૨૬. સદ્યોવ્રનપ્રતિષેધાધ્યાયઃ

Adhikarana અધ્યાયોપક્રમઃ · Śloka

Adhikarana સદ્યોવ્રણપ્રતિષેધાધ્યાયઃ,સદ્યોવ્રણાનાં કારણમ્ (૨-૧) · Śloka ૧

અથાતઃ સદ્યોવ્રણપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) સદ્યોવ્રણા યે સહસા સમ્ભવન્ત્યભિઘાતતઃ| અનન્તૈરપિ તૈરઙ્ગમુચ્યતે જુષ્ટમષ્ટધા||૧||

Adhikarana સદ્યો અષ્ટૌ ભેદા ધૃષ્ટાદયઃ (૨) · Śloka ૨

તાનેવાષ્ટૌ પ્રકારાનાહ ઘૃષ્ટાવકૃત્તવિચ્છિન્નપ્રવિલમ્બિતપાતિતમ્| વિદ્ધં ભિન્નં વિદલિતં|૨|

Adhikarana ૧ ધૃષ્ટસ્ય લક્ષણમ્ ૨ અવકૃત્તસ્ય લક્ષણમ્ ૩ વિચ્છિન્નસ્ય લક્ષણમ્ ૪ પ્રવિલમ્બિતસ્ય લક્ષણમ્ ૫ પાતિતસ્ય લક્ષણમ્ ૬ વિદ્ધસ્ય લક્ષણમ્ ૭ ભિન્નસ્ય લક્ષણમ્ ૮ વિદલિતસ્ય લક્ષણમ્ (૨-૫) · Śloka ૫

અથૈષામેવ લક્ષણાન્યાહ | તત્ર ઘૃષ્ટં લસીકયા||૨|| રક્તલેશેન વા યુક્તં સપ્લોષં છેદનાત્ સ્રવેત્| અવગાઢં તતઃ કૃત્તં, વિચ્છિન્નં સ્યાત્તતોઽપિ ચ||૩|| પ્રવિલમ્બિ સશેષેઽસ્થ્નિ, પતિતં પાતિતં તનોઃ| સૂક્ષ્માસ્યશલ્યવિદ્ધં તુ વિદ્ધં કોષ્ઠવિવર્જિતમ્||૪|| ભિન્નમન્યદ્વિદલિતં મજ્જરક્તપરિપ્લુતમ્| પ્રહારપીડનોત્પેષાત્ સહાસ્થ્ના પૃથુતાં ગતમ્||૫||

Adhikarana સદ્યોવ્રણચિકિત્સા સદ્યોવ્રણે તીવ્રમ્યહે યષ્ટીષ્ટ તેન સેચનમ્ સદ્યો બલાતૈલેન વા પુનઃ પુનઃ સેચનમ્ (૬) · Śloka ૬

સદ્યઃ સદ્યોવ્રણં સિઞ્ચેદથ યષ્ટ્યાહ્વસર્પિષા| તીવ્રવ્યથં કવોષ્ણેન બલાતૈલેન વા પુનઃ||૬||

Adhikarana સદ્યો ક્ષતોષ્મણઃ શાન્તયે કષાયાદયોલેપાદયઃ (૭) · Śloka ૭

ક્ષતોષ્મણો નિગ્રહાર્થં તત્કાલં વિસૃતસ્ય ચ| કષાયશીતમધુરસ્નિગ્ધા લેપાદયો હેતાઃ||૭||

Adhikarana સદ્યો આયતે સન્ધાનાર્થં મધુસર્પિઃ,સદ્યો આયતે પિત્તન્ધીશ્છ શીતાઃ ક્રિયાઃ (૮) · Śloka ૮

સદ્યોવ્રણેષ્વાયતેષુ સન્ધાનાર્થં વિશેષતઃ| મધુસર્પિશ્ચ યુઞ્જીત પિત્તઘ્નીશ્ચ હિમાઃ ક્રિયાઃ||૮||

