२६. सद्योव्रनप्रतिषेधाध्यायः

Adhikarana अध्यायोपक्रमः · Śloka

Adhikarana सद्योव्रणप्रतिषेधाध्यायः,सद्योव्रणानां कारणम् (२-१) · Śloka १

अथातः सद्योव्रणप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) सद्योव्रणा ये सहसा सम्भवन्त्यभिघाततः| अनन्तैरपि तैरङ्गमुच्यते जुष्टमष्टधा||१||

Adhikarana सद्यो अष्टौ भेदा धृष्टादयः (२) · Śloka २

तानेवाष्टौ प्रकारानाह घृष्टावकृत्तविच्छिन्नप्रविलम्बितपातितम्| विद्धं भिन्नं विदलितं|२|

Adhikarana १ धृष्टस्य लक्षणम् २ अवकृत्तस्य लक्षणम् ३ विच्छिन्नस्य लक्षणम् ४ प्रविलम्बितस्य लक्षणम् ५ पातितस्य लक्षणम् ६ विद्धस्य लक्षणम् ७ भिन्नस्य लक्षणम् ८ विदलितस्य लक्षणम् (२-५) · Śloka ५

अथैषामेव लक्षणान्याह | तत्र घृष्टं लसीकया||२|| रक्तलेशेन वा युक्तं सप्लोषं छेदनात् स्रवेत्| अवगाढं ततः कृत्तं, विच्छिन्नं स्यात्ततोऽपि च||३|| प्रविलम्बि सशेषेऽस्थ्नि, पतितं पातितं तनोः| सूक्ष्मास्यशल्यविद्धं तु विद्धं कोष्ठविवर्जितम्||४|| भिन्नमन्यद्विदलितं मज्जरक्तपरिप्लुतम्| प्रहारपीडनोत्पेषात् सहास्थ्ना पृथुतां गतम्||५||

Adhikarana सद्योव्रणचिकित्सा सद्योव्रणे तीव्रम्यहे यष्टीष्ट तेन सेचनम् सद्यो बलातैलेन वा पुनः पुनः सेचनम् (६) · Śloka ६

सद्यः सद्योव्रणं सिञ्चेदथ यष्ट्याह्वसर्पिषा| तीव्रव्यथं कवोष्णेन बलातैलेन वा पुनः||६||

Adhikarana सद्यो क्षतोष्मणः शान्तये कषायादयोलेपादयः (७) · Śloka ७

क्षतोष्मणो निग्रहार्थं तत्कालं विसृतस्य च| कषायशीतमधुरस्निग्धा लेपादयो हेताः||७||

Adhikarana सद्यो आयते सन्धानार्थं मधुसर्पिः,सद्यो आयते पित्तन्धीश्छ शीताः क्रियाः (८) · Śloka ८

सद्योव्रणेष्वायतेषु सन्धानार्थं विशेषतः| मधुसर्पिश्च युञ्जीत पित्तघ्नीश्च हिमाः क्रियाः||८||

Adhikarana सद्यो ससंरम्मे शोधनादि धृष्टे (९) · Śloka ९

ससंरम्भेषु कर्तव्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम्| उपवासो हितं भुक्तं प्रततं रक्तमोक्षणम्||९||

Adhikarana एष विधिः (१०) · Śloka १०

घृष्टे विदलिते चैष सुतरामिष्यते विधिः| तयोर्ह्यल्पं स्रवत्यस्रं पाकस्तेनाशु जायते||१०||

Adhikarana अन्यत्र विक्षते स्नेहपानादि (११-१२) · Śloka १२

अत्यर्थमस्रं स्रवति प्रायशोऽन्यत्र विक्षते| ततो रक्तक्षयाद्वायौ कुपितेऽतिरुजाकरे||११|| स्नेहपानपरीषेकस्वेदलेपोपनाहनम्| स्नेहबस्तिं च कुर्वीत वातघ्नौषधसाधितम्||१२||

Adhikarana सद्योव्रणे इति साप्ताहिकोविधिः ,सद्यो अनन्तरं पूर्वोक्तोविधिः (१३) · Śloka १३

इति साप्ताहिकः प्रोक्तः सद्योव्रणहितो विधिः| सप्ताहाद्गतवेगे तु पूर्वोक्तं विधिमाचरेत्||१३||

