Adhikarana അഥ ജ്വരചികിത്സിതന്നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ, അവതരണികാ · Śloka
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
നിദാനസ്ഥാനേ ജ്വരാദിക്രമേണ പ്രധാനരോഗാണാമ് ഹേത്വാദികമുക്ത്വാ തേഷാമേവ തേനൈവ ക്രമേണ സാധ്യാനാം സതാമവസരപ്രാപ്തം പ്രതീകാരം പ്രദര്ശയിതും ചതുര്ഥസ്ഥാനമാരഭ്യതേ|
Adhikarana അധ്യായപ്രതിജ്ഞാ (൧) · Śloka ൧
അഥാതോ ജ്വരചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो ज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അഥേത്യാദി പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| ഇതീത്യദി ച| ചികിത്സിതം പ്രതീകാരഃ|൧|
Adhikarana ലങ്ഘനമ് (൨) · Śloka ൨
ആമാശയസ്ഥോ ഹത്വാऽഗ്നിം സാമോ മാര്ഗാന്പിധായ യത്| വിദധാതി ജ്വരം ദോഷസ്തസ്മാത് കുര്വീത ലങ്ഘനമ്| പ്രാഗ്രൂപേഷു ജ്വരാദൌ വാ ബലമ് യത്നേന പാലയന്| ബലാധിഷ്ഠാനമാരോഗ്യമാരോഗ്യാര്ഥഃ ക്രിയാക്രമഃ||൨||
आमाशयस्थो हत्वाऽग्निं सामो मार्गान्पिधाय यत्| विदधाति ज्वरं दोषस्तस्मात् कुर्वीत लङ्घनम्| प्राग्रूपेषु ज्वरादौ वा बलम् यत्नेन पालयन्| बलाधिष्ठानमारोग्यमारोग्यार्थः क्रियाक्रमः||२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ആമാശയസ്ഥ ഇത്യാദിനാ പ്രകൃതാര്ഥപ്രസ്താവനാ| യദ്യസ്മാദാമാശയസ്ഥത്വാദിരൂപോ ദോഷോഃ ദുഷ്ടോ വാതാദിര്ജ്വരം വിദധാതി തസ്മാജ്ജ്വരേ പ്രഥമം ലങ്ഘനം കുര്വീതേതി സമ്ബന്ധഃ| യദ്യപി ലങ്ഘനം ദ്വാദശസു പരിഭാഷിതം ലങ്ഘനബൃംഹണീയേऽത്ര പുനരുപവാസേ വര്തതേ| കുതഃ? തേഷാമവസ്ഥാവശാത് പ്രയോഗഃ ഇതി ജേജ്ജടഃ| ഹേതുനിര്ദേശേനൈതത് പ്രദര്ശ്യതേ യേഷു ജ്വരേഷ്വേവംരുപതസമ്പ്രാപ്തേസ്തത്രൈവ ലങ്ഘനം വിധേയം നാऽന്യത്ര| തഥാ ച വക്ഷ്യതി - `ശുദ്ധവാതക്ഷയാഗന്തുജീര്ണജ്വരിഷു ലങ്ഘനം| നേഷ്യത' ഇതി| അത്ര ച ലങ്ഘന ശബ്ദേന ന വമനാദികമ് സര്വം ലങ്ഘനമുച്യതേ; കിന്തു ഉപവാസ ഏവ| നനു തല്ലങ്ഘനം കസ്യാമവസ്ഥായാം കുര്വീതേത്യാഹ-പ്രാഗ്രൂപേഷ്വിത്യാദി| ജ്വരസ്യ പൂര്വരൂപദര്ശന ഏവ ലങ്ഘനം കുര്വീത| യദാ തു പ്രാഗ്രൂപദര്ശനകാലേ നിദാനസ്യ സാധാരണത്വാദപരിജ്ഞാനാദ്വാ ലങ്ഘനവിഷയതാ ആശങ്ക്യതേ തദാ ജ്വരാദാവപി യോജ്യമ്| ജ്വരസ്യാദിര്ജ്വരാദിഃ, ജ്വരോ പ്രാരമ്ഭ ഇത്യുക്തം പ്രാഗ്രൂപേഷു ജ്വരാദൌ വേതി| അന്യേ പുനരേവം വര്ണയന്തി ജ്വരസ്യ പ്രാഗ്രൂപേഷു ലങ്ഘനമവശ്യം കുര്വീത ജ്വരാദൌ ജ്വരവ്യക്തതാ പ്രാദുര്ഭാവേ വാ ലങ്ഘനം കുര്വീത ;തേന ശുദ്ധവാതാദിവിഷയേ വ്യക്തേ ജ്വരേ ലങ്ഘനം ന വിധേയമ്| ബലം യത്നേന പാലയന്നിത്യനേനൈതദുച്യതേ- താവല്ലങ്ഘനം കുര്വീത യാവതാ ബലഹാനിര്ന ഭവതി| തേന ലങ്ഘിതലിങപ്രാദുര്ഭാവേऽപി ബലപാലനാനുരോധേന ലങ്ഘനാദ്വിരമേത്| ബലാധിഷ്ഠാദിനമിത്യാദിനാ ബലപാലനേ ഹേതുരുച്യതേ||൨||
Adhikarana ലങ്ഘനഫലമ് (൩) · Śloka ൩
ലങ്ഘനൈഃ ക്ഷപിതേ ദോഷേ ദീപ്തേऽപ്നൌ ലാഘവേ സതി| സ്വാസ്ഥ്യം ക്ഷുതൃഡൃചിഃ പക്തിര്ബലമോജശ്ച ജായതേ||൩||
लङ्घनैः क्षपिते दोषे दीप्तेऽप्नौ लाघवे सति| स्वास्थ्यं क्षुतृडृचिः पक्तिर्बलमोजश्च जायते||३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ലങ്ഘനൈരിത്യാദിനാ സര്വലങ്ഘനാനാം ജ്വരവിഷയാണാം സുപ്രയുക്താനാം ഫലനിരൂപണമ്| ലങ്ഘനൈര്വമനാദിഭിര്ദോഷേ തത്സാധ്യേ ജ്വരാരമ്ഭകേ ക്ഷപിതേ തത്ക്ഷപണാച്ച ഭസ്മാപനയനേനേവാഗ്നൌ ദീപ്തേ ലാഘവേ ചോത്പന്നേ സ്വാസ്ഥ്യാദികം ജായതേ| ദോഷക്ഷപണാദൂര്ധ്വം ലങ്ഘനേനാനിന്ധനത്വാദഗ്നേര്നാശ ഏവം സ്വാസ്ഥ്യാദ്യഭാവശ്ച| തഥാ ചോക്തമ്- സംശോധനാസ്രവിസ്രാവസ്നേഹയോജനലങ്ഘനൈഃ| യാത്യഗ്നിര്മന്ദതാ|| ഇതി| തത്ര ച ഭണ്യതേ-സ്വാസ്ഥം രോഗാഭാവഃ| പക്തിരന്നാദീനാം പാകഃ||൩||
Adhikarana വമനമ് (൪) · Śloka ൪
തത്രോത്കൃഷ്ടേ സമുത്ക്ലിഷ്ടേ കഫപ്രായേ ചലേമലേ| സഹൃല്ലാസപ്രസേകാന്നദ്വേഷകാസവിഷൂചികേ| സദ്യോഭുക്തസ്യ സഞ്ജാതേ ജ്വര സാമേ വിശേഷതഃ| വമനം വമനാര്ഹസ്യ ശസ്തം കുര്യാത്തദന്യഥാ| ശ്വാസാതീസാരസമ്മോഹഹൃദ്രോഗവിഷമജ്വരാന്|൪|
तत्रोत्कृष्टे समुत्क्लिष्टे कफप्राये चलेमले| सहृल्लासप्रसेकान्नद्वेषकासविषूचिके| सद्योभुक्तस्य सञ्जाते ज्वर सामे विशेषतः| वमनं वमनार्हस्य शस्तं कुर्यात्तदन्यथा| श्वासातीसारसम्मोहहृद्रोगविषमज्वरान्|४|
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
നനു കിം സര്വത്ര നിയമേന സര്വമേവ ലങ്ഘനം വിധേയമാഹോസ്വിത് കേനചിദ്വിശേഷേണേത്യാഹ -തത്രേത്യാദി| ഉത്കൃഷ്ടഃ പ്രഭൂതഃ| സമുത്ക്ലിഷ്ടഃ സ്ഥാനാത്സമന്താച്ചലിതഃ| കഫപ്രായഃ ശ്ലേഷ്മപ്രധാനഃ| ചലോ നൈകത്ര സ്ഥിതിശീലഃ| സഹ ഹൃല്ലാസാദിഭിര്വര്തതേ യോ മലഃ തഥാവിധേ മലേ ദോഷേ വമനാര്ഹസ്യ സതോ ജ്വരിതസ്യ വമനമേവ ശസ്തം നാത്യലങ്ഘനമിതി സമ്ബന്ധഃ|സദ്യോഭുക്തസ്യ ത്വഷ്ടവിധേऽപി ജ്വരേ സഞ്ജാതേ വമനമേവ ശസ്യതേ|ആഗന്താവപി ഭോജനസ്യാജാരണാദിനാ ദോഷാനുബന്ധരക്ഷണാര്ഥഃ| സാമേ തു ജ്വരേ സദ്യോഭുക്തസ്യ സഞ്ജാതേ വിശേഷതോ വമനമ്| വമനാര്ഹഗ്രഹണേന പ്രതിഷിദ്ധവമനാനാം ഗര്ഭിണ്യാദീനാം വമനവിഷയേऽപി ജ്വരേ വമനം പ്രതിഷിദ്ധ്യതേ| തച്ച വമനമന്യഥാ ഉത്ക്ലിഷ്ടത്വാദിലക്ഷണവിപരീതേ മലേ പ്രയുക്തം ശ്വാസാദീന് ജ്വരിതസ്യ കുര്യാത്| അനുത്ക്ലിഷ്ടസ്യോത്ക്ലേശേന വായോര്മാര്ഗരോധാച്ഛ്വാസഃ| ഈഷദുത്ക്ലിഷ്ട്സ്യ സ്യന്ദനേനാഗ്നിനാശാദതീസാരഃ| ഉപശുഷ്കേ ദോഷേ ഔഷധസ്യ തൈക്ഷ്ണ്യാത്സമ്മോഹഃ| തഥാവിധ ഏവോര്ധ്വനയനാദ് ഹൃദ്രോഗഃ| ദോഷസ്യ സ്വല്പത്വാത് ബഹിരനിര്ഹരണാദ്ദൂരദൂരതരസ്രോതഃ പൂരണേന വാ യഥാഹേതുഃ സതതകാദികോ വിഷമജ്വരഃ||൪||
Adhikarana വമനമ് (൪) · Śloka ൪
തത്രോത്കൃഷ്ടേ സമുത്ക്ലിഷ്ടേ കഫപ്രായേ ചലേമലേ| സഹൃല്ലാസപ്രസേകാന്നദ്വേഷകാസവിഷൂചികേ| സദ്യോഭുക്തസ്യ സഞ്ജാതേ ജ്വര സാമേ വിശേഷതഃ| വമനം വമനാര്ഹസ്യ ശസ്തം കുര്യാത്തദന്യഥാ| ശ്വാസാതീസാരസമ്മോഹഹൃദ്രോഗവിഷമജ്വരാന്||൪||
तत्रोत्कृष्टे समुत्क्लिष्टे कफप्राये चलेमले| सहृल्लासप्रसेकान्नद्वेषकासविषूचिके| सद्योभुक्तस्य सञ्जाते ज्वर सामे विशेषतः| वमनं वमनार्हस्य शस्तं कुर्यात्तदन्यथा| श्वासातीसारसम्मोहहृद्रोगविषमज्वरान्||४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
