२७. भङ्गप्रतिषेधाध्यायः

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

अस्मादनन्तरं क्रमप्राप्तो भङ्गप्रतिषेधः शस्यते _

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पातादिभिरस्थ्नां भङ्गः| स च द्वेधा-द्विप्रकारः, सन्धीनां भङ्गोऽसन्धेर्वा| सन्धिभङ्गे प्रसारण आकुञ्चने चाशक्तिः सन्धिमुक्तता च| इतरस्मिन्-असन्धिभङ्गे, अतिशोफः, सर्वास्ववस्थास्वतिशयेन रुजा, अल्पेऽपि चेष्टितेऽशक्तिः, पीड्यमाने च सशब्दता, स्यात्| इति सङ्क्षेपेण भङ्गस्य लक्षणमुक्तम्| तच्चभङ्गभेदेनानेकधा भिद्यते| सं-तस्य-भङ्गस्य, सर्वस्य साधनं-चिकित्सितं, यथोपयोगाय स्यात् तथोपदेक्ष्यते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-प्राज्याश्च तेऽणवश्च प्राज्याणवः,-प्रभूतसूक्ष्माः| तैर्द्राराः-दारणानि, विद्यन्ते यत्रास्थ्नि तत्| प्रभूताणुदारि यदस्थि तद्दुःसाध्यम्| यच्चास्थि स्पर्शे-स्पर्शने सति, शब्दं करोति तच्च दुःसाध्यम्| यत्रास्थिलेशो दारितः-पाटितः, अस्थ्नां मध्यं प्रविशेत् तच्च दुःसाध्यम्| यच्चाभिघातेन भग्नम्| किम्भूतम् ? किञ्चिदेवावशेषितं भवेत्, तच्च दुःसाध्यम्| यच्चोन्नम्यमानं क्षतसमं स्यात्, तच्च दुःसाध्यम्| तथा यन्मज्जनि मज्जति, तथा कृशादीनामपि यत्, तच्च दुःसाध्यम्| सं-कट्यां-कटिप्रदेशे, यत्कपालं भिन्नं विदारितं यच्च सन्धिविमुक्तं यच्च सन्धेश्चयुतं यच्च जघनं प्रति पिष्टं भग्नं च यत् तद्विवर्जयेत्-परिहरेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-ललाटमसंश्लिष्टकपालं-भिन्नं, चूर्णितं च नोपक्रमेत्| शङ्खशिरःपृष्ठस्तनानां मध्ये यच्छिन्नं भवेत्, तच्च वर्जयेत्| सं-तथाऽस्थि सम्यगुद्धृतमपि दुर्न्यासादिना यद् विक्रियां गच्छेत्, तच्च वर्जयेत्| आदितः-प्रथममेव, यच्चास्थि दुर्जातं-असम्यगुत्पन्नं स्यात्, तच्च दुःसाध्यम्| अथवाऽस्थिसन्धिर्यो दुर्जातः स्यात्, स च दुःसाध्यः| दुर्जातं च दुर्जातश्च दुर्जातम्| "नपुंसकमनपुंसकेन" इत्येकशेषः| सं-तथा तरुणास्थीनि-नासाकर्णाक्षिकोषाणि, भुज्यन्ते-कुटिलीक्रियन्ते| तथा नलकानि भङ्गं यान्ति| कपालानि च विदार्यन्ते| अन्यानि चास्थीनि बाहुल्येन स्फुटन्ति| एतत्सर्वं दुःसाध्यम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अथ-एषां भङ्गस्थितिं ज्ञात्वा, अवनतमस्थ्युन्नमनीयम्| उन्नतं चास्थ्यवपीडयेत्| अतिक्षिप्तमस्थ्याञ्छेत्| अधस्ताद्गतं चोपरि वर्तयेत्| सं-इति-एवंप्रकारैः, एतैः-आञ्छनादिभिः स्थापनोपायैः, सर्वाञ्छरीरगान् सन्धींश्चलानचलांश्च निश्चलं संस्थाप्य वस्त्रखण्डजैः पट्टैर्बहुसर्पिष्कैः सुखावहैर्वेष्टयित्वाऽनन्तरं कदम्बादिजैर्वल्कलैर्वंशोत्थैर्वा शकलैः-खण्डैः, विस्तीर्णैस्तथा तनुभिः-न तु स्थूलैः, सुनिवेशितैस्तथा कोमलैस्तथा प्रतिस्तम्भयुक्तैः कुशासंज्ञैः समं बन्धं पट्टस्योपरि कुर्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-श्लथेन बन्धेन सन्धेः स्थैर्यं न सम्पद्यते| अतिगाढेन तु बन्धेन रुजाद्युद्भवः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-उष्णे ऋतौ त्र्यहात्त्र्यहान्मोक्षयेत्| शीते च ऋतौ सप्ताहान्मोक्षयेत्| साधारणे-शरद्वसन्ताख्ये, पञ्चहान्मोक्षयेत्| अथवा भाङ्गवशेन दोषवशेन मोक्षयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-ततो न्यग्रोधादिगणद्रव्यकषायेण शीतेन सेचयेत् भङ्गसन्धीन्| तं-सरुजं, पञ्चमूलशृतेन क्षीरेण सेचयेत्| सं-अवस्थादिविशेषं विज्ञाय चक्रतैलं वातघ्नौषधसंयुतं सुखोष्णं विजानता वैद्येन वाऽवचारणीयम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-प्रततं सेकादींश्च सुशीतलान् कुर्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-भग्नो नरो गृष्टिक्षीरं घृतसहितं मधुरद्रव्यसाधितं शीतलं लाक्षया युक्तं प्रातः पिबेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सव्रणस्य भग्नस्य व्रणो मधुघृतोत्तरैः कषायैः प्रतिसारणीयः| अथ शेषः क्रमो भङ्गकथितो