Adhikarana सद्यो इदं सामान्यकर्मं (१४) · Śloka १४

प्रायः सामान्यकर्मेदं वक्ष्यते तु पृथक्पृथक्| |१४|

Adhikarana धृष्टे व्रणे चूर्णानि (१४) · Śloka १४

| घृष्टे रुजं निगृह्याशु व्रणे चूर्णानि योजयेत्||१४||

Adhikarana अवकृत्ते व्रणे कल्कादीनि (१५) · Śloka १५

कल्कादिन्यवकृत्ते तु| |१५|

Adhikarana विच्छिन्ने प्रविलम्बिनि चसीवनंबन्धनंपीडनं च (१५) · Śloka १५

विच्छिन्नप्रविलम्बिनोः| सीवनं विधिनोक्तेन बन्धनं चानु पीडनम्||१५||

Adhikarana स्फुटितनेत्रस्यासाध्यत्वम्,अस्फुटितलम्बिनि नेत्रे यथा स्थानानिवेशनादि अस्फुतिसर्वनेत्राभिधातजित् यष्टचादिव्कमाजं धृतम् (१६-१८) · Śloka १८

असाध्यं स्फुटितं नेत्रमदीर्णं लम्बते तु यत्| सन्निवेश्य यथास्थानमव्याविद्धसिरं भिषक्||१६|| पीडयेत् पाणिना पद्मपलाशान्तरितेन तत्| ततोऽस्य सेचने नस्ये तर्पणे च हितं हविः||१७|| विपक्वमाजं यष्ट्याह्वजीवकर्षभकोत्पलैः| सपयस्कैः परं तद्वि सर्वनेत्राभिघातजित्||१८||

Adhikarana अवसन्ने नेत्रे गलपीडादि,अवसन्ने क्षतनेत्रवञ्ज क्रिया (१९) · Śloka १९

गलपीडाऽवसन्नेऽक्ष्णि वमनोत्कासनक्षवाः| प्राणायमोऽथवा कार्यः क्रिया च क्षतनेत्रवत्||१९||

Adhikarana कर्णे स्थानाच्च्युते तैलेन पूरणम् (२०) · Śloka २०

कर्णे स्थानाच्च्युते स्यूते श्रोतस्तैलेन पूरयेत्| |२०|

Adhikarana कृकाटियां छिन्नायां सीवनादि,कृका आजेन सर्पिषा परिषेकःकृका उष्णानोऽन्नानि भुञ्जीतकृका तुयन्त्रितः स्वप्यात् (२०-२२) · Śloka २२

| कृकाटिकायां छिन्नायां निर्गच्छत्यपि मारुते||२०|| समं निवेश्य बध्नीयात् स्यूत्वा शीघ्रं निरन्तरम्| आजेन सर्पिषा चात्र परिषेकः प्रशस्यते||२१|| उत्तानोऽन्नानि भुञ्जीत, शयीत च सुयन्त्रितः| |२२|

Adhikarana शाकासु तिर्यक्स्थे धाते सीवनादि (२२-२३) · Śloka २३

| घातं शाखासु तिर्यक्स्थं गात्रे सम्यङ्निवेशिते||२२|| स्यूत्वा वेल्लितबन्धेन बध्नीयाद्धनवाससा| चर्मणा गोष्फणाबन्धः कार्यश्चासङ्गते व्रणे||२३||

Adhikarana विलम्बिमुष्कस्य सीवनादि (२४-२५) · Śloka २५

पादौ विलम्बिमुष्कस्य प्रोक्ष्य नेत्रे च वारिणा| प्रवेश्य वृषणौ सीव्येत् सेवन्या तुन्नसंज्ञया||२४|| कार्यश्च गोष्फणाबन्धः कट्यामावेश्य पट्टकम्| स्नेहसेकं न कुर्वीत तत्र क्लिद्यति हि व्रणः||२५||

Adhikarana विलम्बि कालानुसार्यादितैलेनरोपणम् (२६) · Śloka २६

कालानुसार्यगुर्वेलाजातीचन्दनपर्पटैः| शिलादार्व्यमृतातुत्थैः सिद्धं तैलं च रोपणम्||२६||

Adhikarana निःशेषतः च्छिन्नायां शाखायां तैलान द्ग्ध्वा कोशबन्धनादि (२७) · Śloka २७

छिन्नां निःशेषतः शाखां दग्ध्वा तैलेन युक्तितः| बध्नीयात् कोशबन्धेन ततो व्रणवदाचरेत्||२७||

Adhikarana विद्धे शल्याह्रते व्रणवत् क्रिया (२८) · Śloka २८

कार्या शल्याहृते विद्धे भङ्गाद्विदलिते क्रिया| |२८|

Adhikarana विदलिते शल्येऽपह्रते व्रणवत् क्रिया,विदलिते भङ्गवत् क्रिया शिरसः शल्येऽपरते बालवर्तिप्रवेशनादि (२८-२९) · Śloka २९

| शिरसोऽपहृते शल्ये वालवर्तिं प्रवेशयेत्||२८|| मस्तुलुङ्गस्रुतेः क्रुद्धो हन्यादेनं चलोऽन्यथा| व्रणे रोहति चैकैकं शनैरपनयेत्कचम्||२९||

