३. ऋतुचर्याध्यायः

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दिनचर्याध्यायानन्तरमृतुचर्याध्यायस्य उपोद्घातः| पूर्वाध्याये सामान्येन दिनचर्योपदिष्टा|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०- पूर्ववद्व्याख्येयम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र० -ऋतुचर्याध्यायं व्याख्यातुं प्रतिजानीते-अथेति| यतः पूर्वाध्याये दैनन्दिनो विहार उक्तः| आर्तवो वक्तव्यः| स चास्मिन्नध्याये| अत एवायमृतुचर्याख्यः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-मासैरित्यादिना कालोपवर्णनमाह| ननु, कालोपवर्णनं दिनचर्यायां कस्मान्न कृतम् ? उच्यते| ऋतुगौरवोद्भावनार्थम्| ऋतवो हि विशेषेणोपयोगिनः, विप्रतिपत्तेश्च| यथा- एके चातुर्मासिकमृतुं कृत्वा शीतोष्णवृष्टिलक्षणान् हेमन्तग्रीष्मवर्षाख्यांस्त्रीनृतूनिच्छन्ति| अपरे तु द्विमासिकान् शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्तलक्षणान् षडृतूनिति| द्वे संख्ये येषां ते द्विसंख्याः, तैर्द्विसंख्यैः| माघ आद्यो येषां फाल्गुनादीनां त एवम्| तैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैर्मासैः क्रमात्- परिपाठ्या षडृतव स्मृताः| के ते ? इत्याह- शिशिराद्याः- शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः| उपचारादेव षट्त्वे लब्धे षड्ग्रहणं परमतक्षेपार्थम्| तथा हि- केचित् त्रय एव ऋतव इति मन्यन्ते| तैस्तु ऋतुभिस्त्रिभिः शिशिरादिभिरुत्तरायणं विद्यात्- जानीयात्| अयनमुत्तरं- सवितुरुत्तरमार्गप्रतिपत्तिः, उत्तरायणम् आदानं जानीयात्| आदानमिति चान्वर्थं नाम इति प्रतिपादयति| तदा- तस्मिन् काले, नृणां प्रतिदिनं- अन्वहं, बलमादत्ते- सारं गृह्णाति| कोऽसौ ? प्रकृतत्वादादित्यः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-तत्र ऋतुविशेषान् लक्षयति- मासैरिति| द्विसंख्यैरिति षट्कृत्वा आवर्त्यैकशेषः कर्तव्यः| तत्र माघफाल्गुनौ-शिशिरः, चैत्रवैशाखौ-वसन्तः, ज्येष्ठाषाढौ-ग्रीष्मः, श्रावणभाद्रपदौ-वर्षाः, आश्विनकार्तिकौ-शरत्, मार्गशीर्षपौषौ-हेमन्तः| ननु सुश्रुतेन भाद्रपदाद्यैर्वर्षादय ऋतव उक्ताः| तद्यथा (सु.सू.अ. ६/१०)- "भाद्रपदाश्वयुजौ-वर्षाः , कार्तिकमार्गशीर्षौ-शरत्,पौषमाघौ- हेमन्तः, फल्गुनचैत्रौ-वसन्तः, वैशाखज्येष्ठौ-ग्रीष्मः, आषाढश्रावणौ-प्रावृट् " इति| इह त्वन्यथेति विरोधः| मैवम्| न हि फल्गुनचैत्रौ-वसन्तः नापि चैत्रवैशाखौ| किन्तु मीनमेषौ| यदा फाल्गुनादौ मीनसङ्क्रान्तिस्तदा फल्गुनचैत्रौ-वसन्तः,यदा तु फाल्गुणान्ते तदा चैत्रवैशाखौ| एवं वृषमिथुनौ- ग्रीष्मः, कर्कटसिंहौ-वर्षाः, कन्यातुले-शरत्, वृष्चिकधनुषी-हेमन्तः, मकरकुम्भौ-शिशिरः, इति| उक्तं च ज्योतिःशास्त्रे- "मृगादिराशिद्वयभानुभोगात् षडर्तवस्युः शिशिरोवसन्तः| ग्रीष्मश्च वर्षाश्च शरच्च तद्वद्धेमन्तनामा कथितोऽत्र षष्ठः||" वर्षायनर्तुयुगपूर्वकमत्र सौरादिति च| सौरश्च मासस्तत्रैवोक्तः-" दर्शावधिं मासमुशन्ति चान्द्रं, सौरं तथा भास्करराशिभोगात्| त्रिंशद्दिनं सावनसंज्ञमार्या,नाक्षत्रमिन्दोर्भगणभ्रमाच्च|" इति| अवश्यं चैवमङ्गीकर्तव्यम्, अन्यथा अधिमासनिपाते मासत्रयमृतुः स्यात्| सङ्ग्रहे तु (सू.