Adhikarana ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಾಧ್ಯಾಯಃ||೨೩|| ಶಿರೋಗತಾ ದಶ ರೋಗಾಃ| ಶಿರೋರೋಗಾಣಾಂ ನಿದಾನಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚ (೨-೩) · Śloka ೩
ಅಥ ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಂ ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನಮಾಹ ಅಥಾತಃ ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|
ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ|
(ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||
) ಧೂಮಾತಪತುಷಾರಾಮ್ಬುಕ್ರೀಡಾತಿಸ್ವಪ್ನಜಾಗರೈಃ|
ಉತ್ಸ್ವೇದಾಧಿಪುರೋವಾತಬಾಷ್ಪನಿಗ್ರಹರೋದನೈಃ||೧||
ಅತ್ಯಮ್ಬುಮದ್ಯಪಾನೇನ ಕೃಮಿಭಿರ್ವೇಗಧಾರಣೈಃ|
ಉಪಧಾನಮೃಜಾಭ್ಯಙ್ಗದ್ವೇಷಾಧಃಪ್ರತತೇಕ್ಷಣೈಃ||೨||
ಅಸಾತ್ಮ್ಯಗನ್ಧದುಷ್ಟಾಮಭಾಷ್ಯಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಶಿರೋಗತಾಃ|
ಜನಯನ್ತ್ಯಾಮಯಾನ್ ದೋಷಾಃ|೩|
View original
अथ क्रमप्राप्तं शिरोरोगविज्ञानमाह अथातः शिरोरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
) धूमातपतुषाराम्बुक्रीडातिस्वप्नजागरैः|
उत्स्वेदाधिपुरोवातबाष्पनिग्रहरोदनैः||१||
अत्यम्बुमद्यपानेन कृमिभिर्वेगधारणैः|
उपधानमृजाभ्यङ्गद्वेषाधःप्रततेक्षणैः||२||
असात्म्यगन्धदुष्टामभाष्याद्यैश्च शिरोगताः|
जनयन्त्यामयान् दोषाः|३|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಧೂಮಾದಿಭಿಃ ಶಿರೋಗತಾ ದೋಷಾ ರೋಗಾನ್ ಜನಯನ್ತಿ|
Adhikarana ೧ ವಾತಜಸ್ಯ ಶಿರೋಭಿತಾಪಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ (೩-೭) · Śloka ೭
|
ತತ್ರ ಮಾರುತಕೋಪತಃ||೩||
ನಿಸ್ತುದ್ಯೇತೇ ಭೃಶಂ ಶಙ್ಖೌ ಘಾಟಾ ಸಮ್ಭಿದ್ಯತೇ ತಥಾ|
ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯಂ ಲಲಾಟಂ ಚ ಪತತೀವಾತಿವೇದನಮ್||೪||
ಬಾಧ್ಯೇತೇ ಸ್ವನತಃ ಶ್ರೋತ್ರೇ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯೇತ ಇವಾಕ್ಷಿಣೀ|
ಘೂರ್ಣತೀವ ಶಿರಃ ಸರ್ವಂ ಸನ್ಧಿಭ್ಯ ಇವ ಮುಚ್ಯತೇ||೫||
ಸ್ಫುರತ್ಯತಿ ಸಿರಾಜಾಲಂ ಕನ್ಧರಾಹನುಸಙ್ಗ್ರಹಃ|
ಪ್ರಕಾಶಾಸಹತಾ ಘ್ರಾಣಸ್ರಾವೋಽಕಸ್ಮಾದ್ಯಥಾಶಮೌ||೬||
ಮಾರ್ದವಂ ಮರ್ದನಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಬನ್ಧೈಶ್ಚ ಜಾಯತೇ|
ಶಿರಸ್ತಾಪೋಽಯಮ್|೭|
View original
|
तत्र मारुतकोपतः||३||
निस्तुद्येते भृशं शङ्खौ घाटा सम्भिद्यते तथा|
भ्रुवोर्मध्यं ललाटं च पततीवातिवेदनम्||४||
बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येत इवाक्षिणी|
घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते||५||
स्फुरत्यति सिराजालं कन्धराहनुसङ्ग्रहः|