Adhikarana मस्तुलुङ्गस्त्रुतोउ मस्तिष्कभक्षणम् (३०) · Śloka ३०

आचरमोच्छ्वासादातुरं समुपाचरेदिति वचनान्मस्तुलुङ्गस्रुतावप्युपक्रममाह मस्तुलुङ्गस्रुतौ खादेन्मस्तिष्कानन्यजीवजान्| |३०|

Adhikarana ह्रतशल्येऽङ्गे स्नेहवर्तिः (३०) · Śloka ३०

| शल्ये हृतेऽङ्गादन्यस्मात्स्नेहवर्तिं निधापयेत्||३०||

Adhikarana व्रणे दूरावगाढादौ चक्रतै लेन सेचनम् (३१) · Śloka ३१

दूरावगाढाः सूक्ष्मास्या ये व्रणाः स्रुतशोणिताः| सेचयेच्चक्रतैलेन सूक्ष्मनेत्रार्पितेन तान्||३१||

Adhikarana भिन्नकोष्ठस्य रक्तपूर्णस्य लक्षणम् (३२-३३) · Śloka ३३

भिन्ने कोष्ठेऽसृजा पूर्णे मूर्च्छाहृत्पार्श्ववेदनाः| ज्वरो दाहस्तृडाध्मानं भक्तस्यानभिनन्दनम्||३२|| सङ्गो विण्मूत्रमरुतां श्वासः स्वेदोऽक्षिरक्तता| लोहगन्धित्वमास्यस्य स्याद् गात्रे च विगन्धता||३३||

Adhikarana भिन्नकोष्ठस्य आमाशयस्थरुधिरस्य (३४) · Śloka ३४

आमाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयत्यपि| आध्मानेनातिमात्रेण शूलेन च विशस्यते||३४||

Adhikarana भिन्नकोष्ठस्य पक्वाशयस्थ रुधिरस्य लक्षणम् (३५) · Śloka ३५

पक्वाशयस्थे रुधिरे सशूलं गौरवं भवेत्| नाभेरधस्ताच्छीतत्वं खेभ्यो रक्तस्य चागमः||३५||

Adhikarana अभिन्नाशयस्यापि रक्तेन पूर्णत्वम् (३६) · Śloka ३६

अभिन्नोऽप्याशयः सूक्ष्मैः स्रोतोभिरभिपूर्यते| असृजा स्यन्दमानेन पार्श्वे मूत्रेण बस्तिवत्||३६||

Adhikarana तत्रान्तर्लोहितादेरसाध्यत्वम् (३७) · Śloka ३७

तत्रान्तर्लोहितं शीतपादोच्छ्वासकराननम्| रक्ताक्षं पाण्डुवदनमानद्धं च विवर्जयेत्||३७||

Adhikarana आमाशयस्थे रक्ते वमनम्,पव्काशयस्थे रक्ते विरेको निरूहश्छ (३८) · Śloka ३८

अमाशयस्थे वमनं हितं, पक्वाशयाश्रिते| विरेचनं निरूहं च निःस्नेहोष्णैर्विशोधनैः||३८||

Adhikarana पक्वाशय अन्नभक्षणप्रकारः (३९) · Śloka ३९

यवकोलकुलत्थानां रसैः स्नेहविवर्जितैः| भुञ्जीतान्नं यवागूं वा पिबेत्सैन्धवसंयुताम्||३९||

Adhikarana अतिनिः स्त्रुतरक्ते रुधिरपानम् (४०) · Śloka ४०

अतिनिःस्रुतरक्तस्तु भिन्नकोष्ठः पिबेदसृक्| |४०|

Adhikarana कोष्ठभेदनस्य द्वैविध्यम् क्लिष्टान्त्रे मूर्च्छादयोऽल्पाः छिन्नान्त्रे मूर्च्छाअतिबाधकाः क्लिष्टच्छिन्नान्त्रयोः संशयासाध्यत्वम् (४०-४१) · Śloka ४१

| क्लिष्टच्छिन्नान्त्रभेदेन कोष्ठभेदो द्विधा स्मृतः||४०|| मूर्च्छादयोऽल्पाः प्रथमेद्वितीये त्वति बाधकाः| क्लिष्टान्त्रः संशयी देही छिन्नान्त्रो नैव जीवति||४१||

