Adhikarana దృష్టిరోగవిజ్ఞానీయాధ్యాయః తిమిరరోగే ప్రథమపటలాశ్రితస్య దోషస్య లక్షణం (౨-౧) · Śloka ౧
అథాతో దృష్టిరోగవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః|
ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః|
(గద్యసూత్రే|2|
) సిరానుసారిణి మలే ప్రథమం పటలం శ్రితే|
అవ్యక్తమీక్షతే రూపం వ్యక్తమప్యనిమిత్తతః||1||
View original
अथातो दृष्टिरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
) सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते|
अव्यक्तमीक्षते रूपं व्यक्तमप्यनिमित्ततः||१||
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అస్మాదనంతరం దృష్టిరోగవిజ్ఞానమాహ| తత్రాపి పూర్వం తిమిరం లిలక్షయిషురాహ- స0-[ మలే- ] దోషే వాతాద్యన్యతమే, సిరానుసారిణి తథా ప్రథమం-బాహ్యం, పటలం శ్రితే సత్యవ్యక్తం రూపం పశ్యతి| వ్యక్తమపి కదాచిన్నిమిత్తమంతరేణ పశ్యతి| ఏష తిమిరాఖ్యో రోగ ఇతి వక్ష్యమాణేన సంబంధః|
Adhikarana తిమిరరోగే ద్వితీయపటలాశ్రితస్య దోషస్య లక్షణం (౨-౫) · Śloka ౫
ప్రాప్తే ద్వితీయం పటలమభూతమపి పశ్యతి|
భూతం తు యత్నాదాసన్నం దూరే సూక్ష్మం చ నేక్షతే||2||
దూరాంతికస్థం రూపం చ విపర్యాసేన మన్యతే|
దోషే మండలసంస్థానే మండలానీవ పశ్యతి||3||
ద్విధైకం దృష్టిమధ్యస్థే బహుధా బహుధాస్థితే|
దృష్టేరభ్యంతరగతే హ్నస్వవృద్ధవిపర్యయం||4||
మాంతికస్థమధఃసంస్థే దూరగం నోపరి స్థితే|
పార్శ్వే పశ్యేన్నపార్శ్వస్థే తిమిరాఖ్యోఽయమామయః||5||
View original
प्राप्ते द्वितीयं पटलमभूतमपि पश्यति|
भूतं तु यत्नादासन्नं दूरे सूक्ष्मं च नेक्षते||२||
दूरान्तिकस्थं रूपं च विपर्यासेन मन्यते|
दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति||३||
द्विधैकं दृष्टिमध्यस्थे बहुधा बहुधास्थिते|
दृष्टेरभ्यन्तरगते ह्नस्ववृद्धविपर्ययम्||४||
मान्तिकस्थमधःसंस्थे दूरगं नोपरि स्थिते|
पार्श्वे पश्येन्नपार्श्वस्थे तिमिराख्योऽयमामयः||५||
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్వితీయం పటలం ప్రాప్తేఽభూతమపి పశ్యతి, న కేవలం భూతం| భూతం తు యత్నేన పశ్యతి, తచ్చాసన్నమేవ| దూరే న చ సూక్ష్మం పశ్యతి| దూరాంతికస్థం చ రూపం వైపరీత్యేన మన్యతే,-దూరస్థం నికటస్థం, నికటస్థం దూరస్థమిత్యర్థః| దోషే మండలసంస్థానే ద్వితీయపటలాశ్రితే ఏవ మండలానీవాలోకతే| దృష్టిమధ్యస్థే దోష ఏకమేవ వస్తు ద్విప్రకారం పశ్యతి| బహుధాస్థితే దోష ఏకమేవ వస్తు బహుప్రకారం పశ్యతి| దృష్టేరభ్యంతరాశ్రితే దోషే హ్రస్వం చ వృద్ధం చ తయోర్విపర్యయః| హ్రస్వం చ మహాంతం, మహాంతం చ హ్రస్వమితి వైపరీత్యేన పశ్యతి| అధఃస్థితే దోషే సమీపస్థం పదార్థం నేక్షతే| ఉపరిష్టాత్స్థితే దోషే దూరగం న పశ్యతి| పార్శ్వస్థే దోషే పార్శ్వే రూపం న పశ్యేత్| అయం సర్వ ఏవ తిమిరసంజ్ఞో రోగః|