प्रकाशासहता घ्राणस्रावोऽकस्माद्यथाशमौ||६||
मार्दवं मर्दनस्नेहस्वेदबन्धैश्च जायते|
शिरस्तापोऽयम्|७|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ವಾತಕೋಪಾತ್ ಶಙ್ಖನಿಸ್ತೋದಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ ಮರ್ದನಾದಿಭಿರ್ಮಾರ್ದವಂ ಜಾಯತೇ| ಘೂರ್ಣತೀವೇತಿ ಘೂರ್ಣಸ್ತುದಾದಿಃ| ಅಯಮೀದೃಶಃ ಶಿರಸ್ತಾಪ ಉಚ್ಯತೇ|
Adhikarana ೨ ವಾತಜಸ್ಯ ಅರ್ಧಾವಭೇದಕಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ (೭-೮) · Śloka ೮
|
ಅರ್ಧೇ ತು ಮೂರ್ಧ್ನಃ ಸೋಽರ್ಧಾವಭೇದಕಃ||೭||
ಪಕ್ಷಾತ್ಕುಪ್ಯತಿ ಮಾಸಾದ್ವಾ ಸ್ವಯಮೇವ ಚ ಶಾಮ್ಯತಿ|
ಅತಿವೃದ್ಧಸ್ತು ನಯನಂ ಶ್ರವಣಂ ವಾ ವಿನಾಶಯೇತ್||೮||
View original
|
अर्धे तु मूर्ध्नः सोऽर्धावभेदकः||७||
पक्षात्कुप्यति मासाद्वा स्वयमेव च शाम्यति|
अतिवृद्धस्तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्||८||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸಂ-ಅರ್ಧೇ ತು ಶಿರಸಃ, ಅರ್ಧಾವಭೇದಕ ಉಚ್ಯತೇ| ಸ ಚ ಪಕ್ಷೇಣ ಕುಪ್ಯತಿ| ಮಾಸೇನ ವಾ ಕುಪ್ಯತಿ| ಸ್ವಯಮೇವ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವಿನೈವ, ಉಪಶಾಮ್ಯತಿ| ಅತಿವೃದ್ಧಸ್ತ್ವಯಂ ಲೋಚನಂ ಕರ್ಣಂ ವಾ ಹನ್ಯಾತ್|
Adhikarana ೩ ಪಿತ್ತಜಸ್ಯ ಶಿರೋಭಿತಾಪಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ೪ ಕಫಜಸ್ಯ ಶಿರೋಭಿತಾಪಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ೫ರಕ್ತಜಸ್ಯ ಶಿರೋಭಿತಾಪಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ೬ ಸನ್ನಿಪಾತಜಸ್ಯ ಶಿರೋಭಿತಾಪಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ (೯-೧೧) · Śloka ೧೧
ಶೋರೋಭಿತಾಪೇ ಪಿತ್ತೋತ್ಥೇ ಶೋರೋಧೂಮಾಯನಂ ಜ್ವರಃ|
ಸ್ವೇದೋಽಕ್ಷಿದಹನಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ನಿಶಿ ಶೀತೈಶ್ಚ ಮಾರ್ದವಮ್||೯||
ಅರುಚಿಃ ಕಫಜೇ ಮೂರ್ಧ್ನೋ ಗುರುಸ್ತಿಮಿತಶೀತತಾ|
ಶಿರಾನಿಸ್ಪನ್ದತಾಽಽಲಸ್ಯಂ ರೂಙ್ಮನ್ದಾಽಹ್ನ್ಯಧಿಕಾನಿಶಿ||೧೦||
ತನ್ದ್ರಾ ಶೂನಾಕ್ಷಿಕೂಟತ್ವಂ ಕರ್ಣಕಣ್ಡೂಯನಂ ವಮಿಃ|
ರಕ್ತಾತ್ ಪಿತ್ತಾಧಿಕರುಜಃ ಸರ್ವೈಃ ಸ್ಯಾತ್ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಃ||೧೧||
View original
शोरोभितापे पित्तोत्थे शोरोधूमायनं ज्वरः|
स्वेदोऽक्षिदहनं मूर्च्छा निशि शीतैश्च मार्दवम्||९||
अरुचिः कफजे मूर्ध्नो गुरुस्तिमितशीतता|
शिरानिस्पन्दताऽऽलस्यं रूङ्मन्दाऽह्न्यधिकानिशि||१०||
तन्द्रा शूनाक्षिकूटत्वं कर्णकण्डूयनं वमिः|
