Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
"శుద్ధిభిర్నిర్హ్రియంతే" ఇత్యుక్తం| కాస్తాః శుద్ధయః ? ఇతి శుద్ధ్యర్థం వమనవిరేచనాధికారః - - - -
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౧౮. వమనవిరేచనవిధిరధ్యాయః
Adhikarana వమనవిరేచనవిధిరధ్యాయః (౨) · Śloka ౨
"శుద్ధిభిర్నిర్హ్రియంతే" ఇత్యుక్తం| కాస్తాః శుద్ధయః ? ఇతి శుద్ధ్యర్థం వమనవిరేచనాధికారః - - - - అథాతో వమనవిరేచనవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||
View original
"शुद्धिभिर्निर्ह्रियन्ते" इत्युक्तम्| कास्ताः शुद्धयः ? इति शुद्ध्यर्थं वमनविरेचनाधिकारः - - - - अथातो वमनविरेचनविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథాత ఇత్యాది| వమనం చ విరేచనం చ, తయోర్విధిః| శేషం పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| తత్ర యథోద్దేశతయా నిర్దేశ ఇతి పూర్వం వమనవిధిమాచష్టే| అథవా విరేకాత్పూర్వం వమనస్యోపన్యాసో యుక్తః, హృతకఫస్య హి సమ్యగ్విరేకా భవంతి| తథా చోక్తం (చరకే సి. అ. 1|8) - "విరిచ్యతే మందకఫస్తు సమ్యక్" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్రమప్రాప్తం వమనవిరేచనవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి| వమనవిరేచనయోర్లక్షణముక్తం సంగ్రహే (సూ. అ. 27) -"దోషహరణముర్ధ్వభాగం వమనాఖ్యం, అధోభాగం విరేచనాఖ్యం, ఉభయం వా మలవిరేచనాద్విరేచనమిత్యుచ్యతే| తత్రోష్ణతీక్ష్ణసూక్ష్మవ్యవాయివికాశీన్యౌషధాని స్వవీర్యేణ హృదయముపేత్య సౌక్ష్మ్యావ్ద్యవాయిత్వాచ్చ ధమనీరనుసృత్య స్నేహేన మృదూకృతేఽంతఃశరీరే స్వేదోష్మణాఽఽర్ద్రదారువద్విష్యందితే స్థూలాణుస్రోతోభ్యః సకలమపి దోషసంఘాతమౌష్ణ్యాత్ పునర్విష్యందయంతి| తైక్ష్ణ్యాద్వికాశిత్వాచ్చ విచ్ఛిందయంతి| స విష్యన్నవిచ్ఛిన్నో దోషసంఘాతః పరిప్లవన్ స్నేహాక్తభాజనస్థ ఇవోదకాంజలిరసజ్జన్ననుప్రవణభావాదామాశయమాగమ్యోదానప్రణున్నోఽగ్నివాయ్వాత్మకత్వాదుర్ధ్వభాగప్రభావాచ్చౌషధస్యోర్ధ్వం ప్రవర్తతే| సలిలపృథివ్యాత్మకత్వాదధోభాగప్రభావాచ్చౌషధస్యాధః| ఉభయతశ్చోభయగుణత్వాదుభయభాగప్రభావాచ్చ|" ఇతి|
Adhikarana వమనవిరేచనయోః సామాన్యతో విషయః (౧) · Śloka ౧
అతో వమనవిధిమాహ - - - - కఫే విదధ్యాద్వమనం సంయోగే వా కఫోల్బణే| తద్వద్విరేచనం పిత్తే|1|
View original
अतो वमनविधिमाह - - - - कफे विदध्याद्वमनं संयोगे वा कफोल्बणे| तद्वद्विरेचनं पित्ते|१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్లేష్మణి వమనం కుర్యాత్, సంయోగే చ కఫాధికే| తత్ర చ పిత్తకఫవాన్ వమనం కుర్యాత్| యథా,-కఫే కఫాధికే సంయోగే వమనం కుర్యాత్ తథైవ పిత్తే పిత్తాధికే వా సంయోగే విరేచనం కుర్యాదితి తద్వచ్ఛబ్దస్యార్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వమనవిరేచనయోః సామాన్యతో విషయమాహ కఫే విదధ్యాదితి| తద్వత్-పిత్తోల్బణే వా సంయోగే|
Adhikarana వమనస్య విశేషతో విషయః (౧-౩) · Śloka ౩
| విశేషేణ తు వామయేత్||1|| నవజ్వరాతిసారాధఃపిత్తాసృగ్రాజయక్ష్మిణః| కుష్ఠమేహాపచీగ్రంథిశ్లీపదోన్మాదకాసినః||2|| శ్వాసహృల్లాసవీసర్పస్తన్యదోషోర్ధ్వరోగిణః|3|
View original
| विशेषेण तु वामयेत्||१|| नवज्वरातिसाराधःपित्तासृग्राजयक्ष्मिणः| कुष्ठमेहापचीग्रन्थिश्लीपदोन्मादकासिनः||२|| श्वासहृल्लासवीसर्पस्तन्यदोषोर्ध्वरोगिणः|३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విశేషేణ పునర్నవజ్వరాతిసారాదీన్ ఊర్ధ్వరోగపర్యంతాన్ వామయేత్| [ నవజ్వరాదీనాం యక్ష్మాంతానాం ద్వంద్వ ఇనిః| ఏవం చ కుష్ఠాదీనాం కాసాంతానాం శ్వాసాదీనామూర్ధ్వరోగాంతానాం చ ద్వంద్వే ఇనీ కార్యౌ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వమనస్య విశేషతో విషయమాహ-విశేషేణేతి, నవజ్వరేతి, కుష్ఠమేహేతి, శ్వాసేతి| ఊర్ధ్వరోగాః-జత్రూర్ధ్వరోగాః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) - "విషపీతదష్టదిగ్ధవిద్ధవిరుద్ధాజీర్ణాన్నవిషూచికాలసకావిపాకారోచకార్బుదమేదోగదాపస్మారపాండురోగా దోషభేదీయోక్తాశ్చ శ్లేష్మవ్యాధయః|" ఇత్యధికాః| యుక్తిశ్చ, (సం. సూ. అ. 27) -"ఏతే హి పరం వమనేన నాశముపయాంతి, సలిలాపగమాదనిష్పన్నశాల్యాదివత్|" ఇతి|
Adhikarana అవామ్యాః విశేషతో విషయః విషద్యాభ్యవహారే తు వమనం (౩-౬) · Śloka ౬
| అవామ్యా గర్భిణీ రూక్షః క్షుధితో నిత్యదుఃఖితః||3|| బాలవృద్ధకృశస్థూలహృద్రోగిక్షతదుర్బలాః| ప్రసక్తవమథుప్లీహతిమిరక్రిమికోష్ఠినః||4|| ఊర్ధ్వప్రవృత్తవాయ్వస్రదత్తబస్తిహతస్వరాః| మూత్రాఘాత్యుదరీ గుల్మీ దుర్వమోఽత్యగ్నిరర్శసః||5|| ఉదావర్తభ్రమాష్ఠీలాపార్శ్వరుగ్వాతరోగిణః| ఋతే విషగరాజీర్ణవిరుద్ధాభ్యవహారతః||6||
View original
| अवाम्या गर्भिणी रूक्षः क्षुधितो नित्यदुःखितः||३|| बालवृद्धकृशस्थूलहृद्रोगिक्षतदुर्बलाः| प्रसक्तवमथुप्लीहतिमिरक्रिमिकोष्ठिनः||४|| ऊर्ध्वप्रवृत्तवाय्वस्रदत्तबस्तिहतस्वराः| मूत्राघात्युदरी गुल्मी दुर्वमोऽत्यग्निरर्शसः||५|| उदावर्तभ्रमाष्ठीलापार्श्वरुग्वातरोगिणः| ऋते विषगराजीर्णविरुद्धाभ्यवहारतः||६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గర్భిణ్యాదయో వాతరోగాంతా అవామ్యాః| అర్శాంసి విద్యంతే యస్య సోఽర్శసః| "అర్శఆదిభ్యశ్చ" ఇత్యచ్| తత్ర గర్భిణ్యా వమనాద్గర్భవ్యాపద్గర్భభ్రంశశ్చ (శాచ్చ) దారుణరోగస్య రక్తపిత్తాదేరిద్భూతిః| రూక్షస్య వాయుః వాగ్ఘనుహస్తాదీనాం వ్యాపారాయతీర్హత్వా హన్వాదీనాం గ్రహం కుర్యాత్| క్షుధితస్య నిత్యదుఃఖితస్య చ వాయునా క్షపితశరీరత్వాద్బలక్షయః స్యాత్| బాలాదీనామౌషధబలాక్షమత్వాత్ బలోపరోధః స్యాత్| హృద్రోగాదీనాం హృదయోపరోధః| ప్రసక్తచ్ఛర్దీనాముదానో వాయురుత్క్షిప్య ప్రాణానపి హింస్యాత్| ఏవమన్యత్రాపి రోగోద్గమశ్చింత్యః| [ కిం సర్వదైవ గర్భిణ్యాదయోఽవామ్యాః ? ఉత కస్యాంచిదవస్థాయాం వామ్యాః, ఇత్యాహ- ] ఋత ఇత్యాది| విషాద్యభ్యవహారమంతరేణ| విషాద్యభ్యవహారే తు వామ్యా ఏవైతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అవామ్యానాహ-అవామ్యా ఇతి, బాలేతి, ప్రసక్తేతి, ఊర్ధ్వేతి, మూత్రాఘాతీతి, ఉదావర్తేతి, ఋత ఇతి| ప్రసక్తవమథుః-ఛర్ద్యనురోధనాత్| కృమికోష్ఠీ_కృమిబహులకోష్ఠః| ఊర్ధ్వం ప్రవృత్తో వాయురస్రం చ యస్య| హతస్వరాదయః ఉదావర్తాదయశ్చ| విషాదిభ్య ఋతే| విషపానాదౌ తు గర్భిణ్యాదయోఽపి వామ్యాః| విరుద్ధాభ్యవహారః-"ఆనూపమామిషం మాష" (హృ. సూ. అ. 7|30) ఇత్యాద్యుక్తః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) - "తత్ర గర్భిణ్యా గర్భవ్యాపదామగర్భభ్రంశాచ్చ దారుణరోగప్రాప్తిః స్యాత్| సుకుమారస్య హృదయవికర్షణాదూర్ధ్వమధో వా రుధిరప్రవృత్తిః| అన్యకార్యవ్యగ్రస్యౌషధం న ప్రవర్తతే, కృచ్ఛ్రేణ వా ప్రవర్తమానమయోగదోషాన్ కుర్యాత్| రూక్షస్య వాయురంగగ్రహణం| రూక్షాశనప్రాయస్య వాయునా క్షపితదోషత్వాద్బలక్షయః స్యాత్| తథాఽతిదీప్తాగ్నేరగ్నిబలేన| భారాధ్వకర్మనిత్యయానక్లాంతానాం ప్రయాసేన| క్షతస్య భూయః క్షణనాద్రక్తాతిప్రవృత్తిః| క్షీణాదీనామౌషధబలాక్షమత్వాద్దేహబలోపరోధోఽంతఃక్షతభయం చ| ప్రసక్తచ్ఛర్ద్యూర్ధ్వరక్తపిత్తయోరుదానముత్క్షిప్య ప్రాణాన్ హరేత్, రక్తవాఽతిప్రవర్తయేత్| ఊర్ధ్వవాతాస్థాపితానువాసితానాముర్ధ్వవాతాదిప్రవృత్తిః| సంవృతకోష్ఠస్య దుశ్చ్ఛర్దస్య చాతిమాత్రప్రవాహణాదంతఃకోష్ఠే సముత్క్లిష్టైర్దోషైర్విసర్పస్తంభజాడ్యవైచిత్యాని మరణం వా| హృద్రోగిణో హృదయోపరోధః| ఉదావర్తాదిభిరర్తానామర్దితాదిభిశ్ఛ యథాయథమామయవృద్ధిర్మరణం వా| కృమికోష్ఠస్యాస్థాపనేనాధః పూర్వమనిర్హృతైః కృమిభిరతిబహుత్వాదశేషానిఃసరణేన హృదయమతికర్షద్భిశ్చ్ఛర్దిషోఽతిప్రవృత్తిః స్యాత్|" ఇతి|
Adhikarana కేచిద్ధూమాంతైః కర్మభిర్వర్జ్యాః అజీర్ణినః సర్వైః కర్మభిర్వర్జ్యాః (౭) · Śloka ౭