Adhikarana తిమిరరోగే తృతీయాపటలాశ్రితస్య దోషస్య లక్షణం (౬-౭) · Śloka ౭
ప్రాప్నోతి కాచతాం దోషే తృతీయపటలాశ్రితే|
తేనోర్ధ్వమీక్షతే నాధస్తనుచైలావృతోపమం||6||
యథా వర్ణం చ రజ్యేత దృష్టిర్హీయేత చ క్రమాత్|
|7|
View original
प्राप्नोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते|
तेनोर्ध्वमीक्षते नाधस्तनुचैलावृतोपमम्||६||
यथा वर्णं च रज्येत दृष्टिर्हीयेत च क्रमात्|
|७|
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తృతీయం పటలం స్థితే దోషే కాచత్వం ప్రాప్నోతి| తేన కాచేనోర్ధ్వమీక్షతే న త్వధః| తచ్చ తనువస్త్రచ్ఛన్నసదృశం| దృష్టిశ్చాత్ర దోషానుసారేణ రజ్యతే| యథా వాతేన శ్యావేత్యాది| క్రమేణ చ దృష్తిర్హీయతే|
Adhikarana తిమిరరోగే చతుర్థపటలాశ్రితస్య దోషస్య లక్షణం (౭-౮) · Śloka ౮
|
తథాఽప్యుపేక్షమాణస్య చతుర్థం పటలం గతః||7||
లింగనాశం మలః కుర్వన్ ఛాదయేద్దృష్టిమండలం|
|8|
View original
|
तथाऽप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः||७||
लिङ्गनाशं मलः कुर्वन् छादयेद्दृष्टिमण्डलम्|
|८|
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏవమప్యుపేక్షమాణస్యాచికిత్సితస్య తృతీయం పటలం ముక్త్వా చతుర్థపటలం గతో మలో-దోషః, లింగనాశం-దృష్టినాశం చ, కుర్వన్ దృష్టిమండలం ఛాదయేత్|
Adhikarana ౧వాతజస్య తిమిరస్య లక్షణం ౨వాతజస్య కాచస్య లక్షణం ౩ వాతజస్య లింగనాశస్య లక్షణం (౮-౧౨) · Śloka ౧౨
ఇతి సామాన్యలక్షణముక్త్వ విశేషమాహ |
తత్ర వాతేన తిమిరే వ్యావిద్ధమివ పశ్యతి||8||
చలావిలారుణాభాసం ప్రసన్నం చేక్షతే ముహుః|
జలాని కేశాన్ మశకాన్ రశ్మీంశ్చోపేక్షితేఽత్ర చ||9||
కాచీభూతే దృగరుణా పశ్యత్యాస్యమనాసికం|
చంద్రదీపాద్యనేకత్వం వక్రమృజ్వపి మన్యతే||10||
వృద్ధః కాచో దృశం కుర్యాద్రజోధూమావృతామివ|
స్పష్టారుణాభాం విస్తీర్ణాం సూక్ష్మాం వా హతదర్శనాం||11||
స లింగనాశో|
|12|
View original
इति सामान्यलक्षणमुक्त्व विशेषमाह |
तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धमिव पश्यति||८||
चलाविलारुणाभासं प्रसन्नं चेक्षते मुहुः|
जलानि केशान् मशकान् रश्मींश्चोपेक्षितेऽत्र च||९||
काचीभूते दृगरुणा पश्यत्यास्यमनासिकम्|
चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रमृज्वपि मन्यते||१०||
वृद्धः काचो दृशं कुर्याद्रजोधूमावृतामिव|
