Adhikarana ദൃഷ്ടിരോഗവിജ്ഞാനീയാധ്യായഃ തിമിരരോഗേ പ്രഥമപടലാശ്രിതസ്യ ദോഷസ്യ ലക്ഷണമ് (൨-൧) · Śloka ൧
അഥാതോ ദൃഷ്ടിരോഗവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ|
(ഗദ്യസൂത്രേ|൨|
) സിരാനുസാരിണി മലേ പ്രഥമം പടലം ശ്രിതേ|
അവ്യക്തമീക്ഷതേ രൂപം വ്യക്തമപ്യനിമിത്തതഃ||൧||
View original
अथातो दृष्टिरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
) सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते|
अव्यक्तमीक्षते रूपं व्यक्तमप्यनिमित्ततः||१||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
അസ്മാദനന്തരം ദൃഷ്ടിരോഗവിജ്ഞാനമാഹ| തത്രാപി പൂര്വം തിമിരം ലിലക്ഷയിഷുരാഹ- സ൦-[ മലേ- ] ദോഷേ വാതാദ്യന്യതമേ, സിരാനുസാരിണി തഥാ പ്രഥമം-ബാഹ്യം, പടലം ശ്രിതേ സത്യവ്യക്തം രൂപം പശ്യതി| വ്യക്തമപി കദാചിന്നിമിത്തമന്തരേണ പശ്യതി| ഏഷ തിമിരാഖ്യോ രോഗ ഇതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ|
Adhikarana തിമിരരോഗേ ദ്വിതീയപടലാശ്രിതസ്യ ദോഷസ്യ ലക്ഷണമ് (൨-൫) · Śloka ൫
പ്രാപ്തേ ദ്വിതീയം പടലമഭൂതമപി പശ്യതി|
ഭൂതം തു യത്നാദാസന്നം ദൂരേ സൂക്ഷ്മം ച നേക്ഷതേ||൨||
ദൂരാന്തികസ്ഥം രൂപം ച വിപര്യാസേന മന്യതേ|
ദോഷേ മണ്ഡലസംസ്ഥാനേ മണ്ഡലാനീവ പശ്യതി||൩||
ദ്വിധൈകം ദൃഷ്ടിമധ്യസ്ഥേ ബഹുധാ ബഹുധാസ്ഥിതേ|
ദൃഷ്ടേരഭ്യന്തരഗതേ ഹ്നസ്വവൃദ്ധവിപര്യയമ്||൪||
മാന്തികസ്ഥമധഃസംസ്ഥേ ദൂരഗം നോപരി സ്ഥിതേ|
പാര്ശ്വേ പശ്യേന്നപാര്ശ്വസ്ഥേ തിമിരാഖ്യോऽയമാമയഃ||൫||
View original
प्राप्ते द्वितीयं पटलमभूतमपि पश्यति|
भूतं तु यत्नादासन्नं दूरे सूक्ष्मं च नेक्षते||२||
दूरान्तिकस्थं रूपं च विपर्यासेन मन्यते|
दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति||३||
द्विधैकं दृष्टिमध्यस्थे बहुधा बहुधास्थिते|
दृष्टेरभ्यन्तरगते ह्नस्ववृद्धविपर्ययम्||४||
मान्तिकस्थमधःसंस्थे दूरगं नोपरि स्थिते|
पार्श्वे पश्येन्नपार्श्वस्थे तिमिराख्योऽयमामयः||५||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദ്വിതീയം പടലം പ്രാപ്തേऽഭൂതമപി പശ്യതി, ന കേവലം ഭൂതമ്| ഭൂതം തു യത്നേന പശ്യതി, തച്ചാസന്നമേവ| ദൂരേ ന ച സൂക്ഷ്മം പശ്യതി| ദൂരാന്തികസ്ഥം ച രൂപം വൈപരീത്യേന മന്യതേ,-ദൂരസ്ഥം നികടസ്ഥം, നികടസ്ഥം ദൂരസ്ഥമിത്യര്ഥഃ| ദോഷേ മണ്ഡലസംസ്ഥാനേ ദ്വിതീയപടലാശ്രിതേ ഏവ മണ്ഡലാനീവാലോകതേ| ദൃഷ്ടിമധ്യസ്ഥേ ദോഷ ഏകമേവ വസ്തു ദ്വിപ്രകാരം പശ്യതി| ബഹുധാസ്ഥിതേ ദോഷ ഏകമേവ വസ്തു ബഹുപ്രകാരം പശ്യതി| ദൃഷ്ടേരഭ്യന്തരാശ്രിതേ ദോഷേ ഹ്രസ്വം ച വൃദ്ധം ച തയോര്വിപര്യയഃ| ഹ്രസ്വം ച മഹാന്തം, മഹാന്തം ച ഹ്രസ്വമിതി വൈപരീത്യേന പശ്യതി| അധഃസ്ഥിതേ ദോഷേ സമീപസ്ഥം പദാര്ഥം നേക്ഷതേ| ഉപരിഷ്ടാത്സ്ഥിതേ ദോഷേ ദൂരഗം ന പശ്യതി| പാര്ശ്വസ്ഥേ ദോഷേ പാര്ശ്വേ രൂപം ന പശ്യേത്| അയം സര്വ ഏവ തിമിരസംജ്ഞോ രോഗഃ|
Adhikarana തിമിരരോഗേ തൃതീയാപടലാശ്രിതസ്യ ദോഷസ്യ ലക്ഷണമ് (൬-൭) · Śloka ൭
പ്രാപ്നോതി കാചതാം ദോഷേ തൃതീയപടലാശ്രിതേ|
തേനോര്ധ്വമീക്ഷതേ നാധസ്തനുചൈലാവൃതോപമമ്||൬||
യഥാ വര്ണം ച രജ്യേത ദൃഷ്ടിര്ഹീയേത ച ക്രമാത്|
|൭|
View original
प्राप्नोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते|
तेनोर्ध्वमीक्षते नाधस्तनुचैलावृतोपमम्||६||
यथा वर्णं च रज्येत दृष्टिर्हीयेत च क्रमात्|
|७|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തൃതീയം പടലം സ്ഥിതേ ദോഷേ കാചത്വം പ്രാപ്നോതി| തേന കാചേനോര്ധ്വമീക്ഷതേ ന ത്വധഃ| തച്ച തനുവസ്ത്രച്ഛന്നസദൃശമ്| ദൃഷ്ടിശ്ചാത്ര ദോഷാനുസാരേണ രജ്യതേ| യഥാ വാതേന ശ്യാവേത്യാദി| ക്രമേണ ച ദൃഷ്തിര്ഹീയതേ|
Adhikarana തിമിരരോഗേ ചതുര്ഥപടലാശ്രിതസ്യ ദോഷസ്യ ലക്ഷണമ് (൭-൮) · Śloka ൮
|
തഥാऽപ്യുപേക്ഷമാണസ്യ ചതുര്ഥം പടലം ഗതഃ||൭||
ലിങ്ഗനാശം മലഃ കുര്വന് ഛാദയേദ്ദൃഷ്ടിമണ്ഡലമ്|
|൮|
View original
|
तथाऽप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः||७||
लिङ्गनाशं मलः कुर्वन् छादयेद्दृष्टिमण्डलम्|
|८|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഏവമപ്യുപേക്ഷമാണസ്യാചികിത്സിതസ്യ തൃതീയം പടലം മുക്ത്വാ ചതുര്ഥപടലം ഗതോ മലോ-ദോഷഃ, ലിങ്ഗനാശം-ദൃഷ്ടിനാശം ച, കുര്വന് ദൃഷ്ടിമണ്ഡലം ഛാദയേത്|
Adhikarana ൧വാതജസ്യ തിമിരസ്യ ലക്ഷണമ് ൨വാതജസ്യ കാചസ്യ ലക്ഷണമ് ൩ വാതജസ്യ ലിങ്ഗനാശസ്യ ലക്ഷണമ് (൮-൧൨) · Śloka ൧൨
ഇതി സാമാന്യലക്ഷണമുക്ത്വ വിശേഷമാഹ |
തത്ര വാതേന തിമിരേ വ്യാവിദ്ധമിവ പശ്യതി||൮||
ചലാവിലാരുണാഭാസം പ്രസന്നം ചേക്ഷതേ മുഹുഃ|
ജലാനി കേശാന് മശകാന് രശ്മീംശ്ചോപേക്ഷിതേऽത്ര ച||൯||
കാചീഭൂതേ ദൃഗരുണാ പശ്യത്യാസ്യമനാസികമ്|
ചന്ദ്രദീപാദ്യനേകത്വം വക്രമൃജ്വപി മന്യതേ||൧൦||
വൃദ്ധഃ കാചോ ദൃശം കുര്യാദ്രജോധൂമാവൃതാമിവ|