ప్రసక్తవమథోః పూర్వే ప్రాయేణామజ్వరోఽపి చ| ధూమాంతైః కర్మభిర్వర్జ్యాః, సర్వైరేవ త్వజీర్ణినః||7||
View original
प्रसक्तवमथोः पूर्वे प्रायेणामज्वरोऽपि च| धूमान्तैः कर्मभिर्वर्ज्याः, सर्वैरेव त्वजीर्णिनः||७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రసక్తవమథోః పూర్వే-పూర్వస్థితా దుర్బలాంతా ఏకాదశాతురాః, తథాఽఽమజ్వరశ్చ| తే సర్వే ధూమాంతైః కర్మభిః ప్రాయేణ వర్జ్యాః, న కేవలం వమనేనైవ| ధూమగ్రహణం గండూషాదికర్మణః పరిహారార్థం| ప్రాయోగ్రహణమష్టమాసాయా గర్భిణ్యా నిరూహా న వర్జ్యా ఇతి సూచనార్థం| తథా, సద్యోభుక్తస్య జ్వరితస్య సతో వమనానుజ్ఞానార్థం| తు-పునః, అజీర్ణినః పురుషాః సర్వైరేవ-వమనాదిభిర్గండూషాదిభిశ్చ వర్జ్యాః| ఆమదోషభయాత్తైర్వమనాదయో న సేవ్యా ఇత్యర్థః| అత్రాపి ప్రాయోగ్రహణమనువర్తతే| సద్యోఽజీర్ణినాం హి వమనమనుజ్ఞాతమేవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ప్రసంగాద్గర్భిణ్యాదిష్వేకాదశసు నవజ్వరే చ విరేచనబస్తినస్యధూమాన్నిషేధతి-ప్రసక్తవమథోరితి| అజీర్ణినాం సర్వాణి కర్మాణి నిషేధతి-సర్వైరేవేతి| సర్వైః-విరేచనాద్యైర్గండూషాంతైశ్చ| వమనం తు విశేషతో విధానాత్ కర్తవ్యం| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) -"అజీర్ణీ తు సర్వైరేవ వమనవర్జ్యైరామదోషభయాత్, నవజ్వరశ్చ దోషస్తంభభయాదితి|" ఇతి|
Adhikarana విరేచనస్య విశేషతో విషయః (౮-౧౦) · Śloka ౧౦
విరేకసాధ్యా గుల్మార్శోవిస్ఫోటవ్యంగకామలాః| జీర్ణజ్వరోదరగరచ్ఛర్దిప్లీహహలీమకాః||8|| విద్రధిస్తిమిరం కాచః స్యందః పక్వాశయవ్యథా| యోనిశుక్రాశ్రయా రోగాః కోష్ఠగాః కృమయో వ్రణాః||9|| వాతాస్రమూర్ధ్వగం రక్తం మూత్రాఘాతః శకృద్గ్రహః| వామ్యాశ్చ కుష్ఠమేహాద్యాః|10|
View original
विरेकसाध्या गुल्मार्शोविस्फोटव्यङ्गकामलाः| जीर्णज्वरोदरगरच्छर्दिप्लीहहलीमकाः||८|| विद्रधिस्तिमिरं काचः स्यन्दः पक्वाशयव्यथा| योनिशुक्राश्रया रोगाः कोष्ठगाः कृमयो व्रणाः||९|| वातास्रमूर्ध्वगं रक्तं मूत्राघातः शकृद्ग्रहः| वाम्याश्च कुष्ठमेहाद्याः|१०|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విరేకేణ సాధ్యాః-ఉపక్రమ్యాః, గుల్మాదయః శకృద్గ్రహపర్యంతాః| పక్వాశయే వ్యథా పక్వాశయవ్యథా| వామ్యాశ్చేతి చః సముచ్చయే| యే చ కుష్ఠాద్యా ఊర్ధ్వరోగపర్యంతా వమనార్హా ఉక్తాస్తే చ విరేచ్యాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విరేచనస్య విశేషతో విషయమాహ-విరేకసాధ్యా ఇతి, జీర్ణజ్వరేతి, విద్రధిరితి, యోనీతి, వాతాస్రమితి, వామ్యాశ్చేతి| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) -"భగందరాక్షిపాకక్షారాగ్నిదగ్ధశిరఃశూలోదావర్తా దోషభేదీయోక్తాశ్చ పిత్తవ్యాధయః|" ఇత్యధికం| యుక్తిశ్చ, (సం. సూ. అ. 27) -"ఏతే హి పరం విరేచనేన నాశముపయాంత్యగ్న్యపనయనేనాగ్నిగృహతాపవత్|" ఇతి|
Adhikarana అవిరేచ్యాః విశేషతో విషయః (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
| న తు రేచ్యా నవజ్వరీ||10|| అల్పాగ్ర్యధోగపిత్తాస్రక్షతపాయ్వతిసారిణః| సశల్యాస్థాపితక్రూరకోష్ఠాతిస్నిగ్ధశోషిణః||11||
View original
| न तु रेच्या नवज्वरी||१०|| अल्पाग्र्यधोगपित्तास्रक्षतपाय्वतिसारिणः| सशल्यास्थापितक्रूरकोष्ठातिस्निग्धशोषिणः||११||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తురవధారణే| నవజ్వరో నైవ రేచ్యః| తస్య హి విరేచనమపక్వాన్ దోషాననిర్హరన్ వాతకోపాయైవ స్యాత్| యక్ష్మాదీనాం త్వవస్థావశాన్మృదువిరేచ్యత్వమనుజ్ఞాతమేవ| యథా చ పఠిష్యతి (హృ. చి. అ. 5|1)- "బలినో బహుదోషస్య స్నిగ్ధస్విన్నస్య శోధనం| ఊర్ధ్వాధో యక్ష్మిణః కుర్యాత్సస్నేహం యన్న కర్శనం||" ఇతి [ యక్ష్మణః ]| తథా (హృ. చి. అ. 9|4) - "అపి చాధ్మానగురుతాశూలస్తైమిత్యకారిణి| ప్రాణదా ప్రాణదా దోషే విబద్ధే సంప్రవర్తినీ||" ఇత్యాదినాఽతీసారస్యాపి మృదువిరేచనమనుజ్ఞాతం| నైవం నవజ్వరస్య స్వల్పవిరేచ్యత్వం కదాఽపి| అల్పాగ్న్యాదయః శోష్యంతా న విరేచ్యాః| తత్రాల్పాగ్నిరబలత్వాద్భేషజవేగం న సహతే| అధోగరక్తపిత్తాతిసారిణోరతిప్రవృత్త్యా హన్యాత్| క్షతపాయోః ప్రాణోపరోధకరీం రుజాం జనయేత్| సశల్యస్య క్షతే వాయురాశ్రితో జీవితం హింస్యాత్| ఆస్థాపితస్య భేషజవేగాసహనాద్బలోపరోధః స్యాత్| క్రూరకోష్ఠస్యౌషధోద్ధతా దోషా హ్యప్రవర్తమానా హృదయశూలపర్వభేదానాహచ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాక్లమాన్ జనయిత్వా ప్రాణాన్ హన్యుః| అతిస్నిగ్ధస్యాతియోగాయ స్యాత్| శోషిణః క్షీణధాతుతయా మలబలత్వం, తదభావాద్దేహవినాశః స్యాదితి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అవిరేచ్యానాహ-న తు రేచ్యా ఇతి| క్షతపాయుః-క్షతగుదః| సశల్యః-అనుద్దృతశల్యః| ఆస్థాపితః-కృతనిరూహః| శోషీ-రాజయక్ష్మీ| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) -"తత్ర నవజ్వరస్యావిపక్వాన్ దోషాన్ న నిర్హరేత్, వాతమేవ చ కోపయేత్| అతిసార్యధోగరక్తపిత్తయోరతిప్రవృత్త్యా హన్యాత్| క్షతగుదస్య గుదే ప్రాణోపరోధకరీం రుజాం జనయేత్| లంఘితాదయో భేషజవేగం న సహేరన్| రాజయక్ష్మార్తస్య క్షీణధాతుతయా మలబలత్వం, తదభావాద్దేహనాశః స్యాత్| మదాత్యయార్తస్య మద్యక్షీణే దేహే వాయుః ప్రాణోపరోధాయ| ఆధ్మాతస్య పురీషాశయే నిచితో వాయుర్విసర్పన్ సహసా తీవ్రతరమాధ్మానం మరణం వా జనయేత్| సశల్యాభిహతయోః క్షతే వాయురాశ్రితో జీవితం హింస్యాత్| అతిస్నిగ్ధస్యాతియోగో భవేత్| క్రూరకోష్ఠస్యౌషధోద్ధతా దోషా హ్యప్రవర్తమానా హృదయశూలపర్వభేదానాహచ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాక్లమాన్ జనయిత్వా ప్రాణాన్ హన్యుః| గర్భిణ్యాదీనాం పూర్వోక్తో దోషః స్యాత్|" ఇతి| పూర్వోక్తో-వమనోక్తః|
Adhikarana వమనవిధిః (౧౨-౧౮) · Śloka ౧౮
అథ సాధారణే కాలే స్నిగ్ధస్విన్నం యథావిధి| శ్వోవమ్యముత్క్లిష్టకఫం మత్స్యమాషతిలాదిభిః||12|| నిశాం సుప్తం సుజీర్ణాన్నం పూర్వాహ్ణే కృతమంగలం| నిరన్నమీషత్స్నిగ్ధం వా పేయయా పీతసర్పిషం||13|| వృద్ధబాలాబలక్లీబభీరూన్ రోగానురోధతః| ఆకంఠం పాయితాన్మద్యం క్షీరమిక్షురసం రసం||14|| యథావికారవిహితాం మధుసైంధవసంయుతాం| కోష్ఠం విభజ్య భైషజ్యమాత్రాం మంత్రాభిమంత్రితాం||15|| "బ్రహ్మదక్షాశ్విరుద్రేంద్రభూచంద్రార్కానిలానలాః| ఋషయః సౌషధిగ్రామా భూతసంఘాశ్చ పాంతు వః||16|| రసాయనమివర్షీణామమరాణామివామృతం| సుధేవోత్తమనాగానాం భైషజ్యమిదమస్తు తే||17|| ఔం నమో భగవతే భైషజ్యగురవే వైడూర్యప్రభరాజాయ| తథాగతాయార్హతే సమ్యక్సంబుద్ధాయ| తద్యథా| ఔం భైషజ్యే భైషజ్యే మహాభైషజ్యే సముద్రతే స్వాహా| " ప్రాఙ్ముఖం పాయయేత్| |18|
View original