स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम्||११||
स लिङ्गनाशो|
|१२|
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తిమిరేషు మధ్యే, పవనేన తిమిరే సతి వ్యావిద్ధమివ పశ్యతి| తథా చలం ధూమావిలమరుణాభాసం ముహుః-పునః-ప్రసన్నం చాలోకతే-ప్రకృతిస్థనయనేన పశ్యతి, పవనస్య చలరూపత్వాత్| తథా జాలాదీని ముహుః పశ్యతి| ఆస్యం-ముఖం, అనాసికం-నాసికారహితం, పశ్యతి| తథా చంద్రదీపాదీనామనేకత్వం వక్రమవక్రమివ చ మన్యతే| వృద్ధః కాచో రజోధూమావృతామివ చ దృష్టిం కుర్యాత్| తథా స్పష్టాఽరుణాఽఽభా యస్యాస్తాం| తథా విస్తీర్ణాం సూక్ష్మాం వా| తథా హతదర్శనాం| స ఏవంభూతో లింగనాశః| ఇతి వాతజాస్తిమిరకాచలింగనాశా ఉక్తాః|
Adhikarana ౪ గంభీరాయా దృశః లక్షణం (౧౨) · Śloka ౧౨
అధునా వాయుసామాన్యాం గంభీరాం దృష్టిం వ్యాచష్టే వాతే తు సంకోచయతి దృక్సిరాః|
దృగ్మండలం విశత్యంతర్గంభీరా దృగసౌ స్మృతా||12||
View original
अधुना वायुसामान्यां गम्भीरां दृष्टिं व्याचष्टे वाते तु सङ्कोचयति दृक्सिराः|
दृग्मण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरा दृगसोउ स्मृता||१२||
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతే తు దృక్సిరాః సంకోచయతి సతి దృష్టిమండలమంతః ప్రవిశతి| సా గంభీరా దృష్టిః స్మృతా| 'మునిభిః' ఇతి శేషః|
Adhikarana ౫పిత్తజస్య తిమిరస్య లక్షణం ౬పిత్తజస్య కాచస్య లక్షణం (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
పిత్తజే తిమిరే విద్యుత్ఖద్యోతద్యోతదీపితం|
శిఖితిత్తిరిపత్రాభం ప్రాయో నీలం చ పశ్యతి||13||
కాచే దృక్ కాచనీలాభా తాదృగేవ చ పశ్యతి|
అర్కేందుపతివేషాగ్నిమరిచీంద్రధనూంషి చ||14||
View original
पित्तजे तिमिरे विद्युत्खद्योतद्योतदीपितम्|
शिखितित्तिरिपत्राभं प्रायो नीलं च पश्यति||१३||
काचे दृक् काचनीलाभा तादृगेव च पश्यति|
अर्केन्दुपतिवेषाग्निमरिचीन्द्रधनूंषि च||१४||
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తోద్భవే తిమిరే విద్యుదాదిదీపితం తథా మయూరతిత్తిరిపత్రాభం ప్రాయేణ నీలం చ పశ్యతి| కాచే కాచనీలసదృశీ దృష్టిః స్యాత్| తాదృగేవ-కాచనీలాభాసం, పశ్యతి| కాచే కాచనీల సదృశీ దృష్టిః శ్యాత్| తాదృగేవ కాచనీలాభసం పశ్యతి| తథాఽర్కేందు పరివేషాదీన్ పశ్యతి|
Adhikarana ౭ పిత్తజస్య లింగనాశస్య లక్షణం ౮హ్రస్వాఖ్యాయా దృశః లక్షణం (౧౫) · Śloka ౧౫
భృంగనీలా నిరాలోకా దృక్ స్నిగ్ధా లింగనాశతః|
దృష్టిః పిత్తేన హ్రస్వాఖ్యా సా హృస్వ హ్రస్వదర్శినీ||15||
View original
भृङ्गनीला निरालोका दृक् स्निग्धा लिङ्गनाशतः|