रक्तात् पित्ताधिकरुजः सर्वैः स्यात्सर्वलक्षणः||११||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಕಫಜೇ ಶಿರೋಭಿತಾಪೇಽರುಚ್ಯಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ದಿವಾ ಪೀಡಾ ಮನ್ದಾ ಭವತಿ, ವಿಭಾವರ್ಯಾಮಧಿಕಾ| ತಥಾ ತನ್ದ್ರಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಸ೦-ರಕ್ತೋದ್ಭವೋ ಮೂರ್ಧತಾಪಃ ಪಿತ್ತಾಧಿಕರುಜಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸ೦-ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಃ ಸ್ಯಾತ್|
Adhikarana ೭ ಕೃಮಿಜಸ್ಯ ಶಿರೋಭಿತಾಪಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೨-೧೫) · Śloka ೧೫
ಸಙ್ಕೀರ್ಣೈರ್ಭೋಜನೈರ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಕ್ಲೇದಿತ್ತೇ ರುಧಿರಾಮಿಷೇ|
ಕೋಪಿತೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ಜಾಯನ್ತೇ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಜನ್ತವಃ||೧೨||
ಶಿರಸಸ್ತೇ ಪಿಬನ್ತೋಽಸ್ರಂ ಘೋರಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ವೇದನಾಃ|
ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಂಶಜನನೀರ್ಜ್ವರಃ ಕಾಸೋ ಬಲಕ್ಷಯಃ||೧೩||
ರೌಕ್ಷ್ಯಶೋಫವ್ಯಧನ್ಚ್ಛೇದದಾಹಸ್ಫುರಣಪೂತಿತಾಃ|
ಕಪಾಲೇ ತಾಲುಶಿರಸೋಃ ಕಣ್ಡೂಃ ಶೋಷಃ ಪ್ರಮೀಲಕಃ||೧೪||
ತಾಮ್ರಾಚ್ಛಸಿಙ್ಘಾಣಕತಾ ಕರ್ಣನಾದಶ್ಚ ಜನ್ತುಜೇ|
|೧೫|
View original
सङ्कीर्णैर्भोजनैर्मूर्ध्नि क्लेदित्ते रुधिरामिषे|
कोपिते सन्निपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः||१२||
शिरसस्ते पिबन्तोऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः|
चित्तविभ्रंशजननीर्ज्वरः कासो बलक्षयः||१३||
रौक्ष्यशोफव्यधन्च्छेददाहस्फुरणपूतिताः|
कपाले तालुशिरसोः कण्डूः शोषः प्रमीलकः||१४||
ताम्राच्छसिङ्घाणकता कर्णनादश्च जन्तुजे|
|१५|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಸಙ್ಕೀರ್ಣೈರಾಹಾರೈಃ ಶಿರಸಿ ಕ್ಲೇದಿತೇ ರುಧಿರೇ ಮಾಂಸೇ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ಕೋಪಿತೇ ಕೃಮಯೋ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಜಾಯನ್ತೇ| ತೇ ಚ ಮೂರ್ಧ್ನೌ ರಕ್ತಂ ಪಿಬನ್ತೋ ದಾರುಣಾಃ ಪೀಡಾ ಮನೋವಿಭ್ರಂಶಕಾರಿಣೀರ್ಜನಯನ್ತಿ| ಜ್ವರಾದಯಶ್ಚ ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ ಕಪಾಲೇ ತಾಲುಶಿರಸೋಃ ಕಣ್ಡ್ವಾದ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ ತಾಮ್ರಾಚ್ಛಸಿಙ್ಘಾಣಕತ್ವಂ ಕರ್ಣನಾದಶ್ಚ ಕೃಮಿಜೇ ಸ್ಯಾತ್|
Adhikarana ೮ ಶಿರಃಕಮ್ಪಸ್ಯ ಶಿರೋಭಿತಾಪಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ೯ ಶಙ್ಖಕಸ್ಯ ಶಿರೋಭಿತಾಪಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೫-೧೭) · Śloka ೧೭
|
ವಾತೋಲ್ಬಣಾಃ ಶಿರಃಕಮ್ಪಂ ತತ್ಸಂಜ್ಞಂ ಕುರ್ವತೇ ಮಲಾಃ||೧೫||
ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನೈರ್ವಾತಾದ್ಯೈಃ ಶಙ್ಖೇ ಶೋಫಃ ಸಶೋಣಿತೈಃ|
ತೀವ್ರದಾಹರುಜಾರಾಗಪ್ರಲಾಪಜ್ವರತೃಡ್ಭ್ರಮಾಃ||೧೬||
ತಿಕ್ತಾಸ್ಯಃ ಪೀತವದನಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರೀ ಸ ಶಙ್ಖಕಃ|
ತ್ರಿರಾತ್ರಾಜ್ಜೀವಿತಂ ಹನ್ತಿ ಸಿಧ್ಯತ್ಯಪ್ಯಾಶು ಸಾಧಿತಃ||೧೭||
View original
|
वातोल्बणाः शिरःकम्पं तत्संज्ञं कुर्वते मलाः||१५||
पित्तप्रधानैर्वाताद्यैः शङ्खे शोफः सशोणितैः|
तीव्रदाहरुजारागप्रलापज्वरतृड्भ्रमाः||१६||
तिक्तास्यः पीतवदनः क्षिप्रकारी स शङ्खकः|
त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः||१७||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ವಾತಾಧಿಕಾ ದೋಷಾಃ ಶಿರಃಕಮ್ಪಂ ಶಿರಃ ಕಮ್ಪಾಖ್ಯಂ ಕುರ್ವತೇ| ಸ೦-ಪಿತ್ತಾಧಿಕೈರ್ದೋಷೈಃ ಸರಕ್ತೈಃ ಶಙ್ಖೇ ಶೋಫೋಽತಿದಾಹಾದಯಶ್ಚ ಸ್ಯುಃ| ಸ ಚ ಶಙ್ಖಕಸ್ತಿಕ್ತಾಸ್ಯಃ ಪೀತವರ್ಣಮುಖಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರೀ ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತಿಕ್ತಂ-ತಿಕ್ತಸ್ವಾದಮಾಸ್ಯಂ, ಯಸ್ಮಿನ್ ಶಙ್ಖಕೇ ಸಃ| ಏವಮನ್ಯದಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸ ಚಾನುಪಕ್ರಾನ್ತಸ್ತ್ರಿರಾತ್ರೇಣ ಜೀವಿತಂ ಹರತಿ| ಶೀಘ್ರಂ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಃ ಸಿಧ್ಯತ್ಯಪಿ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಕದಾಚಿನ್ನ ಸಿಧ್ಯತಿ|
Adhikarana ೧೦ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ (೧೮-೨೦) · Śloka ೨೦
ಪಿತ್ತಾನುಬದ್ಧಃ ಶಙ್ಖಾಕ್ಷಿಭ್ರೂಲಲಾಟೇಷು ಮಾರುತಃ|
ರುಜಂ ಸಸ್ಪನ್ದನಾಂ ಕುರ್ಯಾದನುಸೂರ್ಯೋದಯೋದಯಾಮ್||೧೮||
ಆಮಧ್ಯಾಹ್ನಂ ವಿವರ್ಧಿಷ್ಣುಃ ಕ್ಷುದ್ವತಃ ಸಾ ವಿಶೇಷತಃ|
ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತಶೀತೋಷ್ಣಸುಖಾ ಶಾಮ್ಯತ್ಯತಃ ಪರಮ್||೧೯||
ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಃ ಸ ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ದಶ ರೋಗಾಃ ಶಿರೋಗತಾಃ|
|೨೦|
View original
पित्तानुबद्धः शङ्खाक्षिभ्रूललाटेषु मारुतः|
रुजं सस्पन्दनां कुर्यादनुसूर्योदयोदयाम्||१८||
आमध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः|
अव्यवस्थितशीतोष्णसुखा शाम्यत्यतः परम्||१९||
सूर्यावर्तः स इत्युक्ता दश रोगाः शिरोगताः|