विधेयः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-व्रणमांसानि लम्बानि मधुघृतेनालिप्य व्रणान् वैद्यः सन्दध्यात्| कृतसन्धानांश्च तान् यथास्वं बन्धैर्योजयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तान्-व्रणान्, सुस्थितान् समांश्च विदित्वा फलिन्यादिभी रजीकृतैराचूर्णयेत्| धातकीरोध्रयोश्चूर्णेन वा| तथा-एवं कृते सति, व्रणा द्रागेव रोहन्ति| सं-इति-अनेन प्रकारेण, भङ्गश्चिकित्सितः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-शीतर्तौ श्तिरधातोस्तथा मांसलस्य स्तोकदोषस्य व्रणः सुखसाध्यः| अन्यथा-अतो विपर्ययेण, दारुणः-कृच्छ्रसाध्योऽसाध्यो वा|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-यथोक्तं विधिं कुर्वतां पूर्वमध्यान्तवयसामेकद्वित्रिगुणैर्मासैर्यथाक्रमं सन्धेः स्थैर्यं जायते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कट्यादिभग्नानं कपाटेस्थिर्हिता| यन्त्रणार्थं च कीलाः-कीलकाः, पञ्च स्थिरस्थितिहेतवः कार्याः| तेषां च स्थानान्याह-जङ्घोर्वोद्वौ द्वौ कीलकौ, तल एकः कीलकः, श्रोण्यां भग्नस्य पृष्टवंशे तु भग्नस्य पार्श्वयोर्द्वौ द्वावेक इति| अत एवाह श्रोण्यां वेत्यादि| वक्त्रस्य(क्षस्य)क्षकयोश्च भग्नस्य पञ्चैव कीलका योज्याः| विशेषस्त्वतो नोपरिष्टात् कीलको योज्यो युक्तिवशात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-भग्नसन्धीनां विमोक्ष एवंप्रकारं विधिं समाचरेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-चिरविमुक्तांस्तु सन्धीन् पूर्वं स्निग्धान् पश्चात् स्विन्नान् मृदूकृतान् यथोक्तैर्विधानैर्बुद्ध्या च विशेषेण यथात्मीयं स्थानं प्रापयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-असन्धौ भग्ने रूढे च विषमोल्बणसाधिते सति भङ्गमापोथ्य-भङ्क्त्वा, पश्चाद्भङ्गं यमयेत्| अनन्तरं भग्नवदाचरेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-भग्नं यथा पाकं न प्राप्नोति तथा वैद्यो यत्नं कुर्यात्| यतः सन्धिः पक्वमांससिरास्नायुः सन् श्लेषं न याति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वातव्याधिकथितान् स्नेहान् (चि.अ. २१/६६) चतुष्प्रयोगान्-पाननस्याभ्यङ्गानुवासनैः, बल्यान्-बलाय हितान्, भग्नस्य योजयेत्| तथा बस्तिकर्म-"प्राक् स्नेह एकः पञ्चान्ते" (हृ.सू.आ. १९/६३) इत्यादिनोक्तं, अभ्यसेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-भग्नं नरं मात्रया शाल्यादिभिः पुष्टिकृद्भिः सन्धिसंश्लेषकारिभिरविदाहिभिरुपक्रमेत्| स०-तस्य-भग्नस्य, ग्लानिर्न शस्यते| यतः सा-ग्लानिः, सन्धिविश्लेषं कुरुते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-भग्नो लवणादिकं रूक्षं चाहारं न सेवेत|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कृष्णान् तिलान् वहति-अस्थिरे जले, सप्तरात्रीर्विगतरेणूंस्तथा दृढवसनसंयतान् वासयेत्| एतांश्च प्रविरलान् विकीर्य प्रतिदिनं संशोषयेत्| तथैव-पूर्वोक्तेन प्रकारेण, क्षीरे स्थिताननुदिनं प्रतिसार्य शोषितान् सप्त रात्रीरेवं मधुयष्टीक्वथिते च जले वासयेद्विशोषयेच्च| वसन्ततिलकावृत्तम्| पुनरपि च पीतक्षीरांस्तांस्तिलान् पूर्ववदेवातिशयेन शोषितानपगततुषंस्तथा विरजसः सञ्चूर्ण्य नलदाद्यैः सुचूर्णितैर्योजयेत्| आर्या| तानेवाह-नलदेत्यादि| औपच्छन्दसिकम्| पद्मकादीत्यादि| किम्भूतैर्नलदादिभिः ? पद्मकादिगणसहितैः सुचूर्णितैर्योजयित्वा चैतत् तिलपिष्टं सकलचोरकादिगन्धद्रव्यसिद्धेन क्षीरेण सह पीडयेत्| ततस्तत्तैलं सैर्यका(शैलेया)दिभिर्नलदादिभिश्च कल्कीकृतैर्दुग्धसहितैः पचेत्| इन्द्रवज्रा| एतत् गन्धतैलमतिवीर्यमस्थिस्थिरत्वकृदामयाश्च पवनपित्तोत्थानतिवीर्यान् व्यापिनोऽप्याशु जयति विविधैः-पाननस्यादिभिः, उपयोगैः| स्वागता| श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदय- टीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां षष्ठे उत्तरस्थाने भङ्गप्रति- षेधो नाम सप्तविंशोऽध्यायः समाप्तः|| २७||