Adhikarana સદ્યો સસંરમ્મે શોધનાદિ ધૃષ્ટે (૯) · Śloka ૯

સસંરમ્ભેષુ કર્તવ્યમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્| ઉપવાસો હિતં ભુક્તં પ્રતતં રક્તમોક્ષણમ્||૯||

Adhikarana એષ વિધિઃ (૧૦) · Śloka ૧૦

ઘૃષ્ટે વિદલિતે ચૈષ સુતરામિષ્યતે વિધિઃ| તયોર્હ્યલ્પં સ્રવત્યસ્રં પાકસ્તેનાશુ જાયતે||૧૦||

Adhikarana અન્યત્ર વિક્ષતે સ્નેહપાનાદિ (૧૧-૧૨) · Śloka ૧૨

અત્યર્થમસ્રં સ્રવતિ પ્રાયશોઽન્યત્ર વિક્ષતે| તતો રક્તક્ષયાદ્વાયૌ કુપિતેઽતિરુજાકરે||૧૧|| સ્નેહપાનપરીષેકસ્વેદલેપોપનાહનમ્| સ્નેહબસ્તિં ચ કુર્વીત વાતઘ્નૌષધસાધિતમ્||૧૨||

Adhikarana સદ્યોવ્રણે ઇતિ સાપ્તાહિકોવિધિઃ ,સદ્યો અનન્તરં પૂર્વોક્તોવિધિઃ (૧૩) · Śloka ૧૩

ઇતિ સાપ્તાહિકઃ પ્રોક્તઃ સદ્યોવ્રણહિતો વિધિઃ| સપ્તાહાદ્ગતવેગે તુ પૂર્વોક્તં વિધિમાચરેત્||૧૩||

Adhikarana સદ્યો ઇદં સામાન્યકર્મં (૧૪) · Śloka ૧૪

પ્રાયઃ સામાન્યકર્મેદં વક્ષ્યતે તુ પૃથક્પૃથક્| |૧૪|

Adhikarana ધૃષ્ટે વ્રણે ચૂર્ણાનિ (૧૪) · Śloka ૧૪

| ઘૃષ્ટે રુજં નિગૃહ્યાશુ વ્રણે ચૂર્ણાનિ યોજયેત્||૧૪||

Adhikarana અવકૃત્તે વ્રણે કલ્કાદીનિ (૧૫) · Śloka ૧૫

કલ્કાદિન્યવકૃત્તે તુ| |૧૫|

Adhikarana વિચ્છિન્ને પ્રવિલમ્બિનિ ચસીવનંબન્ધનંપીડનં ચ (૧૫) · Śloka ૧૫

વિચ્છિન્નપ્રવિલમ્બિનોઃ| સીવનં વિધિનોક્તેન બન્ધનં ચાનુ પીડનમ્||૧૫||

Adhikarana સ્ફુટિતનેત્રસ્યાસાધ્યત્વમ્,અસ્ફુટિતલમ્બિનિ નેત્રે યથા સ્થાનાનિવેશનાદિ અસ્ફુતિસર્વનેત્રાભિધાતજિત્ યષ્ટચાદિવ્કમાજં ધૃતમ્ (૧૬-૧૮) · Śloka ૧૮

અસાધ્યં સ્ફુટિતં નેત્રમદીર્ણં લમ્બતે તુ યત્| સન્નિવેશ્ય યથાસ્થાનમવ્યાવિદ્ધસિરં ભિષક્||૧૬|| પીડયેત્ પાણિના પદ્મપલાશાન્તરિતેન તત્| તતોઽસ્ય સેચને નસ્યે તર્પણે ચ હિતં હવિઃ||૧૭|| વિપક્વમાજં યષ્ટ્યાહ્વજીવકર્ષભકોત્પલૈઃ| સપયસ્કૈઃ પરં તદ્વિ સર્વનેત્રાભિઘાતજિત્||૧૮||