|२०|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಪಿತ್ತಾನುಬದ್ಧೋ ಮಾರುತಃ ಶಙ್ಖಾದಿಷು ರುಜಂ ಸಸ್ಪನ್ದನಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾಂ ರುಜಮ್ ? ಅನುಸೂರ್ಯೋದಯಂ ಉದಯೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಾಮ್| ಆಮಧ್ಯಾಹ್ನಂ-ಮಧ್ಯಾಹ್ನಂ ಮರ್ಯಾದೀಕೃತ್ಯ ವರ್ಧನಶೀಲಾ, ಸಾ ಪೀಡಾ ಬುಭುಕ್ಷಿತಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ| ತಥಾಽನಿಯತಶೀತೋಷ್ಣಸುಖಾ| ಅತೋ-ಮಧ್ಯಾಹ್ನಾತ್, ಪರಂ ಶಮಂ ಗಚ್ಛತಿ| ಸಃ-ಇತ್ಯೇವಂ, ಸೂರ್ಯಾವರ್ತ ಉಕ್ತಃ| ಸ೦-ದಶೈತೇ ಮೂರ್ಧಗತಾ ರೋಗಾ ಉಕ್ತಾಃ|
Adhikarana ಶಿರಃಕಪಾಲೇ ನವ ರೋಗಾಃ| ೧ ಉಪಶೀರ್ಷಕಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೦-೨೧) · Śloka ೨೧
|
ಶಿರಸ್ಯೇವ ಚ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಕಪಾಲೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ನವ||೨೦||
ಕಪಾಲೇ ಪವನೇ ದುಷ್ಟೇ ಗರ್ಭಸ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ಜಾಯತೇ|
ಸವರ್ಣೋ ನೀರುಜಃ ಶೋಫಸ್ತಂ ವಿದ್ಯಾದುಪಶೀರ್ಷಕಮ್||೨೧||
View original
|
शिरस्येव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव||२०||
कपाले पवने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते|
सवर्णो नीरुजः शोफस्तं विद्यादुपशीर्षकम्||२१||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಶಿರಸ್ಯೇವ ಕಪಾಲೇ ನವ ರೋಗಾ ಭಣಿಷ್ಯನ್ತೇ| ಸ೦-ಕಪಾಲೇ ಪವನೇ ದುಷ್ಟೇ ಗರ್ಭಸ್ಥಿತಸ್ಯಾಪಿ ನೀರುಜಃ ಶೋಫಸ್ತತ್ಸವರ್ಣಃ-ಕಾಯಸಮಾನವರ್ಣೋ, ಜಾಯತೇ| ತಮುಪಶೀರ್ಷಕಾಖ್ಯಂ ರೋಗಂ ಜಾನೀಯಾತ್|
Adhikarana ೨ ಪಿಟಿಕಾಯಾಃ ಲಕ್ಷಣಮ್ ೩ ಅರ್ಬುದಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ೪ ವಿದ್ರಧೇಃ ಲಕ್ಷಣಮ್ ೫ ಅರೂಂಷಿಕಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೨-೨೩) · Śloka ೨೩
ಯಥಾದೋಷೋದಯಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ ಪಿಟಿಕಾರ್ಬುದವಿದ್ರಧೀನ್|
ಕಪಾಲೇ ಕ್ಲೇದಬಹುಲಾಃ ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನ್ತುಭಿಃ||೨೨||
ಕಙ್ಗುಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕನಿಭಾಃ ಪಿಟಿಕಾಃ ಸ್ಯುರರುಂಷಿಕಾಃ|
|೨೩|
View original
यथादोषोदयं ब्रूयात् पिटिकार्बुदविद्रधीन्|
कपाले क्लेदबहुलाः पित्तासृक्श्लेष्मजन्तुभिः||२२||
कङ्गुसिद्धार्थकनिभाः पिटिकाः स्युररुंषिकाः|
|२३|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಪಿಟಿಕಾದೀನ್ ತ್ರೀನ್ ಯಥಾದೋಷೋದಯಂ ಬ್ರೂಯಾತ್| ಸ೦-ಕಪಾಲೇ ಕ್ಲೇದಬಹುಲಾಃ ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನ್ತುಭಿಃ ಕಙ್ಗುಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಫಲರೂಪಾಃ ಪಿಟಿಕಾ ಅರುಂಷಿಕಾಃ ಸ್ಯುಃ|
Adhikarana ೬ ದಾರುಣಕಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ೭ ಇದ್ರಲುಪ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೩-೨೬) · Śloka ೨೬