Adhikarana भिन्नकोष्टस्य साध्यलक्षणम् (४२) · Śloka ४२

यथास्वं मार्गमापन्ना यस्य विण्मूत्रमारुताः| व्युपद्रवः स भिन्नेऽपि कोष्ठे जीवत्यसंशयम्||४२||

Adhikarana अन्त्रकोष्ठस्य मतद्वयम् (४३-४४) · Śloka ४४

अभिन्नमन्त्रं निष्क्रान्तं प्रवेश्यं न त्वतोऽन्यथा| उत्पङ्गिलशिरोग्रस्तं तदप्येके वदन्ति तु||४३|| प्रक्षाल्य पयसा दिग्धं तृणशोणितपांसुभिः| प्रवेशयेत्क्लृप्तनखो घृतेनाक्तं शनैः शनैः||४४||

Adhikarana अन्नप्रवेशविधिः (४५-४६) · Śloka ४६

क्षीरेणार्द्रीकृतं शुष्कं भूरिसर्पिःपरिप्लुतम्| अङ्गुल्या प्रमृशेत्कण्ठं जलेनोद्वेजयेदपि||४५|| तथाऽन्त्राणि विशन्त्यन्तस्तत्कालं पीडयन्ति च| |४६|

Adhikarana यथास्थानं स्यितेऽन्त्रे व्रणं सीव्येत् ,स्थानाच्युतेऽन्त्रे मरणम् कुपितेऽन्त्रे पट्टेन वेष्टयेत्वा धृतेन परिपेचयेत् कुपिते ततश्छित्रातैलपयसा पानम् कुपिते व्रणयन्त्रणां वर्षमनुवर्तेत (४६-५०) · Śloka ५०

| व्रणसौक्ष्म्याद्बहुत्वाद्वा कोष्ठमन्त्रमनाविशत्||४६|| तत्प्रमाणेन जठरं पाटयित्वा प्रवेशयेत्| यथास्थानं स्थिते सम्यगन्त्रे सीव्येदनु व्रणम्||४७|| स्थानादपेतमादत्ते जीवितं कुपितं च तत्| वेष्टयित्वाऽनु पट्टेन घृतेन परिषेचयेत्||४८|| पाययेत ततः कोष्णं चित्रातैलयुतं पयः| मृदुक्रियार्थं शकृतो वायोश्चाधःप्रवृत्तये||४९|| अनुवर्तेत वर्षं च यथोक्तां व्रणयन्त्रणाम्| |५०|

Adhikarana उदरान्मेदोवर्तिनिर्गमने चिकित्सा (५०-५४) · Śloka ५४

| उदरान्मेदसो वर्तिं निर्गतां भस्मना मृदा||५०|| अवकीर्य कषायैर्वा श्लक्ष्णैर्मूलैस्ततः समम्| दृढं बध्वा च सूत्रेण वर्द्धयेत्कुशलो भिषक्||५१|| तीक्ष्णेनाग्निप्रतप्तेन शस्त्रेण सकृदेव तु| स्यान्दन्यथा रुगाटोपो मृत्युर्वा छिद्यमानया||५२|| सक्षौद्रे च व्रणे बद्धे सुजीर्णेऽन्ने घृतं पिबेत्| क्षीरं वा शर्कराचित्रालाक्षागोक्षुरकैः शृतम्||५३|| रुग्दाहजित्सयष्ट्याह्वैः परं पूर्वोदितो विधिः| मेदोग्रन्थ्युदितं तत्र तैलमभ्यञ्जने हितम्||५४||

Adhikarana सद्योव्रणेषु तालीसादितैलं रोपणम् (५५-५६) · Śloka ५६

तालीसं पद्मकं मांसीहरेण्वगुरुचन्दनम्| हरिद्रे पद्मबीजानि सोशीरं मधुकं च तैः||५५|| पक्वं सद्योव्रणेषूक्तं तैलं रोपणमुत्तमम्| |५६|

Adhikarana गूढप्रहाराभिहतादौ वातास्त्रजित् कर्म (५६-५७) · Śloka ५७

| गूढप्रहाराभिहते पतिते विषमोच्चकैः||५६|| कार्यं वातास्रजित् तृप्तिमर्दनाभ्यञ्जनादिकम्| |५७|

Adhikarana विश्लिष्टदेहादौ तैलद्रोण्यां वासयेत् (२६) · Śloka २६

| विश्लिष्टदेहं मथितं क्षीणं मर्माहतं हतम्||५७|| वासयेत्तैलपूर्णायां द्रोण्यां मांसरसाशिनम्| ५७ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनूश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने सद्योव्रणप्रतिषेधो नाम ष- ड्विंशोऽध्यायः||२६||