സ്പഷ്ടാരുണാഭാം വിസ്തീര്ണാം സൂക്ഷ്മാം വാ ഹതദര്ശനാമ്||൧൧||
സ ലിങ്ഗനാശോ|
|൧൨|
View original
इति सामान्यलक्षणमुक्त्व विशेषमाह |
तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धमिव पश्यति||८||
चलाविलारुणाभासं प्रसन्नं चेक्षते मुहुः|
जलानि केशान् मशकान् रश्मींश्चोपेक्षितेऽत्र च||९||
काचीभूते दृगरुणा पश्यत्यास्यमनासिकम्|
चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रमृज्वपि मन्यते||१०||
वृद्धः काचो दृशं कुर्याद्रजोधूमावृतामिव|
स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम्||११||
स लिङ्गनाशो|
|१२|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തത്ര-തിമിരേഷു മധ്യേ, പവനേന തിമിരേ സതി വ്യാവിദ്ധമിവ പശ്യതി| തഥാ ചലം ധൂമാവിലമരുണാഭാസം മുഹുഃ-പുനഃ-പ്രസന്നം ചാലോകതേ-പ്രകൃതിസ്ഥനയനേന പശ്യതി, പവനസ്യ ചലരൂപത്വാത്| തഥാ ജാലാദീനി മുഹുഃ പശ്യതി| ആസ്യം-മുഖം, അനാസികം-നാസികാരഹിതം, പശ്യതി| തഥാ ചന്ദ്രദീപാദീനാമനേകത്വം വക്രമവക്രമിവ ച മന്യതേ| വൃദ്ധഃ കാചോ രജോധൂമാവൃതാമിവ ച ദൃഷ്ടിം കുര്യാത്| തഥാ സ്പഷ്ടാऽരുണാऽऽഭാ യസ്യാസ്താമ്| തഥാ വിസ്തീര്ണാം സൂക്ഷ്മാം വാ| തഥാ ഹതദര്ശനാമ്| സ ഏവംഭൂതോ ലിങ്ഗനാശഃ| ഇതി വാതജാസ്തിമിരകാചലിങ്ഗനാശാ ഉക്താഃ|
Adhikarana ൪ ഗമ്ഭീരായാ ദൃശഃ ലക്ഷണമ് (൧൨) · Śloka ൧൨
അധുനാ വായുസാമാന്യാം ഗമ്ഭീരാം ദൃഷ്ടിം വ്യാചഷ്ടേ വാതേ തു സങ്കോചയതി ദൃക്സിരാഃ|
ദൃഗ്മണ്ഡലം വിശത്യന്തര്ഗമ്ഭീരാ ദൃഗസോഉ സ്മൃതാ||൧൨||
View original
अधुना वायुसामान्यां गम्भीरां दृष्टिं व्याचष्टे वाते तु सङ्कोचयति दृक्सिराः|
दृग्मण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरा दृगसोउ स्मृता||१२||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതേ തു ദൃക്സിരാഃ സങ്കോചയതി സതി ദൃഷ്ടിമണ്ഡലമന്തഃ പ്രവിശതി| സാ ഗമ്ഭീരാ ദൃഷ്ടിഃ സ്മൃതാ| 'മുനിഭിഃ' ഇതി ശേഷഃ|
Adhikarana ൫പിത്തജസ്യ തിമിരസ്യ ലക്ഷണമ് ൬പിത്തജസ്യ കാചസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൩-൧൪) · Śloka ൧൪
പിത്തജേ തിമിരേ വിദ്യുത്ഖദ്യോതദ്യോതദീപിതമ്|
ശിഖിതിത്തിരിപത്രാഭം പ്രായോ നീലം ച പശ്യതി||൧൩||
കാചേ ദൃക് കാചനീലാഭാ താദൃഗേവ ച പശ്യതി|
അര്കേന്ദുപതിവേഷാഗ്നിമരിചീന്ദ്രധനൂംഷി ച||൧൪||
View original
पित्तजे तिमिरे विद्युत्खद्योतद्योतदीपितम्|