दृष्टिः पित्तेन ह्रस्वाख्या सा हृस्व ह्रस्वदर्शिनी||१५||
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లింగనాశాద్ దృష్టిశ్చ భ్రమరనీలా నిరాలోకా స్నిగ్ధా చ స్యాత్| పిత్తేన హ్రస్వసంజ్ఞా దృష్టిః స్యాత్| సా చ హ్రస్వా-హ్రస్వసంస్థానా, తథా హ్రస్వదర్శినీ-అల్పదర్శినీ|
Adhikarana ౯ పిత్తవిదగ్ధాయాః లక్షణం (౧౬) · Śloka ౧౬
భవేత్పిత్తవిదగ్ధాఖ్యా పీతా పీతాభదర్శనా|
|16|
View original
भवेत्पित्तविदग्धाख्या पीता पीताभदर्शना|
|१६|
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తబిదగ్ధసంజ్ఞా దృష్టిః పీతవర్ణా స్యాత్| తథా పీతాభం దర్శనం యస్యాః సా పీతాబదర్శనా చ|
Adhikarana ౧౦ కఫజస్య తిమిరస్య లక్షణం ౧౧కఫజస్య కాచస్య లక్షణం ౧౨కఫజస్య లింగనాశస్య లక్షణం (౧౬-౨౦) · Śloka ౨౦
|
కఫేన తిమిరే ప్రాయః స్నిగ్ధం శ్వేతం చ పశ్యతి||16||
శంఖేదుకుందకుసుమైః కుముదైరివ చాచితం|
కాచే తు నిష్ప్రభేంద్వర్కప్రదీపాద్యైరివాచితం||17||
సితాభా సా చ దృష్టిః స్యాల్లింగనాశే తు లక్ష్యతే|
మూర్తః కఫో దృష్టిగతః స్నిగ్ధో దర్శననాశనః||18||
బిందుర్జలస్యేవ చలః పద్మినీపుటసంస్థితః|
ఉష్ణే సంకోచమాయాతి ఛాయాయాం పరిసర్పతి||19||
శంఖకుందేందుకుముదస్ఫటికోపమశుక్లిమా|
|20|
View original
|
कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतं च पश्यति||१६||
शङ्खेदुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम्|
काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्कप्रदीपाद्यैरिवाचितम्||१७||
सिताभा सा च दृष्टिः स्याल्लिङ्गनाशे तु लक्ष्यते|
मूर्तः कफो दृष्टिगतः स्निग्धो दर्शननाशनः||१८||
बिन्दुर्जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंस्थितः|
उष्णे सङ्कोचमायाति छायायां परिसर्पति||१९||
शङ्खकुन्देन्दुकुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा|
|२०|
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫేన తిమిరే సతి ప్రాయః స్నిగ్ధం శుక్లం చాలోకతే| తథా శంఖాదిభిరివాచితం పశ్యతి| కాచే తు నిష్ప్రభేంద్వర్కాదిభిరివాచితం పశ్యతి| దృక్ శుక్లాభా స్యాత్ లింగనాశే తు దృశ్యతే మూర్తః కఫో దృష్టిగతః స్నిగ్ధస్తథా దృష్టివినాశనశ్చ| జలస్యేవ బిందుశ్చలః పద్మినీపుటసంస్థితః| ఆతపే చాసౌ బిందుః సంకుచతి| ఛాయాయాం ప్రసరతి| తథా శంఖాదిశుక్లిమా స్యాత్|
Adhikarana ౧౩ రక్తజస్య తిమిరస్య లక్షణం ౧౪ రక్తజస్య కాచస్య లక్షణం ౧౫రక్తజస్య లింగనాశస్య లక్షణం (౨౦-౨౧) · Śloka ౨౧
|
రక్తేన తిమిరే రక్తం తమోభూతం చ పశ్యతి||20||
కాచేన రక్తా కృష్ణా వా దృష్టిస్తదృక్ చ పశ్యతి|