अथ साधारणे काले स्निग्धस्विन्नं यथाविधि| श्वोवम्यमुत्क्लिष्टकफं मत्स्यमाषतिलादिभिः||१२|| निशां सुप्तं सुजीर्णान्नं पूर्वाह्णे कृतमङ्गलम्| निरन्नमीषत्स्निग्धं वा पेयया पीतसर्पिषम्||१३|| वृद्धबालाबलक्लीबभीरून् रोगानुरोधतः| आकण्ठं पायितान्मद्यं क्षीरमिक्षुरसं रसम्||१४|| यथाविकारविहितां मधुसैन्धवसंयुताम्| कोष्ठं विभज्य भैषज्यमात्रां मन्त्राभिमन्त्रिताम्||१५|| "ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः| ऋषयः सौषधिग्रामा भूतसङ्घाश्च पान्तु वः||१६|| रसायनमिवर्षीणाममराणामिवामृतम्| सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते||१७|| औम् नमो भगवते भैषज्यगुरवे वैडूर्यप्रभराजाय| तथागतायार्हते सम्यक्सम्बुद्धाय| तद्यथा| औम् भैषज्ये भैषज्ये महाभैषज्ये समुद्रते स्वाहा| " प्राङ्मुखं पाययेत्| |१८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏతత్ పూర్వోక్తం రేచ్యారేచ్యత్వమవగమ్యానంతరం సాధారణే-శ్రావణాదౌ కాలే, యథావిధి-స్నేహస్వేదాధ్యాయోదితేన క్రమేణ, స్నిగ్ధస్విన్నం పురుషం భైషజ్యమాత్రాం ప్రాఙ్ముఖం పాయయేదితి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| కీదృశం ? శ్వోవమ్యం-ప్రాతర్వమనార్హం| వమ్యమితి "అర్హేకృత్యతృచశ్చ" ఇత్యర్హార్థే పోరదుపధాదితి యత్| ఉత్క్లిష్టః-స్థానాచ్చలితః, కఫో యస్య తముత్క్లిష్టకఫం| కైః? మత్స్యాదిభిః| అంతర్భావితణ్యర్థోఽత్ర| ఉత్క్లేశితకఫమిత్యర్థః| తథా, నిశాం సుప్తం| "కాలాధ్వనోః" ఇతి ద్వితీయా| అత ఏవ యథోచితః సకలనిశాస్వాపోఽత్రోపలక్ష్యతే| తథా, సుష్ఠు జీర్ణమన్నం-ఆహారో యస్య తం| కదా పాయయేత్ ? పూర్వాహ్ణే-ప్రాతఃకాలే| కింభూతం ? కృతం మంగలం-స్వస్త్యయనాది, యస్య తం| మంగలమిత్యుపలక్షణార్థం,- కృతదేవద్విజాగ్నిగురువృద్ధార్చనమపీతి ద్రష్టవ్యం| తథా, నిరన్నం-అకృతాహారం| ఆతురవశాద్వా కించిత్స్నిగ్ధం| కథం ? ఇత్యాహ-పేయయా పీతసర్పిషం| వృద్ధేత్యాది| తథా, అసౌ వామ్యో వృద్ధో వా బాలో వా దుర్బలో వా క్లీబః-ఖేదాసహిష్ణుర్వా భవతి, భీరుర్వా-కాతరో భవతి| తదా రోగానురోధాదాకంఠం-అతిమాత్రం మద్యక్షీరాదికం పాయయేత్| తదనంతరం భైషజ్యమాత్రాం పాయయేత్| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (సూ. అ. 27) - "భీరుకృశబాలవృద్ధసుకుమారాన్వా దోషానురోధేనాకంఠం పీతయూషేక్షురసక్షీరతక్రమాంసరసమద్యతుషోదకయవాగూమండాన్యతమం" ఇతి| కింభూతాం మాత్రాం ? యథావికారవిహితాం,- రోగానుసారేణ సాధితాం| తథా, మధుసైంధవాభ్యాం యుతాం| కిం కృత్వా ? కోష్ఠం-మృదుమధ్యక్రూరలక్షణం, విభజ్య-విచార్య| శ్లేష్మాధిక్యేన మృదుత్వం, శ్లేష్మమధ్యత్వేన మధ్యత్వం, శ్లేష్మహీనత్వేన క్రూరత్వం వమనే కోష్ఠస్య బోధ్యం| తథా చోక్తం చరకే (సి. అ. 1|8) - "శ్లేష్మోత్తరశ్చ్ఛర్దయతే హ్యదుఃఖం" ఇతి| కింభూతాం భైషజ్యమాత్రాం ? మంత్రాభిమంత్రితాం| తానేవ మంత్రానాహ-బ్రహ్మేత్యాదిగ్రంథేన|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వమనవిధిమాహ-అథేతి| కృతస్నేహనాదికమాతురం ప్రాఙ్ముఖం భైషజ్యమాత్రాం పాయయేదిత్యన్వయః| శ్వోవమ్యమితి వమనదినాత్పూర్వదినే, ఉత్క్లిష్టకఫం| సమ్యక్స్నిగ్ధం చేన్నిరన్నం| ఈషత్స్నిగ్ధం చేత్ పేయయా పీతసర్పిషం| వృద్ధాదిష్వన్యతమశ్చే(మం చే) ద్రోగానుసారేణ మద్యాదిష్వన్యతమమాకంఠం పాయితం| బ్రహ్మేత్యాదిస్వాహాంతేన మంత్రేణాభిమింత్రితాం| అయం చౌషధపానవిధిర్విశేషపరిహారేణ సర్వేష్వౌషధేశు జ్ఞేయః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) -"స్నాతానులిప్తం స్రగ్విణమహతవాససం దేవతాగ్నిద్విజగురువృద్ధవైద్యానర్చితవంతం కృతహోమబలిమంగలప్రాయశ్చిత్తస్వస్తివాచనం జానుసమసంస్తృతసోపధానోపాశ్రయాసనోపవిష్టం పీతతక్రయూషతుషోదకయవాగూమండాన్యతమం నక్షత్రతిథికరణముహూర్త్తోదయే ప్రశస్తే|" ఇతి (ఇత్యధికం)|
Adhikarana పానానంతరం విధిః (౧౮) · Śloka ౧౮
పీతో ముహూర్తమనుపాలయేత్| తన్మనాః|18|
View original
पीतो मुहूर्तमनुपालयेत्| तन्मनाः|१८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-భైషజ్యమాత్రాం పీతః సన్నాతురః ముహూర్తం తన్మనాః-వమిగతచిత్తః, అనుపాలయేత్-ప్రతీక్షేత|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పానానంతరం విధిమాహ-పీతే ముహూర్తమితి| తన్మనాః-వమనైకచిత్తః|
Adhikarana ప్రవృత్తవమనస్య కృత్యం (౧౮-౨౧) · Śloka ౨౧
| జాతహృల్లాసప్రసేకశ్చ్ఛర్దయేత్తతః||18|| అంగులిభ్యామనాయస్తో నాలేన మృదునాఽథవా| గలతాల్వరుజన్ వేగానప్రవృత్తాన్ ప్రవర్తయన్||19|| ప్రవర్తయన్ ప్రవృత్తాంశ్చ జానుతుల్యాసనే స్థితః| ఉభే పార్శ్వే లలాటం చ వమతశ్చాస్య ధారయేత్||20|| ప్రపీడయేత్తథా నాభిం పృష్ఠం చ ప్రతిలోమతః| |21|
View original
| जातहृल्लासप्रसेकश्च्छर्दयेत्ततः||१८|| अङ्गुलिभ्यामनायस्तो नालेन मृदुनाऽथवा| गलताल्वरुजन् वेगानप्रवृत्तान् प्रवर्तयन्||१९|| प्रवर्तयन् प्रवृत्तांश्च जानुतुल्यासने स्थितः| उभे पार्श्वे ललाटं च वमतश्चास्य धारयेत्||२०|| प्रपीडयेत्तथा नाभिं पृष्ठं च प्रतिलोमतः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తతః-అనంతరం, సంజాతహృల్లాసప్రసేకః సన్ ఛర్దయేత్| హృల్లాసో-హృదుపరోధః| ప్రసేకో-నిష్ఠీవనం| కథం వమేత్ ? అంగులిభ్యాం ద్వాభ్యాం| యద్వా, కోమలేన సువర్చలైరండాదిజేన-నాలేన మృదునా వమేత్| కీదృశః ? అనాయస్తః,- అనాయాసేనేత్యర్థః| అపరం గలతాల్వపీడయన్| తథా, అప్రవృత్తాన్ వేగాన్ ప్రవర్తయన్ ప్రవృత్తాశ్చ ప్రవర్తయన్| జానుప్రమాణే పీఠే స్థితః| చ-అపరం, అస్య-నరస్య, వమనం కుర్వతో ద్వే పార్శ్వే లలాటం చ ధారయేత్| పరిచారక ఇతి శేషః| నాభిం చ పీడయేత్| పృష్ఠం చ ప్రతిలోమతః-అసన్మార్గేణ పీడయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 ప్రవృత్తవమనస్య కృత్యమాహ-జాతహృల్లాసేత్యాది| అంగులీభ్యాం సంహతాభ్యాం, మృదునా నాలేన, ప్రవృత్తాన్ సవిబంధాన్ ప్రవర్తయన్, న త్వప్రవృత్తాన్ ప్రవర్తయన్, ఛర్దయేదిత్యన్వయః| అనాయస్తః-ఆయాసరహితః| పృష్ఠం చ ప్రతిలోమతః-త్రికాదారభ్యోర్ధ్వం ప్రపీడయేత్| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) -"స యదా జానీయాత్ స్వేదప్రాదుర్భావేన దోషం ప్రవిలయమాపద్యమానం, రోమహర్షేణ చ స్థానేభ్యో విచలితం, కుక్ష్యాధ్మానేన చ కుక్షిమనుసృతం, క్రమాత్ హృదయోపమర్దహృల్లాసాస్యసంస్రవణైశ్చోర్ధ్వమభిముఖీభుతం| అథ సముపస్థాపితానేకప్రతిగ్రాహో వివృతోఉష్ఠతాలుకంఠో నాతిమహతా వ్యాయామేన వేగానుదీరయన్ వమేత్| నాత్యున్నతో నాత్యవనతో న పార్శ్వవృత్తో వా| తత్రాత్యున్నతస్య పృష్ఠహృదయపీడా భవతి| అత్యవనతస్య శిరఃకోష్ఠపీడా| పార్శ్వావృత్తస్య పార్శ్వకోష్ఠహృదయోర్ధ్వజత్రుపీడేతి|" ఇతి|
Adhikarana దోషభేదేన వమనద్రవ్యభేదః (౨౧-౨౨) · Śloka ౨౨
| కఫే తీక్ష్ణోష్ణకటుకైః పిత్తే స్వాదుహిమైరితి||21|| వమేత్ స్నిగ్ధామ్లలవణైః సంసృష్టే మరుతా కఫే| |22|
View original
| कफे तीक्ष्णोष्णकटुकैः पित्ते स्वादुहिमैरिति||२१|| वमेत् स्निग्धाम्ललवणैः संसृष्टे मरुता कफे| |२२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫే తీక్ష్ణోష్ణకటుకైర్ద్రవ్యైర్వమేత్| పిత్తే స్వాదుశీతైర్ద్రవ్యైర్వమేత్| స్నిగ్ధామ్లలవణైర్వాయునా యుక్తే కఫే వమేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దోషభేదేన వమనద్రవ్యభేదమాహ-కఫ ఇత్యాది| ఇతి-ఉక్తేన ప్రకారేణ|
Adhikarana వమనావధిః (౨౨) · Śloka ౨౨
కియంతం కాలం వమేత్ ? ఇత్యాహ - - - - | పిత్తస్య దర్శనం యావచ్ఛేదో వా శ్లేష్మణో భవేత్||22||
View original
कियन्तं कालं वमेत् ? इत्याह - - - - | पित्तस्य दर्शनं यावच्छेदो वा श्लेष्मणो भवेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యావత్ పిత్తస్య దర్శనం స్యాత్, కఫస్య వా ఛేదః-అంతః స్యాత్, తావద్వమేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వమనావధిమాహ-పిత్తస్య దర్శనమితి|
Adhikarana హీనవేగస్యౌషధం (౨౩) · Śloka ౨౩
హీనవేగః కణాధాత్రీసిద్ధార్థలవణోదకైః| వమేత్పునఃపునః|23|
View original
हीनवेगः कणाधात्रीसिद्धार्थलवणोदकैः| वमेत्पुनःपुनः|२३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హీనవేగో నరః కణాధాత్రీసిద్ధార్థలవణోదకైరసకృద్వమేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-హీనవేగస్యౌషధమాహ-హీనవేగ ఇతి| పిప్పల్యాదిమిశ్రముదకం పునఃపునః పీత్వా వమేత్| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 7) - "ప్రభూతవమనాసహిష్ణుర్వ్ద్యహం త్ర్యహం వా విశ్రమ్య, అసాత్మ్యబీభత్సదుర్దశదుర్గంధాని వమనాని విదధ్యాత్| విపరీతాని విరేచనాని|" ఇతి|
Adhikarana హీనయోగలక్షణాం హీనయోగజా రోగాః (౨౩-౨౪) · Śloka ౨౪
| తత్ర వేగానామప్రవర్తనం||23|| ప్రవృత్తిః సవిబంధా వా కేవలస్యౌషధస్య వా| అయోగస్తేన నిష్ఠీవకండూకోఠజ్వరాదయః||24||
View original
