiddhasya sarpiṣaḥ pānaṁ syāt| athavā yatpittaraktāvirōdhi vātavyādhiharaṁ karma tat kuryāt|| 16||
Adhikarana yaṣṭyāhvādighr̥tam (17) · Śloka 17
yaṣṭyāhvānāgabalayōḥ kvāthē kṣīrasamaṁ ghr̥tam| payasyāpippalīvāṁśīkalkasiddhaṁ kṣatē hitam||17||
यष्ट्याह्वानागबलयोः क्वाथे क्षीरसमं घृतम्| पयस्यापिप्पलीवांशीकल्कसिद्धं क्षते हितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ghr̥tānmadhuyaṣṭīnāgabalayōḥ kvāthaścaturguṇaḥ| payasyādīnāṁ kalkaḥ snēhāccaturthāṁśaḥ| payasyā kṣīriṇī| vāṁśī tukākṣīrī| ētad ghr̥taṁ kṣatakāsē hitam||17||
Adhikarana kōlādighr̥tam (18) · Śloka 18
śr̥taṁ vāṣṭaguṇē kṣīrē kōlalākṣārasānvitam| kalkaiḥkaṭvaṅgadārvītvagvatsakatvagdalairghr̥tam||18||
शृतं वाष्टगुणे क्षीरे कोललाक्षारसान्वितम्| कल्कैःकट्वङ्गदार्वीत्वग्वत्सकत्वग्दलैर्घृतम्||१८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kṣīraṁ ghr̥tādaṣṭaguṇam| badarāṇāṁ lākṣāyāśca rasō niryūhaḥ pr̥thak ghr̥̄tasamaḥ| kaṭvaṅgadīnāṁ caturṇāṁ kalkaṁ snēhāccaturthāṁśēna| ētadapi ghr̥tamuraḥkṣatē kāsē ca hitam||18||
Adhikarana amr̥taprāśaghr̥tam (19) · Śloka 19
jīvanīyō gaṇaḥ śuṇṭhī varī vīrāpunarnavau| balābhārṅgīsvaguptārdhiśaṭhītāmalakīkaṇāḥ| śr̥ṅgāṭakaṁ payasyā ca pañcamūlaṁ ca yallaghu| drākṣākṣōḍādi ca phalaṁ madhurasnigdhabr̥ṁhaṇam| tairpacētsarpiṣaḥ prasthaṁ karṣāṁśaḥ ślakṣṇakalkitaiḥ| kṣīradhātrīvidārīkṣucchāgamāṁsarasānvitam| prasthārdhaṁ madhunaḥ śītē śarkarārdhatulārajaḥ| palārdhikaṁ ca maricatvagēlāpatrakēsaram| vinīya cūrṇitaṁ tasmāllihyānmātrāṁ yathānalam| amr̥taprāśamityētannarāṇāmamr̥taṁ ghr̥tam| sudhāmr̥tarasaṁ prāśyaṁ kṣīramāṁsarasāśinā| naṣṭaśukrakṣatakṣīṇadurbalavyādhikarśitān| strīprasaktān kr̥śān varṇasvarahīnāṁśca br̥ṁhayēt| kāsahidhmājvaraśvāsadāhatr̥ṣṇāsrapittanut| putradaṁ chardimūrcchāhr̥dyōnimūtrāmayāpaham||19||
जीवनीयो गणः शुण्ठी वरी वीरापुनर्नवौ| बलाभार्ङ्गीस्वगुप्तार्धिशठीतामलकीकणाः| शृङ्गाटकं पयस्या च पञ्चमूलं च यल्लघु| द्राक्षाक्षोडादि च फलं मधुरस्निग्धबृंहणम्| तैर्पचेत्सर्पिषः प्रस्थं कर्षांशः श्लक्ष्णकल्कितैः| क्षीरधात्रीविदारीक्षुच्छागमांसरसान्वितम्| प्रस्थार्धं मधुनः शीते शर्करार्धतुलारजः| पलार्धिकं च मरिचत्वगेलापत्रकेसरम्| विनीय चूर्णितं तस्माल्लिह्यान्मात्रां यथानलम्| अमृतप्राशमित्येतन्नराणाममृतं घृतम्| सुधामृतरसं प्राश्यं क्षीरमांसरसाशिना| नष्टशुक्रक्षतक्षीणदुर्बलव्याधिकर्शितान्| स्त्रीप्रसक्तान् कृशान् वर्णस्वरहीनांश्च बृंहयेत्| कासहिध्माज्वरश्वासदाहतृष्णास्रपित्तनुत्| पुत्रदं छर्दिमूर्च्छाहृद्योनिमूत्रामयापहम्||१९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēvaṁ jīvanīyādibhiḥ karṣāṁśaiḥ ghr̥taprasthaṁ pacēt| jīvanīyagaṇādipañcamūlāntasya dravyāṇi pr̥thakkarṣāṁśāni| drākṣādīnāṁ lābhataḥ karṣāṁśānāṁ prayōgaḥ| kṣīradhātrīrasādīnāṁ pr̥thakpr̥thagghr̥tasamatvaṁ vijñēyam| tasmin ghr̥tē śītē madhunaḥ prasthārdhaṁ ṣōḍaśapalāni| śarkarācūrṇasya ca pañcāśat palāni| marīcādikaṁ dvikārṣikaṁ cūrṇitaṁ vinīya prakṣipyayathānalamityagnibalāpēkṣiṇī prayōgē mātrā| ētacca ghr̥taṁ nāmnā amr̥taprāśamiti| sudhāmr̥tarasamiti cēṣyatē| ētaddhi narāṇāmamr̥tam| ētacca narēṇa prāśyaṁ yaḥ kṣīrēṇa māṁsarasēna vānnaṁ samaśnāti| ētaddhi naṣṭaśukrādīnāṁ br̥ṁhaṇaṁ kāsaghnatvādiguṇayuktaṁ ca||19||
Adhikarana śvadaṁṣṭrāghr̥tam (20) · Śloka 20
śvadaṁṣṭrōśīramañjiṣṭhābalākāśmaryakattr̥ṇam| darbhamūlaṁ pr̥thakparṇī palāśarṣabhakau sthirām| pālikāni pacēttāṣāṁ rasē kṣīracaturguṇē| kalkai svaguptājīvantīmēdarṣabhakajīvakaiḥ| śatāvaryr̥ddhimr̥dvīkāśarkarāśrāvaṇī bisaiḥ| prasthaḥ siddhō ghr̥tādvātapittahr̥drōgaśūlanut| mūtrakr̥cchrāpramēhārśaḥ kāsaśōṣakṣayāpahaḥ| dhanuḥstrīmadyabhārādhvasvinnānāṁ balamāṁsadaḥ||20||
श्वदंष्ट्रोशीरमञ्जिष्ठाबलाकाश्मर्यकत्तृणम्| दर्भमूलं पृथक्पर्णी पलाशर्षभकौ स्थिराम्| पालिकानि पचेत्ताषां रसे क्षीरचतुर्गुणे| कल्कै स्वगुप्ताजीवन्तीमेदर्षभकजीवकैः| शतावर्यृद्धिमृद्वीकाशर्कराश्रावणी बिसैः| प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातपित्तहृद्रोगशूलनुत्| मूत्रकृच्छ्राप्रमेहार्शः कासशोषक्षयापहः| धनुःस्त्रीमद्यभाराध्वस्विन्नानां बलमांसदः||२०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śvadaṁṣṭrādīnāṁ kvāthasya catuścatvāriṁśat palāni| kṣīraṁ kvāthāccaturguṇam| svaguptādīnāṁ kalkaḥ snēhāccaturthāṁśaḥ| śvadaṁṣṭrō gōkṣurakaḥ| kattr̥ṇaṁ bhūtikam| pr̥thakparṇī pr̥śniparṇī| sthirā sālaparṇī||20||
Adhikarana madhukādighr̥tam (21) · Śloka 21
madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthē pacēt ghr̥tam| pippalyaṣṭapalē kalkē prasthaṁ siddhē ca śītalē| pr̥thagaṣṭapalaṁ kṣaudraśarkarābhyāṁ ca miśrayēt| samasaktukṣatakṣīṇaraktagulmēṣu taddhitam||21||