शिखितित्तिरिपत्राभं प्रायो नीलं च पश्यति||१३||
काचे दृक् काचनीलाभा तादृगेव च पश्यति|
अर्केन्दुपतिवेषाग्निमरिचीन्द्रधनूंषि च||१४||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്തോദ്ഭവേ തിമിരേ വിദ്യുദാദിദീപിതം തഥാ മയൂരതിത്തിരിപത്രാഭം പ്രായേണ നീലം ച പശ്യതി| കാചേ കാചനീലസദൃശീ ദൃഷ്ടിഃ സ്യാത്| താദൃഗേവ-കാചനീലാഭാസം, പശ്യതി| കാചേ കാചനീല സദൃശീ ദൃഷ്ടിഃ ശ്യാത്| താദൃഗേവ കാചനീലാഭസം പശ്യതി| തഥാऽര്കേന്ദു പരിവേഷാദീന് പശ്യതി|
Adhikarana ൭ പിത്തജസ്യ ലിങ്ഗനാശസ്യ ലക്ഷണമ് ൮ഹ്രസ്വാഖ്യായാ ദൃശഃ ലക്ഷണമ് (൧൫) · Śloka ൧൫
ഭൃങ്ഗനീലാ നിരാലോകാ ദൃക് സ്നിഗ്ധാ ലിങ്ഗനാശതഃ|
ദൃഷ്ടിഃ പിത്തേന ഹ്രസ്വാഖ്യാ സാ ഹൃസ്വ ഹ്രസ്വദര്ശിനീ||൧൫||
View original
भृङ्गनीला निरालोका दृक् स्निग्धा लिङ्गनाशतः|
दृष्टिः पित्तेन ह्रस्वाख्या सा हृस्व ह्रस्वदर्शिनी||१५||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ലിങ്ഗനാശാദ് ദൃഷ്ടിശ്ച ഭ്രമരനീലാ നിരാലോകാ സ്നിഗ്ധാ ച സ്യാത്| പിത്തേന ഹ്രസ്വസംജ്ഞാ ദൃഷ്ടിഃ സ്യാത്| സാ ച ഹ്രസ്വാ-ഹ്രസ്വസംസ്ഥാനാ, തഥാ ഹ്രസ്വദര്ശിനീ-അല്പദര്ശിനീ|
Adhikarana ൯ പിത്തവിദഗ്ധായാഃ ലക്ഷണമ് (൧൬) · Śloka ൧൬
ഭവേത്പിത്തവിദഗ്ധാഖ്യാ പീതാ പീതാഭദര്ശനാ|
|൧൬|
View original
भवेत्पित्तविदग्धाख्या पीता पीताभदर्शना|
|१६|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്തബിദഗ്ധസംജ്ഞാ ദൃഷ്ടിഃ പീതവര്ണാ സ്യാത്| തഥാ പീതാഭം ദര്ശനം യസ്യാഃ സാ പീതാബദര്ശനാ ച|
Adhikarana ൧൦ കഫജസ്യ തിമിരസ്യ ലക്ഷണമ് ൧൧കഫജസ്യ കാചസ്യ ലക്ഷണമ് ൧൨കഫജസ്യ ലിങ്ഗനാശസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൬-൨൦) · Śloka ൨൦
|
കഫേന തിമിരേ പ്രായഃ സ്നിഗ്ധം ശ്വേതം ച പശ്യതി||൧൬||
ശങ്ഖേദുകുന്ദകുസുമൈഃ കുമുദൈരിവ ചാചിതമ്|
കാചേ തു നിഷ്പ്രഭേന്ദ്വര്കപ്രദീപാദ്യൈരിവാചിതമ്||൧൭||
സിതാഭാ സാ ച ദൃഷ്ടിഃ സ്യാല്ലിങ്ഗനാശേ തു ലക്ഷ്യതേ|
മൂര്തഃ കഫോ ദൃഷ്ടിഗതഃ സ്നിഗ്ധോ ദര്ശനനാശനഃ||൧൮||
ബിന്ദുര്ജലസ്യേവ ചലഃ പദ്മിനീപുടസംസ്ഥിതഃ|
ഉഷ്ണേ സങ്കോചമായാതി ഛായായാം പരിസര്പതി||൧൯||
ശങ്ഖകുന്ദേന്ദുകുമുദസ്ഫടികോപമശുക്ലിമാ|
|൨൦|
View original
|
कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतं च पश्यति||१६||
शङ्खेदुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम्|
काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्कप्रदीपाद्यैरिवाचितम्||१७||
सिताभा सा च दृष्टिः स्याल्लिङ्गनाशे तु लक्ष्यते|
मूर्तः कफो दृष्टिगतः स्निग्धो दर्शननाशनः||१८||
बिन्दुर्जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंस्थितः|
उष्णे सङ्कोचमायाति छायायां परिसर्पति||१९||
शङ्खकुन्देन्दुकुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा|
|२०|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഫേന തിമിരേ സതി പ്രായഃ സ്നിഗ്ധം ശുക്ലം ചാലോകതേ| തഥാ ശങ്ഖാദിഭിരിവാചിതം പശ്യതി| കാചേ തു നിഷ്പ്രഭേന്ദ്വര്കാദിഭിരിവാചിതം പശ്യതി| ദൃക് ശുക്ലാഭാ സ്യാത് ലിങ്ഗനാശേ തു ദൃശ്യതേ മൂര്തഃ കഫോ ദൃഷ്ടിഗതഃ സ്നിഗ്ധസ്തഥാ ദൃഷ്ടിവിനാശനശ്ച| ജലസ്യേവ ബിന്ദുശ്ചലഃ പദ്മിനീപുടസംസ്ഥിതഃ| ആതപേ ചാസോഉ ബിന്ദുഃ സങ്കുചതി| ഛായായാം പ്രസരതി| തഥാ ശങ്ഖാദിശുക്ലിമാ സ്യാത്|
Adhikarana ൧൩ രക്തജസ്യ തിമിരസ്യ ലക്ഷണമ് ൧൪ രക്തജസ്യ കാചസ്യ ലക്ഷണമ് ൧൫രക്തജസ്യ ലിങ്ഗനാശസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൦-൨൧) · Śloka ൨൧
|
രക്തേന തിമിരേ രക്തം തമോഭൂതം ച പശ്യതി||൨൦||
കാചേന രക്താ കൃഷ്ണാ വാ ദൃഷ്ടിസ്തദൃക് ച പശ്യതി|
ലിങ്ഗനാശേऽപി താദൃഗ് ദൃങ് നിഷ്പ്രഭാ ഹതദര്ശനാ||൨൧||
View original
|
रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतं च पश्यति||२०||
काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस्तदृक् च पश्यति|
लिङ्गनाशेऽपि तादृग् दृङ् निष्प्रभा हतदर्शना||२१||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രക്തേന തിമിരേ സതി രക്താഭം തഥാ തമ ഇവ ച പശ്യതി| കാചേന രക്താ കൃഷ്ണാ വാ ദൃഷ്ടിഃ സ്യാത്| താദൃഗേവ-രക്ത കൃഷ്ണം വാ, പശ്യതി| ലിങ്ഗനാശേ ച താദൃശ്യേവ-കാചവത്, ദൃഷ്ടിസ്തഥാ നിഷ്പ്രഭാ ഹതദര്ശനാ ച സ്യാത്|
Adhikarana ൧൬ സംസര്ഗജസ്യ തിമിരസ്യ ലക്ഷണമ് ൧൭സംസര്ഗജസ്യ കാചസ്യ ലക്ഷണമ് ൧൮സംസര്ഗജസ്യ ലിങ്ഗനാശസ്യ ലക്ഷണമ് ൧൯സന്നിപാതജസ്യ തിമിരസ്യ ലക്ഷണമ് ൨൦സന്നിപാതജസ്യ കാചസ്യ ലക്ഷണമ് ൨൧സന്നിപാതജസ്യ ലിങ്ഗനാശസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൨-൨൩) · Śloka ൨൩
സംസര്ഗസന്നിപാതേഷു വിദ്യാത്സങ്കീര്ണലക്ഷണാന്|
തിമിരാദീനകസ്മാച്ച തൈഃ സ്യാദ്വ്യക്താകുലേക്ഷണഃ||൨൨||