Adhikarana અવસન્ને નેત્રે ગલપીડાદિ,અવસન્ને ક્ષતનેત્રવઞ્જ ક્રિયા (૧૯) · Śloka ૧૯

ગલપીડાઽવસન્નેઽક્ષ્ણિ વમનોત્કાસનક્ષવાઃ| પ્રાણાયમોઽથવા કાર્યઃ ક્રિયા ચ ક્ષતનેત્રવત્||૧૯||

Adhikarana કર્ણે સ્થાનાચ્ચ્યુતે તૈલેન પૂરણમ્ (૨૦) · Śloka ૨૦

કર્ણે સ્થાનાચ્ચ્યુતે સ્યૂતે શ્રોતસ્તૈલેન પૂરયેત્| |૨૦|

Adhikarana કૃકાટિયાં છિન્નાયાં સીવનાદિ,કૃકા આજેન સર્પિષા પરિષેકઃકૃકા ઉષ્ણાનોઽન્નાનિ ભુઞ્જીતકૃકા તુયન્ત્રિતઃ સ્વપ્યાત્ (૨૦-૨૨) · Śloka ૨૨

| કૃકાટિકાયાં છિન્નાયાં નિર્ગચ્છત્યપિ મારુતે||૨૦|| સમં નિવેશ્ય બધ્નીયાત્ સ્યૂત્વા શીઘ્રં નિરન્તરમ્| આજેન સર્પિષા ચાત્ર પરિષેકઃ પ્રશસ્યતે||૨૧|| ઉત્તાનોઽન્નાનિ ભુઞ્જીત, શયીત ચ સુયન્ત્રિતઃ| |૨૨|

Adhikarana શાકાસુ તિર્યક્સ્થે ધાતે સીવનાદિ (૨૨-૨૩) · Śloka ૨૩

| ઘાતં શાખાસુ તિર્યક્સ્થં ગાત્રે સમ્યઙ્નિવેશિતે||૨૨|| સ્યૂત્વા વેલ્લિતબન્ધેન બધ્નીયાદ્ધનવાસસા| ચર્મણા ગોષ્ફણાબન્ધઃ કાર્યશ્ચાસઙ્ગતે વ્રણે||૨૩||

Adhikarana વિલમ્બિમુષ્કસ્ય સીવનાદિ (૨૪-૨૫) · Śloka ૨૫

પાદૌ વિલમ્બિમુષ્કસ્ય પ્રોક્ષ્ય નેત્રે ચ વારિણા| પ્રવેશ્ય વૃષણૌ સીવ્યેત્ સેવન્યા તુન્નસંજ્ઞયા||૨૪|| કાર્યશ્ચ ગોષ્ફણાબન્ધઃ કટ્યામાવેશ્ય પટ્ટકમ્| સ્નેહસેકં ન કુર્વીત તત્ર ક્લિદ્યતિ હિ વ્રણઃ||૨૫||

Adhikarana વિલમ્બિ કાલાનુસાર્યાદિતૈલેનરોપણમ્ (૨૬) · Śloka ૨૬

કાલાનુસાર્યગુર્વેલાજાતીચન્દનપર્પટૈઃ| શિલાદાર્વ્યમૃતાતુત્થૈઃ સિદ્ધં તૈલં ચ રોપણમ્||૨૬||

Adhikarana નિઃશેષતઃ ચ્છિન્નાયાં શાખાયાં તૈલાન દ્ગ્ધ્વા કોશબન્ધનાદિ (૨૭) · Śloka ૨૭

છિન્નાં નિઃશેષતઃ શાખાં દગ્ધ્વા તૈલેન યુક્તિતઃ| બધ્નીયાત્ કોશબન્ધેન તતો વ્રણવદાચરેત્||૨૭||