లింగనాశేఽపి తాదృగ్ దృఙ్ నిష్ప్రభా హతదర్శనా||21||
View original
|
रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतं च पश्यति||२०||
काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस्तदृक् च पश्यति|
लिङ्गनाशेऽपि तादृग् दृङ् निष्प्रभा हतदर्शना||२१||
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రక్తేన తిమిరే సతి రక్తాభం తథా తమ ఇవ చ పశ్యతి| కాచేన రక్తా కృష్ణా వా దృష్టిః స్యాత్| తాదృగేవ-రక్త కృష్ణం వా, పశ్యతి| లింగనాశే చ తాదృశ్యేవ-కాచవత్, దృష్టిస్తథా నిష్ప్రభా హతదర్శనా చ స్యాత్|
Adhikarana ౧౬ సంసర్గజస్య తిమిరస్య లక్షణం ౧౭సంసర్గజస్య కాచస్య లక్షణం ౧౮సంసర్గజస్య లింగనాశస్య లక్షణం ౧౯సన్నిపాతజస్య తిమిరస్య లక్షణం ౨౦సన్నిపాతజస్య కాచస్య లక్షణం ౨౧సన్నిపాతజస్య లింగనాశస్య లక్షణం (౨౨-౨౩) · Śloka ౨౩
సంసర్గసన్నిపాతేషు విద్యాత్సంకీర్ణలక్షణాన్|
తిమిరాదీనకస్మాచ్చ తైః స్యాద్వ్యక్తాకులేక్షణః||22||
తిమిరే, శేషయోర్దృష్టౌ చిత్రో రాగః ప్రజాయతే|
|23|
View original
संसर्गसन्निपातेषु विद्यात्सङ्कीर्णलक्षणान्|
तिमिरादीनकस्माच्च तैः स्याद्व्यक्ताकुलेक्षणः||२२||
तिमिरे, शेषयोर्दृष्टौ चित्रो रागः प्रजायते|
|२३|
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సంసర్గసన్నిపాతేషు సంకీర్ణలక్షణాన్-వ్యామిశ్రలక్షణాన్, తిమిరకాచలింగనాశాన్ విద్యాత్| తథాఽకస్మాత్-నిమిత్తమంతరేణ, తైః-సంసర్గసన్నిపాతైః, వ్యక్తం-స్పష్టం, కదాచిదాకులమీక్షణందర్శనం, యస్య స ఏవంభూతో నరస్తిమిరే స్యాత్| శేషయోః-కాచలింగనాశయోః దృష్టౌ చిత్రో రాగః స్యాత్|
Adhikarana ౨౨ నకులాంధస్య లక్షణం (౨౩-౨౪) · Śloka ౨౪
|
ద్యోత్యతే నకులస్యేవ యస్య దృఙ్ నిచితా మలైః||23||
నకులాంధః స తత్రాహ్ని చిత్రం పశ్యతి నో నిశి|
|24|
View original
|
द्योत्यते नकुलस्येव यस्य दृङ् निचिता मलैः||२३||
नकुलान्धः स तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि|
|२४|
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యస్యాతురస్య నకులస్యేవ దృష్టిర్దోషైర్నిచితా ద్యోత్యతే-దేదీప్యతే, స నకులాంధః| తత్ర-నకులాంధే, దివా చిత్రం పశ్యతి, న తు నిశి-రజాన్యాం|
Adhikarana ౨౩ దోషాంధస్య అత్ర దివాదర్శనే యుక్తిః (౨౪-౨౬) · Śloka ౨౬
|
అర్కేఽస్తమస్తకన్యస్తగభస్తౌ స్తంభమాగతాః||24||
స్థగయంతి దృశం దోషా దోషాంధః స గదోఽపరః|
దివాకరకరస్పృష్టా భ్రష్టా దృష్టిపథాన్మలాః||25||
విలీనలీనా యచ్ఛంతి వ్యక్తమత్రాహ్ని దర్శనం|
|26|
View original
|
अर्केऽस्तमस्तकन्यस्तगभस्तौ स्तम्भमागताः||२४||