തിമിരേ, ശേഷയോര്ദൃഷ്ടൌ ചിത്രോ രാഗഃ പ്രജായതേ|
|൨൩|
View original
संसर्गसन्निपातेषु विद्यात्सङ्कीर्णलक्षणान्|
तिमिरादीनकस्माच्च तैः स्याद्व्यक्ताकुलेक्षणः||२२||
तिमिरे, शेषयोर्दृष्टौ चित्रो रागः प्रजायते|
|२३|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സംസര്ഗസന്നിപാതേഷു സങ്കീര്ണലക്ഷണാന്-വ്യാമിശ്രലക്ഷണാന്, തിമിരകാചലിങ്ഗനാശാന് വിദ്യാത്| തഥാऽകസ്മാത്-നിമിത്തമന്തരേണ, തൈഃ-സംസര്ഗസന്നിപാതൈഃ, വ്യക്തം-സ്പഷ്ടം, കദാചിദാകുലമീക്ഷണംദര്ശനം, യസ്യ സ ഏവംഭൂതോ നരസ്തിമിരേ സ്യാത്| ശേഷയോഃ-കാചലിങ്ഗനാശയോഃ ദൃഷ്ടൌ ചിത്രോ രാഗഃ സ്യാത്|
Adhikarana ൨൨ നകുലാന്ധസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൩-൨൪) · Śloka ൨൪
|
ദ്യോത്യതേ നകുലസ്യേവ യസ്യ ദൃങ് നിചിതാ മലൈഃ||൨൩||
നകുലാന്ധഃ സ തത്രാഹ്നി ചിത്രം പശ്യതി നോ നിശി|
|൨൪|
View original
|
द्योत्यते नकुलस्येव यस्य दृङ् निचिता मलैः||२३||
नकुलान्धः स तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि|
|२४|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യസ്യാതുരസ്യ നകുലസ്യേവ ദൃഷ്ടിര്ദോഷൈര്നിചിതാ ദ്യോത്യതേ-ദേദീപ്യതേ, സ നകുലാന്ധഃ| തത്ര-നകുലാന്ധേ, ദിവാ ചിത്രം പശ്യതി, ന തു നിശി-രജാന്യാമ്|
Adhikarana ൨൩ ദോഷാന്ധസ്യ അത്ര ദിവാദര്ശനേ യുക്തിഃ (൨൪-൨൬) · Śloka ൨൬
|
അര്കേऽസ്തമസ്തകന്യസ്തഗഭസ്തൌ സ്തമ്ഭമാഗതാഃ||൨൪||
സ്ഥഗയന്തി ദൃശം ദോഷാ ദോഷാന്ധഃ സ ഗദോऽപരഃ|
ദിവാകരകരസ്പൃഷ്ടാ ഭ്രഷ്ടാ ദൃഷ്ടിപഥാന്മലാഃ||൨൫||
വിലീനലീനാ യച്ഛന്തി വ്യക്തമത്രാഹ്നി ദര്ശനമ്|
|൨൬|
View original
|
अर्केऽस्तमस्तकन्यस्तगभस्तौ स्तम्भमागताः||२४||
स्थगयन्ति दृशं दोषा दोषान्धः स गदोऽपरः|
दिवाकरकरस्पृष्टा भ्रष्टा दृष्टिपथान्मलाः||२५||
विलीनलीना यच्छन्ति व्यक्तमत्राह्नि दर्शनम्|
|२६|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അര്കേऽസ്തപര്വതസ്യ മസ്തകേ ന്യസ്താ ഗഭസ്തയോ യേന തസ്മിന് സതി സ്തമ്ഭം പ്രാപ്താ ദോഷാ ദൃശം ഛാദയന്തി| സ ഏവംഭൂതോ ദോഷാന്ധോ നാമ രോഗഃ| ദിവാ കഥം പശ്യതി ? ഇത്യത്ര യുക്തിമാഹ- സം-മലാ അഹ്നി ദിവാകരരശ്മിഭിഃ സ്പൃഷ്ടാസ്തഥാ ദൃഷ്ടിപഥാദ്ഭ്രഷ്ടാ വിലീനാഃ സന്തഃ, അത്ര-രാത്ര്യന്ധേ, സ്പഷ്ടം ദര്ശനം ദദതി| ദിവാകരകരസ്പൃഷ്ടാ ഇതി ഹേതൌ പ്രഥമാ|
Adhikarana ൨൪ ഉഷ്ണവിദഗ്ധായാഃ ലക്ഷണമ് (൨൬-൨൮) · Śloka ൨൮