Adhikarana વિદ્ધે શલ્યાહ્રતે વ્રણવત્ ક્રિયા (૨૮) · Śloka ૨૮

કાર્યા શલ્યાહૃતે વિદ્ધે ભઙ્ગાદ્વિદલિતે ક્રિયા| |૨૮|

Adhikarana વિદલિતે શલ્યેઽપહ્રતે વ્રણવત્ ક્રિયા,વિદલિતે ભઙ્ગવત્ ક્રિયા શિરસઃ શલ્યેઽપરતે બાલવર્તિપ્રવેશનાદિ (૨૮-૨૯) · Śloka ૨૯

| શિરસોઽપહૃતે શલ્યે વાલવર્તિં પ્રવેશયેત્||૨૮|| મસ્તુલુઙ્ગસ્રુતેઃ ક્રુદ્ધો હન્યાદેનં ચલોઽન્યથા| વ્રણે રોહતિ ચૈકૈકં શનૈરપનયેત્કચમ્||૨૯||

Adhikarana મસ્તુલુઙ્ગસ્ત્રુતોઉ મસ્તિષ્કભક્ષણમ્ (૩૦) · Śloka ૩૦

આચરમોચ્છ્વાસાદાતુરં સમુપાચરેદિતિ વચનાન્મસ્તુલુઙ્ગસ્રુતાવપ્યુપક્રમમાહ મસ્તુલુઙ્ગસ્રુતૌ ખાદેન્મસ્તિષ્કાનન્યજીવજાન્| |૩૦|

Adhikarana હ્રતશલ્યેઽઙ્ગે સ્નેહવર્તિઃ (૩૦) · Śloka ૩૦

| શલ્યે હૃતેઽઙ્ગાદન્યસ્માત્સ્નેહવર્તિં નિધાપયેત્||૩૦||

Adhikarana વ્રણે દૂરાવગાઢાદૌ ચક્રતૈ લેન સેચનમ્ (૩૧) · Śloka ૩૧

દૂરાવગાઢાઃ સૂક્ષ્માસ્યા યે વ્રણાઃ સ્રુતશોણિતાઃ| સેચયેચ્ચક્રતૈલેન સૂક્ષ્મનેત્રાર્પિતેન તાન્||૩૧||

Adhikarana ભિન્નકોષ્ઠસ્ય રક્તપૂર્ણસ્ય લક્ષણમ્ (૩૨-૩૩) · Śloka ૩૩

ભિન્ને કોષ્ઠેઽસૃજા પૂર્ણે મૂર્ચ્છાહૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ| જ્વરો દાહસ્તૃડાધ્માનં ભક્તસ્યાનભિનન્દનમ્||૩૨|| સઙ્ગો વિણ્મૂત્રમરુતાં શ્વાસઃ સ્વેદોઽક્ષિરક્તતા| લોહગન્ધિત્વમાસ્યસ્ય સ્યાદ્ ગાત્રે ચ વિગન્ધતા||૩૩||

Adhikarana ભિન્નકોષ્ઠસ્ય આમાશયસ્થરુધિરસ્ય (૩૪) · Śloka ૩૪

આમાશયસ્થે રુધિરે રુધિરં છર્દયત્યપિ| આધ્માનેનાતિમાત્રેણ શૂલેન ચ વિશસ્યતે||૩૪||

Adhikarana ભિન્નકોષ્ઠસ્ય પક્વાશયસ્થ રુધિરસ્ય લક્ષણમ્ (૩૫) · Śloka ૩૫

પક્વાશયસ્થે રુધિરે સશૂલં ગૌરવં ભવેત્| નાભેરધસ્તાચ્છીતત્વં ખેભ્યો રક્તસ્ય ચાગમઃ||૩૫||

Adhikarana અભિન્નાશયસ્યાપિ રક્તેન પૂર્ણત્વમ્ (૩૬) · Śloka ૩૬

અભિન્નોઽપ્યાશયઃ સૂક્ષ્મૈઃ સ્રોતોભિરભિપૂર્યતે| અસૃજા સ્યન્દમાનેન પાર્શ્વે મૂત્રેણ બસ્તિવત્||૩૬||

Adhikarana તત્રાન્તર્લોહિતાદેરસાધ્યત્વમ્ (૩૭) · Śloka ૩૭

તત્રાન્તર્લોહિતં શીતપાદોચ્છ્વાસકરાનનમ્| રક્તાક્ષં પાણ્ડુવદનમાનદ્ધં ચ વિવર્જયેત્||૩૭||