നനു കിം സര്വത്ര നിയമേന സര്വമേവ ലങ്ഘനം വിധേയമാഹോസ്വിത് കേനചിദ്വിശേഷേണേത്യാഹ -തത്രേത്യാദി| ഉത്കൃഷ്ടഃ പ്രഭൂതഃ| സമുത്ക്ലിഷ്ടഃ സ്ഥാനാത്സമന്താച്ചലിതഃ| കഫപ്രായഃ ശ്ലേഷ്മപ്രധാനഃ| ചലോ നൈകത്ര സ്ഥിതിശീലഃ| സഹ ഹൃല്ലാസാദിഭിര്വര്തതേ യോ മലഃ തഥാവിധേ മലേ ദോഷേ വമനാര്ഹസ്യ സതോ ജ്വരിതസ്യ വമനമേവ ശസ്തം നാത്യലങ്ഘനമിതി സമ്ബന്ധഃ|സദ്യോഭുക്തസ്യ ത്വഷ്ടവിധേऽപി ജ്വരേ സഞ്ജാതേ വമനമേവ ശസ്യതേ|ആഗന്താവപി ഭോജനസ്യാജാരണാദിനാ ദോഷാനുബന്ധരക്ഷണാര്ഥഃ| സാമേ തു ജ്വരേ സദ്യോഭുക്തസ്യ സഞ്ജാതേ വിശേഷതോ വമനമ്| വമനാര്ഹഗ്രഹണേന പ്രതിഷിദ്ധവമനാനാം ഗര്ഭിണ്യാദീനാം വമനവിഷയേऽപി ജ്വരേ വമനം പ്രതിഷിദ്ധ്യതേ| തച്ച വമനമന്യഥാ ഉത്ക്ലിഷ്ടത്വാദിലക്ഷണവിപരീതേ മലേ പ്രയുക്തം ശ്വാസാദീന് ജ്വരിതസ്യ കുര്യാത്| അനുത്ക്ലിഷ്ടസ്യോത്ക്ലേശേന വായോര്മാര്ഗരോധാച്ഛ്വാസഃ| ഈഷദുത്ക്ലിഷ്ട്സ്യ സ്യന്ദനേനാഗ്നിനാശാദതീസാരഃ| ഉപശുഷ്കേ ദോഷേ ഔഷധസ്യ തൈക്ഷ്ണ്യാത്സമ്മോഹഃ| തഥാവിധ ഏവോര്ധ്വനയനാദ് ഹൃദ്രോഗഃ| ദോഷസ്യ സ്വല്പത്വാത് ബഹിരനിര്ഹരണാദ്ദൂരദൂരതരസ്രോതഃ പൂരണേന വാ യഥാഹേതുഃ സതതകാദികോ വിഷമജ്വരഃ||൪||
Adhikarana പിപ്പല്യാദിവമനയോഗഃ (൫) · Śloka ൫
പിപ്പലീഭിര്യുതാം ഗാലാം കലിങ്ഗൈര്മധുകേന വാ| പീത്വോഷ്ണതോയേന വമേന്മധ്വമ്ബുലവണാമ്ബു വാ||൫||
पिप्पलीभिर्युतां गालां कलिङ्गैर्मधुकेन वा| पीत्वोष्णतोयेन वमेन्मध्वम्बुलवणाम्बु वा||५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പിപ്പലീത്യാദിനാ വമനയോഗമാഹ - ദോഷദേശാദ്യപേക്ഷയാ യഥായോഗ്യം യോഗവികല്പഃ| ഗാലാ മദനഫലമ്| താം ഗാലാം കദാചിത് പിപ്പലീഭിര്യുക്തതാമുഷ്ണാമാമ്ബുനാ പീത്വാ വമേത്| കദാചിദിന്ദ്രയവൈഃ കദാചിന്മധുയഷ്ട്യാ അഥവാ മധുനാ സംയുക്തമുഷ്ണാമാമ്ബു പീത്വാ വമേത്| ലവണേന വാ സംയുക്തമത്ര മധുനോऽപ്രയോഗഃ| ഗാലാനാം സംയോഗിനാം സമാനാം കോഷ്ടാപേക്ഷാ മാത്രാ| മധുലവണയോരൌഷധം യാതി യോഗ്യതാ മാത്രാ||൫||
Adhikarana പടോലാദയോ വമനയോഗാഃ (൬) · Śloka ൬
പടോലനിമ്ബകര്കോടവേത്രപത്രജലാനി വാ| പേയാം മന്ഡം രസം ചേക്ഷോര്മധ്യം കല്പോദിതാനി ച| വമനാനി പ്രയുഞ്ജീത ബലകാലവിഭാഗവിത്||൬||
पटोलनिम्बकर्कोटवेत्रपत्रजलानि वा| पेयां मन्डं रसं चेक्षोर्मध्यं कल्पोदितानि च| वमनानि प्रयुञ्जीत बलकालविभागवित्||६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അഥവാ പടോലാദീനാം പത്രജലം പീത്വാ വമേദിതി സമ്ബന്ധഃ| പത്രാണാം ജലസ്യ ച ജലസംസ്കാരാപാദനീ മാത്രാ| പാനേ തു ജലസ്യ കോഷ്ഠാദ്യപേക്ഷയാ തൃപ്ത്യവസാനം വാ മാത്രാ| പേയാമണ്ഡാദീനാമിവാത്രാപി പീത്വാ വമേദിതി സമ്ബധ്യതേ| വമേദിത്യന്ഗുല്യാദിനോപായേനോദ്ഗിരേത്| മദ്യം പൂര്വഭുകാഹാരാപേക്ഷയാ യഥായോഗ്യമിതി| വമനാനി ബലകാലവിഭാഗവിത് പ്രയുഞ്ജീത| വമനാനീതി ബഹുവചനം കിം ഉച്യതേ| ന സകൃദ്യാവന്നിര്ഹതദോഷ ഇതി ജേജ്ജടഃ| തേനൈതദുക്തം വ്യാധ്യൌഷധബലാനുരോധേന ചാന്യതമസ്യ വമനസ്യ പ്രയോഗ ഇതി||൬||
Adhikarana ഉപവാസമഹത്വമ് (൭) · Śloka ൭
കൃതേऽകൃതേ വാ വമനേ ജ്വരീ കുര്യാദ്വിശോഷണമ്| ദോഷാണാമ് സമുദീര്ണാനാം പാചനായ ശമായ ച||൭||
कृतेऽकृते वा वमने ज्वरी कुर्याद्विशोषणम्| दोषाणाम् समुदीर्णानां पाचनाय शमाय च||७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അനന്തരോക്തപ്രകാരേണ കൃതേ വമനേ വിശോഷണമുപാസാദിനാ കുര്യാന്നതു സമ്യ്ഗ്യോഗേऽപ്യവശ്യം തദഹരേവ വമനവിധിപ്രദര്ശിതപ്രകാരേണ പേയാം സേവേത| തഥാ യത്രാപി വമനസ്യാവിഷയത്വാദ്വിഷയേऽപി വാ നിമിത്താന്തരാദ്വമനം ന കൃതം തത്രാപി വിശോഷണം കുര്യാത്| ദോഷാണാമിത്യാദിനാ യഥോക്തോപശോഷണപ്രയോജനപ്രദര്ശനമ്||൭||
Adhikarana ഉപവാസസ്യാവധിഃ (൮) · Śloka ൮
ആമേന ഭസ്മനേവാഗ്നൌ ഛന്നേऽന്നം ന വിപച്യതേ| തസ്മാദാദോഷപചനജ്ജ്വരിതാനുപവാസയേത്||൮||
आमेन भस्मनेवाग्नौ छन्नेऽन्नं न विपच्यते| तस्मादादोषपचनज्ज्वरितानुपवासयेत्||८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ആമേനേത്യാദിനോപവാസാവധിപ്രദര്ശനമ്| യഥാ ബാഹ്യേऽഗ്നൌ ഭസ്മനാ ഛന്നേऽന്നം ന വിപച്യതേ ഏവമാന്തരേऽപ്യാമേന ച്ഛന്നേ| തസ്മാദ്ദോഷസ്യ നിരാമതോത്പത്തിരുപവാസാനാമവധിഃ| ഉപപൂര്വോ വസിര്ഭോജനനിവൃത്തൌ വര്തതേ||൮||
Adhikarana ഉഷ്ണാമ്ബുപാനം തദ്ഗുണാശ്ച (൯) · Śloka ൯
തൃഷ്ണഗല്പാല്പമുഷ്ണാമ്ബു പിബേദ്വാതകഫജ്വരേ| തത്കഫം വിലയം നീത്വാ തൃഷ്ണാമാശു നിവര്തയേത്| ഉദീര്യ ചാഗ്നിം സ്രോതാംസി മൃദൂകൃത്യ വിശോധയേത്| ലീനപിത്താനിലസ്വേദശകൃന്മൂത്രാനുലോമനമ്| നിദ്രാജാഡ്യാരുചിഹരം പ്രാണാനാമവലമ്ബനമ്||൯||
तृष्णगल्पाल्पमुष्णाम्बु पिबेद्वातकफज्वरे| तत्कफं विलयं नीत्वा तृष्णामाशु निवर्तयेत्| उदीर्य चाग्निं स्रोतांसि मृदूकृत्य विशोधयेत्| लीनपित्तानिलस्वेदशकृन्मूत्रानुलोमनम्| निद्राजाड्यारुचिहरं प्राणानामवलम्बनम्||९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തസ്മിംശ്ച ലങ്ഘനേ ക്രിയമാണേ തൃഷ്ണാഗതിമാത്രാം തൃഷ്ണാമനുഭവന്നേവ വാതകഫജ്വരേ ദ്വന്ദ്വസമുത്ഥ ഏവ നേത്യാഹ| വാതേ ശ്ലേഷ്മണി വാ കവോഷ്ണം ജലം ഹിതമ്| തയോഃ സമുദിതയോരപ്യുഷ്ണമവിരോധീതി ച| തച്ചോഷ്ണാമ്ബു പീതം മാര്ഗാവരകം കഫം വിലയം നീത്വാ തൃഷ്ണാം നിവര്തയേത്| തഥാ ലീനാനാമനുത്ക്ലിഷ്ടരൂപാണാമപി പിത്താദീനാമനുലോമനം മാര്ഗപ്രേരകം നിദ്രാദിഹരം ച| നിദ്രാ ഹ്യസ്വാസ്ഥ്യഹേതുകാ ഗൃഹീതാ| പ്രാണാനാമവലമ്ബനമമ്ബുസന്തര്പണസ്വഭാവത്വാത്| ഏവം യഥോക്തവിഷയേ ഉഷ്ണാമ്ബുനാ ഏവ പ്രയോഗഃ||൯||
Adhikarana ശീതജലപാനപരിഹാരഃ (൧൦) · Śloka ൧൦
വിപരീതമതഃ ശീതം ദോഷസങ്ഘാതവര്ധനമ്||൧൦||
विपरीतमतः शीतं दोषसङ्घातवर्धनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വിപരീതമിത്യാദിനാ തത്രൈവ ശീതാമ്ബുപരിഹാരേ ഹേതുരുച്യതേ-ഉഷ്ണാമ്ബുനോ ഗുണൈര്വിപരീതം ശീതാമ്ബു ദോഷസങ്ഘാതവര്ദ്ധനഞ്ച||൧൦||
Adhikarana ഉഷ്ണജലാനര്ഹാഃ (൧൧) · Śloka ൧൧
ഉഷ്ണമേവങ്ഗുണത്വേऽപി യുഞ്ജ്യാന്നൈകാന്തപിത്തലേ| ഉദ്രിക്തപിത്തേ ദവഥുദാഹമോഹാതിസാരിണി| വിഷമദ്യോത്ഥിതേ ഗ്രീഷ്മേ ക്ഷതക്ഷീണേऽസ്രപിത്തിനി||൧൧||
उष्णमेवङ्गुणत्वेऽपि युञ्ज्यान्नैकान्तपित्तले| उद्रिक्तपित्ते दवथुदाहमोहातिसारिणि| विषमद्योत्थिते ग्रीष्मे क्षतक्षीणेऽस्रपित्तिनि||११||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഉഷ്ണമിത്യാദിനാ കേവലപിത്താദീനാമുഷ്ണാമ്ബുപ്രതിഷേധം ദര്ശയതി- ഉഷ്ണമനന്തരപ്രദര്ശിതാഗ്ന്യുദീരണസ്രോതശ്ശോധനത്വാദിഗുണസംയുക്തത്വേऽപ്യേകാന്തപിത്തലാദൌ വ്യാധാവാതുരേ വാ ന യുഞ്ജ്യാത്| ഉദ്രിക്തമന്യദോഷാഭിഭാവി പിത്തം യത്ര| ദവഥുശ്ചക്ഷുരാദീന്ദ്രിയാശ്രയേഷു ദാഹഃ| ദാഹഃ സര്വാങ്ഗീണസ്തീവ്ര ഏവ| ഗ്രീഷ്മേ ദേശാദിവിശേഷവശാദ്വാതകഫസ്യോത്കൃഷ്ടതാ; തദാ സ്തോകം ഹിതമേവ||൧൧||
Adhikarana തത്ര ശീതം ഷഡങ്ഗം ജലമ് (൧൨) · Śloka ൧൨
ഘനചന്ദനശുണ്ഠ്യമ്ബുപര്പടോശീരസാധിതമ്| ശീതം തേഭ്യോ ഹിതം തോയം പാചനം ത്രുഡ്ജ്വരാപഹമ്||൧൨||
घनचन्दनशुण्ठ्यम्बुपर्पटोशीरसाधितम्| शीतं तेभ्यो हितं तोयं पाचनं त्रुड्ज्वरापहम्||१२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തത്ര ശീതാമ്ബുപ്രയോഗം ദര്ശയതി- തേഭ്യശ്ചൈകാന്തപിത്തലാദിഭ്യോ ഘനാദിസാദിതം ശീതം തോയം ഹിതം , തദ്ധി പാചനം തൃഡ്ജ്വരാപഹം ച| നനു നാഗരസ്യ കടുകത്വാത് കഥം പ്രയോഗഃ; ഉച്യതേ - ആമാശയസമുത്ഥത്വാജ്ജ്വരസ്യേഷ്യത ഏവാന്യദ്രവ്യസംയുക്തസ്യ ജലസംസ്കാരര്ഥമാവാപ ഏതി ജേജ്ജടഃ| തഥ ചാന്യേ പഠന്തി- യച്ചാസ്യ ശ്രുതശീതാമ്ബു ഷഡങ്ഗാദി പ്രയുജ്ജ്യതേ| കര്ഷമാത്രമ് തതോ ദത്വാ ക്വഥയേത്പ്രാസ്ഥികേऽമ്ഭസി|| ഇതി||൧൨||