|
ഉഷ്ണതപ്തസ്യ സഹസാ ശീതവാരിനിമജ്ജനാത്||൨൬||
ത്രിദോഷരക്തസംപൃക്തോ യാത്യൂഷ്മോര്ധ്വം തതോऽക്ഷിണി|
ദാഹോഷേ മലിനം ശുക്ലമഹന്യാവിലദര്ശനമ്||൨൭||
രാത്രാവാന്ധ്യം ച ജായേത വിദഗ്ധോഷ്ണേന സാ സ്മൃതാ|
|൨൮|
View original
|
उष्णतप्तस्य सहसा शीतवारिनिमज्जनात्||२६||
त्रिदोषरक्तसंपृक्तो यात्यूष्मोर्ध्वं ततोऽक्षिणि|
दाहोषे मलिनं शुक्लमहन्याविलदर्शनम्||२७||
रात्रावान्ध्यं च जायेत विदग्धोष्णेन सा स्मृता|
|२८|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഉഷ്ണേന തപ്തസ്യ സഹസാ-ഝടിത്യേവ, ശിശിരജലനിമജ്ജനാത് ത്രിദോഷരക്തസംപൃക്ത ഊഷ്മോര്ധ്വമക്ഷ്ണി യാതി| തതഃ-ഊഷ്മണ ഊര്ധ്വഗമനാത്, അക്ഷ്ണി ദാഹോഷേ ഭവതഃ| ശുക്ലഭാഗശ്ച മലിനോ ഭവതി| അഹനി-ദിനേ, ആവിലം ദര്ശനം ജായതേ, രാത്രൌ ചാന്ധ്യമ്| സാ ദൃഷ്ടിരുഷ്ണവിദഗ്ധാഖ്യാ|
Adhikarana ൨൫ അമ്ലവിദഗ്ധായാഃ ലക്ഷണമ് (൨൮-൨൯) · Śloka ൨൯
|
ഭൃശമമ്ലാശനാദ്ദോഷൈഃ സാസ്രൈര്യാ ദൃഷ്ടിരാചിതാ||൨൮||
സക്ലേദകണ്ഡൂകലുഷാ വിദഗ്ധാऽമ്ലേന സാ സ്മൃതാ|
|൨൯|
View original
|
भृशमम्लाशनाद्दोषैः सास्रैर्या दृष्टिराचिता||२८||
सक्लेदकण्डूकलुषा विदग्धाऽम्लेन सा स्मृता|
|२९|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അത്യന്തമമ്ലാശനാത്-അമ്ലഭക്ഷണാത്, ദോഷൈഃ സരക്തൈര്യാ ദൃഷ്ടിരാചിതാ ക്ലേദകണ്ഡൂകലുഷാന്വിതാ സ്യാത്| സാ വിദഗ്ധാമ്ലേതി ദൃഷ്ടിഃ സ്മൃതാ|
Adhikarana ൨൬ ധൂമരസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൯-൩൦) · Śloka ൩൦
|
ശോകജ്വരശിരോരോഗസന്തപ്തസ്യാനിലാദയഃ||൨൯||
ധൂമാവിലാം ധൂമദൃശം ദൃശം കുര്യുഃ സ ധൂമരഃ|
|൩൦|
View original
|
शोकज्वरशिरोरोगसन्तप्तस्यानिलादयः||२९||
धूमाविलां धूमदृशं दृशं कुर्युः स धूमरः|
|३०|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശോകാദിസന്തപ്തസ്യ നരസ്യ വാതാദയോ ധൂമേനേവാവിലാം ധൂമദര്ശനാം ദൃഷ്ടിം കുര്യുഃ| സ ധൂമരോ നാമ രോഗഃ|
Adhikarana ൨൭ ഔപസര്ഗികലിങ്ഗനാശസ്യ ലക്ഷണമ് (൩൦-൩൨) · Śloka ൩൨
|
സഹസൈവാല്പസത്ത്വസ്യ പശ്യതോ രൂപമദ്ഭുതമ്||൩൦||
ഭാസ്വരം ഭാശ്കരാദിം വാ വാതാദ്യാ നയനാശ്രിതാഃ|
കുര്വന്തി തേജഃ സംശോഷ്യ ദൃഷ്ടിം മുഷിതദര്ശനാമ്||൩൧||
വൈദൂര്യവര്ണാം സ്തിമിതാം പ്രകൃതിസ്ഥാമിവാവ്യഥാമ്|
ഓഉപസര്ഗിക ഇത്യേഷ ലിങ്ഗനാശോ|൩൨|
View original
|
सहसैवाल्पसत्त्वस्य पश्यतो रूपमद्भुतम्||३०||