| तत्र वेगानामप्रवर्तनम्||२३|| प्रवृत्तिः सविबन्धा वा केवलस्यौषधस्य वा| अयोगस्तेन निष्ठीवकण्डूकोठज्वरादयः||२४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తేషు సమ్యగ్యోగాతియోగాయోగేషు మధ్యాత్, వేగానామప్రవర్తనమసావయోగః| సవిబంధా చ యా ప్రవృత్తిః సోఽప్యయోగః| కేవలస్య-దోషాదిరహితస్యౌషధస్య యా ప్రవృత్తిః సోఽప్యయోగః| తేన-అయోగేన, నిష్ఠీవాదయః స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-హీనయోగలక్షణమాహ-తత్రేతి| హీనయోగజాన్ రోగానాహ - తేనేతి| ఆదిశబ్దాదరోచకగౌరవాధ్మానస్ఫోటాలస్య-శూలప్రతిశ్యాయరోమహర్షశోఫాదయః|
Adhikarana సమ్యగ్యోగలక్షణం (౧-౨౫) · Śloka ౨౫
నిర్విబంధం ప్రవర్తంతే కఫపిత్తానిలాః క్రమాత్| (మనఃప్రసాదః స్వాస్థ్యం చావస్థానం చ స్వయం భవేత్| వైపరీత్యమయోగానాం న చాతిమహతి వ్యథా||1|| ) సమ్యగ్యోగే|25|
View original
निर्विबन्धं प्रवर्तन्ते कफपित्तानिलाः क्रमात्| (मनःप्रसादः स्वास्थ्यं चावस्थानं च स्वयं भवेत्| वैपरीत्यमयोगानां न चातिमहति व्यथा||१|| ) सम्यग्योगे|२५|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సమ్యగ్యోగే కఫపిత్తానిలాః క్రమేణ నిర్విబంధం-నిఃసంగం ప్రవర్తంతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సమ్యగ్యోగలక్షణమాహ-నిర్విబంధమితి| స ంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) -"నాతిమహతీ వ్యథా స్వయం చావస్థానం| తతశ్చ స్వస్థతా మనఃప్రసాదః స్వరవిశుద్ధిరరోచకాదివైపరీత్యం చ|" ఇతి|
Adhikarana అతియోగలక్షణం (౨౫-౨౬) · Śloka ౨౬
| అతియోగే తు ఫేనచంద్రకరక్తవత్||25|| వమితం క్షామతా దాహః కంఠశోషస్తమో భ్రమః| ఘోరా వాయ్వామయా మృత్యుర్జీవశోణితనిర్గమాత్||26||
View original
| अतियोगे तु फेनचन्द्रकरक्तवत्||२५|| वमितं क्षामता दाहः कण्ठशोषस्तमो भ्रमः| घोरा वाय्वामया मृत्युर्जीवशोणितनिर्गमात्||२६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతియోగే పునః ఫేనచంద్రకరక్తవద్వమితం-వమనం భవతి| ఫేనశ్చ చంద్రకశ్చ రక్తం చ, తాని విద్యంతే యస్య వమితస్య తదేవం| తథా, క్షామతాదయో భవంతి| తమః-తిమిరదర్శనం, దారుణాశ్చ వాతరోగాః| తథా మృత్యుర్భవతి, జీవాఖ్యస్య శోణితస్య నిర్గమాత్-నిష్కాసాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అతియోగలక్షణమాహ-అతియోగే త్విత్యాది| ఫేనాదియుక్తం వమితం| చంద్రకాః-మయూరపిచ్ఛేష్వివ| తమః-అజ్ఞానం| భ్రమః-చక్రాధిరూఢస్యేవ| జీవశోణితం-ఓజః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) - "స్వరక్షయమోహోన్మాదమూర్చ్ఛాశిరఃశూన్యతాహృదయధూమాయనగాత్రశూలసుప్తితృష్ణోర్ధ్వానిలప్రకోపకర్ణశూలార్దితవాక్సంగహనుసంహననజిహ్వాప్రవేశనిర్గమాక్షివ్యావృత్తివిసంజ్ఞాతా- నిద్రాబలాగ్నిహానయో భవంతి|" ఇతి|
Adhikarana సమ్యగ్వాంతస్యోపచారః (౨౭) · Śloka ౨౭
సమ్యగ్యోగేన వమితం క్షణమాశ్వాస్య పాయయేత్| ధూమత్రయస్యాన్యతమం స్నేహాచారమథాదిశేత్||27||
View original
सम्यग्योगेन वमितं क्षणमाश्वास्य पाययेत्| धूमत्रयस्यान्यतमं स्नेहाचारमथादिशेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సమ్యగ్యోగేన వమితే సతి ముహూర్తమాశ్వాస్య-శీతవాతాదినా, ధూమత్రయస్య-స్నిగ్ధమధ్యతీక్ష్ణాఖ్యస్య, అన్యతమం-ఏకం, పాయయేద్వైద్యః| అథ-అనంతరం, స్నేహాచారం-"ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాత్" ఇత్యాదికం, ఆదిశేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సమ్యగ్వాంతస్యోపచారమాహ-సమ్యగ్యోగేనేతి| ధూమత్రయస్య-స్నిగ్ధమధ్యతీక్ష్ణభేదాత్| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) - "సువిశోధితపాణిపాదముఖం ధూమం పాయయిత్వా పునరుపస్పృష్టోదకం సమ్మానితసురభితాంబూలం నిర్వాతాగారశయ్యాస్థితం|" ఇతి|
Adhikarana సమ్యగ్వాంతస్య పేయాదిక్రమేణ భోజనం (౨౮) · Śloka ౨౮
తతః సాయం ప్రభాతే వా క్షుద్వాన్ స్నాతః సుఖాంబునా| భుంజానో రక్తశాల్యన్నం భజేత్పేయాదికం క్రమం||28||
View original
ततः सायं प्रभाते वा क्षुद्वान् स्नातः सुखाम्बुना| भुञ्जानो रक्तशाल्यन्नं भजेत्पेयादिकं क्रमम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తతః-ఊర్ధ్వం, సాయం-అపరాహ్ణే, ప్రభాతే-పూర్వాహ్ణే వా, బభుక్షిత ఉష్ణోదకేన స్నాతో రక్తశాల్యన్నం భుంజానః పేయాదికం క్రమం భజేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సమ్యగ్వాంతః పేయాదిక్రమేణ భుంజీతేత్యాహ-తతః సాయమితి| దీప్తాగ్నిశ్చేత్సాయం, మందాగ్నిశ్చేత్పరదినే ప్రాతః, పేయాదికం క్రమం భజేత్,- పేయాదిక్రమేణ రక్తశాల్యన్నం భుంజీత|
Adhikarana పేయాదిక్రమః (౨౯) · Śloka ౨౯
తమేవ పేయాదికం క్రమమాహ - - - - పేయాం విలేపీమకృతం కృతం చ యూషం రసం త్రీనుభయం తథైకం| క్రమేణ సేవేత నరోఽన్నకాలాన్ ప్రధానమధ్యావరశుద్ధిశుద్ధః||29||
View original
तमेव पेयादिकं क्रममाह - - - - पेयां विलेपीमकृतं कृतं च यूषं रसं त्रीनुभयं तथैकम्| क्रमेण सेवेत नरोऽन्नकालान् प्रधानमध्यावरशुद्धिशुद्धः||२९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రధానా చ మధ్యా చావరా చ ప్రధానమధ్యావరాః| ప్రధానమధ్యావరాశ్చ తాః శుద్ధయశ్చ, తాభిః శుద్ధో నరః క్రమేణ-యథాసంఖ్యం, పేయాం త్రీనన్నకాలాన్ ద్వావన్నకాలావేకన్నకాలం భజేదితి| విలేప్యాదిష్వప్యేవం యోజ్యం| ఏతదేవ స్పష్టీకృత్యోచ్యతే| యథా,-ప్రధానశుద్ధ్యా శుద్ధో నరో ద్వావన్నకాలావేకస్మిన్ దినే పేయాం భజేత్| ద్వితీయేఽహన్యేకమన్నకాలం పేయాం ద్వితీయమన్నకాలం విలేపీం| తృతీయే వాసరే ద్వావన్నకాలౌ విలేపీమేవ| చతుర్థే దివసే అకృతం-శుంఠీలవణాద్యసంస్కృతం యూషం, కృతం-శుంఠీలవణాదిసంస్కృతం యూషం చ ద్వావన్నకాలౌ భజేత్, పంచమేఽహ్ని ప్రథమేఽన్నకాలే చ| చః సముచ్చయే| త్రిష్వపి కాలేష్వకృతం కృతం చ యూషం భజేత్, విభజ్య తావద్గమ్యతే| ఏవం కాలత్రయం కృతాకృతం రసం విభజ్య భోజయేత్| సప్తరాత్రేణ (సప్తాహాత్) ప్రకృతిభోజనం క్రమేణ సేవేత| ఏవం యథాస్వం మధ్యశుద్ధిశుద్ధస్యావరశుద్ధిశుద్ధస్య చ యోజనా కార్యా| మునిస్త్వాహ (చ. సూ. అ. 15|17) - "అథైనం సాయాహ్నే పరే వాఽహ్ని సుఖోదకపరిషిక్తం పురాణానాం లోహితశాలితండులానాం స్వవక్లిన్నాం మండపూర్వాం సుఖోష్ణాం యవాగూం పాయయేదగ్నిబలమభిసమీక్ష్య| ఏవం ద్వితీయే తృతీయే చాన్నకాలే| చతుర్థే త్వన్నకాలే తథావిధానామేవ శాలీనాం సుస్విన్నాం విలేపీముష్ణోదకద్వితీయామస్నేహలవణామల్పస్నేహలవణాం వా భోజయేత్| ఏవం పంచమే షష్ఠే చాన్నకాలే| సప్తమే త్వన్నకాలే తథావిధానామేవ శాలీనాం ద్విప్రసృతం సుస్విన్నమోదనముష్ణోదకానుపానం తనునా తనుస్నేహలవణోపపన్నేన మృద్గయూషేణ భోజయేత్| ఏవమష్టమే నవమే చాన్నకాలే| దశమే త్వన్నకాలే లావకపింజలాదీనామన్యతమస్య మాంసస్య రసేనౌదకలావణికేన నాతిసారవతా భోజయేదుష్ణోదకానుపానం| ఏవమేకాదశే ద్వాదశే చాన్నకాలే| అత ఊర్ధ్వమన్నగుణాన్ క్రమేణోపయుంజానః సప్తాహాత్ ప్రకృతిభోజనమాగచ్ఛేత్|" ఇతి| త్రీనితి "కాలాధ్వనోరత్యంతసంయోగే" ఇతి ద్వితీయా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పేయాదిక్రమమాహ-పేయామితి| ఉత్తమశుద్ధ్యా శుద్ధః పేయాదిక త్రీంస్త్రీన్ అన్నకాలాన్ భుంజీత| మధ్యాశుద్ధ్యా శుద్ధౌ ద్వౌ ద్వౌ| అవరశుద్ధ్యా శుద్ధ ఏకైకం| అకృతః-స్నేహాదిభిరసంస్కృతో, యూషః| కృతః-సంస్కృతః|
Adhikarana పేయాదిక్రమస్య ఫలం (౩౦) · Śloka ౩౦
అధునా పేయాదిక్రమస్య ఫలం వక్తి - - - - యథాఽణురగ్నిస్తృణగోమయాద్యైః సంధుక్ష్యమాణో భవతి క్రమేణ| మహాన్ స్థిరః సర్వపచస్తథైవ శుద్ధస్య పేయాదిభిరంతరాగ్నిః||30||
View original