मधुकाष्टपलद्राक्षाप्रस्थक्वाथे पचेत् घृतम्| पिप्पल्यष्टपले कल्के प्रस्थं सिद्धे च शीतले| पृथगष्टपलं क्षौद्रशर्कराभ्यां च मिश्रयेत्| समसक्तुक्षतक्षीणरक्तगुल्मेषु तद्धितम्||२१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
madhuyaṣṭyā aṣṭau palāni| kvāthakalpanayā kvāthayēt| tasmin kvāthē ṣaṇṇavatipalamānē ghr̥tān prasthaṁ pacēt| tasmin ghr̥taprasthē śītē ca kṣaudrasyāṣṭapalaiḥ śarkarayāścāṣṭapalaṁ vimiśrayēt| asya ca ghr̥tasya saktubhiḥ samairupayōgaḥ||21||
Adhikarana dhātrīphalarasādighr̥tam (22) · Śloka 22
dhātrīphalaṁ vidārīkṣujīvanīyarasāt ghr̥tāt| gavyājayōśca payasōḥ prasthaṁ prasthaṁ vipācayēt| siddhaśītē sitākṣaudradviprasthaṁ vinayēttataḥ| yakṣmāpasmārapittāsr̥kkāsamēhakṣayāpaham| vayasthāpanamāyuṣyaṁ māṁsaśukrabalapradam||22||
धात्रीफलं विदारीक्षुजीवनीयरसात् घृतात्| गव्याजयोश्च पयसोः प्रस्थं प्रस्थं विपाचयेत्| सिद्धशीते सिताक्षौद्रद्विप्रस्थं विनयेत्ततः| यक्ष्मापस्मारपित्तासृक्कासमेहक्षयापहम्| वयस्थापनमायुष्यं मांसशुक्रबलप्रदम्||२२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dhātrīphalarasādīnāṁ saptānāṁ pr̥thakprasthamānatvam| tasmin prasthasaptakē siddhēna ghr̥tapākēna pūtēna vastrasrutēna śarkarayāḥ prasthaṁ ṣōḍaśapalāni kṣaudrasya ca prasthaṁ dvātriṁśat palāni| vinayēt prakṣipēdyakṣmādiharamētat ghr̥tamiti vijñēyam| vayasthāpanatvādiyuktaṁ ca| vayasthāpanaṁ jarānāśanāt||22||
Adhikarana ghr̥tasya lēhyatvapēyatvayōrviśēṣaḥ (23) · Śloka 23
ghr̥taṁ tu pittē'bhyadhikē lihyādvātē'dhikē pibēt| līḍhaṁ nirvāpayēt pittamalpatvāddhanti nānalam| ākrāmatyanilaṁ pītamūṣmāṇaṁ niruṇaddhi ca||23||
घृतं तु पित्तेऽभ्यधिके लिह्याद्वातेऽधिके पिबेत्| लीढं निर्वापयेत् पित्तमल्पत्वाद्धन्ति नानलम्| आक्रामत्यनिलं पीतमूष्माणं निरुणद्धि च||२३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pittādhikē sarvaṁ ghr̥tamēva lihyāt| yatastallīḍhaṁ sthairyācchaityācca pittaṁ nirvāpayēt| nayēdalpatvāccāgnērnāśaṁ na karōti vātē tvadhikē taṁ vilīnaṁ pibēt| yataḥ pītaṁ vyāptēranilamākrāmati| tatsaṁyōgēna prasarantamūṣmāṇaṁ niruṇaddhi||23||
Adhikarana uktānāmēva styānānāṁ ghr̥tānāṁ prayōgaḥ (24) · Śloka 24
kṣamakṣīṇakr̥śāṅgānāmētānyēva ghr̥tāni tu| tvakkṣīrīpippalīlājacūrṇaiḥ styānāni yōjayēt||24||
क्षमक्षीणकृशाङ्गानामेतान्येव घृतानि तु| त्वक्क्षीरीपिप्पलीलाजचूर्णैः स्त्यानानि योजयेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ētānyēva cānantarōktāni ghr̥tāni kṣāmādyaṅgānāṁ tvakkṣīryādi cūrṇaiḥ saha styānānyavilīnāni yōjayēt||24||
Adhikarana sarpirguḍāḥ (25) · Śloka 25
sarpirguḍān samadhvaṁśān kr̥tvā dadyātpayō'nu ca| rētōvīryaṁ balaṁ puṣṭiṁ tairāśutaramāpnuyāt||25||
सर्पिर्गुडान् समध्वंशान् कृत्वा दद्यात्पयोऽनु च| रेतोवीर्यं बलं पुष्टिं तैराशुतरमाप्नुयात्||२५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
cūrṇasaṁyuktaiḥ styānaiśca ghr̥tairmākṣikabhāgamiśraiḥ sarpirguḍān ghr̥tapiṇḍakān kr̥tvā tānēva yōjayēt| anu ca payō dadyātpānāya| taiḥ sarpirguḍaiḥ puruṣē rētōvīryādikamāśutaramāpnuyāt||25||
Adhikarana balādisarpiguḍāḥ (26) · Śloka 26
balāvidārīhrasvaṁ ca pañcamūlaṁ punarnavam| pañcāṇāṁ kṣīrivr̥kṣāṇāṁ śuṅgā muṣṭyaṁśakāstathā| ēṣāṁ kaṣāyē dvikṣārē vidāryā jarasāṁśakē| jīvanīyaiḥ pacēt piṣṭairakṣamātrairghr̥tāḍhakam| sitāpalāni pūtē ca śītē dvātriṁśadāvapēt| gōdhūmapippalīvāṁśī cūrṇaṁ śr̥ṅgāṭakasya ca| samādhikaṁ kauḍavikaṁ tatsarvaṁ khajamūrcchitam| styānaṁ sarpiguḍān kr̥tvā bhūrjapatrēṇa vēṣṭayēt| tāñjagdhvā pālikān kṣīraṁ madyaṁ tvanu pibētkaphē| śōṣē kāsē kṣatē kṣīṇē śramastrībhārakarṣitē| raktaniṣṭhīvanē tāpē pīnasē cōrasi sthitē| śastāḥ pārśvaśiraḥśūlē bhēdē ca svaravarṇayōḥ||26||
बलाविदारीह्रस्वं च पञ्चमूलं पुनर्नवम्| पञ्चाणां क्षीरिवृक्षाणां शुङ्गा मुष्ट्यंशकास्तथा| एषां कषाये द्विक्षारे विदार्या जरसांशके| जीवनीयैः पचेत् पिष्टैरक्षमात्रैर्घृताढकम्| सितापलानि पूते च शीते द्वात्रिंशदावपेत्| गोधूमपिप्पलीवांशी चूर्णं शृङ्गाटकस्य च| समाधिकं कौडविकं तत्सर्वं खजमूर्च्छितम्| स्त्यानं सर्पिगुडान् कृत्वा भूर्जपत्रेण वेष्टयेत्| ताञ्जग्ध्वा पालिकान् क्षीरं मद्यं त्वनु पिबेत्कफे| शोषे कासे क्षते क्षीणे श्रमस्त्रीभारकर्षिते| रक्तनिष्ठीवने तापे पीनसे चोरसि स्थिते| शस्ताः पार्श्वशिरःशूले भेदे च स्वरवर्णयोः||२६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