भास्वरं भाश्करादिं वा वाताद्या नयनाश्रिताः|
कुर्वन्ति तेजः संशोष्य दृष्टिं मुषितदर्शनाम्||३१||
वैदूर्यवर्णां स्तिमितां प्रकृतिस्थामिवाव्यथाम्|
ओउपसर्गिक इत्येष लिङ्गनाशो|३२|
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സഹസൈവ-അതര്കിതസ്യ, പുംസോऽല്പസത്ത്വസ്യ രൂപമദ്ഭുതം പശ്യതോ ഭാസ്വരം ഭാസ്കരപ്രകാരം പശ്യതോ വാ വാതാദയോ ലോചനാശ്രിതാ ദൃഷ്ടിം മുഷിതദര്ശനാം വൈഡൂര്യവര്ണാം സ്തിമിതാം പ്രകൃതിസ്ഥാമിവ പീഡാരഹിതാം കുര്വന്തി| കിം കൃത്വാ ? തേജഃ സംശോഷ്യ| ഇത്യേഷ ഔപസര്ഗികോ ലിങ്ഗനാശഃ|
Adhikarana സപ്തവിംശതിരോഗാണാമേതേഷാം സാധ്യാസാധ്യത്വമ് (൧൨) · Śloka ൧൨
|
ऽത്ര വര്ജയേത്||൩൨||
വിനാ കഫാല്ലിങ്ഗനാശാന് ഗമ്ഭീരാം ഹ്റസ്വജാമപി|
ഷട് കാചാ നകുലാന്ധശ്ച യാപ്യാഃ, ശേഷാംസ്തു സാധയേത്||൩൩||
ദ്വാദശേതി ഗദാ ദൃഷ്ടോഉ നിര്ദിഷ്ടാഃ സപ്തവിംശതിഃ|
൩൩ ൧/൨|
ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിര- ചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തര- സ്ഥാനേ ദൃഷ്ടിരോഗവിജ്ഞാനീയോ നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ||൧൨||
View original
|
ऽत्र वर्जयेत्||३२||
विना कफाल्लिङ्गनाशान् गम्भीरां ह्ऱस्वजामपि|
षट् काचा नकुलान्धश्च याप्याः, शेषांस्तु साधयेत्||३३||
द्वादशेति गदा दृष्टोउ निर्दिष्टाः सप्तविंशतिः|
३३ १/२|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने दृष्टिरोगविज्ञानीयो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
Show commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അത്ര-ഏഷു മധ്യേ, കഫാദ്വിനാ ലിങ്ഗനാശാന്-വാതപിത്തസംസര്ഗസന്നിപാതരക്തജോഉപസര്ഗികാന് ഷട്, തഥാ ഗഭീരാം ഹ്രസ്വജാമപിദൃഷ്ടിമിത്യഷ്ടൌ വര്ജയേത്| ഷട് കാചാഃ-വാതപിത്തകഫസംസര്ഗസന്നിപാതരക്തജാഃ, നകുലാന്ധശ്ചേതി സപ്ത യാപ്യാഃ| ശേഷാംശ്ച ദ്വാദശ സാധയേത്, തത്ര വാതപിത്തകഫരക്തസംസര്ഗസന്നിപാതൈഃ പൃഥക് തിമിരാണീതി ഷട്, സപ്തമഃ കഫേന ച ലിങ്ഗനാശഃ, അഷ്ടമഃ പിത്തവിദഗ്ധാ ദൃഷ്ടിഃ, നവമോ ദോഷാന്ധഃ, ദശമ ഉഷ്ണവിദഗ്ധാ, ഏകാദശോ വിദഗ്ധാമ്ലാ, ദ്വാദശോ ധൂമരഃ, ഇതി| ഏവം ദൃഷ്ടിമണ്ഡലേ രോഗാഃ സപ്തവിംശതിസങ്ഖ്യാഃ കഥിതാഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ ദൃഷ്ടിരോഗ- വിജ്ഞാനീയോ നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൨||