Adhikarana പ്രസങ്ഗാജ്ജ്വരേ പിത്തവിരുദ്ധപ്രതിഷേധസ്തത്ര ഹേതുശ്ച (൧൩) · Śloka ൧൩
ഉഷ്മാ പിത്താദൃതേ നാസ്തി ജ്വരോ നാത്യൂഷ്മണാ വിനാ| തസ്മാത്പിത്തവിരുദ്ധാനി ത്യജേത്പിത്താധികേऽധികമ്| സ്നാനാഭ്യങ്ഗപ്രദേഹാംശ്ച പരിശേഷം ച ലങ്ഘനമ്||൧൩||
उष्मा पित्तादृते नास्ति ज्वरो नात्यूष्मणा विना| तस्मात्पित्तविरुद्धानि त्यजेत्पित्ताधिकेऽधिकम्| स्नानाभ्यङ्गप्रदेहांश्च परिशेषं च लङ्घनम्||१३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഉഷ്ണാമ്ബുപ്രതിഷേധപ്രസങ്ഗേ സര്വേഷാം പിത്തവിരുദ്ധാനാം ജ്വരേ പ്രതിഷേധ ഉച്യതേ- ഉഷ്മേത്യാദി| പിത്താധികേ തു ജ്വരേ പിത്തവിരുദ്ധാന്യാധികം ത്യജേത്| പിത്തവിരുദ്ധം യത് പിത്തകാരി തച്ച കഫജ്വരാദൌ കിഞ്ചിത് ത്യജേദിത്യധികശബ്ദാല്ല്ഭ്യതേ| സ്നനാദീംശ്ച സര്വസ്മിന് ജ്വരേ ത്യജേത്| തഥാ പരിശേഷം ലങ്ഘനം അവസ്ഥാവിശേഷവശേനോക്താല്ലങ്ഘനാദന്യലങ്ഘനം പരിശേഷമ്||൧൩||
Adhikarana സാമജ്വരേ ഔഷധപ്രതിഷേധസ്തത്ര ഹേതുശ്ച (൧൪) · Śloka ൧൪
അജീര്ണ ഇവ ശൂലഘ്നം സാമേ തീവ്രരുജി ജ്വരേ| ന പിബേദൌഷധം തദ്ധി ഭൂയ ഏവാമമാവഹേത്| ആമാഭിഭൂതകോഷ്ഠസ്യ ക്ഷീരം വിഷമഹേരിവ||൧൪||
अजीर्ण इव शूलघ्नं सामे तीव्ररुजि ज्वरे| न पिबेदौषधं तद्धि भूय एवाममावहेत्| आमाभिभूतकोष्ठस्य क्षीरं विषमहेरिव||१४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അജീര്ണ ഇത്യാദിനാ സാമേ ജ്വരേ ഔഷധപ്രതിഷേധപ്രദര്ശനമ്| ഇവേത്യാദിനാ- തീവ്രാര്തിരപി നാജീര്ണീ പിബേച്ഛൂലഘ്നമൌഷധമ്| ആമസന്നോऽനലോ നാലം പക്തും ദോഷൌഷധാശനമ്| നിഹന്യാദപി ചൈതേഷാം വിഭ്രമഃ സഹസാതുരമ്| ഇതി സ്മാരയതി| തീവ്രരുജാഗ്രഹണം പ്രഭൂതോപലക്ഷണാര്ഥമ്| അല്പേത്Vവാമേऽഗ്നേഃ കിഞ്ചിച്ഛക്തത്വാത് ക്വാഥാദികം പ്രയുജ്യത| ഏവം ന കേവലം സാമ ഔഷധം ത്യജേത് യാവത് ക്ഷീരമപി ത്യജേദിതി പ്രദര്ശനാര്ഥമാഹ-ആമാഭിഭൂതകോഷ്ഠ്സ്യേത്യാദി| യസ്യ ഹ്യാമേനാഭിഭൂതഃ കോഷ്ഠസ്തസ്യ ദീപനത്വാദിയുക്തമപ്യൌഷധം ന യുജ്യതേ കിമുത ക്ഷീരമ്| അഹിദൃഷ്ടാന്തേന വിഷസ്യ ദുഷ്ടതാ പ്രദര്ശിതാ||൧൪||
Adhikarana സോദര്ദാദൌ സ്വേദനം തത്ഫലഞ്ച (൧൫) · Śloka ൧൫
സോദര്ദപീനസശ്വാസേ ജങ്ഘാപര്Vവാസ്ഥിശൂലിനി| വാതശ്ലേഷ്മാത്മകേ സ്വേദഃ പ്രശസ്തഃ സ പ്രവര്തയേത്| സ്വേദമൂത്രശകൃദ്വാതാന് കുര്യാദഗ്നേശ്ച പാടവമ്| സ്നേഹോക്തമാചാരവിധിം സര്വതശ്ചാനുപാലയേത്||൧൫||
सोदर्दपीनसश्वासे जङ्घापर्Vवास्थिशूलिनि| वातश्लेष्मात्मके स्वेदः प्रशस्तः स प्रवर्तयेत्| स्वेदमूत्रशकृद्वातान् कुर्यादग्नेश्च पाटवम्| स्नेहोक्तमाचारविधिं सर्वतश्चानुपालयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഇതി പ്രസങ്ഗേന ജ്വരേ പരിഹാര്യദര്ശനം കൃത്വാ സോദര്ദേത്യാദിനാऽവസ്ഥാവിശേഷേണ വിധേയവിശേഷം നിയമയതി| വാതശ്ലേഷ്മാത്മകേ ജ്വരേ ഉദര്ദാദിനാ യഥാസംഭവം സംയുക്തേ സ്വേദാഖ്യ ഉപക്രമഃ ശസ്തഃ| സ സ്വേദഃ സ്വേദാദീനി പ്രവര്തയേത്| ഉദ്ര്ദോനാമ കഫരോഗഃ പ്രദര്ശിതഃ| സ്നേഹാക്ത ആചാരവിധിരുഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാദിത്യാദികഃ||൧൫||
Adhikarana പാചനസംഗ്രഹഃ (൧൬) · Śloka ൧൬
ലങ്ഘനം സ്വേദനം കാലോ യവാഗ്വസ്തിക്തകോ രസഃ| മലാനാം പാചനാനി സ്യുര്യഥാവസ്ഥം ക്രമേണ വാ||൧൬||
लङ्घनं स्वेदनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः| मलानां पाचनानि स्युर्यथावस्थं क्रमेण वा||१६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ലങ്ഘനമിത്യാദിനാ പൂര്വോക്തസ്യാനിയമേന ക്രമനിയമേന ച പ്രദര്ശനമ്| `ലങ്ഘനാദി തിക്തരസാന്തം പഞ്ചവിധം പാചനമിതി' ജേജ്ജടഃ| ലങ്ഘനമുപവാസഃ| സ്വേദനം സ്വേദഃ| കാലഃ പരിവാസക്രമഃ| യവാഗ്വഃ പേയാഃ| തിക്തോ രസസ്തിക്തരസയുക്തദ്രവ്യോപയോഗഃ|വമനം ശോധനം ന തു പാചനമ്| യഥാസ്വമിത്യുക്തവിഷയാനതിക്രമേണ മലാനാം പാചനാനി സ്യുഃ| അഥവാ ക്രമേണ ലങ്ഘനേ ക്രിയമാണേ ദോഷസ്യ നിവിഡത്വവിനാശായ പ്രഥമമേവ സ്വേദനം, തതഃ ഉപവാസേന സ്വേദേന കാലക്രമേണ ച ദോഷേ മാര്ദവം യാതേ ബുഭുക്ഷായാം ജാതായാം യവാഗ്വസ്തതസ്തിക്തോ രസോ മുസ്താപര്പടാദിഃ||൧൬||
Adhikarana ലങ്ഘനാനര്ഹാസ്തത്ര കാര്യഞ്ച (൧൭) · Śloka ൧൭
ശുദ്ധവാതക്ഷയാഗന്തുജീര്ണജ്വരിഷു ലങ്ഘനമ്| നേഷ്യതേ തേഷു ഹി ഹിതം ശമനം യന്ന കര്ശനമ്||൧൭||
शुद्धवातक्षयागन्तुजीर्णज्वरिषु लङ्घनम्| नेष्यते तेषु हि हितं शमनं यन्न कर्शनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സാമാന്യേന നവജ്വരേ ലങ്ഘനോപക്രമാച്ഛുദ്ധവാതാദിജ്വരാണാം ലങ്ഘനസ്യ പ്രതിഷേധഃ ജീര്ണജ്വരേ ച ലങ്ഘനവിഷയേऽപി| തേഷു ച ശുദ്ധവാതാദിഷു യസ്മാച്ഛമനം തച്ച ശമനം യന്ന കര്ശനം നാപ്യതിബൃംഹണം രോഗസ്വഭാവാദിത്യര്ഥാല്ലഭ്യതേ||൧൭||
Adhikarana ലങ്ഘനസ്യായോഗസമ്യഗ്യോഗലക്ഷണമ് (൧൮) · Śloka ൧൮
തത്ര സാമജ്വരാകൃത്യാ ജാനീയാദവിശോഷിതമ്| ദ്വിവിധോപക്രമജ്ഞാനമവേക്ഷേത ച ലങ്ഘനേ||൧൮||
तत्र सामज्वराकृत्या जानीयादविशोषितम्| द्विविधोपक्रमज्ञानमवेक्षेत च लङ्घने||१८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തത്രേത്യാദിനാ ലങ്ഘനസ്യായോഗസമ്യഗ്യോഗപ്രദര്ശനമ്| ജ്വരോപദ്രവതീക്ഷ്ണത്വാദികം സാമജ്വരാകൃതിഃ| ആകൃതിര്ല്ലക്ഷണമിതി പര്യായൌ||൧൮||
Adhikarana പേയാ തദ്ഗുണശ്ച (൧൯) · Śloka ൧൯
യുക്തം ലങ്ഘിതലിങ്ഗൈസ്തു തം പേയാഭിരുപാചരേത്| യഥാസ്വൌഷധസിദ്ധാഭിര്മണ്ഡപൂര്വാഭിരാദിതഃ| ഷഡഹം വാ മൃദുത്വം വാ ജ്വരോ യാവദവാപ്നുയാത്| തസ്യാഗ്നിര്ദീപ്യതേ താഭിഃ സമിദ്ഭിരിവ പാവകഃ| താശ്ച ഭേഷജസംയോഗാല്ലഘുത്വാച്ചാഗ്നിദീപനാഃ| വാതമൂത്രപുരീഷാണാം ദോഷാണാം ചാനുലോമികാഃ| സ്വേദനായ ദ്രവോഷ്ണത്വാന്മൃദുത്വാത്തൃട്പ്രശാന്തയേ| ആഹാരഭവാത്പ്രാണായ സരത്വാല്ലാഘവായ ച| ജ്വരഘ്ന്യോ ജ്വരസാത്മ്യത്വാത്തസ്മാത്പേയാഭിരാദിതഃ| ഉപക്രമേജ്ജ്വരാന് സര്വാനൃതേ മദ്യസമുത്ഥിതാന്||൧൯||