स्थगयन्ति दृशं दोषा दोषान्धः स गदोऽपरः|
दिवाकरकरस्पृष्टा भ्रष्टा दृष्टिपथान्मलाः||२५||
विलीनलीना यच्छन्ति व्यक्तमत्राह्नि दर्शनम्|
|२६|
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అర్కేఽస్తపర్వతస్య మస్తకే న్యస్తా గభస్తయో యేన తస్మిన్ సతి స్తంభం ప్రాప్తా దోషా దృశం ఛాదయంతి| స ఏవంభూతో దోషాంధో నామ రోగః| దివా కథం పశ్యతి ? ఇత్యత్ర యుక్తిమాహ- సం-మలా అహ్ని దివాకరరశ్మిభిః స్పృష్టాస్తథా దృష్టిపథాద్భ్రష్టా విలీనాః సంతః, అత్ర-రాత్ర్యంధే, స్పష్టం దర్శనం దదతి| దివాకరకరస్పృష్టా ఇతి హేతౌ ప్రథమా|
Adhikarana ౨౪ ఉష్ణవిదగ్ధాయాః లక్షణం (౨౬-౨౮) · Śloka ౨౮
|
ఉష్ణతప్తస్య సహసా శీతవారినిమజ్జనాత్||26||
త్రిదోషరక్తసంపృక్తో యాత్యూష్మోర్ధ్వం తతోఽక్షిణి|
దాహోషే మలినం శుక్లమహన్యావిలదర్శనం||27||
రాత్రావాంధ్యం చ జాయేత విదగ్ధోష్ణేన సా స్మృతా|
|28|
View original
|
उष्णतप्तस्य सहसा शीतवारिनिमज्जनात्||२६||
त्रिदोषरक्तसंपृक्तो यात्यूष्मोर्ध्वं ततोऽक्षिणि|
दाहोषे मलिनं शुक्लमहन्याविलदर्शनम्||२७||
रात्रावान्ध्यं च जायेत विदग्धोष्णेन सा स्मृता|
|२८|
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉష్ణేన తప్తస్య సహసా-ఝటిత్యేవ, శిశిరజలనిమజ్జనాత్ త్రిదోషరక్తసంపృక్త ఊష్మోర్ధ్వమక్ష్ణి యాతి| తతః-ఊష్మణ ఊర్ధ్వగమనాత్, అక్ష్ణి దాహోషే భవతః| శుక్లభాగశ్చ మలినో భవతి| అహని-దినే, ఆవిలం దర్శనం జాయతే, రాత్రౌ చాంధ్యం| సా దృష్టిరుష్ణవిదగ్ధాఖ్యా|
Adhikarana ౨౫ అమ్లవిదగ్ధాయాః లక్షణం (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
|
భృశమమ్లాశనాద్దోషైః సాస్రైర్యా దృష్టిరాచితా||28||
సక్లేదకండూకలుషా విదగ్ధాఽమ్లేన సా స్మృతా|
|29|
View original
|
भृशमम्लाशनाद्दोषैः सास्रैर्या दृष्टिराचिता||२८||
सक्लेदकण्डूकलुषा विदग्धाऽम्लेन सा स्मृता|
|२९|
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అత్యంతమమ్లాశనాత్-అమ్లభక్షణాత్, దోషైః సరక్తైర్యా దృష్టిరాచితా క్లేదకండూకలుషాన్వితా స్యాత్| సా విదగ్ధామ్లేతి దృష్టిః స్మృతా|
Adhikarana ౨౬ ధూమరస్య లక్షణం (౨౯-౩౦) · Śloka ౩౦
|
శోకజ్వరశిరోరోగసంతప్తస్యానిలాదయః||29||
ధూమావిలాం ధూమదృశం దృశం కుర్యుః స ధూమరః|
|30|
View original
|
शोकज्वरशिरोरोगसन्तप्तस्यानिलादयः||२९||
धूमाविलां धूमदृशं दृशं कुर्युः स धूमरः|
|३०|
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శోకాదిసంతప్తస్య నరస్య వాతాదయో ధూమేనేవావిలాం ధూమదర్శనాం దృష్టిం కుర్యుః| స ధూమరో నామ రోగః|
Adhikarana ౨౭ ఔపసర్గికలింగనాశస్య లక్షణం (౩౦-౩౨) · Śloka ౩౨