अधुना पेयादिक्रमस्य फलं वक्ति - - - - यथाऽणुरग्निस्तृणगोमयाद्यैः सन्धुक्ष्यमाणो भवति क्रमेण| महान् स्थिरः सर्वपचस्तथैव शुद्धस्य पेयादिभिरन्तराग्निः||३०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యథా బాహ్యోఽగ్నిరణుః-అత్యల్పః, తృణగోమయకాష్ఠదలాదిభిః సంధుక్ష్యమాణః-ఉద్దీప్యమానో, మహాన్ స్థిరః-చిరకాలస్థాయీ, సర్వపచః-స్థూలసూక్ష్మగురులఘుపాచకః, క్రమేణ భవతి| తథైవ-తేనైవ ప్రకారేణ, శుద్ధస్య నరస్య పేయాదిభిరంతరాగ్నిః-ఔదర్యోఽగ్నిః, మహాన్ స్థిరః సర్వపచశ్చ భవతి| సర్వపచ ఇతి పచేరజంతస్య సర్వశబ్దేన సహ షష్ఠీసమాసః| ఖరనాదేఽప్యుక్తం-"విరేకే వమనే శ్రేష్ఠే పేయాదీనాం క్రియాక్రమః| త్రిశో, ద్విశో మధ్యమే స్యాదేకశస్తు కనీయసి||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పేయాదిక్రమస్య ఫలమాహ-యథాఽణురితి|
Adhikarana త్రివిధస్య వమనస్య వేగమానం, త్రివిధస్య విరేకస్య తులామానం (౩౧) · Śloka ౩౧
జఘన్యమధ్యప్రవరే తు వేగా- శ్చత్వార ఇష్టా వమనే షడష్టౌ| దశైవ తే ద్విత్రిగుణా విరేకే ప్రస్థస్తథా స్యాద్ద్విచతుర్గుణశ్చ||31||
View original
जघन्यमध्यप्रवरे तु वेगा- श्चत्वार इष्टा वमने षडष्टौ| दशैव ते द्वित्रिगुणा विरेके प्रस्थस्तथा स्याद्द्विचतुर्गुणश्च||३१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జఘన్యం చ మధ్యం చ ప్రవరం చ తస్మిన్ వమనే క్రమేణ వేగాశ్చత్వారః షడష్టేష్టాః| తంత్రకృతామితి శేషః| తే వేగా దశైవ ద్విత్రిగుణా జఘన్యమధ్యప్రవరే విరేకే క్రమేణ భవంతి| తథేతి సముచ్చయే| న కేవలం వేగా మానం, ప్రస్థశ్చ ద్విచతుర్గుణో మానం స్యాదితి తథాశబ్దస్యార్థః| త్రీణ్యేతాన్యుపజాతివృత్తాని|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-త్రివిధస్య వమనస్య వేగమానమాహ-జఘన్యేతి| త్రివిధస్య విరేకస్య వేగమానమాహ-దశైవేతి| ద్విగుణాః-వింశతిః| త్రిగుణాః-త్రింశత్| త్రివిధస్య విరేకస్య తులామానమాహ-ప్రస్థ ఇతి| ప్రస్థోఽత్ర న ద్వాత్రింశత్పలః| "వమనే చ విరేకే చ తథా శోణితమోక్షణే| సార్ద్ధత్రయోదశపలం ప్రస్థమాహుర్మనీషిణః||" ఇతి వచనాత్| ఏకః ప్రస్థో, ద్వౌ ప్రస్థౌ, చత్వారః ప్రస్థాః, ఇతి త్రీణి మానాని|
Adhikarana వమనస్య పిత్తావసానత్వం సమ్యక్త్వం, త్రివిధస్య వమనస్య తులామానం, విరేకస్య కఫావసానత్వం సమ్యక్త్వం (౩౨) · Śloka ౩౨
పిత్తావసానం వమనం విరేకాదర్ద్ధం, కఫాంతం చ విరేకమాహుః| - |32|
View original
पित्तावसानं वमनं विरेकादर्द्धं, कफान्तं च विरेकमाहुः| - |३२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తాంతం వమనం వదంతి| విరేకాదర్ద్ధం వమనం కథయంతి| విరేచనం కఫాంతమాహుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-త్రివిధస్యాపి వమనస్య పిత్తావసానత్వమేవ సమ్యక్త్వమిత్యాహ-పిత్తావసానమితి| త్రివిధస్య వమనస్య తులామానమాహ-విరేకాదర్ధమితి| అర్ద్ధం-అర్ధప్రస్థః ప్రస్థః ప్రస్థద్వయం చేతి| త్రివిధస్యాపి విరేకస్య కఫావసానత్వమేవ సమ్యక్త్వమాహ - కఫాంతం చేతి|
Adhikarana వేగమానే తులామానే చాపోహ్యమానం (౩౨) · Śloka ౩౨
| ద్విత్రాన్ సవిట్కానపనీయ వేగాన్ మేయం విరేకే, వమనే తు పీతం||32||
View original
| द्वित्रान् सविट्कानपनीय वेगान् मेयं विरेके, वमने तु पीतम्||३२||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్వౌ వా త్రయో వా ద్విత్రాః| "సంఖ్యయాఽవ్యయా" ఇతి బహువ్రీహిః| "బహువ్రీహౌ సంఖ్యేయే డచ్" ఇతి డచ్ వా సమాసాంతః| సహ విశా-పురీషేణ వర్తంత ఇతి సవిట్కాః| ద్విత్రాన్ వేగాన్ సవిట్కానపనీయ-గణనాయామనుపారుహ్య, విరేకే మేయం-మాతవ్యం| వమనే పునః పీతం యదౌషధం తదపనీయ మేయం| ఇంద్రవజ్రావృత్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వేగమానే తులామానే చాపోహ్యమానమాహ-ద్విత్రానితి| వమనే తు వమనార్థం యత్పీతం తదపనీయ మేయం|
Adhikarana విరేచనవిధిః (౩౩) · Śloka ౩౩
అథైనం వామితం భూయః స్నేహస్వేదోపపాదితం| శ్లేష్మకాలే గతే జ్ఞాత్వా కోష్ఠం సమ్యగ్విరేచయేత్||33||
View original
अथैनं वामितं भूयः स्नेहस्वेदोपपादितम्| श्लेष्मकाले गते ज्ञात्वा कोष्ठं सम्यग्विरेचयेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏనం-నరం వామితం, భూయః-పునరపి, స్నేహస్వేదాభ్యాముపపాదితమనంతరం సమ్యగ్విరేచయేత్| కదా ? శ్లేష్మణః కాలః-సత్రిభాగః ప్రహరః, తస్మిన్ గతే సతి| కిం కృత్వా ? కోష్ఠం-మృదుమధ్యక్రూరలక్షణం, జ్ఞాత్వా-అవగమ్య|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విరేచనవిధిమాహ-అథైనమితి| స్నేహస్వేదాభ్యాం పునరప్యుపపాదితం-శోధనయోగ్యతాం నీతం, విరేచయేత్-విరేచనౌషధం దద్యాత్| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) - "న త్వకృతవమనమన్యత్రాతిక్రూరకోష్ఠాత్| అకృతవమనస్య హి శ్లేష్మణోపహతమౌషధమూర్ధ్వం ప్రవర్తతే| ఉరసి వా రుద్ధమవతిష్ఠతే| తతో నాలం విరేచనాయ| సమ్యగ్విరిక్తస్యాపి చాధఃస్రరతః శ్లేష్మా గ్రహణీం ఛాదయిత్వా గౌర్వవమాపాదయతి ప్రవాహికాం వా| న త్వేష దోషోఽతిక్రూరకోష్ఠస్య వాయ్వాత్మకత్వాత్| శ్లేష్మకాలేఽప్యకృతవమనోక్తో దోషః| శూలాధ్మానగౌరవాణి వా కృత్వా క్షీణే శ్లేష్మణ్యపరాహ్ణే రాత్రౌ వా విరేచయేత్| తేనాన్నావృతమపి తుల్యం| ఛర్దిం చ పునస్తజ్జనయతి| అవిరిక్తస్య తు శ్లేష్మకాలే చ వమన యోజ్యం, తథోర్ధ్వం సుఖేన నిర్హరణాత్|" ఇతి|
Adhikarana మృదుకోష్ఠస్య లక్షణం (౩౪) · Śloka ౩౪
బహుపిత్తో మృదుః కోష్ఠః క్షీరేణాపి విరిచ్యతే| |34|
View original
बहुपित्तो मृदुः कोष्ठः क्षीरेणापि विरिच्यते| |३४|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యో బహుపిత్తః కోష్ఠః స మృదుర్భవతి| స చ క్షీరేణ విరిచ్యతే| అపిశబ్దాదారగ్వధాదిభిరపి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మృదుకోష్ఠస్య లక్షణమాహ-బహుపిత్త ఇతి| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) - "ఇక్షురసామ్లతక్రమస్తుగుడకృశరా-సర్పిర్నవమద్యోష్ణోదకపీలుద్రాక్షాపూగఫలాదిభిః|" ఇతి|
Adhikarana క్రూరకోష్ఠస్య లక్షణం (౩౪) · Śloka ౩౪
| ప్రభూతమారుతః క్రూరః కృచ్ఛ్రాచ్ఛ్యామాదికైరపి||34||
View original
| प्रभूतमारुतः क्रूरः कृच्छ्राच्छ्यामादिकैरपि||३४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రభూతమారుతః క్రూరః కోష్ఠో భవతి| స చ కృచ్ఛ్రేణ-కథంచిదపి, శ్యామాదికైర్విరిచ్యతే| ఆదిశబ్దేన కంకుష్ఠసుధాదీనాం గ్రహణం| అపిశబ్దాదారగ్వధాదిభిర్న విరిచ్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-క్రూరకోష్ఠస్య లక్షణమాహ-ప్రభూతమారుత ఇతి| ఆదిశబ్దాంత్రిఫలాతిల్వకనీలినీఫలాదయః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) -"బహుశ్లేష్మా సమదోషశ్ఛ మధ్యః, స సాధారణః| యే చ స్నిహ్యంత్యచ్ఛపానేన ప్రాయశస్త్రిసప్తపంచరాత్రైరితి|" ఇతి|
Adhikarana దోషభేదేన విరేచనభేదః (౩౫) · Śloka ౩౫
కషాయమధురైః పిత్తే విరేకః, కటుకైః కఫే| స్నిగ్ధోష్ణలవణైర్వాయౌ|35|
View original
कषायमधुरैः पित्ते विरेकः, कटुकैः कफे| स्निग्धोष्णलवणैर्वायौ|३५|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కషాయమధురైః-ఆరగ్వధాదిభిః, పిత్తే విరేకః| కటుకైః కఫే విరేకః| స్నిగ్ధోష్ణలవణైః-ఏరండతైలాదిభిర్వాయౌ విరేకః కార్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దోషభేదేన విరేచనభేదమాహ-కషాయమధురైరితి| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) - "పీతమాత్ర ఏవ చౌషధే ఛర్దివిఘాతాయ శీతాంబునా ముఖమస్య సహసా సించేత్| తతశ్చోష్ణోదకేన సోఽంతర్ముఖం విశోధ్య, ఆర్ద్రసురభిమృన్మాతులుంగజంబీరసుమనఃసౌగంధికాదీని హ్యద్యగంధాన్యుపజిఘ్రేత్| నివాతసుఖశయ్యాస్థితశ్చావిబంధార్థమల్పాల్పముష్ణోదకమనుకంఠయంస్తన్మనా వేగాన్న ధారయన్ ఈరయమాణశ్చ స్వయం శయ్యాసనే(న్నే)షు ప్రతిగ్రాహేష్వశీతస్పృగ్విరిచ్యతే| యథా చ వమనే స్వేదప్రసేకౌషధకఫపిత్తానిలాః క్రమేణ ప్రవర్తంతే| తథా విరేచనే వాతమూత్రపురీషపిత్తకఫాః| పునశ్చాంతే వాయుః| దోషాణాం హి దేహే తథా సన్నివేశాన్మార్గవైపరీత్యాచ్చ శోధనయోరితి|" ఇతి|