balāvidāryādīni pr̥thag hrasvapañcamūlaṁ punarnavaṁ ca pañcānāṁ kṣīrivr̥kṣāṇāṁ śuṅgānītyētatpalikam| pānīyapalaśatadvayaṁ sāṣṭapalaṁ kvathitaśiṣṭāṁ dvipañcāśatpalāni| tataḥ kaṣāyāt dviguṇaṁ kṣīram| kēvalāyā vidāryāḥ kvātha ājamāṁsarasaśca balādikvāthasamau| jīvanīyāni kārṣikāṇi| gōdhūmacūrṇādikaṁ kuḍavamānam| kuḍavaścatvāri palāni| mākṣikasya kuḍavō'ṣṭau palāni| khajō manthanōpakaraṇam| tān sarpirguḍān pratidinaṁ palikāñjagdhvā sarvaḥ kaścit kṣīramanupibēt| kaphē'dhikaṁ madyaṁ nānāvidhaṁ kaphaharamanupibēt| tāpapīnasayōrurōmūlāyōrūraḥsthitatvam| pīnasō nāsāsrāvaḥ||26||
Adhikarana drākṣādisarpirguḍāḥ (27) · Śloka 27
saśarkarāśr̥tēkṣīra ghr̥tatailāḍhakatrayē| cūrṇīkr̥tāḥ kṣipētpaktvā sāndrē daśapalāḥ pr̥thak| drākṣātmaguptāvarṣābhūsamaṅgābhīrupippalīḥ| tadvadvidāryāmalakē prasthārdhaṁ viśvabhēṣajam| yaṣṭyāhvasauvarcalayōrdvipalaṁ maricasya ca| kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣataḥ śuṣyaṁstan khādētpālikairguḍaiḥ| tathā sadyō rasādīnāṁ vr̥ddhyā puṣṭiṁ samuśnatē||27||
सशर्कराशृतेक्षीर घृततैलाढकत्रये| चूर्णीकृताः क्षिपेत्पक्त्वा सान्द्रे दशपलाः पृथक्| द्राक्षात्मगुप्तावर्षाभूसमङ्गाभीरुपिप्पलीः| तद्वद्विदार्यामलके प्रस्थार्धं विश्वभेषजम्| यष्ट्याह्वसौवर्चलयोर्द्विपलं मरिचस्य च| क्षामः क्षीणः क्षतः शुष्यंस्तन् खादेत्पालिकैर्गुडैः| तथा सद्यो रसादीनां वृद्ध्या पुष्टिं समुश्नते||२७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kṣīraghr̥tatailānāmāḍhakatrayamēkīkr̥tya stōkayā śarkarayā saṁyōjya pacēdāsāndrībhāvāt| tasmiṁśca śarkarāpākē pakvē sāndrē drākṣādyāmalakāntāni pr̥thagdaśapalāni kṣipēt| śuṇṭhyā aṣṭau palāni| yaṣṭyāhvasauvarcalayōrdvipalamēkasya palam| māricasya tu dvipalam| rasādīnāṁ dhātūnāṁ vr̥ddhyā sambandhaḥ||27||
Adhikarana madhūkapuṣpādimōdakāḥ (28) · Śloka 28
gōkṣīrārdhāḍhakaṁ sarpiḥ prasthamikṣurasāḍhakam| rasādvidāryāḥ kuḍavaṁ rasāt prasthaṁ ca taittirāt| dadyātsidhyati tasmiṁstu piṣṭānikṣurasairimān| madhūkapuṣpaṁ kuḍavaṁ kuḍavaṁ ca priyālataḥ| paladvayaṁ tavakṣīryāḥ kharjūrāṇi ca viṁśatiḥ| pr̥thagvibhitakānmajjaḥ pippalyāśca caturthikām| triṁśatpalāni khaṇḍācca madhukātpāṇimānikān| tathārdhapalikānyatra jīvanīyāni dāpayēt| siddhē dvikuḍavē kṣaudrācchītē datvā ca mōdakān| kārayēnmaricājājīpalacūrṇāvacūrṇitān| vātāsr̥kpittarōgēṣu kṣatakāsakṣayēṣu ca| kṣīṇaujaḥ svaraśuklēṣu yōnidōṣēṣu saṁsravē| mr̥taprajāsu vandhyāsu hitaṁ garbhasya ca srutau||28||
गोक्षीरार्धाढकं सर्पिः प्रस्थमिक्षुरसाढकम्| रसाद्विदार्याः कुडवं रसात् प्रस्थं च तैत्तिरात्| दद्यात्सिध्यति तस्मिंस्तु पिष्टानिक्षुरसैरिमान्| मधूकपुष्पं कुडवं कुडवं च प्रियालतः| पलद्वयं तवक्षीर्याः खर्जूराणि च विंशतिः| पृथग्विभितकान्मज्जः पिप्पल्याश्च चतुर्थिकाम्| त्रिंशत्पलानि खण्डाच्च मधुकात्पाणिमानिकान्| तथार्धपलिकान्यत्र जीवनीयानि दापयेत्| सिद्धे द्विकुडवे क्षौद्राच्छीते दत्वा च मोदकान्| कारयेन्मरिचाजाजीपलचूर्णावचूर्णितान्| वातासृक्पित्तरोगेषु क्षतकासक्षयेषु च| क्षीणौजः स्वरशुक्लेषु योनिदोषेषु संस्रवे| मृतप्रजासु वन्ध्यासु हितं गर्भस्य च स्रुतौ||२८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
gōkṣīrārdhāḍhakamityādi subōdham| kuḍavādau śuṣkamēyēṣvidaṁ mānaṁ dviguṇaṁ taddravārdrayōriti sarvatra smartavyam| madhūkapuṣpādīnāmikṣurasaḥ pēṣaṇē yavānupayujyatē| kharjūrāṇi phalasaṅkhyayā| caturthikā palam| pāṇimānikā aṣṭau palāni| māricājājyōrmiśrayōḥ palam||28||
Adhikarana kūṣmāṇḍakarasāyanam (29) · Śloka 29
bītatvagasthikūṣmāṇḍatulāṁ svinnāṁ punaḥ pacēt| ghaṭṭayan sarpiṣaḥ prasthē kṣaudravarṇē'tra ca kṣipēt| khaṇḍācchataṁ kaṇāśuṇṭhyōrdvipalaṁ jīrakādapi| trijātadhānyamaricaṁ pr̥thagardhapalāṁśakam| khajēnāmathya ca sthāpyaṁ tallihanyupayōjitam| kāsahidhmājvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān| uraḥ sandhānajananaṁ mēdhāsmr̥tibalapradam| aśrvibhyānnirmitaṁ hr̥dyaṁ kūṣmāṇḍakarasāyanam||29||
बीतत्वगस्थिकूष्माण्डतुलां स्विन्नां पुनः पचेत्| घट्टयन् सर्पिषः प्रस्थे क्षौद्रवर्णेऽत्र च क्षिपेत्| खण्डाच्छतं कणाशुण्ठ्योर्द्विपलं जीरकादपि| त्रिजातधान्यमरिचं पृथगर्धपलांशकम्| खजेनामथ्य च स्थाप्यं तल्लिहन्युपयोजितम्| कासहिध्माज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान्| उरः सन्धानजननं मेधास्मृतिबलप्रदम्| अश्र्विभ्यान्निर्मितं हृद्यं कूष्माण्डकरसायनम्||२९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pr̥thaggrahaṇāttrijātakasya pratidravyaṁ dvikārṣikatvaṁ ghr̥tādhikatvānmadhunaḥ ṣōḍaśa palāni||29||
Adhikarana nāgabalādīnāṁ prayōgaḥ (30) · Śloka 30
pibēnnāgabalāmūlasyārdhakarṣābhivardhitām| palaṁ kṣīrayutaṁ māsaṁ kṣīravr̥ttiranannabhuk| ēṣa prayōgaḥ puṣṭyāyurbalavarṇakaraḥ param| maṇḍūkaparṇyāḥ kalpō'yaṁ yaṣṭyā viśvauṣadhasya ca||30||