युक्तं लङ्घितलिङ्गैस्तु तं पेयाभिरुपाचरेत्| यथास्वौषधसिद्धाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः| षडहं वा मृदुत्वं वा ज्वरो यावदवाप्नुयात्| तस्याग्निर्दीप्यते ताभिः समिद्भिरिव पावकः| ताश्च भेषजसंयोगाल्लघुत्वाच्चाग्निदीपनाः| वातमूत्रपुरीषाणां दोषाणां चानुलोमिकाः| स्वेदनाय द्रवोष्णत्वान्मृदुत्वात्तृट्प्रशान्तये| आहारभवात्प्राणाय सरत्वाल्लाघवाय च| ज्वरघ्न्यो ज्वरसात्म्यत्वात्तस्मात्पेयाभिरादितः| उपक्रमेज्ज्वरान् सर्वानृते मद्यसमुत्थितान्||१९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തഞ്ച ജ്വരിതഞ്ച ശബ്ദാഭിഹിതേന സാമജ്വരലിങ്ഗവിപര്യാസേന ദ്വിവിധോപക്രമണീയോക്തൈശ്ച ലങ്ഘിതലിങ്ഗൈര്യുക്തം ജ്ഞാത്വാ പേയാഭിരുപാചരേത്| കിമ്ഭൂതാഭിരാഹ- യഥാസ്വൌഷധസിദ്ധാഭിര്യസ്മിന് ജ്വരേ യദേവ കാഷായകല്പനൌഷധയുക്തം തേനൌഷധേന സാധിതാഭിഃ| മണ്ഡഃ പൂര്വോ യാസാം താഭിഃ| ലങ്ഘനേ കൃതേ മണ്ഡഃ തതഃ പേയാ| കിയത്കാലമിത്യാഹ- ആദിതോ ജ്വരാരമ്ഭദിനാത് പ്രഭൃതി ഷഡഹം യാവത്| യത്ര തു ഷഡഹാത് പൂര്വം ലങ്ഘിതലിങ്ഗാഭാവാത് പേയാ ന പ്രയുക്താ തത്ര യദാ പ്രയുജ്യതേ തദാ താസാം ജ്വരമാര്ദവോത്പത്തിര്യാവത് പ്രയോഗഃ| സുബോധമ്| (അഥവാ യവാഗൂനാം പ്രതി സ്വം സംസ്കാരകപിപ്പലീനാഗരാദികമിതി ജേജ്ജടഃ )|
Adhikarana പേയായോഗാഃ (൨൦) · Śloka ൨൦
പ്രാഗ്ജലാജപേയാം സുജരാം സശുണ്ഠീധാന്യപിപ്പലീമ്| സസൈന്ധവാം തഥാമ്ലാര്ഥീ താം പിബേത്സഹ ദാഡിമാമ്| സൃഷ്ടവിഡ് ബഹുപിത്തോ വാ സശുണ്ഠീമാക്ഷികാം ഹിമാമ്| ബസ്തിപാര്ശ്വശിരഃശൂലീ വ്യാഘ്രീഗോക്ഷുരസാധിതാമ്| പൃശ്നിപര്ണീ ബലാവില്വനാഗരോത്പലധാന്യകൈഃ| സിദ്ധാം ജ്വരാസാര്യമ്ലാം പേയാം ദീപനപാചനീമ്| ഹ്രസ്വേന പഞ്ചമൂലേന ഹിക്കാരുക്ശ്വാസകാസവാന്| പഞ്ചമൂലേന മഹതാ കഫാര്തോ യവസാധിതാമ്| വിബദ്ധവര്ചാം സയവാം പിപ്പല്യാമലകൈഃ കൃതാമ്| യവാഗൂം സര്പിഷാ ഭൃഷ്ടാം മലദോഷാനുലോമനീമ്| ചവികാപിപ്പലീമൂലദ്രാക്ഷാऽऽമലകനാഗരൈഃ| കോഷ്ടേ വിബദ്ധേ സരുജി പിബേത്തു പരികര്തിനി| കോലവൃക്ഷാമ്ലകലശീധാവനീശ്രീഫലൈഃ കൃതാമ്| അസ്വേദനിദ്രസ്തൃഷ്ണാര്തഃ സിതാമലകനാഗരൈഃ| സിതാബദരമൃദ്വീകാസാരിവാമുസ്തചന്ദനമ്| തൃഷ്ണാച്ഛര്ദിപരീദാഹജ്വരഘ്നീം ക്ഷൌദ്രസംയുതാമ്| കുര്യാത് പേയൌഷദൈരേവ രസയൂഷാദികാനപി||൨൦||
प्राग्जलाजपेयां सुजरां सशुण्ठीधान्यपिप्पलीम्| ससैन्धवां तथाम्लार्थी तां पिबेत्सह दाडिमाम्| सृष्टविड् बहुपित्तो वा सशुण्ठीमाक्षिकां हिमाम्| बस्तिपार्श्वशिरःशूली व्याघ्रीगोक्षुरसाधिताम्| पृश्निपर्णी बलाविल्वनागरोत्पलधान्यकैः| सिद्धां ज्वरासार्यम्लां पेयां दीपनपाचनीम्| ह्रस्वेन पञ्चमूलेन हिक्कारुक्श्वासकासवान्| पञ्चमूलेन महता कफार्तो यवसाधिताम्| विबद्धवर्चां सयवां पिप्पल्यामलकैः कृताम्| यवागूं सर्पिषा भृष्टां मलदोषानुलोमनीम्| चविकापिप्पलीमूलद्राक्षाऽऽमलकनागरैः| कोष्टे विबद्धे सरुजि पिबेत्तु परिकर्तिनि| कोलवृक्षाम्लकलशीधावनीश्रीफलैः कृताम्| अस्वेदनिद्रस्तृष्णार्तः सितामलकनागरैः| सिताबदरमृद्वीकासारिवामुस्तचन्दनम्| तृष्णाच्छर्दिपरीदाहज्वरघ्नीं क्षौद्रसंयुताम्| कुर्यात् पेयौषदैरेव रसयूषादिकानपि||२०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
യദാ പേയാനാമവസരസ്തദാ മണ്ഡാദനു സുജരത്വാല്ലാജപേയാം പിബേത്| പ്രാഗ്ലാജപേയാം സുജരാമിതി ശ്ലേഷ്മണ്യേഷാ പ്രഥമാ| അമ്ലാഭിലാഷീ താമേവ ദാഡിമാമ്ലാം ഇത്യൈഷാ വാതേ ദ്വിതീയാ| സൃഷ്ടവിഡ് ബഹുപിത്തോ വേത്യേഷാ തൃതീയാ പിത്തേ| അത്ര നാഗരം മധുരപാകിത്വാത് പിത്തേന വിരുദ്ധ്യതേ| ആമപാചനാര്ഥമിഷ്യത ഏവ| ശേഷാണാം വിഷയനിര്ദേശസ്തു ശാസ്ത്രസ്യ കര്ത്രാ കൃത ഏവ ഇതി ജേജ്ജടഃ| തതസ്തണ്ഡുലപേയാം സൈന്ധവലാജപേയാം വാ| അമ്ലാര്ഥീ ഗ്രഹണേന `കുര്വതേ ഹി രുചിര്ദോഷാ' ഇതി സ്മാര്യതേ| നത്വര്ഥിതമാത്രേ പ്രയോഗഃ| സര്വാസാം ച പേയാനാം സാധനജലസംസ്കാരകാരീ ദോഷാദ്യപേക്ഷയാ ചൌഷധമാത്രാ| അന്യേ പഠന്തി- യവാഗൂരസയൂഷേഷു രസാലാപാനകാദിഷു| ദ്രവ്യമാത്രാം പ്രയുഞ്ജീത ലോകസിദ്ധം യഥാര്ഹതഃ| അഥവാ യാവതാ വ്യാപ്തിര്നാതി സ്യാദ്ഭേഷജേന തു|| സുബോധമ്| യവസാധിതാ യസ്യാം തണ്ഡുലാ ന പ്രവിശന്തി| സയവാ യത്ര സ്തോകം യവാനാമ്| പരികര്തിനി കോഷ്ഠേ കോലാദിഭിഃ ശ്രീഫലം ബില്വമ്||൨൦||
Adhikarana പേയാനര്ഹാഃ (൨൧) · Śloka ൨൧
മദ്യോദ്ഭവേ മദ്യനിത്യേ പിത്തസ്ഥാനഗതേ കഫേ| ഗ്രീഷ്മേ തയോര്വാധികയോസ്തഹൃച്ഛര്ദിദാഹപീഡിതേ| ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തേ രക്തേ ച പേയാം നേച്ഛന്തി ||൨൧||
मद्योद्भवे मद्यनित्ये पित्तस्थानगते कफे| ग्रीष्मे तयोर्वाधिकयोस्तहृच्छर्दिदाहपीडिते| ऊर्ध्वं प्रवृत्ते रक्ते च पेयां नेच्छन्ति ||२१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മദ്യോദ്ഭവാദികേ വിഷയേ പേയമാചാര്യാ നേച്ഛന്തി മദ്യനിത്യേ പുരുഷേ| തയോരിത്യനന്തരശ്രുതയോഃ പിത്തശ്ലേഷ്മണോഃ| ഗ്രീഷ്മകാലേ വൃദ്ധയോര്വേതി സമുച്ചയേ| നേച്ഛതീത്യനേനാനുപയുജ്യമാനേ യുക്തിവിശേഷതൈവാഗമസ്യ പ്രദര്ശിതാ||൨൧||
Adhikarana തത്ര ലാജതര്പണം ദേയമ് (൨൨) · Śloka ൨൨
തേഷു തു| ദ്രാക്ഷാദാഡിമകാശ്മര്യപഥ്യാപീലുപരൂഷകൈഃ| സമധൂകൈഃ സബദരൈഃ സക്ഷൌദ്രാന് സസിതോപലാന്| ജ്വരഘ്നൈസ്തോയമൃദിതൈരദ്ഭിര്വാ ലാജതര്പണാന്| പിബേത് സുസൂക്ഷ്മരജസസ്തതോ ജീര്ണേ തു തര്പണേ| യവാഗ്വാം വൌദനം ക്ഷുദ്വാനശ്നീയാദ്ഭൃശതാണ്ഡുലമ്| ദകലാവണികൈര്യൂഷൈ രസൈര്വാ മുദ്ഗലാവജൈഃ| ഇത്യയം ഷഡഹോ നേയോ ബലം ദോഷം ച രക്ഷതാ||൨൨||
तेषु तु| द्राक्षादाडिमकाश्मर्यपथ्यापीलुपरूषकैः| समधूकैः सबदरैः सक्षौद्रान् ससितोपलान्| ज्वरघ्नैस्तोयमृदितैरद्भिर्वा लाजतर्पणान्| पिबेत् सुसूक्ष्मरजसस्ततो जीर्णे तु तर्पणे| यवाग्वां वौदनं क्षुद्वानश्नीयाद्भृशताण्डुलम्| दकलावणिकैर्यूषै रसैर्वा मुद्गलावजैः| इत्ययं षडहो नेयो बलं दोषं च रक्षता||२२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തേഷു തു മദ്യോദ്ഭവാദിഷു പേയാപ്രസങ്ഗേ ലാജതര്പണാന് പിബേത്| തര്പണാഃ സക്തവഃ കേന പിബേദാഹ- ജ്വരാപഹൈര്ദാഡിമാദിഭിസ്തോയമൃദിതൈര്യഥായോഗ്യമഥവാ കേവലാഭിരേവാദ്ഭിഃ| കിമ്ഭൂതാനാഹ- സശര്കരാക്ഷൌദ്രാന്| തഥാ സുസൂക്ഷ്മരജസഃ വസ്ത്രതിതഊച്ചാരിതവാന്| തതഃ പീത്വാ തദഹരേവ ജീര്ണേ യവാഗ്വാം വാ സ്വവിഷയപ്രയുക്തായാം തദഹരേവ തര്പണേ ജീര്ണേ യവാഗ്വാം വാ സ്വവിഷയപ്രയുക്തായാം ജീര്ണായാം യദാ ക്ഷുദ്വാന് ഭവതി തദാ ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലകൃതമോദനമദ്യാത് കേനേത്യാഹ- ദകലാവണികൈര്യൂഷൈര്വാ മുദ്ഗലാവാഭ്യാം വാ രസൈഃ| ഇത്യനേന പേയാദിക്രമേണായം ലങ്ഘിതോത്തരഃ ഷഡഹ ആതുരേണ ബലം ദേഹസ്യ ദോഷം ച ക്ഷയവൃദ്ധിതോ രക്ഷതാ നേയഃ|
Adhikarana കഷായപ്രയോഗഃ (൨൩) · Śloka ൨൩
തതഃ പക്വേഷു ദോഷേഷു ലങ്ഘനാദ്യൈഃ പ്രശസ്യതേ| കഷായോ ദോഷശേഷസ്യ പാചനഃ ശമനോऽഥവാ||൨൩||
ततः पक्वेषु दोषेषु लङ्घनाद्यैः प्रशस्यते| कषायो दोषशेषस्य पाचनः शमनोऽथवा||२३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തതഃ പയോക്രമാദനന്തരം ലങ്ഘനസ്വേദനകാലേ യവാഗൂഭിര്ദോഷേഷു ജ്വരാരമ്ഭകേഷു പക്വേഷു ദോഷശേഷസ്യ പാചനോ വാ ശമനോ വാ കഷായഃ പഞ്ചവിധകല്പനഃ പ്രശസ്യതേ| കഷായ ഇതി പാകേനോപലബ്ധത്വാദൌഷധസ്യ സംജ്ഞാ- ലങ്ഘനാമ്ബുയവാഗൂഭിര്യദാ ദോഷോ ന പച്യതേ| തദാ തം മുഖവൈരസ്യതൃഷ്ണാരോചകനാശനൈഃ| കഷായൈഃ പാചനൈര്ഹൃദ്യൈര്ജ്വരഘ്നം സമുപാചരേത്| പാചനീയവിഷയോऽയമ്| സംശമനീയവിഷയശ്ച| മൃദൌ ജ്വരേ ലഘൌ ദേഹേ പ്രചലേഷു മലേഷു ച| പക്വം ദോഷം വിജാനീയാദ്യദാ ദേയം തദൌഷധമ്|| തസ്മാത് സംശമനീയകാലോऽയമിതി ജേജ്ജടഃ||൨൩||