|
సహసైవాల్పసత్త్వస్య పశ్యతో రూపమద్భుతం||30||
భాస్వరం భాశ్కరాదిం వా వాతాద్యా నయనాశ్రితాః|
కుర్వంతి తేజః సంశోష్య దృష్టిం ముషితదర్శనాం||31||
వైదూర్యవర్ణాం స్తిమితాం ప్రకృతిస్థామివావ్యథాం|
ఔపసర్గిక ఇత్యేష లింగనాశో|32|
View original
|
सहसैवाल्पसत्त्वस्य पश्यतो रूपमद्भुतम्||३०||
भास्वरं भाश्करादिं वा वाताद्या नयनाश्रिताः|
कुर्वन्ति तेजः संशोष्य दृष्टिं मुषितदर्शनाम्||३१||
वैदूर्यवर्णां स्तिमितां प्रकृतिस्थामिवाव्यथाम्|
ओउपसर्गिक इत्येष लिङ्गनाशो|३२|
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సహసైవ-అతర్కితస్య, పుంసోఽల్పసత్త్వస్య రూపమద్భుతం పశ్యతో భాస్వరం భాస్కరప్రకారం పశ్యతో వా వాతాదయో లోచనాశ్రితా దృష్టిం ముషితదర్శనాం వైడూర్యవర్ణాం స్తిమితాం ప్రకృతిస్థామివ పీడారహితాం కుర్వంతి| కిం కృత్వా ? తేజః సంశోష్య| ఇత్యేష ఔపసర్గికో లింగనాశః|
Adhikarana సప్తవింశతిరోగాణామేతేషాం సాధ్యాసాధ్యత్వం (౧౨) · Śloka ౧౨
|
ఽత్ర వర్జయేత్||32||
వినా కఫాల్లింగనాశాన్ గంభీరాం హ్Rఅస్వజామపి|
షట్ కాచా నకులాంధశ్చ యాప్యాః, శేషాంస్తు సాధయేత్||33||
ద్వాదశేతి గదా దృష్టౌ నిర్దిష్టాః సప్తవింశతిః|
33 1/2|
ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిర- చితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానే దృష్టిరోగవిజ్ఞానీయో నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12||
View original
|
ऽत्र वर्जयेत्||३२||
विना कफाल्लिङ्गनाशान् गम्भीरां ह्ऱस्वजामपि|
षट् काचा नकुलान्धश्च याप्याः, शेषांस्तु साधयेत्||३३||
द्वादशेति गदा दृष्टोउ निर्दिष्टाः सप्तविंशतिः|
३३ १/२|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने दृष्टिरोगविज्ञानीयो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అత్ర-ఏషు మధ్యే, కఫాద్వినా లింగనాశాన్-వాతపిత్తసంసర్గసన్నిపాతరక్తజౌపసర్గికాన్ షట్, తథా గభీరాం హ్రస్వజామపిదృష్టిమిత్యష్టౌ వర్జయేత్| షట్ కాచాః-వాతపిత్తకఫసంసర్గసన్నిపాతరక్తజాః, నకులాంధశ్చేతి సప్త యాప్యాః| శేషాంశ్చ ద్వాదశ సాధయేత్, తత్ర వాతపిత్తకఫరక్తసంసర్గసన్నిపాతైః పృథక్ తిమిరాణీతి షట్, సప్తమః కఫేన చ లింగనాశః, అష్టమః పిత్తవిదగ్ధా దృష్టిః, నవమో దోషాంధః, దశమ ఉష్ణవిదగ్ధా, ఏకాదశో విదగ్ధామ్లా, ద్వాదశో ధూమరః, ఇతి| ఏవం దృష్టిమండలే రోగాః సప్తవింశతిసంఖ్యాః కథితాః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే దృష్టిరోగ- విజ్ఞానీయో నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 12||