Adhikarana આમાશયસ્થે રક્તે વમનમ્,પવ્કાશયસ્થે રક્તે વિરેકો નિરૂહશ્છ (૩૮) · Śloka ૩૮

અમાશયસ્થે વમનં હિતં, પક્વાશયાશ્રિતે| વિરેચનં નિરૂહં ચ નિઃસ્નેહોષ્ણૈર્વિશોધનૈઃ||૩૮||

Adhikarana પક્વાશય અન્નભક્ષણપ્રકારઃ (૩૯) · Śloka ૩૯

યવકોલકુલત્થાનાં રસૈઃ સ્નેહવિવર્જિતૈઃ| ભુઞ્જીતાન્નં યવાગૂં વા પિબેત્સૈન્ધવસંયુતામ્||૩૯||

Adhikarana અતિનિઃ સ્ત્રુતરક્તે રુધિરપાનમ્ (૪૦) · Śloka ૪૦

અતિનિઃસ્રુતરક્તસ્તુ ભિન્નકોષ્ઠઃ પિબેદસૃક્| |૪૦|

Adhikarana કોષ્ઠભેદનસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્ ક્લિષ્ટાન્ત્રે મૂર્ચ્છાદયોઽલ્પાઃ છિન્નાન્ત્રે મૂર્ચ્છાઅતિબાધકાઃ ક્લિષ્ટચ્છિન્નાન્ત્રયોઃ સંશયાસાધ્યત્વમ્ (૪૦-૪૧) · Śloka ૪૧

| ક્લિષ્ટચ્છિન્નાન્ત્રભેદેન કોષ્ઠભેદો દ્વિધા સ્મૃતઃ||૪૦|| મૂર્ચ્છાદયોઽલ્પાઃ પ્રથમેદ્વિતીયે ત્વતિ બાધકાઃ| ક્લિષ્ટાન્ત્રઃ સંશયી દેહી છિન્નાન્ત્રો નૈવ જીવતિ||૪૧||

Adhikarana ભિન્નકોષ્ટસ્ય સાધ્યલક્ષણમ્ (૪૨) · Śloka ૪૨

યથાસ્વં માર્ગમાપન્ના યસ્ય વિણ્મૂત્રમારુતાઃ| વ્યુપદ્રવઃ સ ભિન્નેઽપિ કોષ્ઠે જીવત્યસંશયમ્||૪૨||

Adhikarana અન્ત્રકોષ્ઠસ્ય મતદ્વયમ્ (૪૩-૪૪) · Śloka ૪૪

અભિન્નમન્ત્રં નિષ્ક્રાન્તં પ્રવેશ્યં ન ત્વતોઽન્યથા| ઉત્પઙ્ગિલશિરોગ્રસ્તં તદપ્યેકે વદન્તિ તુ||૪૩|| પ્રક્ષાલ્ય પયસા દિગ્ધં તૃણશોણિતપાંસુભિઃ| પ્રવેશયેત્ક્લૃપ્તનખો ઘૃતેનાક્તં શનૈઃ શનૈઃ||૪૪||

Adhikarana અન્નપ્રવેશવિધિઃ (૪૫-૪૬) · Śloka ૪૬

ક્ષીરેણાર્દ્રીકૃતં શુષ્કં ભૂરિસર્પિઃપરિપ્લુતમ્| અઙ્ગુલ્યા પ્રમૃશેત્કણ્ઠં જલેનોદ્વેજયેદપિ||૪૫|| તથાઽન્ત્રાણિ વિશન્ત્યન્તસ્તત્કાલં પીડયન્તિ ચ| |૪૬|