Adhikarana విరేచనప్రవృత్తౌ ప్రవర్తనోపాయః (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬
| అప్రవృత్తౌ తు పాయయేత్||35|| ఉష్ణాంబు, స్వేదయేదస్య పాణితాపేన చోదరం| ||36||
View original
| अप्रवृत्तौ तु पाययेत्||३५|| उष्णाम्बु, स्वेदयेदस्य पाणितापेन चोदरम्| ||३६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అప్రవృత్తిః-మందా ప్రవృత్తిః| నఞ్ ఈషదర్థే| విరేకాప్రవృత్తావుష్ణాంబు పాయయేద్వైద్యః| అస్య చాతురస్య పాణితాపేన జఠరం స్వేదయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విరేచనాప్రవృత్తౌ ప్రవర్తనోపాయమాహ-అప్రవృత్తావితి|
Adhikarana ఉపాయేనాప్యప్రవృతౌ కృత్యం (౩౭-౩౮) · Śloka ౩౮
| ఉత్థానేఽల్పే దినే తస్మింభుక్త్వాఽన్యేద్యుః పునః పిబేత్| అదృఢస్నేహకోష్ఠస్తు పిబేదూర్ధ్వం దశాహతః| భూయోఽప్యుపస్కృతతనుః స్నేహస్వేదైర్విరేచనం||37|| యౌగికం సమ్యగాలోచ్య స్మరంపూర్వమతిక్రమం| |38|
View original
| उत्थानेऽल्पे दिने तस्मिन्भुक्त्वाऽन्येद्युः पुनः पिबेत्| अदृढस्नेहकोष्ठस्तु पिबेदूर्ध्वं दशाहतः| भूयोऽप्युपस्कृततनुः स्नेहस्वेदैर्विरेचनम्||३७|| यौगिकं सम्यगालोच्य स्मरन्पूर्वमतिक्रमम्| |३८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తస్మిన్-విరేకస్య దినే, అల్ప ఉత్థానే-స్తోకాయాం ప్రవృత్తౌ సత్యాం, భుక్త్వాఽన్నమన్యేద్యుః-అన్యస్మిన్ దినే పునర్విరేచనౌషధం పిబేదాతురః| స్నేహనం-స్నేహః| దృఢః స్నేహకోష్ఠో యస్య స దృఢస్నేహకోష్ఠః| న దృఢస్నేహకోష్ఠోఽదృఢస్నేహకోష్ఠః| స భూయోఽపి స్నేహస్వేదైః సంస్కృతశరీరో దశాహాదూర్ధ్వం యౌగికం విరేచనం పిబేత్| [ సమ్యగాలోచ్య- ] యథావన్నిరూప్య, పూర్వమనుక్రమం-"భైషజ్యమాత్రాం మంత్రాభిమంత్రితాం" ఇత్యాదికం, తథా "అప్రవృత్తౌ తు పాయయేత్| ఉష్ణాంబు స్వేదయేదస్య పాణితాపేన చోదరం|" ఇత్యాదికం చ, స్మరన్ పిబేదితి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉపాయేనాప్యప్రవ్రుత్త్తౌ కిం కృత్యం? ఇత్యత ఆహ-ఉత్థాన ఇతి| ఉత్థానే-ప్రవర్తనే అల్పే సతి తస్మిన్ దినే భుక్త్వా ద్వితీయదినే పునర్విరేచనం పిబేత్| యస్తు నివృత్తస్నేహవాన్న విరిచ్యతే స పునః స్నిగ్ధస్విన్నో దశాహాదూర్ధ్వం విరేచనం పిబేత్| పూర్వమతిక్రమం-ప్రథమవిరేచనే సామగ్రీవైకల్యం, స్మరన్ సమ్యగాలోచ్య యద్యోగ్యం స్యాత్తత్పునర్దేయం, న ప్రథమమేవ| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) - "హ్రీభయలోభైశ్చ వేగాఘాతశీలా ప్రాయశస్త్రియో రాజసమీపస్థా వణిజశ్చ భవంతి| తస్మాదేతే వేగధారణాత్ ప్రవృద్ధవాతత్వాత్ సదాఽఽతురా దుర్విరేచ్యాశ్చ| తాన్ సుస్నిగ్ధాన్ శోధయేత్, అన్యానపి చాకాలనిర్హారవిహారాహారాన్| అతశ్చైషాం సదాతురత్వాదల్పోఽప్యామయో దుఃసాధ్యో భవతి|" ఇతి|
Adhikarana విరేచనే హీనయోగలక్షణణం (౩౮-౩౯) · Śloka ౩౯
| హృత్కుక్ష్యశుద్ధిరరుచిరుత్క్లేశః శ్లేష్మపిత్తయోః||38|| కండూవిదాహః పిటికాః పీనసో వాతవింగ్రహః| అయోగలక్షణం|39|
View original
| हृत्कुक्ष्यशुद्धिररुचिरुत्क्लेशः श्लेष्मपित्तयोः||३८|| कण्डूविदाहः पिटिकाः पीनसो वातविङ्ग्रहः| अयोगलक्षणम्|३९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అయోగలక్షణం హృత్కుక్ష్యశుద్ధిరిత్యాదికం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విరేచనే హీనయోగలక్షణమాహ-హృత్య్కుక్ష్యశుద్ధిరితి| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) "ఆధ్మానప్రసేకచ్ఛర్దిభ్రమగౌరవాగ్నిసాదతంద్రాస్తైమిత్యమూత్రసంగాః|" ఇతి (ఇత్యధికం)|
Adhikarana విరేచనే సమ్యగ్యోగలక్షణం (౩౯) · Śloka ౩౯
| యోగో వైపరీత్యే యథోదితాత్||39||
View original
| योगो वैपरीत्ये यथोदितात्||३९||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యథోక్తాద్వైపరీత్యే-హృత్కుక్షిశుద్ధిరిత్యాదికో(కే), యోగో-యోగలక్షణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సమ్యగ్యోగలక్షణమాహ-యోగ ఇతి| వైపరీత్యేహృత్కుక్షిశుద్ధిరుచ్యాదౌ|
Adhikarana విరేచనే అతియోగలక్షణం (౪౦-౪౨) · Śloka ౪౨
విట్పిత్తకఫవాతేషు నిఃసృతేషు క్రమాత్స్రవేత్| నిఃశ్లేష్మపిత్తముదకం శ్వేతం కృష్ణం సలోహితం||40|| మాంసధావనతుల్యం వా మేదఃఖండాభమేవ వా| గుదనిఃసరణం తృష్ణా భ్రమో నేత్రప్రవేశనం||41|| భవంత్యతివిరిక్తస్య తథాఽతివమనామయాః| |42|
View original
विट्पित्तकफवातेषु निःसृतेषु क्रमात्स्रवेत्| निःश्लेष्मपित्तमुदकं श्वेतं कृष्णं सलोहितम्||४०|| मांसधावनतुल्यं वा मेदःखण्डाभमेव वा| गुदनिःसरणं तृष्णा भ्रमो नेत्रप्रवेशनम्||४१|| भवन्त्यतिविरिक्तस्य तथाऽतिवमनामयाः| |४२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతివిరిక్తస్య విట్పిత్తకఫవాతేషు క్రమాన్నిఃసృతేషు జలం స్రవేత్| కింభూతం ? నిఃశ్లేష్మపిత్తం, తథా శ్వేతం కించిత్కృష్ణం సలోహితం-ఈషద్రక్తం, అథవా మాంసప్రక్షాలనసదృశమథవా మేదఃశకలాభం స్రవేత్| తథా గుదనిఃసరణాదయోఽతివమనామయాశ్చ-క్షామతాదయో భవంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అతియోగలక్షణమాహ-విట్పిత్తకఫవాతేష్వితి| అతివమనామయాః-క్షామతాదయః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) - "పరికర్తికా హృదయోద్వేష్టనం పిపీలికాసంచార ఇవాంగే|" ఇతి (ఇత్యధికం)|
Adhikarana సమ్యగ్విరిక్తస్య సమ్యగ్వాంతవిధిః (౪౨-౪౩) · Śloka ౪౩
| సమ్యగ్విరిక్తమేనం చ వమనోక్తేన యోజయేత్||42|| ధూమవర్జ్యేన విధినా| |43|
View original
| सम्यग्विरिक्तमेनं च वमनोक्तेन योजयेत्||४२|| धूमवर्ज्येन विधिना| |४३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏనం చ-నరం సమ్యగ్విరిక్తం, వమనవిహితేన విధినా విధూమేనోపపాదయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సమ్యగ్విరిక్తస్య సమ్యగ్వాంతవిధిమతిదిశతి-సమ్యగ్విరిక్తమితి|
Adhikarana ప్రకృతిభోజనమపి క్రమేణ కుర్యాత్ (౪౩) · Śloka ౪౩
తతో వమితవానివ| క్రమేణాన్నాని భుంజానో భజేత్ప్రకృతిభోజనం||43||
View original
ततो वमितवानिव| क्रमेणान्नानि भुञ्जानो भजेत्प्रकृतिभोजनम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తతః-అనంతరం, క్రమేణ-పూర్వోక్తేన, రక్తశాల్యన్నసహితపేయోదీన్యన్నాన్యశ్నన్ ప్రకృతిభోజనం భజేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పేయాదిక్రమానంతరం ప్రకృతిభోజనమపి క్రమేణ కుర్యాదిత్యాహ-తత ఇతి| క్రమేణ-"పాదేనాపథ్యం" ఇత్యాద్యుక్తేన| వమితవానివేతి దృష్టాంతబలేన వమితేఽప్యయం క్రమో జ్ఞేయః|
Adhikarana మందవహ్న్యాదిభిః శోధనదినే ఉపవాసః కార్యః (౪౪) · Śloka ౪౪
మందవహ్నిమసంశుద్ధమక్షామం దోషదుర్బలం| అదృష్టజీర్ణలింగం చ లంఘయేత్పీతభేషజం||44||
View original
मन्दवह्निमसंशुद्धमक्षामं दोषदुर्बलम्| अदृष्टजीर्णलिङ्गं च लङ्घयेत्पीतभेषजम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పీతభేషజాన్ మందవహ్న్యాదీన్ పంచ లంఘయేత్| అదృష్టం జీర్ణలింగం పీతభేషజస్య యస్యేతి యోజ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మందవహ్న్యాదిభిః శోధనదినే ఉపవాసః కార్య ఇత్యాహ-మందవహ్నిమితి| అసంశుద్ధం-హీనయోగినం| అక్షామం-శుద్ధికృతకార్శ్యరహితం| దోషదుర్బలం-దోషవృద్ధ్యా క్షీణబలం| అదృష్టజీర్ణలింగం-జీర్ణౌషధలక్షణరహితం| తాని చ (చ. సి. అ. 6/22) -"అనులోమోఽనిలః స్వాస్థ్యం క్షుత్తృష్ణా సుమనస్కతా| లఘుత్వమింద్రియోద్గారశుద్ధిర్జీర్ణౌషధాకృతిః|| క్లమో దాహోఽంగసదనం భ్రమో మూర్చ్ఛా శిరోరుజా| అరతిర్బలహానిశ్చ సావశేషౌషధాకృతిః||" ఇత్యతో జ్ఞేయాని|
Adhikarana లంఘనస్య ఫలం (౪౫) · Śloka ౪౫
ఏవం లంఘితే యో గుణో భవతి, తమాహ - - - - స్నేహస్వేదౌషధోత్క్లేశసంగైరితి న బాధ్యతే| |45|