Adhikarana കഷായസ്യ വിഷയാവിഷയൌ (൨൪) · Śloka ൨൪
തിക്തഃ പിത്തേ വിശേഷേണ പ്രയോജ്യഃ കടുകഃ കഫേ| പിത്തശ്ലേഷ്മഹരത്വേऽപി കഷായഃ സ ന ശസ്യതേ| നവജ്വരേ മലസ്തമ്ഭാത് കഷായോ വിഷമജ്വരാന്| കുരുതേऽരുചിഹൃല്ലാസഹിധ്മാऽऽധ്മാനാദികാനപി| ന ച്യവന്തേ ന പച്യന്തേ കഷായസ്തമ്ഭിതാ മലാഃ| തിര്യഗ്ഗതാ വിമാര്ഗാ വാ വര്ധയന്ത്യപി ച ജ്വരമ്||൨൪||
तिक्तः पित्ते विशेषेण प्रयोज्यः कटुकः कफे| पित्तश्लेष्महरत्वेऽपि कषायः स न शस्यते| नवज्वरे मलस्तम्भात् कषायो विषमज्वरान्| कुरुतेऽरुचिहृल्लासहिध्माऽऽध्मानादिकानपि| न च्यवन्ते न पच्यन्ते कषायस्तम्भिता मलाः| तिर्यग्गता विमार्गा वा वर्धयन्त्यपि च ज्वरम्||२४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സ ച കഷായസ്തിക്തരസഃ പിത്തേ വിശേഷേണ യോജ്യഃ| വിശേഷഗ്രഹണാത് കഫേऽപി യോജ്യാ ഇതി ലഭ്യതേ| കടുകശ്ച കഫ ഏവ യോജ്യഃ| സ ച കഷായഃ കഷായോ രസേന പിത്തശ്ലേഷ്മഹരോऽപി നവജ്വരേ ന ശസ്യതേ|തത്രാ ഹി നവജ്വരേ കഷായോ മലാനാം സ്തമ്ഭാത് ബഹിര്ഗമനപാചനാഭാവേന തിര്യഗ്ഗമനവിമാര്ഗഗമനാഭ്യാം യഥാസംപ്രാപ്തിവിഷയജ്വരാനരുച്യാദീനപി കരോതി| കഷായരസസ്തമ്ഭിതാ മലാഃ ന ച്യവന്തേ നാപ്യന്തഃ പച്യന്തേ; പ്രത്യുത തിര്യക്സ്രോതസ്സു വിപരീതം വാ മാര്ഗേഷു ഗമനാത് ജ്വരം വര്ധയന്തി| ബദ്ധാമാദിത്വാച്ച കഷായോ യഥാസമ്പ്രാപ്തിശൂലാദികാര്യപി ഭവതീതി തിര്യഗ്ഗമനേന വിമാര്ഗഗമനേന ച വിഷമജ്വരസ്യ സ്വരൂപം പ്രദര്ശിതം ഭവതി| നവതായാം ത്വതീതായാം ഹരീതക്യാദേഃ പ്രയോഗോ ദൃഷ്ടഃ;,ഏവം ഷഡഹാദൌഷധയോജനമ്||൨൪||
Adhikarana ഔഷധകാലവിഷയേ മതാന്തരാണി (൨൫) · Śloka ൨൫
സപ്താഹാദൌഷധം കേചിദാഹുരന്യേ ദശാഹതഃ| കേചില്ലഘ്വന്നഭുക്തസ്യ യോജ്യമാമോല്ബണേന തു||൨൫||
सप्ताहादौषधं केचिदाहुरन्ये दशाहतः| केचिल्लघ्वन्नभुक्तस्य योज्यमामोल्बणेन तु||२५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
കേചിദാചാര്യാഃ സപ്താഹാദൌഷധമാഹുഃ| അന്യേ തു ദശാഹാത്| കേചിത്വേവമാഹുഃ-യഥാ ലങ്ഘനാദനന്തരം യദൌഷധമുപയുജ്യതേ തദാ യേ ലഘ്വന്നം ഭുക്തം തസ്യൈവ യോജ്യമ്| പക്ഷത്രയേऽപി സമാനയോജ്യമാലോല്ബണേ ത്വൌഷധം നേതി| കേവലം കേഷാഞ്ചിത് ഷഡഹമാമോല്ബണത്വം കേഷാഞ്ചിത്സപ്താഹം കേഷാഞ്ചിദ്ദശാഹമിതി||൨൫||
Adhikarana ആമോല്ബണേ ഔഷധനിഷേധേ ഹേതുഃ (൨൬) · Śloka ൨൬
തീവ്രജ്വരപരീതസ്യ ദോഷവേഗോദയേ യതഃ| ദോഷേऽഥവാതിനിചിതേ തന്ദ്രാസ്തൈമിത്യകാരിണീ||൨൬||
तीव्रज्वरपरीतस्य दोषवेगोदये यतः| दोषेऽथवातिनिचिते तन्द्रास्तैमित्यकारिणी||२६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ആമോല്ബണേ ന യോജ്യമിത്യത്ര ഹേതുരുച്യതേ യതോ യസ്മാത്തീവ്രജ്വരപരീതസ്യ ദോഷവേഗോദയേ സതി പ്രയുക്തമൌഷധമത ഏവാപച്യമാനം ഭൂയോജ്വരം ജ്വലയതി| അഥവാ നവജ്വരേऽതിനിചിതേ ദോഷേ തന്ദ്രാസ്തൈമിത്യകാരിണീ ഔഷധം പ്രയുക്തം ഭൂയോ ജ്വരം ജ്വലയതി||൨൬||
Adhikarana അചിരജ്വരിതേऽപ്യൌഷധപ്രയോഗാര്ഹാവസ്ഥാ (൨൭) · Śloka ൨൭
യദാ ജ്വരോ മൃദുര്ദേഹോ ലഘുഃ പ്രചലിതാ മലാഃ| അചിരജ്വരിതസ്യാऽപി യോജയേദ്ഭേഷജം തദാ||൨൭||
यदा ज्वरो मृदुर्देहो लघुः प्रचलिता मलाः| अचिरज्वरितस्याऽपि योजयेद्भेषजं तदा||२७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
യദാ മൃദുജ്വരോ ദേഹശ്ച ലഘുര്മലശ്ചാലിതാ ന തു സ്തിമിതാസ്തദാ അചിരജ്വരിതസ്യാപി ഭേഷജം യോജയേത്| കൈസ്തൈഃ തദുക്തമ്| യദ്യപി പക്ഷത്രയം പ്രദര്ശിതം തത്രാപ്യേവമേവാവഗന്തവ്യമ്| യസ്യ ജ്വരസ്യ തീവ്രത്വം പ്രാപ്തസ്യ ച ലങ്ഘനസ്യായോജനാദ്ദോഷസ്യാതിവൃദ്ധത്വം സാമത്വഞ്ച തത്രാവശ്യമൌഷധം ന യോജ്യമ്| ഏതദ്വിപര്യയേ തു യോജ്യമേവ ന തു ഷഡഹാദികമപേക്ഷണീയമിതി||൨൭||
Adhikarana കഷായയോഗാഃ പാചനാഃ കഷായാഃ (൨൮) · Śloka ൨൮
മുസ്തയാ പര്പടം യുക്തം ശുണ്ഠ്യാ ദുഃസ്പര്ശയാപി വാ| പാക്യം ശീതകഷായം വാ പാഠോശീരം സവാലകമ്| പിബേത്തദ്വച്ച ഭൂനിമ്ബഗുഡൂചീമുസ്തനാഗരമ്| യഥായോഗ്യമിമേ യോജ്യാഃ കഷായാ ദോഷപാചനാഃ| ജ്വരാരോചകതൃഷ്ണാऽऽസ്യവൈരസ്യാപക്തിനാശനാഃ| പാഠേന്ദ്രയവഭൂനിമ്ബമുസ്തപര്പടകാ മൃതാ| ജയന്ത്യാമമതീസാരം ജ്വരം ച സമഹൌഷധാഃ||൨൮||
मुस्तया पर्पटं युक्तं शुण्ठ्या दुःस्पर्शयापि वा| पाक्यं शीतकषायं वा पाठोशीरं सवालकम्| पिबेत्तद्वच्च भूनिम्बगुडूचीमुस्तनागरम्| यथायोग्यमिमे योज्याः कषाया दोषपाचनाः| ज्वरारोचकतृष्णाऽऽस्यवैरस्यापक्तिनाशनाः| पाठेन्द्रयवभूनिम्बमुस्तपर्पटका मृता| जयन्त्याममतीसारं ज्वरं च समहौषधाः||२८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മുസ്തയേത്യാദിനാ തദേവൌഷധമുച്യതേ| ഏവം ദോഷാദിവിശേഷാപേക്ഷയാ പര്പടം കദാചിദ്ദുരാലഭയാ| പാഠാദിത്രയം ശൃതം വാ ശീതം വാ| ഭൂനിമ്ബാദിചതുഷ്ടയം തദ്വച്ഛൃതം വാ ശീതം വാ| ഇമേ ച മുസ്താപര്പടകാദയഃ കഷായാഃ നിയതാനിയതകല്പനാ യഥായോഗം ദോഷാദ്യപേക്ഷയാ യോഗാനതിക്രമേണ യോജ്യാഃ| ഏതേ ച ജ്വരാദിനാശനാഃ പാഠാദയഃ സനാഗരാ ആമാദികം ജ്വരിണോ യജന്തി യഥേച്ഛകല്പനാപ്രയുക്താവാതപിത്തശ്ലേഷ്മണി| യഥായോഗ്യമിത്യത്ര ജേജ്ജടഃ പാക്യം ശീതകഷായഞ്ച മുസ്താപര്പടകം പിബേത്| പാക്യം ക്വാഥ്യം ശീതകഷായമനുത്ക്വഥിതമേവോഷ്ണോദകേ സംക്ഷുദ്യ ദ്രവ്യം യദ്രാത്രിപര്യുഷിതം പീയതേ തത്കേവലപിത്തേ| പൈത്തികേ ച സ നാഗരം പര്പടകം മന്ദാഗ്നിഃ| പിത്തകഫപ്രായേ സദുരാലഭം പര്പടകം ദുരാലഭപിത്തശ്ലേഷ്മോപശമനാനാമിത്യാഭ്നാനാത്| ദാഹബഹുലം പാഠോശീരം വാലകമ്| ശീതപ്രായേ ഭൂനിമ്ബഗുഡൂചീമുസ്തനാഗരമിതി| അന്യേ വ്യാഖ്യാനയന്തി - പഞ്ചാപ്യമീ സര്വയൌഗികാഃ കുതഃ വ്യാധിപ്രത്യാനീകത്വാദ്യഥാ കുഷ്ഠേ ഖദിരം ഗ്രഹണ്യാം തക്രം പ്രമേഹേ ഹരിദ്രേതി|൨൮||
Adhikarana ദോഷാനുസാരം പാചനാനി (൨൯) · Śloka ൨൯
ദുരാലഭാऽമൃതാമുസ്താനാഗരം വാതജേ ജ്വരേ| അഥവാ പിപ്പലീമൂലഗുഡൂചീവിശ്വഭേഷജമ്| കനീയഃ പഞ്ചമൂലം ച പിത്തേ ക്ഷൌദ്രസമന്വിതാഃ| കലിങ്ഗമുസ്തകടുകാ മുസ്താപര്പടകം തഥാ| സധന്വയാസഭൂനിമ്ബം വത്സകാദ്യോ ഗണഃ കഫേ| അഥവാ വൃഷഗാങ്ഗേയീശൃങ്ഗവേരദുരാലഭാഃ| രുഗ്വിബന്ധാനിലശ്ലേഷ്മയുക്തേ ദീപനപാചനമ്| അഭയാപിപ്പലീമൂലശമ്യാകകടുകാഘനമ്||൨൯||