पिबेन्नागबलामूलस्यार्धकर्षाभिवर्धिताम्| पलं क्षीरयुतं मासं क्षीरवृत्तिरनन्नभुक्| एष प्रयोगः पुष्ट्यायुर्बलवर्णकरः परम्| मण्डूकपर्ण्याः कल्पोऽयं यष्ट्या विश्वौषधस्य च||३०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ardhakarṣābhivardhatāmiti| prathamē'hanyardhakarṣaḥ| dvitīyē karṣaḥ| tr̥tīyē sārdhakarṣaḥ| caturthē dvau karṣau| pañcamē'rdhōnatritayaḥ| ṣaṣṭhē trayaḥ| saptamē'rdhōnacatvāraḥ| aṣṭamē tu palam| śēṣāṇi dvāviṁśatidināni palam| nāgabalāmūlavanmaṇḍūkaparṇyā api vr̥ddhiḥ| kṣīramānaṁ vr̥ddhiviṣayakalpam| tadvanmadhuyaṣṭyāḥ tadvacchr̥ṅgavērasyamaṇḍūkaparṇī brahmasuvarcalā||30||
Adhikarana nāgabalāsarpiḥ (31) · Śloka 31
pādaśēṣaṁ jaladrōṇē pacēnnāgabalātulām| tēna kvāthēna tulyāṁśaṁ ghr̥taṁ kṣīrañca sādhayēt| palārdhikaiścātibalāyaṣṭīpunarnavaiḥ| prapauṇḍarīkakāśmaryapriyālakapikacchubhiḥ| aśvagandhāsitābhīrumēdāyugmatrikaṇṭakaiḥ| kākōlīkṣīrakākōlīkṣīraśuklādvijīrakaiḥ| mr̥ṇālabisakharjūraśr̥ṅgāṭakakaśērukaiḥ| ētannāgabalāsarpiḥ pittaraktaṁ kṣatakṣayam| jayēttr̥ḍbhramadāhāṁśca balapuṣṭikaraṁ param| varṇyamāyuṣyamōjasyaṁ valīpalitanāśanam| upayujya tu ṣaṇmāsādvr̥ddhō'pi taruṇāyatē||31||
पादशेषं जलद्रोणे पचेन्नागबलातुलाम्| तेन क्वाथेन तुल्यांशं घृतं क्षीरञ्च साधयेत्| पलार्धिकैश्चातिबलायष्टीपुनर्नवैः| प्रपौण्डरीककाश्मर्यप्रियालकपिकच्छुभिः| अश्वगन्धासिताभीरुमेदायुग्मत्रिकण्टकैः| काकोलीक्षीरकाकोलीक्षीरशुक्लाद्विजीरकैः| मृणालबिसखर्जूरशृङ्गाटककशेरुकैः| एतन्नागबलासर्पिः पित्तरक्तं क्षतक्षयम्| जयेत्तृड्भ्रमदाहांश्च बलपुष्टिकरं परम्| वर्ण्यमायुष्यमोजस्यं वलीपलितनाशनम्| उपयुज्य तु षण्मासाद्वृद्धोऽपि तरुणायते||३१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pādaśēṣamityādinā nāgabalāsarpiḥ| subōdham| kṣīraśuklākṣīravidārītyucyatē| `anyā kṣīravidārī syādikṣugandhēkṣuvalyapi| kṣīravallī kṣīrakandā kṣīravr̥kṣā palāśinī||'iti paṭhanti||31||
Adhikarana saṁskr̥tamannam (32) · Śloka 32
śarkarāpippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikēṇa ca| saṁyutaṁ vā śr̥taṁ kṣīrē pibēt kāsajvarāpaham| phalāmlaṁ sarpiṣā bhr̥ṣṭaṁ vidārīkṣurasē kr̥tam| strīṣu kṣīṇaḥ pibēdyūṣaṁ jīvanaṁ br̥ṁhaṇaṁ param| saktūnāṁ vastrapūtānāṁ manthaṁ kṣaudraghr̥tānvitam| yavānnasātmyō dīptāgniḥ kṣatakṣīṇaḥ pibēnnaraḥ||32||
शर्करापिप्पलीचूर्णैः सर्पिषा माक्षिकेण च| संयुतं वा शृतं क्षीरे पिबेत् कासज्वरापहम्| फलाम्लं सर्पिषा भृष्टं विदारीक्षुरसे कृतम्| स्त्रीषु क्षीणः पिबेद्यूषं जीवनं बृंहणं परम्| सक्तूनां वस्त्रपूतानां मन्थं क्षौद्रघृतान्वितम्| यवान्नसात्म्यो दीप्ताग्निः क्षतक्षीणः पिबेन्नरः||३२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śarkarādibhiḥ saṁyuktaṁ śr̥taṁ kṣīraṁ pañcasāramityāhuḥ| phalāmlādi yūṣaviśēṣaṇam| phalairdāḍimatintiṇīkādibhiramlam| kṣatasya kṣīṇasya yavānnasātmyasya dīptāgnēśca satō manthaprayōgaḥ||32||
Adhikarana saṁskr̥tā rasāḥ (33) · Śloka 33
saṁskr̥tā rasāḥ jīvanīyōpasiddhaṁ vā jāṅgalaṁ ghr̥tabharjitam| rasaṁ prayōjayētkṣīṇē vyañjanārthaṁ saśarkaram| gōmahiṣyaśvanāgājaiḥ kṣīrairmāṁsarasaistathā| yavānnaṁ bhōjayēdyūṣaiḥ phalāmlairvā ghr̥tādyutaiḥ||33||
संस्कृता रसाः जीवनीयोपसिद्धं वा जाङ्गलं घृतभर्जितम्| रसं प्रयोजयेत्क्षीणे व्यञ्जनार्थं सशर्करम्| गोमहिष्यश्वनागाजैः क्षीरैर्मांसरसैस्तथा| यवान्नं भोजयेद्यूषैः फलाम्लैर्वा घृताद्युतैः||३३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
jīvanīyōpasiddhamityādinā māṁsarasānāṁ nānāvidhānāṁ kṣīrāṇāṁ yūṣāṇāṁ cōpayōgavidhānam| subōdham||33||
Adhikarana agnibalānusāraṁ vidhibhēdaḥ (34) · Śloka 34
dīptē'gnau vidhirēṣaḥ syānmandē dīpanapācanaḥ| yakṣmōktaḥ kṣatināṁ śastō grāhī śakr̥ti tu dravē||34||
दीप्तेऽग्नौ विधिरेषः स्यान्मन्दे दीपनपाचनः| यक्ष्मोक्तः क्षतिनां शस्तो ग्राही शकृति तु द्रवे||३४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēṣa vidhiranantarōktō br̥ṁhaṇaḥ kṣatakṣīṇayōrdīptē'gnau sati vidhēyaḥ| mandrē tvagnau dīpanapācanō vidhirbhavati| yaśca vidhi rājayakṣmaṇyuktaḥ sō'pi kṣatināṁ śastaḥ| yadā tu kṣatasya vinā jīrṇādikaṁ śakr̥d dravaṁ bhavati tadā grāhī vidhiḥ śastaḥ||34||
Adhikarana agastyarasāyanam (35) · Śloka 35
daśamūlaṁ svayaṅguptāṁ śaṅkhapuṣpīṁ śaṭhī balām| hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān| bhārṅgī puṣkaramūlaṁ ca dvipalāṁśānyavāḍhakam| harītakīśataṁ caikaṁ jalapañcāḍhakē pacēt| yavasvēdē kaṣāyaṁ taṁ pūtaṁ taccābhayāśatam| pacēdguḍatulāṁ datvā kuḍavaṁ ca pr̥thagghr̥tāt| tailātsapippalīcūrṇātsiddhaśītē ca mākṣikāt| lēhād dvē cābhayē nityamataḥ khādēdrasāyanāt| pañcakāsān kṣayaṁ śvāsaṁ sahidhmaṁ viṣamajvaram| mēhagulmagrahaṇyarśōhr̥drōgārucipīnasān| agastyavihitaṁ dhanyamidaṁ śrēṣṭaṁ rasāyanam||35||