|
ಕಣ್ಡೂಕೇಶಚ್ಯುತಿಸ್ವಾಪರೌಕ್ಷ್ಯಕೃತ್ ಸ್ಫುಟನಂ ತ್ವಚಃ||೨೩||
ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದಾರುಣಕಂ ತು ತತ್|
ರೋಮಕೂಪಾನುಗಂ ಪಿತ್ತಂ ವಾತೇನ ಸಹ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಮ್||೨೪||
ಪ್ರಚ್ಯಾವಯತಿ ರೋಮಾಣಿ ತತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಶೋಣಿತಃ|
ರೋಮಕೂಪಾನ್ ರುಣದ್ಧ್ಯಸ್ಯ ತೇನಾನ್ಯೇಷಾಮಸಮ್ಭವಃ||೨೫||
ತದಿನ್ದ್ರಲುಪ್ತಂ ರುಜ್ಯಾಂ ಚ ಪ್ರಾಹುಶ್ಚಾಚೇತಿ ಚಾಪರೇ|
|೨೬|
View original
|
कण्डूकेशच्युतिस्वापरौक्ष्यकृत् स्फुटनं त्वचः||२३||
सुसूक्ष्मं कफवाताभ्यां विद्याद्दारुणकं तु तत्|
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम्||२४||
प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः|
रोमकूपान् रुणद्ध्यस्य तेनान्येषामसम्भवः||२५||
तदिन्द्रलुप्तं रुज्यां च प्राहुश्चाचेति चापरे|
|२६|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಕೃತ್ ತ್ವಚಃ ಸ್ಫುಟನಂ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಯತ್ ತದ್ದಾರುಣಕಂ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಅಂ-ಪಿತ್ತಂ ವಾತೇನ ಸಹ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಂ ರೋಮಕೂಪಾನುಗತಂ ರೋಮಾಣಿ ಪ್ರಚ್ಯಾವಯತಿ| ತತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ರಕ್ತಸಹಿತೋ ರೋಮಕೂಪಾನ್ ರುಣದ್ಧಿ| ತೇನ ಕಾರಣೇನಾಸ್ಯ-ಇನ್ದ್ರಲುಪ್ತವತಃ, ಅನ್ಯೇಷಾಂ ರೋಮ್ಣಾಮನುತ್ಪತ್ತಿಃ| ತತ್-ಏತತ್, ಇನ್ದ್ರಲುಪ್ತಂ ರುಜ್ಯಾಂ ಚಾಚೇತ್ಯನ್ಯ ಆಹುಃ|
Adhikarana ೮ ಖಲತೇಃ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಮ್ ವಾತಜಾಯಾಃ ಖಲತೇಃ ಲಕ್ಷಣಮ್ ಪಿತ್ತಜಾಯಾಃ ಖಲತೇಃ ಲಕ್ಷಣಮ್ ಕಫಜಾಯಾಃ ಖಲತೇಃ ಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೬-೨೭) · Śloka ೨೭
|
ಖಲತೇರಪಿ ಜನ್ಮೈವಂ ಶಾತನಂ ತತ್ರ ತು ಕ್ರಮಾತ್||೨೬||
ಸಾ ವಾತಾದಗ್ನಿದಗ್ಧಾಭಾ, ಪಿತ್ತಾತ್ಸ್ವಿನ್ನಸಿರಾವೃತಾ|
ಕಫಾದ್ಧನತ್ವಗ್ವರ್ಣಾಶ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ ತ್ವಚಿ||೨೭||
View original
|
खलतेरपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्||२६||
सा वातादग्निदग्धाभा, पित्तात्स्विन्नसिरावृता|
कफाद्धनत्वग्वर्णाश्च यथास्वं निर्दिशेत् त्वचि||२७||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಏವಂ-ಏತತ್ತುಲ್ಯರೂಪಾ, ಖಲತೇರುತ್ಪತ್ತಿಃ| ಕಿನ್ತು[ತತ್ರ-] ಖಲತೌ, ಕ್ರಮೇಣ ಕೇಶಾನಾಂ ಶಾತೋ ನ ತ್ವಿನ್ದ್ರಲುಪ್ತ ಇವ ಸಹಸಾ| ಸ೦-ಸಾ-ಖಲತಿಃ, ವಾತಾದಗ್ನಿದಗ್ಧಾಭಾ ಸ್ಯಾತ್| ಪಿತ್ತಾತ್ ಸ್ವಿನ್ನಸಿರಾವೃತಾ ಸ್ಯಾತ್| ಕಫೇನ ಘನತ್ವಕ್| ತ್ವಚಿ ವರ್ಣಾಶ್ಚ ಯಥಾದೋಷಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್|