दुरालभाऽमृतामुस्तानागरं वातजे ज्वरे| अथवा पिप्पलीमूलगुडूचीविश्वभेषजम्| कनीयः पञ्चमूलं च पित्ते क्षौद्रसमन्विताः| कलिङ्गमुस्तकटुका मुस्तापर्पटकं तथा| सधन्वयासभूनिम्बं वत्सकाद्यो गणः कफे| अथवा वृषगाङ्गेयीशृङ्गवेरदुरालभाः| रुग्विबन्धानिलश्लेष्मयुक्ते दीपनपाचनम्| अभयापिप्पलीमूलशम्याककटुकाघनम्||२९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ദുരാലഭാദികം വാതജ്വരേ| പിപ്പലീമൂലാദിത്രയം വാതജ്വര ഏവ| കേവലമേവ ഹ്രുസ്വപ്ഞ്ചമൂലകം വാതേ| കലിങ്ഗാദിത്രയം സക്ഷൌദ്രം പിത്തേ|മുസ്താപര്പടകം ദുരാലഭാകിരാതതിക്തസംയുക്തം പിത്തേ|കഫേ വത്സകാദ്യോ ഗണഃ| അഥവാ വൃഷാദയഃ| ഗാങ്ഗേയീ മുസ്താ|രുഗാദിയുക്തേ വാതശ്ലേഷ്മജ്വരേ അഭയാദികം തച്ച ദീപനം പാചനം ച||൨൯||
Adhikarana സന്തതാദിജ്വരേഷു കഷായയോഗാഃ (൩൦) · Śloka ൩൦
കലിങ്ഗകാഃ പടോലസ്യ പത്രം കടുകരോഹിണീ| പടോലം സാരിവാ മുസ്താ പാഠാ കടുകരോഹിണീ| പടോലനിമ്ബത്രിഫലാമൃദ്ദീകാമുസ്തവത്സകാഃ| കിരാതതിക്തമമൃതാഃ ചന്ദനം വിശ്വഭേഷജമ്| ധാത്രീമുസ്താമൃതാക്ഷൌദ്രമര്ധശ്ലോകസമാപനാഃ| പഞ്ചൈതേ സന്തതാദീനാം പഞ്ചാനാം ശമനാ മതാഃ| പടോലേന്ദ്രിയവാരിഷ്ടഭദ്രമുസ്താമൃതാऽഭയാഃ| സാരിവാദ്വിതയം പാഠാ ത്രയന്തീ കടുരോഹിണീ| പടോലാരിഷ്ടമൃദ്വീകാശമ്യാകാത്രിഫലാവൃഷമ്| ചന്ദനോശീരധാന്യാബ്ദഗുഡൂചീവിശ്വഭേഷജമ്| ദേവദാരൂസ്ഥിരാശുണ്ഠീവാസാധാത്രീഹരീതകീഃ| പഞ്ച പഞ്ചജ്വരാന് ഘ്നന്തി യോഗാ മധുസിതോത്കടാഃ||൩൦||
कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी| पटोलं सारिवा मुस्ता पाठा कटुकरोहिणी| पटोलनिम्बत्रिफलामृद्दीकामुस्तवत्सकाः| किराततिक्तममृताः चन्दनं विश्वभेषजम्| धात्रीमुस्तामृताक्षौद्रमर्धश्लोकसमापनाः| पञ्चैते सन्ततादीनां पञ्चानां शमना मताः| पटोलेन्द्रियवारिष्टभद्रमुस्तामृताऽभयाः| सारिवाद्वितयं पाठा त्रयन्ती कटुरोहिणी| पटोलारिष्टमृद्वीकाशम्याकात्रिफलावृषम्| चन्दनोशीरधान्याब्दगुडूचीविश्वभेषजम्| देवदारूस्थिराशुण्ठीवासाधात्रीहरीतकीः| पञ्च पञ्चज्वरान् घ्नन्ति योगा मधुसितोत्कटाः||३०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
കലിങ്ഗദിഭിഃ പഞ്ചഭിരര്ദ്ധശ്ലോകൈഃ പഞ്ച യഥായോഗ്യകല്പനാഃ കഷായാഃ യഥാസംഖ്യേന പഞ്ചാനാം സന്തതാദീനാം ശമനാ മതാ ആചാര്യാണാമ്| ഏവമേവ പടോലാദിഭിര്യോഗയോഗ്യകല്പനാ മധുസിതോത്കടാഃ പ്രഭൂതമധുസിതാഃ||൩൦||
Adhikarana വാതജ്വരേ കതിപയാഃ യോഗാഃ (൩൧) · Śloka ൩൧
സഗുഡാഃ സാരിവാ ദ്രാക്ഷാശതാഹ്വാകണരേണുകാഃ| കാശ്മര്യസാരിവാദ്രാക്ഷാത്രയാണാऽമൃതാഗുഡഃ| ശതപുഷ്പാവചാകുഷ്ഠദേവദാരൂഹരേണുകാഃ| ശര്കരാമധുസംയുക്താഃ സമാംസീമുസ്തധാന്യകാഃ| കൃഷ്ണാപുനര്നവാദ്രാക്ഷാശതാഹ്വാഗുഡസാരിവാഃ| ശാലിപര്ണീബലാദ്രാക്ഷാസാരിവാച്ഛിന്നസമ്ഭവാഃ| ആരഗ്വധോ ബലാ രാസ്നാ കാശ്മര്യം മധുകം ഗുഡാഃ| ശതാവരീച്ഛിന്നരൂഹാസ്വരസോ വാ ഗുഡാന്വിതഃ| സകൃഷ്ണാജീരകസിതാനാഗരശ്ചാമൃതാരസഃ| വാതജ്വരം ജയന്ത്യാശു കേവലോ വാऽമൃതാരസഃ| ഭാര്ങ്ഗീസരലഗാങ്ഗേയീദാരൂകുഷ്ഠൈലവാലുകമ്| കോഷ്ണം ഘൃതഗുഡോപേതം പിബേദ്വാ വാതജേ ജ്വരേ||൩൧||
सगुडाः सारिवा द्राक्षाशताह्वाकणरेणुकाः| काश्मर्यसारिवाद्राक्षात्रयाणाऽमृतागुडः| शतपुष्पावचाकुष्ठदेवदारूहरेणुकाः| शर्करामधुसंयुक्ताः समांसीमुस्तधान्यकाः| कृष्णापुनर्नवाद्राक्षाशताह्वागुडसारिवाः| शालिपर्णीबलाद्राक्षासारिवाच्छिन्नसम्भवाः| आरग्वधो बला रास्ना काश्मर्यं मधुकं गुडाः| शतावरीच्छिन्नरूहास्वरसो वा गुडान्वितः| सकृष्णाजीरकसितानागरश्चामृतारसः| वातज्वरं जयन्त्याशु केवलो वाऽमृतारसः| भार्ङ्गीसरलगाङ्गेयीदारूकुष्ठैलवालुकम्| कोष्णं घृतगुडोपेतं पिबेद्वा वातजे ज्वरे||३१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സഗുഡാ ഇത്യാദിനാ നവയോഗാ വാതജ്വരേ നിയതാഃ നിയമകല്പനാഃ| തത്ര സാരിവാദയോ രേണുകാന്താഃ സഗുഡാഃ| ശതപുഷ്പാദയഃ സമാംസീമുസ്തധാന്യകാഃ ശര്കരാമധുസംയുക്താഃ| കൃഷ്ണാദയഃ സാരിവാന്താഃ ശാലപര്ണ്യാദയശ്ഛിന്നസമ്ഭവാന്താഃ| ആരഗ്വധാദികഃ സഗുഡഃ| ശതാവരീഗുഡൂച്യോഃ സ്വരസഃ സഗുഡഃ| ഗുഡൂചീരസഃ സകൃഷ്ണാജീരകാദിഃ| കേവലശ്ച ഗുഡൂചീരസഃ| സര്വത്ര ച മധുഗുഡശര്കരാണാം വ്യപ്തിജനികാ മാത്രാ| ഭാര്ങ്ഗ്യാദിഘൃതഗുഡസംയുക്തോ വാതജ്വരേ|ഗാങ്ഗേയീ മുസ്താ| ഏലവാലുകമൈലേയം സുഗന്ധി ഹരിവാലുകമിതി പര്യായാഃ||൩൧||
Adhikarana പിത്തജ്വരേ യോഗാഃ (൩൨) · Śloka ൩൨
പടോലാദിഗുഡൂച്യാദി സൂത്രോക്തൌ പിത്തജേ ജ്വരേ| അഞ്ജനാദിഃ സകാശ്മര്യഃ സാരിവാദിഃ സശര്കരഃ| സിതാമധുകകാശ്മര്യശീതോശീരപരൂഷകമ്| ഗുഡൂചീസാരിവോരോധ്രകമലോത്പലശര്കരഃ| ദ്രാക്ഷ്൦ആऽഭയാതിക്തഘനശമ്യാകഫലപര്പടമ്| ശ്യാമാപര്പടദുഃസ്പര്ശാതിക്താതിക്തസിതാവൃഷാഃ| ശര്കരാതിക്തകടുകാത്രായമാണാബിഭീതകമ്| ഗുഡൂച്യാമലകൈര്യുക്തഃ കേവലോ വാऽപി പര്പടഃ| കഷായോ വാ ഹിമസ്തിക്താദ്രാക്ഷാമധുകനിമ്ബജഃ| പിത്തജ്വരഘ്നീ കടുകാ ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടാ സശര്കരാ||൩൨||
पटोलादिगुडूच्यादि सूत्रोक्तौ पित्तजे ज्वरे| अञ्जनादिः सकाश्मर्यः सारिवादिः सशर्करः| सितामधुककाश्मर्यशीतोशीरपरूषकम्| गुडूचीसारिवोरोध्रकमलोत्पलशर्करः| द्राक्ष्०आऽभयातिक्तघनशम्याकफलपर्पटम्| श्यामापर्पटदुःस्पर्शातिक्तातिक्तसितावृषाः| शर्करातिक्तकटुकात्रायमाणाबिभीतकम्| गुडूच्यामलकैर्युक्तः केवलो वाऽपि पर्पटः| कषायो वा हिमस्तिक्ताद्राक्षामधुकनिम्बजः| पित्तज्वरघ्नी कटुका श्लक्ष्णपिष्टा सशर्करा||३२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പിത്തജ്വരേ പടോലാദിഗണോ ഗുഡൂച്യാദിര്വാ|സകാശ്മര്യോऽഞ്ജനാദിഃ| സശര്കരഃ സാരിവാദിഃ| പഞ്ചഭിരര്ദ്ധശ്ലോകൈഃ സിതേത്യാദിനാ യഥായോഗ്യകല്പനമ്|സുബോധമ്| ശീതഞ്ചന്ദനമ്| തിക്തഃ കിരാതതിക്തഃ| ഘനോ മുസ്തഃ| ശമ്യാക ആരഗ്വധഃ| തസ്യ ഫലമ്| ഗുഡൂച്യാമലകയുക്തഃ പര്പടഃ കേവലോ വാ| തിക്താദിജോ വാ ശീതഃ കഷായ ഇതി പിത്തജേ ജ്വരേ| കടുകാ ശര്കരാചൂര്ണഞ്ച പിത്തജ്വരേ||൩൨||
Adhikarana കഫജ്വരഘ്നാഃ യോഗാഃ (൩൩) · Śloka ൩൩
കഫജേതിവിഷോശീരപടോലമരിചക്ഷപാഃ| സമൂര്വേന്ദ്രയവദ്വീപികുഷ്ഠനിമ്ബവചാഗുഡാഃ| സപ്തച്ഛദാമൃതാനിമ്ബസ്ഫൂര്ജാതം മാക്ഷികാന്വിതമ്| നിശാത്രികടുകം തിക്താനാഗപുഷ്പകലിങ്ഗകാഃ| സാരിവാതിവിഷാകുഷ്ഠദുഃസ്പര്ശാമുസ്തഗുഗ്ഗുലുഃ| പരൂഷം ത്രിഫലാ തിക്താ ബീജം വൃഷകജം ഘനമ്| നാഗരത്രിഫലാമുസ്താമൂര്വാപാഠാഃ സമാക്ഷികാഃ||൩൩||
कफजेतिविषोशीरपटोलमरिचक्षपाः| समूर्वेन्द्रयवद्वीपिकुष्ठनिम्बवचागुडाः| सप्तच्छदामृतानिम्बस्फूर्जातं माक्षिकान्वितम्| निशात्रिकटुकं तिक्तानागपुष्पकलिङ्गकाः| सारिवातिविषाकुष्ठदुःस्पर्शामुस्तगुग्गुलुः| परूषं त्रिफला तिक्ता बीजं वृषकजं घनम्| नागरत्रिफलामुस्तामूर्वापाठाः समाक्षिकाः||३३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അതിവിഷാദയോ വചാന്താഃ സഗുഡാഃ കഫേ| ക്ഷപാ ഹരിദ്രാ| ദ്വീപിഃ ചിത്രകഃ| സപ്തച്ഛദാദികം സമാക്ഷികമ്| സപ്തച്ഛദഃ സപ്തപര്ണഃ| സ്ഫൂര്ജാതം കാകതിക്തഃ| നിശാ സാരിവാപരൂഷനാഗരാദ്യാശ്ചത്വാരഃ കഷയാഃ സമാക്ഷികാഃ| നിശാ ഹരിദ്രാ| കലിങ്ഗകഃ ഇന്ദ്രയവഃ| വൃഷകജം ബീജം ശാകബീജമിതി കഫജ്വരേ||൩൩||