दशमूलं स्वयङ्गुप्तां शङ्खपुष्पीं शठी बलाम्| हस्तिपिप्पल्यपामार्गपिप्पलीमूलचित्रकान्| भार्ङ्गी पुष्करमूलं च द्विपलांशान्यवाढकम्| हरीतकीशतं चैकं जलपञ्चाढके पचेत्| यवस्वेदे कषायं तं पूतं तच्चाभयाशतम्| पचेद्गुडतुलां दत्वा कुडवं च पृथग्घृतात्| तैलात्सपिप्पलीचूर्णात्सिद्धशीते च माक्षिकात्| लेहाद् द्वे चाभये नित्यमतः खादेद्रसायनात्| पञ्चकासान् क्षयं श्वासं सहिध्मं विषमज्वरम्| मेहगुल्मग्रहण्यर्शोहृद्रोगारुचिपीनसान्| अगस्त्यविहितं धन्यमिदं श्रेष्टं रसायनम्||३५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
daśamūlētyādinā agastyalēhaḥ| subōdham|atra jalasyāḍhakamaṣṭāviṁśatyadhikaṁ palaśatam| ghr̥tatailamākṣikāṇāṁ kuḍavānyaṣṭapalāni| pippalīcūṇasya kuḍavaṁ catuṣpalam| harītakīphalānāṁ kvāthaśulkāduddhr̥tānāṁ vigatāsthīnāṁ yathōktasnēhabhr̥ṣṭānāṁ tēnaiva saha guḍakvāthaprakṣēpaḥ| vr̥ddhānāṁ prāyō lēhēṣu cyavanaprāśavadvyavahāraḥ| rasāyanaṁ lēha ēva| taditi rasāyana parāmarśaḥ||35||
Adhikarana vasiṣṭharasāyanam (36) · Śloka 36
daśamūlāṁ balāṁ mūrvāṁ haridrē pippalīdvayam| pāṭhāśvagandhāpāmārgasvaguptātiviṣāmr̥tāḥ| bālabilvaṁ trivr̥ddantīmūlaṁ patrañca citrakāt| payasyāṁ kuṭajaṁ hiṁsrāṁ puṣpaṁ sārañca bījakāt| bōlasthavirabhallātavikaṅkataśatāvarīḥ| pūtīkarañjaśamyākacandralēkhāsahācaram| saubhāñjanakanimbatvagikṣuraṁ ca palāṁśakam| pathyāsahasrāṁ saśataṁ yavānāṁ cā ḍhakadvayam| pacēdaṣṭaguṇē tōyē yavasvēdē'vatārayēt| pūtē kṣipētsapathyē ca tatra jīrṇaguḍāttulām| tailājyadhātrīrasataḥ prasthaṁ prasthaṁ tataḥ punaḥ| adhiśrayēnmr̥dāvagnau darvīlēpē'vatārya ca| śītē prasthadvayaṁ kṣaudrātpippalīkuḍavaṁ kṣipēt| cūrṇīkr̥tāttrijātācca tripalaṁ nikanēttataḥ| dhānyē purāṇakumbhasthaṁ māṁsaṁ khādēcca pūrvavat| rasāyanaṁ vasiṣṭhōktamētatpūrvaguṇādhikam| svasthānaṁ niṣparīhāraṁ sarvartuṣu cadāsyatē||36||
दशमूलां बलां मूर्वां हरिद्रे पिप्पलीद्वयम्| पाठाश्वगन्धापामार्गस्वगुप्तातिविषामृताः| बालबिल्वं त्रिवृद्दन्तीमूलं पत्रञ्च चित्रकात्| पयस्यां कुटजं हिंस्रां पुष्पं सारञ्च बीजकात्| बोलस्थविरभल्लातविकङ्कतशतावरीः| पूतीकरञ्जशम्याकचन्द्रलेखासहाचरम्| सौभाञ्जनकनिम्बत्वगिक्षुरं च पलांशकम्| पथ्यासहस्रां सशतं यवानां चा ढकद्वयम्| पचेदष्टगुणे तोये यवस्वेदेऽवतारयेत्| पूते क्षिपेत्सपथ्ये च तत्र जीर्णगुडात्तुलाम्| तैलाज्यधात्रीरसतः प्रस्थं प्रस्थं ततः पुनः| अधिश्रयेन्मृदावग्नौ दर्वीलेपेऽवतार्य च| शीते प्रस्थद्वयं क्षौद्रात्पिप्पलीकुडवं क्षिपेत्| चूर्णीकृतात्त्रिजाताच्च त्रिपलं निकनेत्ततः| धान्ये पुराणकुम्भस्थं मांसं खादेच्च पूर्ववत्| रसायनं वसिष्ठोक्तमेतत्पूर्वगुणाधिकम्| स्वस्थानं निष्परीहारं सर्वर्तुषु चदास्यते||३६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
daśamūlabalādikaṁ vasiṣṭhamuniprōktaṁ rasāyanaṁ subōdham| daśamūlaṁ pr̥thagdravyaṁ palāṁśikam| dantyā mūlam| citrakasya patram| payasyā kṣīrikā| kuṭajaṁ vatsakam| hiṁsrā māṁsī| bījakamasanam| bōlasthaviraṁ bōlavr̥kṣaḥ| kulahalamalambusō bhūkadambakaḥ| śakadēśē muṇḍikēti prasiddhā| candralēkhā bākucī| dvicatvāriṁśadauṣadhapalāni yavānāmaṣṭāviṁśatyadhikaṁ palaśatam| harītakīphalānāṁ caikādaśaśatāni| sarvamēkīkr̥tya tattulāyā paricchidya tatō'ṣṭaguṇēna tōyēna pacēt| pūtaṁ śuklarahitaṁ srutatvāt| pathyāḥ śuklāduddhr̥tyānasthibharjitāḥ pūrvavat kvāthē prakṣēpyāḥ| tataḥ pakvaṁ dhānyarāśau nikhanēt| māsaṁ dhānyē sthitiḥ| pūrvavat guṇā āgastyōktāḥ||36||
Adhikarana saindhavādicūrṇam (37) · Śloka 37
pālikaṁ saindhavaṁ śuṇṭhī dvē ca sauvarcalātpalē| kuḍavāṁśāni vr̥kṣāmlaṁ dāḍimaṁ patramārjakāt| ēkaikāmaricājājyōrdhānyaka dvē caturthikē| śarkarāyāḥ palānyatra daśa dvē ca pradāpayēt| kr̥tva cūrṇamatō mātrāmannapānēṣu dāpayēt| rucyaṁ taddīpanaṁ balyaṁ pārśvārtiśvāsakāsanut||37||
पालिकं सैन्धवं शुण्ठी द्वे च सौवर्चलात्पले| कुडवांशानि वृक्षाम्लं दाडिमं पत्रमार्जकात्| एकैकामरिचाजाज्योर्धान्यक द्वे चतुर्थिके| शर्करायाः पलान्यत्र दश द्वे च प्रदापयेत्| कृत्व चूर्णमतो मात्रामन्नपानेषु दापयेत्| रुच्यं तद्दीपनं बल्यं पार्श्वार्तिश्वासकासनुत्||३७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ārjakasya kuṭhērasya patram| ēkaikēti caturthikāyāḥ palaparyāyasya parāmarśaḥ| dhanyakaphalāt dvē palē| ataḥ cūrṇānmātrāṁ stōkaṁ pratyahamannapānēṣu dāpayēt| taccūrṇaṁ rucyādiguṇam||37||
Adhikarana dhānyakādiṣāḍavaḥ (38) · Śloka 38
ēkāṁ ṣōḍaśikāṁ dhānyāt dvē dvē cājājidīpyakāt| tābhyāṁ dāḍimavr̥kṣāmlē dvirdvissauvarcalāt palē| śuṇṭhyā karṣaṁ dadhitthasya madhyātpañcapalāni ca| taccūrṇaṁ ṣōḍaśapalaiḥ śarkarāyā vimiśrayēt| ṣāḍavōyaṁ pradēyaḥ syādannapānēṣu pūrvavat| vidhiśca yakṣmapittāsravihitaḥ śasyatē kṣatē||38||