View original
एवं लङ्घिते यो गुणो भवति, तमाह - - - - स्नेहस्वेदौषधोत्क्लेशसङ्गैरिति न बाध्यते| |४५|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉత్క్లేశాశ్చ సఙఆశ్చోత్క్లేశసంగాః| స్నేహశ్చ స్వేదశ్చౌషధం చ తాని, తేషాముత్క్లేశసంగాః స్నేహస్వేదౌషధోత్క్లేశసంగాః తైః| ఇతి-ఏవం లంఘితే సతి, మందాగ్న్యాదిర్న బాధ్యతే-న పీడ్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లంఘనస్య ఫలమాహ-స్నేహస్వేదేతి| స్నేహస్వేదౌర్షధైర్జాతా యే దోషోత్క్లేశాస్తేషాం నిర్హృతశేషాణాం యే సంగాః స్రోతసాం స్యుః, తైః|
Adhikarana పేయాదిక్రమే యుక్తిః (౪౫-౪౬) · Śloka ౪౬
| సంశోధనాస్రవిస్రావస్నేహయోజనలంఘనైః||45|| యాత్యగ్నిర్మందతాం తస్మాత్ క్రమం పేయాదిమాచరేత్| |46|
View original
| संशोधनास्रविस्रावस्नेहयोजनलङ्घनैः||४५|| यात्यग्निर्मन्दतां तस्मात् क्रमं पेयादिमाचरेत्| |४६|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సంశోధనాదిభిర్యతోఽగ్నిర్మందతాం యాతి, అతో హేతోః పేయాదిక్రమమాచరేత్| సంశోధనం-సమ్యక్శుద్ధిః| అస్రవిస్రావో-రక్తస్రుతిః| స్నేహయోజనం- స్నేహోపయోగః| నను, శుద్ధ్యాగ్నిమాంద్యమిహోచ్యతే| వక్ష్యతి చ (శ్లో. 60) - "బుద్ధిప్రసాదం" ఇత్యాదినా "జ్వలనస్య దీప్తిం సంశోధనం కరోతి" ఇతి| తదిమే వచసి పరస్పరం వ్యాఘ్నాతే| అత్రోచ్యతే| కాలభేదాదదోషః| సంశోధనే క్రియమాణేఽగ్నిమాంద్యం భవతి| కృతే చ సంశోధనేఽథ పేయాదిక్రమమాసేవమానస్యాగ్నిదీప్తిరితి న కశ్చిదత్ర వ్యాఘాతః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పేయాదిక్రమే యుక్తిమాహ-సంశోధనేతి| స్నేహయోజనం-శమనస్నేహప్రయోగః| లంఘనం-ఉపవాసః|
Adhikarana స్రుతాల్పపిత్తాదౌ పేయానిషేధః, నిషిద్ధపేయానాం పేయాస్థానే మంథః (౪౬-౪౭) · Śloka ౪౭
| స్రుతాల్పపిత్తశ్లేష్మాణం మద్యపం వాతపైత్తికం||46|| పేయాం న పాయయేత్తేషాం తర్పణాదిక్రమో హితః| |47|
View original
| स्रुताल्पपित्तश्लेष्माणं मद्यपं वातपैत्तिकम्||४६|| पेयां न पाययेत्तेषां तर्पणादिक्रमो हितः| |४७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్రుతౌ-పతితౌ, అల్పౌ పిత్తశ్లేష్మాణౌ యస్య తం, తథా మద్యపో యో నరస్తం మద్యపం. తథా వాతపైత్తికం, ఏతాంస్త్రీనపి పేయాం న పాయయేత్| తర్హ్యేషాం కిం కార్యం ? ఇత్యాహ-తేషామిత్యాది| ప్రథమేఽన్నకాలే లాజసక్తవో ద్వితీయేఽన్నకాలే మాంసరసౌదన(?)మిత్యేష తర్పణాదిక్రమస్తేషాం హితః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్రుతాల్పపిత్తాదిషు పేయాం నిషేధతి-స్రుతాల్పపిత్తేతి| నిషిద్ధపేయానాం పేయాస్థానే మంథో యోజ్య ఇత్యాహ-తేషామితి|
Adhikarana వమనవిరేచనయోః స్వకార్యప్రతీక్షావధిః (౪౭-౪౮) · Śloka ౪౮
నను, విరేచనస్యేవ వమనస్య కస్మాత్ పాకో న ప్రతీక్ష్యతే ? ఇత్యాహ - - - - | అపక్వం వమనం దోషాన్ పచ్యమానం విరేచనం||47|| నిర్హరేద్వమనస్యాతః పాకం న ప్రతిపాలయేత్| |48|
View original
ननु, विरेचनस्येव वमनस्य कस्मात् पाको न प्रतीक्ष्यते ? इत्याह - - - - | अपक्वं वमनं दोषान् पच्यमानं विरेचनम्||४७|| निर्हरेद्वमनस्यातः पाकं न प्रतिपालयेत्| |४८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వమనమపక్వం సత్ దోషాన్నిర్హరేత్| విరేచనం తు పచ్యమానం దోషాన్నిర్హరేత్| అతో వమనస్య పాకో న ప్రతిపాల్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వమనవిరేచనయోః స్వకార్యప్రతీక్షావధిమాహ-అపక్వమితి| అర్థాత్ విరేచనస్య పాకం ప్రతిపాలయేత్|
Adhikarana దుర్బలాదిత్వాహారైరేవ శోధ్యః (౪౮-౪౯) · Śloka ౪౯
| దుర్బలో బహుదోషశ్చ దోషపాకేన యః స్వయం||48|| విరిచ్యతే భేదనీయైర్భోజ్యైస్తముపపాదయేత్| |49|
View original
| दुर्बलो बहुदोषश्च दोषपाकेन यः स्वयम्||४८|| विरिच्यते भेदनीयैर्भोज्यैस्तमुपपादयेत्| |४९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దుర్బలో నరో బహుదోషశ్చ దోషపాకేన హేతునా స్వయం-ఔషధమంతరేణ, యో విరిచ్యతే-భిద్యతే, తం-నరం, భేదనీయైర్భోజ్యైః-భక్ష్యైర్యోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దుర్బలత్వాదివిశిష్టస్త్వాహారైరేవ శోధ్య ఇత్యాహ-దుర్బల ఇతి| భేదనీయైః-యవక్షారాదిభిః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 27) -"ఊర్ధ్వాధోరేచనం యుక్తం వైపరీత్యేన జాయతే| యదా, తదా ఛర్దయతః సించేదుష్ణేన వారిణా|| పాదౌ శీతేన చోర్ధ్వాంగం విపరీతం విరేచనే (విరిచ్యతః)| [పీతే ప్రస్కందితే దోషాననిర్హృత్య జరాం గతే|| వమితే చౌషధే సమ్యక్ పాయయేత న తం పునః| మందాగ్నిం బహుస్దోషం తు దృఢస్నేహగుణాశయం|| దుఃశుద్ధం తదహర్భుక్తం శ్వో భూయః పాయయేత తం|]" ఇతి|
Adhikarana దుర్బలాదీనాం మృద్వల్పమౌషధం అల్పదోషస్య దుర్బలస్య శమనం (౪౯-౫౧) · Śloka ౫౧
| దుర్బలః శోధితః పూర్వమల్పదోషః కృశో నరః||49|| అపరిజ్ఞాతకోష్ఠశ్చ పిబేన్మృద్వల్పమౌషధం| వరం తదసకృత్పీతమన్యథా సంశయావహం||50|| హరేద్బహూంశ్చలాన్ దోషానల్పానల్పాన్ పునఃపునః| దుర్బలస్య మృదుద్రవ్యైరల్పాన్ సంశమయేత్తు తాన్||51||
View original
| दुर्बलः शोधितः पूर्वमल्पदोषः कृशो नरः||४९|| अपरिज्ञातकोष्ठश्च पिबेन्मृद्वल्पमौषधम्| वरं तदसकृत्पीतमन्यथा संशयावहम्||५०|| हरेद्बहूंश्चलान् दोषानल्पानल्पान् पुनःपुनः| दुर्बलस्य मृदुद्रव्यैरल्पान् संशमयेत्तु तान्||५१||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దుర్బలాదయః పంచ మృద్వల్పం విరేచనౌషధం పిబేయుః| కిమిత్యాహ-యస్మాత్ తత్-విరేచనౌషధం, అసకృత్-పునఃపునః, పీతం వరం, న బహు| అన్యథా-బహు తీక్ష్ణం చౌషధం పీతం, సంశయావహం-ప్రాణసందేహకారి| తథా, పునఃపునః ప్రయుక్తమౌషధం చలాన్ బహూన్ దోషానల్పానల్పాన్ హరేత్| ఏవం బలహానిం వినా దోషనిర్హారః కృతః స్యాత్| తురవధారణే| దుర్బలస్య నరస్య మృదుద్రవ్యైరల్పానేవ తాన్ దోషాన్ సమ్యక్ శమయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దుర్బలాదీనాం పంచానాం మృద్వల్పం చౌషధం దేయమిత్యాహ-దుర్బల ఇతి| యద్యపి మృదల్పం న శోధయేత్ తథాఽపి తదేవాసకృత్పేయం, న తు బహుతీక్ష్ణం, జీవితసంశయాత్| బహుప్రచలితదోషస్యాపి దుర్బలస్యశోధనం మృద్వల్పమేవేత్యాహ-హరేదితి| అల్పప్రచలితదోషస్య దుర్బలస్య శమనమేవేత్యాహ-అల్పాన్ సంశమయేదితి|
Adhikarana బహుదోషస్య శమనే బాధకం (౫౨) · Śloka ౫౨
నను, బహవో దోషాః కస్మాన్న శామ్యంతే ? ఇత్యాహ - - - - క్లేశయంతి చిరం తే హి హన్యుర్వైనమనిర్హృతాః| |52|
View original
ननु, बहवो दोषाः कस्मान्न शाम्यन्ते ? इत्याह - - - - क्लेशयन्ति चिरं ते हि हन्युर्वैनमनिर्हृताः| |५२|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హి-యస్మాత్, తే-బహవో దోషాః, అనిర్హృతాశ్చిరమేనం-ఆతురం, క్లేశయంతి| హన్యుర్వా-అనిర్హృతా మారయేయుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బహుప్రచలితదోషస్య శమనే బాధకమాహ-క్లేశయంతీతి| సంగ్రహే తు మృదుతీక్ష్ణయోర్లక్షణముక్తం (సూ. అ. 27) -"సుఖం క్షిప్రం మహావేగమసక్తం యత్ప్రవర్తతే| నాతిగ్లానికరం నాతి హృది పాయౌ చ రుక్కరం|| అంతరాశయగం క్లిన్నం కృత్స్నం దోషం నిరస్యతి| విరేచనం నిరూహో వా తత్తీక్ష్ణమితి నిర్దిశేత్|| జలాగ్నికీటైరస్పృష్టం దేశకాలగుణాన్వితం| నవం మాత్రాధికం కించిత్ తుల్యవీర్యైః సుభావితం|| స్నేహస్వేదోపపన్నస్య తీక్ష్ణత్వం యాతి భేషజం| అతో విపర్యయే మందం మందతాం చ ప్రపద్యతే|| తీక్ష్ణో మధ్యో మృదుర్వ్యాధిః సర్వమధ్యాల్పలక్షణః| బలాపేక్షం హితం తేషు తీక్ష్ణం మధ్యం మృదు క్రమాత్|| అప్రవర్త్య మలాన్ ద్రవ్యం సత్మ్యీభూతం హి జీర్యతి| వమనం వా విరేకో వా తస్మాత్సాత్మ్యం న యోజయేత్|| విభ్రంశో విషవత్సమ్యగ్యోగో యస్యామృతోపమః| కాలేఽవశ్యం ప్రయోజ్యం చ తస్మాద్యత్నేన తత్పిబేత్||" ఇతి|