Adhikarana ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಯಾಃ ಖಲತೇಃ ಲಕ್ಷಣಮ್ ೯ ಪಲಿತಸ್ಯ ನಿದಾನಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೀ (೨೮) · Śloka ೨೮
ದೋಷೈಃ ಸರ್ವಾಕೃತಿಃ ಸರ್ವೈರಸಾಧ್ಯಾ ಸಾ ನಖಪ್ರಭಾ|
ದಗ್ಧಾಗ್ನಿನೇವ ನಿರ್ಲೋಮಾ ಸದಾಹಾ ಯಾ ಚ ಜಾಯತೇ||೨೮||
View original
दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा|
दग्धाग्निनेव निर्लोमा सदाहा या च जायते||२८||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಸರ್ವೈರ್ದೋಷೈಃ ಸರ್ವಾಕೃತಿಃ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಾ ಖಲತಿಃ| ನಖಪ್ರಭಾ ಸಾ ಚಾಸಾಧ್ಯಾ ಸ್ಯಾತ್| ಅಗ್ನಿದಗ್ಧತುಲ್ಯಾ ರೋಮರಹಿತಾ ಸದಾಹಾ ಚ ಯಾ ಜಾಯತೇ, ಸಾಽಪ್ಯಸಾಧ್ಯಾ ಸ್ಯಾತ್|
Adhikarana ವಾತಜಸ್ಯ ಪಲಿತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ಪಿತ್ತಜಸ್ಯ ಪಲಿತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ಕಫಜಸ್ಯ ಪಲಿತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ಸನ್ನಿಪಾತಜಸ್ಯ ಪಲಿತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ (೨೯-೩೧) · Śloka ೩೧
ಶೋಕಶ್ರಮಕ್ರೋಧಕೃತಃ ಶರೀರೋಷ್ಮಾ ಶಿರೋಗತಃ|
ಕೇಶಾನ್ ಸದೋಷಃ ಪಚತಿ ಪಲಿತಂ ಸಮ್ಭವತ್ಯತಃ||೨೯||
ತದ್ವಾತಾತ್ಸ್ಫುಟಿತಂ ಶ್ಯಾವಂ ಖರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಜಲಪ್ರಭಮ್|
ಪಿತ್ತಾತ್ಸದಾಹಂ ಪೀತಾಭಂ, ಕಫಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿವೃದ್ಧಿಮತ್||೩೦||
ಸ್ಥೂಲಂ ಸುಶುಕ್ಲಂ, ಸರ್ವೈಸ್ತು ವಿದ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಮ್|
|೩೧|
View original
शोकश्रमक्रोधकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः|
केशान् सदोषः पचति पलितं सम्भवत्यतः||२९||
तद्वातात्स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं जलप्रभम्|
पित्तात्सदाहं पीताभं, कफात् स्निग्धं विवृद्धिमत्||३०||
स्थूलं सुशुक्लं, सर्वैस्तु विद्याद्व्यामिश्रलक्षणम्|
|३१|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಶೋಕಾದಿಭಿರುದ್ಗತಃ ಶರೀರೋಷ್ಮಾ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ದೋಷೈಃ ಸಹಿತಃ ಕೇಶಾನ್ ಪಚತಿ| ಅತಃ ಪಲಿತಂ ಜಾಯತೇ| ಸ೦-ತಚ್ಚ-ಪಲಿತಂ, ವಾತಾತ್ ಸ್ಫಿಟಿತಾದಿಗುಣಂ ಸ್ಯಾತ್| ಪಿತ್ತೇನ ಸದಾಹಂ ಪೀತವರ್ಣಮ್| ಕಫಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿವೃದ್ಧಿಮತ್ ಸ್ಥೂಲಂ ಸುಶುಕ್ಲಂ ಚ| ಸರ್ವೈಸ್ತು ದೋಷೈಃ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಂ ವಿದ್ಯಾತ್