Adhikarana ദോഷസംസര്ഗേ യോഗാഃ (൩൪) · Śloka ൩൪
സംസര്ഗസന്നിപാതേഷു മിശ്രാനേതാന് വികല്പയേത്||൩൪||
संसर्गसन्निपातेषु मिश्रानेतान् विकल्पयेत्||३४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഏതേ ച യോഗാഃ ദോഷവിശേഷ ഉക്താസ്തേ സദൃശേ ദോഷേ യുജ്യന്തേ| അപി ത്വാന്തരേ വിശേഷവച്ഛിന്നേ പ്രയോഗാവയവസമുദായശക്ത്യാനുഗുണ്യേന| തച്ച യോഗമിതി കരണവിധിഃ കര്മാഭ്യാസാദയ ഭിദ്യന്തേ| ഏതാംശ്ച കഷായാന് യയോരേവ സംസര്ഗഃ തയോരേവ ഉക്താന് മിശ്രീഭാവേന കല്പയേത്||൩൪||
Adhikarana വാതപിത്തഘ്നാഃ യോഗാഃ (൩൫) · Śloka ൩൫
ഗോകണ്ടകബലാദര്ഭാഃ സസിതാ വാതപിത്തജേ| ദ്രാക്ഷാമലകഭൂനിമ്ബാഃ സഗുഡൂചീശഠീഗുഡാഃ| ത്രായന്തീ സാരിവാദ്രാക്ഷാ കാശ്മര്യച്ഛിന്നജാഗുഡാഃ| ദ്രാക്ഷാമസൂരത്രായന്തീ ഗുഡൂചീസാരിവാബലാഃ| ദ്രാക്ഷാമധൂകമധുകലോധ്രകാശ്മര്യസാരിവാഃ| മുസ്താമലകഹ്രീബേരപദ്മകേസരപദ്മകമ്| മൃണാലചന്ദനോശീരനീലോത്പലപരൂഷകമ്| ഫാണ്ടോ ഹിമോ വാ ദ്രാക്ഷാദിര്ജാതീകുസുമവാസിതഃ| യുക്തോ മധുസിതാലാജൈര്ജയത്യനിലപിത്തജമ്| ജ്വരം മദാത്യയം ഛര്ദ്ദിം മൂര്ഛാം ദാഹം ശ്രമം ഭ്രമമ്| ഊര്ധ്വഗം രക്തപിത്തഞ്ച പിപാസാം കാമലാമപി||൩൫||
गोकण्टकबलादर्भाः ससिता वातपित्तजे| द्राक्षामलकभूनिम्बाः सगुडूचीशठीगुडाः| त्रायन्ती सारिवाद्राक्षा काश्मर्यच्छिन्नजागुडाः| द्राक्षामसूरत्रायन्ती गुडूचीसारिवाबलाः| द्राक्षामधूकमधुकलोध्रकाश्मर्यसारिवाः| मुस्तामलकह्रीबेरपद्मकेसरपद्मकम्| मृणालचन्दनोशीरनीलोत्पलपरूषकम्| फाण्टो हिमो वा द्राक्षादिर्जातीकुसुमवासितः| युक्तो मधुसितालाजैर्जयत्यनिलपित्तजम्| ज्वरं मदात्ययं छर्द्दिं मूर्छां दाहं श्रमं भ्रमम्| ऊर्ध्वगं रक्तपित्तञ्च पिपासां कामलामपि||३५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഗോകണ്ടകാദി സശര്കരം വാതപിത്തജേ|ദ്രാക്ഷാദ്യര്ധശ്ലോകൈര്വാതപിത്തജേ കഷായയോഗ്യേ ത്രയഃ കഷായാഃ| ദ്രാക്ഷാമധൂകാദിനാ സാര്ധേനശ്ലോകേന ഫാണ്ടഃ ശീതകഷയോ വാ മധ്വാദിഭിര്യുക്തോ ജാതീപുഷ്പാധിവാസിതശ്ചാനിലപിത്തജ്വരമൂര്ഛാദികം ജയതി| ഹ്രീബേരം വാലകമ്||൩൫||
Adhikarana കഫവാതഘ്നാഃ യോഗാഃ (൩൬) · Śloka ൩൬
കഫവാതേ വചാതിക്താപാഠാരഗ്വധവത്സകാഃ| പിപ്പലീചൂര്ണയുക്തോ വാ ക്വാഥശ്ഛിന്നോദ്ഭവോദ്ഭവഃ| വ്യാഘ്രീശുണ്ഠ്യമൃതക്വാഥഃ പിപ്പലീചൂര്ണസംയുതഃ| വാതശ്ലേഷ്മജ്വരശ്വാസകാസപീനസശൂലജിത്| പഥ്യാകുസ്തുമ്ബരീമുസ്താശുണ്ഠീകത്തൃണപര്പടമ്| സകട്ഫലവചാഭാര്ങ്ഗീ ദേവാഹ്വം മധുഹിങ്ഗുമത്| കഫവാതജ്വരഷ്ഠീവകുക്ഷിഹൃത്പാര്ശ്വവേദനാഃ| കണ്ഠാമയാസ്യശ്വയഥുകാസശ്വാസന്നിയച്ഛതി||൩൬||
कफवाते वचातिक्तापाठारग्वधवत्सकाः| पिप्पलीचूर्णयुक्तो वा क्वाथश्छिन्नोद्भवोद्भवः| व्याघ्रीशुण्ठ्यमृतक्वाथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः| वातश्लेष्मज्वरश्वासकासपीनसशूलजित्| पथ्याकुस्तुम्बरीमुस्ताशुण्ठीकत्तृणपर्पटम्| सकट्फलवचाभार्ङ्गी देवाह्वं मधुहिङ्गुमत्| कफवातज्वरष्ठीवकुक्षिहृत्पार्श्ववेदनाः| कण्ठामयास्यश्वयथुकासश्वासन्नियच्छति||३६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വചാദയഃ സമസ്താഃ കഫവാതജ്വരേ| തത്രൈവ ഗുഡൂചീക്വാഥഃ പിപ്പലീചൂര്ണേന ദോഷാദ്യപേക്ഷമാത്രേണ യുക്താഃ വ്യാഘ്ര്യാദിക്വാഥസ്തദ്വാതശ്ലേഷ്മജ്വരാദിജിത്| ശൂലം ശിരസി| പഥ്യാദികോ മാക്ഷികഹിങ്ഗുയുക്തഃ കഫവാതജ്വരാദികം നിയച്ഛതി||൩൬||
Adhikarana കഫപിത്തഘ്നാഃ യോഗാഃ (൩൭) · Śloka ൩൭
ആരഗ്വധാദിഃ സക്ഷൌദ്രം കഫപിത്തജ്വരം ജയേത്| തഥാ തിക്താവൃഷോശീരത്രായന്തീത്രിഫലാമൃതാഃ| പടോലാതിവിഷാനിമ്ബമൂര്വാധന്വയവാസകാഃ| വൃഷപുഷ്പച്ഛദരസഃ ശര്കരാമാക്ഷികാന്വിതഃ| പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരം ഹന്തി സാസൃക്പിത്തം സകാമലമ്| അനന്താവിശ്വഭൈഷജ്യകടുകാതോയതോയദാഃ| ജ്വരതൃഡ്ഭ്രമസമ്മോഹധൂമകാമ്ലകനാശനാഃ||൩൭||
आरग्वधादिः सक्षौद्रं कफपित्तज्वरं जयेत्| तथा तिक्तावृषोशीरत्रायन्तीत्रिफलामृताः| पटोलातिविषानिम्बमूर्वाधन्वयवासकाः| वृषपुष्पच्छदरसः शर्करामाक्षिकान्वितः| पित्तश्लेष्मज्वरं हन्ति सासृक्पित्तं सकामलम्| अनन्ताविश्वभैषज्यकटुकातोयतोयदाः| ज्वरतृड्भ्रमसम्मोहधूमकाम्लकनाशनाः||३७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ആരഗ്വധാദിഗണോ മാക്ഷികായുക്തഃ കഫപിത്തജ്വരേ| തിക്താദിധന്വയവാസാന്തം തഥാ സക്ഷൌദ്രമേവേത്യര്ഥഃ| വൃഷസ്യ പുഷ്പപത്രാഭ്യാം രസോ യഥോക്തഗുണഃ| അനന്താദയോ ജ്വരാദിനാശനാഃ| അനന്താ മൂര്വാ| തോയം വാലകമ്| തോയദോ മുസ്തഃ ധൂമകാऽമ്ലകൌ ദോഷഭേദീയേ പ്രദര്ശിതൌ||൩൭||
Adhikarana സന്നിപാതഘ്നാ യോഗാഃ (൩൯) · Śloka ൩൮
സന്നിപാതജ്വരേ വ്യാഘ്രീ ദേവദാരൂനിശാദ്വയമ്| പടോലപത്രനിമ്ബത്വക് ത്രിഫലാകടുകായുതമ്| മുസ്താപര്പടകം പഥ്യാ മൃദ്ദീകാ കടുരോഹിണീ| ത്രായന്തീകണതന്മൂലദ്രാക്ഷാപഥ്യാമധൂലികാഃ| ത്രിഫലോശീരഷഡ്ഗ്രന്ഥായഷ്ടീമധുബലാഘനാഃ| നാഗരം പൌഷ്കരം മൂലം ഗുഡൂചീ കണ്ടകാരികാ| സകാസശ്വാസപാര്ശ്വാര്ത്തൌ വാതശ്ലേഷ്മോത്തരേ ജ്വരേ| മധൂകപുഷ്പമൃദ്ദീകാ ത്രായമാണാ പരൂഷകമ്| സോശീരതിക്താത്രിഫലകാശ്മര്യാകല്പയേദ്ധിമമ്| കഷായം തം പിബന് കാലേ ജ്വരാന് സര്വാനപോഹതി| ജാത്യാമലകമുസ്താനി തദ്വദ്ധന്വയവാസകമ്| ബദ്ധവിട്കടുകാദ്രാക്ഷാത്രായന്തീത്രിഫലാഗുഡാന്||൩൮||
सन्निपातज्वरे व्याघ्री देवदारूनिशाद्वयम्| पटोलपत्रनिम्बत्वक् त्रिफलाकटुकायुतम्| मुस्तापर्पटकं पथ्या मृद्दीका कटुरोहिणी| त्रायन्तीकणतन्मूलद्राक्षापथ्यामधूलिकाः| त्रिफलोशीरषड्ग्रन्थायष्टीमधुबलाघनाः| नागरं पौष्करं मूलं गुडूची कण्टकारिका| सकासश्वासपार्श्वार्त्तौ वातश्लेष्मोत्तरे ज्वरे| मधूकपुष्पमृद्दीका त्रायमाणा परूषकम्| सोशीरतिक्तात्रिफलकाश्मर्याकल्पयेद्धिमम्| कषायं तं पिबन् काले ज्वरान् सर्वानपोहति| जात्यामलकमुस्तानि तद्वद्धन्वयवासकम्| बद्धविट्कटुकाद्राक्षात्रायन्तीत्रिफलागुडान्||३८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സന്നിപാതജ്വരേ വ്യാഘ്ര്യാദിഃ കടുകാന്താഃ| മുസ്താദ്യര്ധശ്ലോകൈസ്ത്രയോ യോഗാ യഥായോഗ്യം സന്നിപാതേ| നാഗരാദിവാതശ്ലേഷ്മോത്തരേ ഹീനപിത്തേ സന്നിപാതേ മധൂകപുഷ്പദി ശീതകഷായം വികല്പ്യ കസ്മിംശ്ചിത് കാലേ ജ്വരേ പ്രയുക്തം സര്വജ്വരഹരമ്| തദ്വദേവ ജാത്യാദി| തദ്വദുരാലഭാ| യസ്തു ജ്വരം ബദ്ധവിട് തദ്വിഷയേ കടുകാദീന് പിബേത്| ഇതി കഷായാഃ||൩൯||
Adhikarana ജ്വരേ അന്നപ്രയോഗഃ (൩൯) · Śloka ൩൯
ജീര്ണൌഷധേऽന്നം പേയാദ്യമാചരേച്ഛ്ലേഷ്മ്വാന്ന തു| പേയാ കഫ വര്ദ്ധയതി പങ്കം പാംസുഷു വൃഷ്ടിവത്||൩൯||