एकां षोडशिकां धान्यात् द्वे द्वे चाजाजिदीप्यकात्| ताभ्यां दाडिमवृक्षाम्ले द्विर्द्विस्सौवर्चलात् पले| शुण्ठ्या कर्षं दधित्थस्य मध्यात्पञ्चपलानि च| तच्चूर्णं षोडशपलैः शर्कराया विमिश्रयेत्| षाडवोयं प्रदेयः स्यादन्नपानेषु पूर्ववत्| विधिश्च यक्ष्मपित्तास्रविहितः शस्यते क्षते||३८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēkāmityādau ṣōḍaśikā karṣaḥ| ajājyā dvau karṣau| ajamōdasya dvau karṣau| tābhyāmityajājīdīpyakābhyāṁ dviguṇaṁ dāḍimaṁ tadvat tintiṇīkam| ēvamaṣṭau karṣā dāḍimasyāṣṭau tintiṇīkasya| palaṁ sauvarcalasya| śuṇṭhyāḥ karṣaḥ pañcapalāni dadhitthamajjaḥ| dadhitthaṁ kapittham| śarkarāyāḥ ṣōḍaśapalāni rājayakṣmacikitsitaṁ raktapittacikitsitaṁ ca vikalpyōraḥkṣatē yōjyam||38||
Adhikarana dhūmapānaviṣayaḥ (39) · Śloka 39
nivr̥ttē kṣatadōṣē tu kaphē vr̥ddha uraḥ śiraḥ| dālyētē kāsinō yasya sa nā dhūmānimānpibēt||39||
निवृत्ते क्षतदोषे तु कफे वृद्ध उरः शिरः| दाल्येते कासिनो यस्य स ना धूमानिमान्पिबेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēvēmanantarōktēna br̥ṁhaṇēna kramēṇa kṣatadōṣē nivr̥ttē br̥ṁhaṇēnaiva kaphē vr̥ddha urasi śirasi ca kaphānubandhēna yasya kāsinō mahatī rugbhavati sa nā puruṣa imān vakṣamāṇān dhūmān pibēt||39||
Adhikarana dhūmayōgāḥ (40) · Śloka 40
dvimēdādvibalāyaṣṭīkalkaiḥ kṣaumē subhāvitē| vartiṁ kr̥tvā pibēddhūmaṁ jīvanīyaghr̥tānupaḥ| manaḥśilābalāsājagandhātvakkṣīrināgaraiḥ| tadvadēvānupānaṁ tu śarkarēkṣuguḍōdakam| piṣṭvā manaḥśilāṁ tulyāmārdrayā vaṭaśuṅgayā| sasarpiṣṭakaṁ pibēddhūmaṁ tittiripratibhōjanaḥ||40||
द्विमेदाद्विबलायष्टीकल्कैः क्षौमे सुभाविते| वर्तिं कृत्वा पिबेद्धूमं जीवनीयघृतानुपः| मनःशिलाबलासाजगन्धात्वक्क्षीरिनागरैः| तद्वदेवानुपानं तु शर्करेक्षुगुडोदकम्| पिष्ट्वा मनःशिलां तुल्यामार्द्रया वटशुङ्गया| ससर्पिष्टकं पिबेद्धूमं तित्तिरिप्रतिभोजनः||४०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dvimēdādikalkakṣaumakr̥tayā vartyā dhūmaḥ| tatrānupānaṁ jīvanīyapakvaṁ ghr̥tam| manaḥśilādibhiḥ kṣaumavartī dhūpē'nupānaṁ śarkarāsaṁskr̥taṁ ikṣuṇā kṣuṇṇēna| piṣṭvētyādi subōdham| ētad dhūmapasya tittirivasādinā bhōjanam||40||
Adhikarana kṣayakāsacikitsitam tatrādau kriyākramaḥ (41) · Śloka 41
kṣayajē br̥ṁhaṇaṁ pūrvaṁ kuryādagnēśca vardhanam| bahudōṣāya sasnēhaṁ mr̥du dadyādvirēcanam||41||
क्षयजे बृंहणं पूर्वं कुर्यादग्नेश्च वर्धनम्| बहुदोषाय सस्नेहं मृदु दद्याद्विरेचनम्||४१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kṣayaja ityādinā kṣayakāsaniścayaḥ| subōdham||41||
Adhikarana virēcanaghr̥tāni (42) · Śloka 42
śamyākēna trivr̥tayā mr̥dvīkārasayuktayā| tilvakasya kaṣāyēṇa vidārīsvarasēna ca| sarpiḥsiddhaṁ pibēdyuktyā kṣīṇadēhō viśōdhanam||42||
शम्याकेन त्रिवृतया मृद्वीकारसयुक्तया| तिल्वकस्य कषायेण विदारीस्वरसेन च| सर्पिःसिद्धं पिबेद्युक्त्या क्षीणदेहो विशोधनम्||४२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śamyākēnētyādinā śōdhanāni ghr̥tāni| kadācicchamyākēna kadāciddrākṣārasayuktayā trivr̥tayā| kadācittilvakasya kaṣāyēṇa| kadācidvidārīsvarasēna| śamyāka āragvadhaḥ| tilvakaṁ lōdhram||42||
Adhikarana kṣīṇapittādiṣu viśēṣaḥ (43) · Śloka 43
pittē kaphē dhātuṣu ca kṣīṇēṣu kṣayakāsavān| ghr̥taṁ karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṁ pibēt||43||
पित्ते कफे धातुषु च क्षीणेषु क्षयकासवान्| घृतं कर्कटकीक्षीरद्विबलासाधितं पिबेत्||४३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaiśca sādhitaṁ ghr̥̄taṁ payaśca| athavā pittādiṣu kṣīṇēṣu samaiḥ karkaṭakyādibhiḥ snēhapākaparibhāṣayā ghr̥taṁ sādhitaṁ pibēt| vidārīkandairvā ghr̥tam| kadambairvā ghr̥tam| tālabījaiḥ siddhaṁ ghr̥taṁ vā kṣīraṁ vā||43||
Adhikarana mūtravaivarṇyādāvanuvāsanam (44) · Śloka 44
mūtrasya vaivarṇyē kr̥cchranirgamē| śūnē savēdanē mēḍhrē pāyau saśrōṇivaṅkṣaṇē| ghr̥tamaṇḍēna laghunā'nuvāsyō miśrakēṇa vā||44||
मूत्रस्य वैवर्ण्ये कृच्छ्रनिर्गमे| शूने सवेदने मेढ्रे पायौ सश्रोणिवङ्क्षणे| घृतमण्डेन लघुनाऽनुवास्यो मिश्रकेण वा||४४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kṣayakāsē yatra punarmūtravaivarṇyādikaṁ bhavati tatra laghunā ghr̥tamaṇḍēnānuvāsyaḥ| pāyau saśrōṇivaṅkṣaṇē śūnē savēdana ityanuvartatē| miśrakaṁ ghr̥tatailē||44||
Adhikarana bhōjanēmāṁsarasōpayōgaḥ (45) · Śloka 45
jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bilēśayāḥ| kramaśaḥ prasahāstadvatprayōjyāḥ piśitāśinaḥ| auṣṇyātpramatibhāvācca srōtōbhyaścāvayanti tē| kaphaṁ śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṁ kuryāt samyagvahanrasaḥ||45||