Adhikarana మందాదగ్నిక్రూరకోష్ఠయోః శోధనే పూర్వాంగం (౫౨-౫౩) · Śloka ౫౩
| మందాగ్నిం క్రూరకోష్ఠం చ సక్షారలవణైర్ఘృతైః||52|| సంధుక్షితాగ్నిం విజితకఫవాతం చ శోధయేత్| |53|
View original
| मन्दाग्निं क्रूरकोष्ठं च सक्षारलवणैर्घृतैः||५२|| सन्धुक्षिताग्निं विजितकफवातं च शोधयेत्| |५३|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మందాగ్నిం క్రూరకోష్ఠం చ నరం సహ క్షారలవణాభ్యాం వర్తంతే యాని ఘృతాని తైర్యథాసంఖ్యముద్దీపితానలం విజితకఫవాతం చ శోధయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మందాగ్నిక్రూరకోష్ఠయోః శోధనే పూర్వాంగమాహ-మందాగ్నిమితి|
Adhikarana రూక్షాదీనాం విరేచనమపి న విరేచయతి తే కథం విరేచ్యాః? (౫౩-౫౫) · Śloka ౫౫
| రూక్షవహ్వనిలక్రూరకోష్ఠవ్యాయామశీలినాం||53|| దీప్తాగ్నీనాం చ భైషజ్యమవిరేచ్యైవ జీర్యతి| తేభ్యో బస్తిం పురా దద్యాత్తతః స్నిగ్ధం విరేచనం||54|| శకృన్నిర్హృత్య వా కించిత్తీక్ష్ణాభిః ఫలవర్తిభిః| ప్రవృత్తం హి మలం స్నిగ్ధో విరేకో నిర్హరేత్సుఖం||55||
View original
| रूक्षवह्वनिलक्रूरकोष्ठव्यायामशीलिनाम्||५३|| दीप्ताग्नीनां च भैषज्यमविरेच्यैव जीर्यति| तेभ्यो बस्तिं पुरा दद्यात्ततः स्निग्धं विरेचनम्||५४|| शकृन्निर्हृत्य वा किञ्चित्तीक्ष्णाभिः फलवर्तिभिः| प्रवृत्तं हि मलं स्निग्धो विरेको निर्हरेत्सुखम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రూక్షాదీనాం భైషజ్యమవిరేచ్యైవ-విరేచనమకృత్వైవ, పరిణమతి| తేభ్యో-రూక్షాదిభ్యః, పూర్వం బస్తిం దద్యాత్| అనంతరం స్నిగ్ధం-ఏరండతైలబిందుఘృతాదికం, విరేచనం యోజయేత్| అథవా ఫలవర్తిభిస్తీక్ష్ణాభిః పురీషం కించిత్-అల్పం, నిర్హృత్య-నిఃసార్య, స్నిగ్ధం విరేచనం దద్యాత్| కిమితి బస్తినా తీక్ష్ణాభిః ఫలవర్తిభిశ్చ కించిచ్ఛకృన్నిర్హారః క్రియతే ? ఇత్యాహ-ప్రవృత్తం హీత్యాది| యస్మాన్మలం ప్రవృత్తం సంతం కించిత్పతితం స్నిగ్ధో విరేకః సుఖం-అకృచ్ఛ్రేణ నిర్హరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-రూక్షాదీనాం పంచానాం విరేచనమపి న విరేచయతీత్యాహ-రూక్షేతి| తే కథం విరేచ్యా ఇత్యత ఆహ-తేభ్య ఇతి| బస్తి-నిరూహం|
Adhikarana విషాద్యార్తైషు శోధనం (౫౬) · Śloka ౫౬
విషాభిఘాతపిటికాకుష్ఠశోఫవిసర్పిణః| కామలాపాండుమేహార్తాన్నాతిస్నిగ్ధాన్ విశోధయేత్||56||
View original
विषाभिघातपिटिकाकुष्ठशोफविसर्पिणः| कामलापाण्डुमेहार्तान्नातिस्निग्धान् विशोधयेत्||५६||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నాతిశబ్దోఽత్రేషదర్థే| "నాతిశీతగురుస్నిగ్ధం" (హృ. సూ. అ. 6|63) ఇత్యత్ర యథా| విషాద్యార్తానీషత్స్నిగ్ధాన్ విశోధయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విషాదిషు నవసు ఈషత్స్నిగ్ధస్య శోధనమిత్యాహ-విషాభివాతేతి| అభిఘాతః-శస్త్రఘాతాదిః|
Adhikarana సర్వేషాం స్నేహవిరేచనం స్నేహభావితానాం రూక్షం విరేచనం (౫౭) · Śloka ౫౭
సర్వాన్ స్నేహవిరేకైశ్చ, రూక్షైస్తు స్నేహభావితాన్| |57|
View original
सर्वान् स्नेहविरेकैश्च, रूक्षैस्तु स्नेहभावितान्| |५७|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సర్వాన్-ఈషత్సిగ్ధాన్ విషార్తాదీనీషద్రూక్షాన్ వా, స్నేహవిరేకైః శోధయేత్| స్నేహభావితాంశ్చ పురుషాన్ రూక్షైర్విరేకైః శోధయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సర్వేషాం విరేచ్యానాం స్నేహవిరేచనం దేయమిత్యాహ-సర్వానితి| స్నేహభావితానాం రూక్షం విరేచనమిత్యాహ-రూక్షైస్త్వితి|
Adhikarana ప్రతికర్మం స్నేహస్వేదౌ కార్యౌ,సర్వకర్మాంతే పునః స్నేహనం (౫౭-౫౮) · Śloka ౫౮
| కర్మణాం వమనాదీనాం పునరప్యంతరేఽంతరే||57|| స్నేహస్వేదౌ ప్రయుంజీత, స్నేహమంతే బలాయ చ| |58|
View original
| कर्मणां वमनादीनां पुनरप्यन्तरेऽन्तरे||५७|| स्नेहस्वेदौ प्रयुञ्जीत, स्नेहमन्ते बलाय च| |५८|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వమనాదీనాం కర్మణామంతరేఽంతరే-మధ్యే మధ్యే, పునరపి-భూయః, స్నేహస్వేదౌ ప్రయుంజీత| అంతే చ కర్మణాం బలాయ-శరీరస్య బలాధానార్థం, స్నేహం ప్రయుంజీత| తదయమర్థోఽత్ర బోధ్యః,-ఆదౌ స్నేహస్వేదౌ తతో వమనం, పునః స్నేహస్వేదౌ తతో విరేచనం, పునః స్నేహస్వేదౌ తతోఽనువాసనం, పునః స్నేహస్వేదౌ తతో నిరూపణం, పునః స్నేహస్వేదౌ తతోఽనువాసనమితి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ప్రతికర్మ స్నేహస్వేదౌ కార్యావిత్యాహ-కర్మణామితి| సర్వకర్మాంతే పునః స్నేహనం కార్యమిత్యాహ-స్నేహమంత ఇతి|
Adhikarana స్నేహస్వేదాభ్యాసే యుక్తిః (౫౮-౫౯) · Śloka ౫౯
కిమిత్యేవం విధీయతే ? ఇత్యాహ - - - - | మలో హి దేహాదుత్క్లేశ్య హ్రియతే వాససో యథా||58|| స్నేహస్వేదైస్తథోత్క్లిష్టః శోధ్యతే శోధనైర్మలః| |59|
View original
किमित्येवं विधीयते ? इत्याह - - - - | मलो हि देहादुत्क्लेश्य ह्रियते वाससो यथा||५८|| स्नेहस्वेदैस्तथोत्क्लिष्टः शोध्यते शोधनैर्मलः| |५९|
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యతో దేహాదుత్క్లేశ్య-పతనోన్ముఖం కృత్వా మలో విరేచనాదిభిర్హ్రియతే| కథమివ ? వాససో-వస్త్రాద్యథా,- మర్దనికాయాం వస్త్రం మర్దయిత్వా జలాదినా మలో నిర్హ్రియత ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్నేహస్వేదనాభ్యాసే యుక్తిమాహ-మల ఇతి| స్నిగ్ధస్విన్నాద్వస్స్త్రాదివోత్క్లిష్టో మలో హ్నియతే|
Adhikarana స్నేహస్వేదనాభ్యాసే దోషః (౫౯-౬౦) · Śloka ౬౦
నను, స్నేహస్వేదావంతరేణాపి కస్మాన్మలః శోధనైర్న శోధ్యతే ? ఇత్యాహ - - - - | స్నేహస్వేదావనభ్యస్య కుర్యాత్సంశోధనం తు యః||59|| దారు శుష్కమివానామే శరీరం తస్య దీర్యతే||59|| 1/2||60||
View original
ननु, स्नेहस्वेदावन्तरेणापि कस्मान्मलः शोधनैर्न शोध्यते ? इत्याह - - - - | स्नेहस्वेदावनभ्यस्य कुर्यात्संशोधनं तु यः||५९|| दारु शुष्कमिवानामे शरीरं तस्य दीर्यते||५९|| १/२||६०||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యో నరః స్నేహస్వేదావనభ్యస్య-అశీలయిత్వా, సంశోధనం కుర్యాత్, తస్య శరీరం దీర్యతే| కథమివ ? ఆనామే-ఆనమనే, కాష్ఠం శుష్కం యథా దీర్యత ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్నేహస్వేదానభ్యాసే దోషమాహ-స్నేహస్వేదావితి|
Adhikarana సమ్యక్ శోధనస్య ఫలం (౧౭) · Śloka ౧౮
సాంప్రతం సంశుద్ధేః ఫలమాహ - - - - బుద్ధిప్రసాదం బలమింద్రియాణాం ధాతుస్థిరత్వం జ్వలనస్య దీప్తిం| చిరాచ్చ పాకం వయసః కరోతి సంశోధనం సమ్యగుపాస్యమానం| 60 1/2| ఇతి శ్రీ వైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే వమనవిరేచనవిధిర్నామాష్టాదశోఽధ్యాయః||18||
View original
साम्प्रतं संशुद्धेः फलमाह - - - - बुद्धिप्रसादं बलमिन्द्रियाणां धातुस्थिरत्वं ज्वलनस्य दीप्तिम्| चिराच्च पाकं वयसः करोति संशोधनं सम्यगुपास्यमानम्| ६० १/२| इति श्री वैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने वमनविरेचनविधिर्नामाष्टादशोऽध्यायः||१८||
🔊 Audio coming soon
Show commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సంశోధనం సమ్యక్ క్రియమాణం బుద్ధిప్రసాదాదీన్ పంచ కరోతి| బుద్ధిప్రసాదో-ధీపాటవం| వయసో-యౌవనాదేః, పాకః-పరిణామ ఇతి| ఉపజాతిర్వృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే వమనవిరేచనవిధిర్నామాష్టాదశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 17||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సమ్యక్ శోధనస్య ఫలమాహ-బుద్ధిప్రసాదమితి| వయసః పాకం-జరాం| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| వాంతిరేకప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 18||