जीर्णौषधेऽन्नं पेयाद्यमाचरेच्छ्लेष्म्वान्न तु| पेया कफ वर्द्धयति पङ्कं पांसुषु वृष्टिवत्||३९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അസ്മിന്ശ്ചൌഷധേ നിരന്നപ്രയുക്തേ തദഹരേവ പേയാവിലേപ്യാദികമന്നമാചരേത്| കിം സര്വമിത്യാഹ- ശ്ലേഷ്മവാന്ന തു| അനേന പേയാദ്യന്നേ പ്രതിഷേധഃ| അത്ര ഹേതുഃ പേയാ കഫം വര്ധയതീത്യാദിഃ| ഏവം പ്രതിഷിദ്ധായാം ശ്ലേഷ്മവതഃ പേയായാം കിം യോജ്യമിത്യാഹ||൩൯||
Adhikarana ശ്ലേഷ്മവതാം യൂഷകല്പനാ (൪൦) · Śloka ൪൦
ശ്ലേഷ്മാഭിഷ്യണ്ണദേഹാനാമതഃ പ്രാഗപി യോജയേത്| യൂഷാന് കുലത്ഥചണകകലായാദികൃതാന് ലഘൂന്| രൂക്ഷാംസ്തിക്തരസോപേതാന് ഹൃദ്യാന്രുചികരാന് പടൂന്||൪൦||
श्लेष्माभिष्यण्णदेहानामतः प्रागपि योजयेत्| यूषान् कुलत्थचणककलायादिकृतान् लघून्| रूक्षांस्तिक्तरसोपेतान् हृद्यान्रुचिकरान् पटून्||४०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ശ്ലേഷ്മേത്യാദി| അഭിഷ്യണ്ണശബ്ദേനോത്ക്ലിഷ്ടപര്യായേണ കഫേ പാചനത്വേന പേയാനാം വിധാനേ വിരോധം നിര്വര്തയതി| പ്രാഗപീതി ന കേവലമൌഷധേ ജീര്ണേ പേയാദിപ്രതിഷേധോ യാവത് കഫാധികേ ലങ്ഘിതലിങ്ഗാദനന്തരമപി യൂഷാനേവോദനേന ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലേന സഹ യോജയേത്| രൂക്ഷാനിതി വിനാ സ്നേഹേന സംസ്കൃതാന്| തിക്തോ രസഃ ജ്വരഘ്നാനാം കഷായാണാം യഥായോഗ്യാന്യതമദ്രവ്യാശ്രയഃ||൪൦||
Adhikarana ജീര്ണാ രക്തശാലയഃ (൪൧) · Śloka ൪൧
രക്താദ്യാഃ ശാലയഃ ജീര്ണാഃ ഷഷ്ടികാശ്ച ജ്വരേ ഹിതാഃ| ശ്ലേഷ്മോത്തരേ വീതതുഷാസ്തഥാ വാട്യകൃതാ യവാഃ| ഓദനസ്തൈഃ സ്രുതോ ദ്വിസ്ത്രിഃ പ്രയോക്തവ്യോ യഥായഥമ്| ദോഷദൂഷ്യാദിബലതോ ജ്വരഘ്നക്വാഥസാധിതഃ|൪൧|
रक्ताद्याः शालयः जीर्णाः षष्टिकाश्च ज्वरे हिताः| श्लेष्मोत्तरे वीततुषास्तथा वाट्यकृता यवाः| ओदनस्तैः स्रुतो द्विस्त्रिः प्रयोक्तव्यो यथायथम्| दोषदूष्यादिबलतो ज्वरघ्नक्वाथसाधितः|४१|
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ജ്വരേ ചാऽന്നം ജീര്ണാ രക്താദ്യാഃ ശാലയഃ ഷഷ്ടികാശ്ച പാഠക്രമേണ ഹിതാഃ| ശ്ലേഷ്മോത്തരേ തു യവാ അപി| തൈശ്ച ശാലിഭിര്ദോഷദൂഷ്യാദ്യപേക്ഷയാ ജ്വരഘ്നാനന്തരോക്തക്വാഥസാധിതഃ സിദ്ധ ഓദനഃ ദ്വൌ വാരൌ ത്രീന് വാരാന് വാ പ്രക്ഷാല്യ സ്രുതോ യഥായഥം ജ്വരേ പ്രയോക്തവ്യഃ||൪൧||
Adhikarana രുചികരാണി വ്യഞ്ജനാനി (൪൨) · Śloka ൪൧
മുദ്ഗാദ്യൈര്ലഘുഭിര്യൂഷാഃ കുലത്ഥൈശ്ച ജ്വരാപഹാഃ| കാരവേല്ലകകര്കോടവാലമൂലകപര്പടൈഃ| വാര്താകനിമ്ബകുസുമപടോലഫലപല്ലവൈഃ| അത്യന്തലഘുഭിര്മാസൈര്ജാങ്ഗലൈശ്ച ഹിതാ രസാഃ| വ്യാഘ്രീ പരുഷതര്കാരീ ദ്രാക്ഷാമലകദാഡിമൈഃ| സംസ്കൃതാഃ പിപ്പലീശുണ്ഠീധാന്യജീരകസൈന്ധവൈഃ| സിതാമധുഭ്യാം പ്രായേണ സംയുതാ വാ കൃതാകൃതാഃ| അനമ്ലതക്രസിദ്ധാനി രുച്യാനി വ്യഞ്ജനാനി ച| അച്ഛാന്യനലസമ്പന്നാന്യനുപാനേऽപി യോജയേത്| താനി ക്വഥിതശീതം ച വാരി മദ്യം ച സാത്മ്യതഃ||൪൧||
मुद्गाद्यैर्लघुभिर्यूषाः कुलत्थैश्च ज्वरापहाः| कारवेल्लककर्कोटवालमूलकपर्पटैः| वार्ताकनिम्बकुसुमपटोलफलपल्लवैः| अत्यन्तलघुभिर्मासैर्जाङ्गलैश्च हिता रसाः| व्याघ्री परुषतर्कारी द्राक्षामलकदाडिमैः| संस्कृताः पिप्पलीशुण्ठीधान्यजीरकसैन्धवैः| सितामधुभ्यां प्रायेण संयुता वा कृताकृताः| अनम्लतक्रसिद्धानि रुच्यानि व्यञ्जनानि च| अच्छान्यनलसम्पन्नान्यनुपानेऽपि योजयेत्| तानि क्वथितशीतं च वारि मद्यं च सात्म्यतः||४१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മുദ്ഗാദ്യൈരിത്യത്ര ലഘുഗ്രഹണേന രാജമാഷാദീനാം ഗുരൂണാം പ്രതിഷേധഃ| കാരവേല്ലാദിഭിഃ പൃഥഗതിലഘുഭിശ്ച ജാങ്ഗലാനാം മാംസൈസ്തദ്യോഗ്യജ്വരേ രസാഃ ഹിതാഃ| തേ ച യൂഷരസാ യഥാവിഷയം വ്യാഘ്ര്യാദിഭിഃ സിതാമധുഭ്യാം ച സംസ്കൃതാഃ വാ സംയുതാ വാ കൃതാ വാऽപ്യകൃതാ വാ| നാऽത്യമ്ലേന ച തക്രേണ സിദ്ധാനി വ്യഞ്ജനാന്യന്നേന സഹ യോജയേത്| താന്യേവ ച യൂഷരസാദീന്യനുപാനേऽപി യോജയേത്| സാത്മ്യാപേക്ഷയാ ച ക്വഥിതശീതാദികമപ്യനുപാനേ യോജയേത്||൪൨||
Adhikarana പക്വേഷു ദോഷേഷു സര്പിരമൃതോപമമ് (൪൩) · Śloka ൪൩
കഷായപാനപഥ്യാന്നര്ദശാഹ ഇതി ലങ്ഘിതേ| സര്പിര്ദദ്യാത്കഫേ മന്ദേ വാതപിത്തോത്തരേ ജ്വരേ| പക്വേഷു ദോഷേഷ്വമൃതം തദ്വിഷോപമമന്യഥാ| ദശാഹേ സ്യാദതീതേऽപി ജ്വരോപദ്രവവൃദ്ധികൃത്| ലങ്ഘനാദിക്രമം തത്ര കുര്യാദാകഫസംക്ഷയാത്||൪൩||
कषायपानपथ्यान्नर्दशाह इति लङ्घिते| सर्पिर्दद्यात्कफे मन्दे वातपित्तोत्तरे ज्वरे| पक्वेषु दोषेष्वमृतं तद्विषोपममन्यथा| दशाहे स्यादतीतेऽपि ज्वरोपद्रववृद्धिकृत्| लङ्घनादिक्रमं तत्र कुर्यादाकफसंक्षयात्||४३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അസ്മിംശ്ച കഷായാന്തേ ലങ്ഘനക്രമേ കൃതേऽപി യദി ജ്വരോ ന ശാന്തസ്തത ആദിതോ ദശാഹേऽതീതേ ലങ്ഘനക്രമേണ ച കഫേ മന്ദീഭൂതേ വാതപിത്തേ ച പൂര്വം സമ്പ്രാപ്ത്യഭിമുഖീഭൂതേ സമ്പ്രതി ലങ്ഘനേ നൈവാധിക്യമുപഗതവിതി സര്പിര്ദദ്യാത്|ദശാഹഗ്രഹണമസ്യാം യഥോക്തായാം ജ്വരാവസ്ഥായാംസ്തദാ പ്രായോഭവത്വാദുപലക്ഷണാര്ഥമ്| തത്പൂര്വേഷ്വഹസ്സു സര്പിഃപ്രതിഷേധാര്ഥം ച| തച്ച സര്പിജ്വരേ ദോഷേഷു പക്വേഷു സത്സൂപയുക്തമമൃതം ഭവതി| അന്യഥാऽऽമേഷ്വപ്ക്വേഷ്വതീതേऽപി ദശാഹേ പ്രയുക്തം വിഷോപമം സത് ജ്വരോപദ്രവവൃദ്ധികൃത് സ്യാത്| ഉപദ്രവാഃ ശ്വാസാദയ ഉക്താഃ| നനു യദി സര്പിരത്ര പ്രതിഷിദ്ധം കിമന്യദ്യോജ്യമിത്യാഹ-ലങ്ഘനാദിക്രമമിതി| തസ്യ ച ക്രമസ്യ കഫസങ്ക്ഷയഃ അവധിഃ||൪൩||
Adhikarana ജ്വരേ ഭോജനകാലഃ (൪൪-൧) · Śloka ൧
സജ്വരം ജ്വരമുക്തം വാ ദിനാന്തേ ഭോജയേല്ലഘു| ശ്ലേഷ്മക്ഷയവിവൃദ്ധോഷ്മാ ബലവാനനലസ്തദാ| യഥോചിതേऽഥവാ കാലേ ദോഷസാത്മ്യാനുരോധതഃ| പ്രാഗല്പവഹ്നിര്ഭുഞ്ജാനോ ന ഹ്യജീര്ണേന പീഡ്യതേ||൪൪|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ജ്വരചികിത്സിതന്നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||
सज्वरं ज्वरमुक्तं वा दिनान्ते भोजयेल्लघु| श्लेष्मक्षयविवृद्धोष्मा बलवाननलस्तदा| यथोचितेऽथवा काले दोषसात्म्यानुरोधतः| प्रागल्पवह्निर्भुञ्जानो न ह्यजीर्णेन पीड्यते||४४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने ज्वरचिकित्सितन्नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സജ്വരമിത്യാദിനാ സര്വജ്വരാവസ്ഥാസു ഭോജനകാലം നിയമയതി| സുബോധമ്| യത്സ്വല്പാഗ്നിഃ സ പ്രാഗേവ ഭുഞ്ജാനഃ അജീര്ണേന ന പീഡ്യതേ| പ്രഥമദിനേ ഏഷ കഷായാന്തേ ലങ്ഘനേ ക്രമഃ സാമേ തരുണ ഏവ ജ്വരേ സാധുഃ| ഇത്യധ്യയഃ സമാപ്യതേ||൪൪|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം ചികിത്സിതസ്ഥാനേ പ്രഥമോऽധ്യായഃ