जाङ्गलैः प्रतिभुक्तस्य वर्तकाद्या बिलेशयाः| क्रमशः प्रसहास्तद्वत्प्रयोज्याः पिशिताशिनः| औष्ण्यात्प्रमतिभावाच्च स्रोतोभ्यश्चावयन्ति ते| कफं शुद्धैश्च तैः पुष्टिं कुर्यात् सम्यग्वहन्रसः||४५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anuvāsanānantaraṁ prathamaṁ jāṅgalānāṁ prayōgaḥ| tataḥ kramēṇa vartakādīnāṁ bilēśayānāṁ prasahānāṁ ca piśitāśinām| tē hi vartakadayaḥ kaphamauṣṇyāt pramathitvācca srōtōbhyaścyāvayanti| taiśca srōtōbhiḥ śuddhaiḥ samyagvahanrasaḥ puṣṭiṁ kuryāt||45||
Adhikarana cavikādighr̥tam (46) · Śloka 46
cavikātriphalābhārṅgīdaśamūlaiḥ sacitrakaiḥ| kulatthapippalīmūlapāṭhākōlayavairjalē| śr̥tairnāgaraduḥsparśapippalīśaṭhipauṣkaraiḥ| piṣṭaiḥ karkaṭaśr̥ṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayēt| siddhē'smiṁścūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| datvā yuktyā pibēnmātrāṁ kṣayakāsanipīḍitaḥ||46||
चविकात्रिफलाभार्ङ्गीदशमूलैः सचित्रकैः| कुलत्थपिप्पलीमूलपाठाकोलयवैर्जले| शृतैर्नागरदुःस्पर्शपिप्पलीशठिपौष्करैः| पिष्टैः कर्कटशृङ्ग्या च समैः सर्पिर्विपाचयेत्| सिद्धेऽस्मिंश्चूर्णितौ क्षारौ द्वौ पञ्च लवणानि च| दत्वा युक्त्या पिबेन्मात्रां क्षयकासनिपीडितः||४६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
cavikādīnāṁ kvāthaḥ snēhāccaturguṇaḥ| nāgarādīnāñca snēhāt caturthāṁśaḥ| siddhē ghr̥tē kṣārayōrlavaṇānāṁ ca dōṣādyapēkṣaṁ yuktyā mātrā||46||
Adhikarana kāsamardādighr̥tam (47) · Śloka 47
kāsamardābhayāmustāpāṭhākaṭphalanāgaraiḥ| pippalyā kaṭurōhiṇyā kāśmaryā surasēna ca| akṣamātrairghr̥taprasthaṁ kṣīradrākṣārasāḍhakē| pacēcchōṣajvaraplīhasarvakāsaharaṁ śivam||47||
कासमर्दाभयामुस्तापाठाकट्फलनागरैः| पिप्पल्या कटुरोहिण्या काश्मर्या सुरसेन च| अक्षमात्रैर्घृतप्रस्थं क्षीरद्राक्षारसाढके| पचेच्छोषज्वरप्लीहसर्वकासहरं शिवम्||४७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kāsamardādināṁ surasāntānāṁ kārṣikatvam| kṣīradrākṣārasayōrmiśritayōrāḍhakaḥ| śivaṁ maṅgalyam||47||
Adhikarana vr̥ṣādighr̥tam (48) · Śloka 48
vr̥ṣavyāghrīguḍūcīnāṁ patramūlaphalāṅkurāt| rasakalkairghr̥taṁ pakvaṁ hanti kāsajvarārucīḥ||48||
वृषव्याघ्रीगुडूचीनां पत्रमूलफलाङ्कुरात्| रसकल्कैर्घृतं पक्वं हन्ति कासज्वरारुचीः||४८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vr̥ṣādīnāṁ pratyēkaṁ patrādīnāṁ kvāthē kalkē ca tayōśca snēhapākaparibhavā||48||
Adhikarana dāḍimādighr̥tam (49) · Śloka 49
dviguṇē dāḍimarasē siddhaṁ vā vyōṣasaṁyutam| pibēduparibhaktasya yavakṣārayutaṁ naraḥ||49||
द्विगुणे दाडिमरसे सिद्धं वा व्योषसंयुतम्| पिबेदुपरिभक्तस्य यवक्षारयुतं नरः||४९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dāḍimasvarasō ghr̥tāt dviguṇastatra vyōṣaṁ kalkē| yavakṣārēṇa saṁyuktaṁ ghr̥taṁ tathōktaṁ bhaktasyōpari bhōjanāntē||49||
Adhikarana pippalyādighr̥tam (50) · Śloka 50
pippalī guḍasiddhaṁ vā chāgakṣīrayutaṁ ghr̥tam||50||
पिप्पली गुडसिद्धं वा छागक्षीरयुतं घृतम्||५०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pippalīguḍābhyāṁ siddhaṁ sacchāgakṣīrēṇa pīyatē||50||
Adhikarana uktasarpiṣāṁ viṣayanirdēśaḥ (51) · Śloka 51
ētānyagnivivr̥dhyarthaṁ sarpīṁṣi kṣayakāsinām| syurdōṣabaddhakaṇṭhōraḥsrōtasāṁ ca viśuddhayē||51||
एतान्यग्निविवृध्यर्थं सर्पींषि क्षयकासिनाम्| स्युर्दोषबद्धकण्ठोरःस्रोतसां च विशुद्धये||५१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ētānīti cavikādyādīni pratyavamr̥śyantē| subōdham||51||
Adhikarana śvāsakāsaharā lēhāḥ (52) · Śloka 52
śvāvidhāṁ sūcayō dagdhāḥ saghr̥takṣaudraśarkarāḥ| śvāsakāsaharā barhipādau vā kṣaudrasarpiṣā| ēraṇḍapatrakṣāraṁ vā vyōṣatailaguḍānvitam| lēhayēt kṣāramēvaṁ vā surasairaṇḍapatrajam| lihyātyūṣaṇacūrṇaṁ vā purāṇaguḍasarpiṣā| citrakātriphalājājīkarkaṭākhyākaṭutrikam| drākṣāṁ ca kṣaudrasarpirbhyāṁ lihyādadyādguḍēnavā||52||
श्वाविधां सूचयो दग्धाः सघृतक्षौद्रशर्कराः| श्वासकासहरा बर्हिपादौ वा क्षौद्रसर्पिषा| एरण्डपत्रक्षारं वा व्योषतैलगुडान्वितम्| लेहयेत् क्षारमेवं वा सुरसैरण्डपत्रजम्| लिह्यात्यूषणचूर्णं वा पुराणगुडसर्पिषा| चित्रकात्रिफलाजाजीकर्कटाख्याकटुत्रिकम्| द्राक्षां च क्षौद्रसर्पिर्भ्यां लिह्यादद्याद्गुडेनवा||५२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śvāvidhāṁ prāṇināṁ sūcayō dēhē jāyantē| barhipādau vā dagdhāviti sambandhaḥ| subōdham| citrakādicūrṇaṁ kṣaudrasarpirbhyāṁ lihyāt guḍēna vā sahādyāt||52||
Adhikarana pāṭhādicūrṇam (53) · Śloka 53
pāṭhāmadhukajīvantītvakkṣīrītriphalāghanam| śaṭhīdvibr̥hatīdrākṣāpippalyēlāvitunnakam| śārivāpuṣkarajaṭākarkaṭākhyārasāñjanam| punarnavālōharajastrāyamāṇāyavānikā| r̥ddhistāmalakībhārṅgīviḍaṅgaṁ dhanvayāsakam| kṣāracitrakacavyāmlavētasavyōṣadaru ca| sarvakāsāñjayēllīḍhaṁ taccūrṇaṁ madhusarpiṣā||53||