Adhikarana યથાસ્થાનં સ્યિતેઽન્ત્રે વ્રણં સીવ્યેત્ ,સ્થાનાચ્યુતેઽન્ત્રે મરણમ્ કુપિતેઽન્ત્રે પટ્ટેન વેષ્ટયેત્વા ધૃતેન પરિપેચયેત્ કુપિતે તતશ્છિત્રાતૈલપયસા પાનમ્ કુપિતે વ્રણયન્ત્રણાં વર્ષમનુવર્તેત (૪૬-૫૦) · Śloka ૫૦

| વ્રણસૌક્ષ્મ્યાદ્બહુત્વાદ્વા કોષ્ઠમન્ત્રમનાવિશત્||૪૬|| તત્પ્રમાણેન જઠરં પાટયિત્વા પ્રવેશયેત્| યથાસ્થાનં સ્થિતે સમ્યગન્ત્રે સીવ્યેદનુ વ્રણમ્||૪૭|| સ્થાનાદપેતમાદત્તે જીવિતં કુપિતં ચ તત્| વેષ્ટયિત્વાઽનુ પટ્ટેન ઘૃતેન પરિષેચયેત્||૪૮|| પાયયેત તતઃ કોષ્ણં ચિત્રાતૈલયુતં પયઃ| મૃદુક્રિયાર્થં શકૃતો વાયોશ્ચાધઃપ્રવૃત્તયે||૪૯|| અનુવર્તેત વર્ષં ચ યથોક્તાં વ્રણયન્ત્રણામ્| |૫૦|

Adhikarana ઉદરાન્મેદોવર્તિનિર્ગમને ચિકિત્સા (૫૦-૫૪) · Śloka ૫૪

| ઉદરાન્મેદસો વર્તિં નિર્ગતાં ભસ્મના મૃદા||૫૦|| અવકીર્ય કષાયૈર્વા શ્લક્ષ્ણૈર્મૂલૈસ્તતઃ સમમ્| દૃઢં બધ્વા ચ સૂત્રેણ વર્દ્ધયેત્કુશલો ભિષક્||૫૧|| તીક્ષ્ણેનાગ્નિપ્રતપ્તેન શસ્ત્રેણ સકૃદેવ તુ| સ્યાન્દન્યથા રુગાટોપો મૃત્યુર્વા છિદ્યમાનયા||૫૨|| સક્ષૌદ્રે ચ વ્રણે બદ્ધે સુજીર્ણેઽન્ને ઘૃતં પિબેત્| ક્ષીરં વા શર્કરાચિત્રાલાક્ષાગોક્ષુરકૈઃ શૃતમ્||૫૩|| રુગ્દાહજિત્સયષ્ટ્યાહ્વૈઃ પરં પૂર્વોદિતો વિધિઃ| મેદોગ્રન્થ્યુદિતં તત્ર તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્||૫૪||

Adhikarana સદ્યોવ્રણેષુ તાલીસાદિતૈલં રોપણમ્ (૫૫-૫૬) · Śloka ૫૬

તાલીસં પદ્મકં માંસીહરેણ્વગુરુચન્દનમ્| હરિદ્રે પદ્મબીજાનિ સોશીરં મધુકં ચ તૈઃ||૫૫|| પક્વં સદ્યોવ્રણેષૂક્તં તૈલં રોપણમુત્તમમ્| |૫૬|

Adhikarana ગૂઢપ્રહારાભિહતાદૌ વાતાસ્ત્રજિત્ કર્મ (૫૬-૫૭) · Śloka ૫૭

| ગૂઢપ્રહારાભિહતે પતિતે વિષમોચ્ચકૈઃ||૫૬|| કાર્યં વાતાસ્રજિત્ તૃપ્તિમર્દનાભ્યઞ્જનાદિકમ્| |૫૭|

Adhikarana વિશ્લિષ્ટદેહાદૌ તૈલદ્રોણ્યાં વાસયેત્ (૨૬) · Śloka ૨૬

| વિશ્લિષ્ટદેહં મથિતં ક્ષીણં મર્માહતં હતમ્||૫૭|| વાસયેત્તૈલપૂર્ણાયાં દ્રોણ્યાં માંસરસાશિનમ્| ૫૭ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનૂશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને સદ્યોવ્રણપ્રતિષેધો નામ ષ- ડ્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૬||