Adhikarana ಶಿರೋರುಜೋದ್ಭವಸ್ಯ ಪಲಿತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ಸನ್ನಿಪಾತಜಖಲತಿಪಲಿತಾನಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್ (೩೧-೩೨) · Śloka ೩೨
|
ಶಿರೋರುಜೋದ್ಭವಂ ಚಾನ್ಯದ್ವಿವರ್ಣಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾಸಹಮ್||೩೧||
ಅಸಾಧ್ಯಾ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಖಲತಿಃ ಪಲಿತಾನಿ ಚ|
|೩೨|
View original
|
शिरोरुजोद्भवं चान्यद्विवर्णं स्पर्शनासहम्||३१||
असाध्या सन्निपातेन खलतिः पलितानि च|
|३२|
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಶಿರೋರುಜೋತ್ಥಂ ಚಾಪರಂ ಪಲಿತಂ ವಿವರ್ಣಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾಸಹಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸ೦-ಖಲತಿಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನಾಸಾಧ್ಯಾ| ಪಲಿತಾನಿ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ| ದೋಷೈಃ ಸರ್ವೈಃ ಖಲತಿರಸಾಧ್ಯೇತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮೇವ| ಇದಂ ತು ವಚನಂ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮೇವೇತಿ ಮನ್ಯೇ, ತಥಾ ಸನ್ನಿಪಾತೋದ್ಭೂತಾನಿ ಪಲಿತಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಾನೀತಿ|
Adhikarana ಶರೀರಪರಿಣಾಮೋತ್ಥಾನಾಂ ರಸಾಯನಾಪೇಕ್ಷತ್ವಮ್ (೨೩) · Śloka ೨೩
|
ಶರೀರಪರಿಣಾಮೋತ್ಥಾನ್ಯಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ರಸಾಯನಮ್||೩೨||
ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರ- ಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರ- ಸ್ಥಾನೇ ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ತ್ರಯೋವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೩||
View original
|
शरीरपरिणामोत्थान्यपेक्षन्ते रसायनम्||३२||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने शिरोरोगविज्ञानीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||२३||
Show commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಶರೀರಪರಿಣಾಮೋದ್ಭವಾನಿ ತು ಪಲಿತಾನಿ ರಸಾಯನಮಪೇಕ್ಷನ್ತ ಇತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯ- ಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರಸ್ಥಾನೇ ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ತ್ರಯೋವಿಂಶೋ- ಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೨೩||