पाठामधुकजीवन्तीत्वक्क्षीरीत्रिफलाघनम्| शठीद्विबृहतीद्राक्षापिप्पल्येलावितुन्नकम्| शारिवापुष्करजटाकर्कटाख्यारसाञ्जनम्| पुनर्नवालोहरजस्त्रायमाणायवानिका| ऋद्धिस्तामलकीभार्ङ्गीविडङ्गं धन्वयासकम्| क्षारचित्रकचव्याम्लवेतसव्योषदरु च| सर्वकासाञ्जयेल्लीढं तच्चूर्णं मधुसर्पिषा||५३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sarvakāsān jayēt| tvakkṣīrī tukākṣīrī| ghanaṁ mustam| vitunnakaṁ kuṭannaṭam| (ni)kuṭannaṭaṁ plavaṁ dhānyaṁ vitunnaṁ piripēlavam| puṣkarajaṭā puṣkaramūlam| tāmalakī tālī| saiva bhūdhātrī| vyōṣaṁ trikaṭukam||53||
Adhikarana padmakādicūrṇam (54) · Śloka 54
padmakaṁ triphalā vyōṣaṁ viḍaṅgaṁ dēvadaru ca| balā rāsnā ca taccūrṇaṁ samastasamaśarkaram| khādēnmadhughr̥tābhyāṁ vā lihyātkāsaharaṁ param||54||
पद्मकं त्रिफला व्योषं विडङ्गं देवदरु च| बला रास्ना च तच्चूर्णं समस्तसमशर्करम्| खादेन्मधुघृताभ्यां वा लिह्यात्कासहरं परम्||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana maricacūrṇam (55) · Śloka 55
tadvanmaricacūrṇaṁ vā saghr̥taṁ kṣaudraśarkaram||55||
तद्वन्मरिचचूर्णं वा सघृतं क्षौद्रशर्करम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pathyādigulikā (56) · Śloka 56
pathyāśuṇṭhīghanaguḍairgulikāṁ dhārayēnmukhē| sarvēṣu kāsaśvāsēṣu kēvalaṁ vā vibhītakam||56||
पथ्याशुण्ठीघनगुडैर्गुलिकां धारयेन्मुखे| सर्वेषु कासश्वासेषु केवलं वा विभीतकम्||५६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
padmakādīnāṁ cūrṇānyēkataḥ śarkarā caikataḥ| athavā saśarkaramēva madhughr̥tābhyāṁ lihyāt| subōdham||56||
Adhikarana tilvakapatrāṇāṁ pēyādisambhāvanam (57) · Śloka 57
kalkē tilvakapatrāṇāṁ ghr̥tabhr̥ṣṭē saśarkarē| pēyōtkāryathavāccharditr̥ṭkāsāmātisārajit||57||
कल्के तिल्वकपत्राणां घृतभृष्टे सशर्करे| पेयोत्कार्यथवाच्छर्दितृट्कासामातिसारजित्||५७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ghr̥tēna bhr̥ṣṭē saśarkarē ca tilvakapatrē sambhāvitēnālēna pēyā cōtkārikā vā kāryā| utkārikā svinnapiṇḍī||57||
Adhikarana yavāgvādīnāṁ saṁskāraḥ (58) · Śloka 58
gaurasarṣapagaṇḍīraviḍaṅgavyōṣacitrakān| sābhayān sādhayēttōyē yavāgūstēna cāmbhasā| sasarpirlavaṇā kāsē hidhmāśvāsē sapīnasē| kaṇṭakārīrasē siddhō mudgayūṣaḥ susaṁskr̥taḥ| sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarvakāsabhiṣagjitam| vātaghnauṣadhaniṣkvāthē kṣīraṁ yūṣān rasānapi| vaiṣkirān prātudān bailān dāpayēt kṣayakāsinē||58||
गौरसर्षपगण्डीरविडङ्गव्योषचित्रकान्| साभयान् साधयेत्तोये यवागूस्तेन चाम्भसा| ससर्पिर्लवणा कासे हिध्माश्वासे सपीनसे| कण्टकारीरसे सिद्धो मुद्गयूषः सुसंस्कृतः| सगौरामलकः साम्लः सर्वकासभिषग्जितम्| वातघ्नौषधनिष्क्वाथे क्षीरं यूषान् रसानपि| वैष्किरान् प्रातुदान् बैलान् दापयेत् क्षयकासिने||५८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
gaurasarṣapādikvāthaiḥ siddhē pēyā saghr̥talavaṇā kāsādiśamanī| subōdham| kṣayakāsē kṣīrādīn viṣkirādīṁśca rasān vātaghnānāmauṣadhānāṁ niṣkvāthē siddhān dadyāt| vātaghnāni śōdhanādigaṇaṁ saṁgrahōktāni bhadradārvādīni||58||
Adhikarana atidēśēna dhūmapānanirdēśaḥ (59) · Śloka 59
kṣatakāsē ca yē dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ| kṣayakāsē'pi tē yōjyā vakṣyatē yacca yakṣmaṇi||59||
क्षतकासे च ये धूमाः सानुपाना निदर्शिताः| क्षयकासेऽपि ते योज्या वक्ष्यते यच्च यक्ष्मणि||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kṣayakāsacikitsāsūtram (60) · Śloka 60
br̥ṁhaṇaṁ dīpanaṁ cāgnēḥ srōtasāṁ ca viśōdhanam| vyatyāsātkṣayakāsibhyō valyaṁ sarvaṁ praśasyatē||60||
बृंहणं दीपनं चाग्नेः स्रोतसां च विशोधनम्| व्यत्यासात्क्षयकासिभ्यो वल्यं सर्वं प्रशस्यते||६०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kṣatakāsa ityādi subōdham| br̥ṁhaṇādikaṁ yatkiñcidrājayakṣmaṇi vakṣyatē tatsarvamatrāpi hitam| tacca br̥ṁhaṇādivyatyāsāt paryāyēṇa sarvaṁ balyaṁ śasyatē nābalyam| subōdham||60||
Adhikarana kṣatakāsasya sannipātabhavatvam (61-5) · Śloka 5
sannipātōdbhavō ghōraḥ kṣayakāsō yatastataḥ| yathādōṣabalaṁ tasya sannipātahitaṁ hitam||61|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē kṣatakṣayakāsacikitsitannāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||
सन्निपातोद्भवो घोरः क्षयकासो यतस्ततः| यथादोषबलं तस्य सन्निपातहितं हितम्||६१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने क्षतक्षयकासचिकित्सितन्नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yathādōṣabalamiti dōṣabalāpēkṣayā vātaprādhānyēna pittaprādhānyēna kaphaprādhānyēna vā sannipātahitaṁ hitamityarthaḥ||61|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyam aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē pañcamō'dhyāyaḥ