अ.४)-"मासराशिस्वरूपाख्यमृतोर्यल्लक्षणत्रयम्| यथोत्तरं भजेच्चर्यां तत्र तस्य बलादिति" इति| मासलक्षणाद्राशिलक्षणं बलवत्, अतो राशिलक्षणमेवाङ्गीकृतम्, स्वरूपलक्षणस्य ऋतुविपर्ययपर्यवसानात्| उक्तं हि तत्रैव (सङ्ग्रहे सू.अ.४)-ऋतुष्वेवंविधेष्वेव विधिः स्वास्थ्याय देहिनाम्| निर्दिश्यतेऽन्यरूपेषु विरुद्धज्ञानिको विधिः| " इति| तस्माच्छिशिरषट्कप्रावृट्षट्कयोः संज्ञामात्रेणैव भेदः| संज्ञाभेदं च देशभेदेनाह काश्यपः-"भूयो वर्षति पर्जन्यो गङ्गाया दक्षिणे तटे| अतः प्रावृट् च वर्षाश्च ऋतू तत्र प्रकल्पितौ|| तस्या एवोत्तरे देशे हिमवद्विन्ध्यसङ्कुले| भूयः शीतमतस्तत्र हेमन्तशिशिरावुभौ||" इति| दक्षिणदेशीयैर्वृष्टिसंबन्धिनोर्द्वयोः प्रावृड्वर्षाख्यत्वं कृत्वा, पारिशेष्याच्छीतसम्बन्धिनोर्द्वयोः शरद्धेमन्ताख्यत्वं कृतम्| उत्तरदेशीयैस्तु शीतसम्बन्धिनोर्द्वयोर्हेमन्तशिशिराख्यत्वं कृत्वा, पारिशेष्याद्वृष्टिसम्बन्धिनोर्द्वयोर्वर्षाशरत्संज्ञत्वं कृतमित्यर्थः| वृष्टिशीतबाहुल्योपन्यासस्तत्रान्वर्थसंज्ञार्थः , न च संज्ञासङ्करे लक्षणसङ्करः, दोषाणां दोषधातुमलसंज्ञावत्| अन्ये पुनर्भेदं मन्वानाअन्नरसान् बलं चाधिकृत्य शिशिरषट्कम्, चयादीन् शोधनं चाधिकृत्य प्रावृट्षट्कम्, इति व्यवस्थापयन्ति| तदसत्| चरकखारणादिप्रभृतिभिः शिशिरषट्कमेवाधिकृत्य चयादीनामुक्तत्वात्| शोधनस्यतु चैत्रश्रावणकार्तिकेषु विधान्नान्न ॠत्वपेक्षा| ॠत्वपेक्षायामपि साधारणर्तूनां शिशिरषट्केपि विद्यमानत्वान्न प्रावृट्षट्कापेक्षा| अन्येतु गङ्गाया दक्षिणे वृष्टिबाहुल्यात् प्रावृट्षट्कम्, उत्तरे शीतबाहुल्यात् शिशिरषट्कम्, इति व्यवस्थापयन्ति| तदप्यसत् उभयत्रापि चातुर्मासिकवृष्टिशीतोपलंभात्, आश्विने दिव्योदकग्रहणस्योभयदेशविषयत्वाच्च| भेदपक्षे ह्युत्तरदेशे तदनार्तवं स्यात्| यत्तु सुश्रुतस्य (उ.अ.६४/४५)-"तापात्यये हिता नित्यम्" इत्यादि,वर्षाचर्यायाः पृथक् प्रावृट्चर्याभिधानम्, तदतिदुर्दिनविषयम्| तथा च चरकः (सू.अ.६/३६)-" व्यक्ताम्ललवणस्नेहं वातवर्षाकुलेऽहनि| विशेषशीते भोक्तव्यं वर्षास्वनिलशान्तये|| " इति| अत एव सुश्रुतेन तापात्ययशब्दः प्रयुक्तः| तापस्य- अर्कप्रकाशस्य, अत्ययः- अत्यन्तापगमः, स चातिदुर्दिन एव, इति सर्वं समञ्जसम्| तस्माद्वाग्भटाचार्याभिमतमभेदपक्षमेवाश्रयध्वमिति| प्रथमर्तुत्रयस्य संज्ञाद्वयमाह-त्रिभिरिति| तैः-शिशिराद्यैस्त्रिभिः, उत्तरायणमादानं च विद्यात्| आदानसज्ञां निर्वक्ति- तदादत्त इति| तत्-शिशिरादित्रयं, नृणां प्रतिदिनं बलमादत्ते, इति आदानम्| बलविसर्गंप्रति सौम्यत्वस्य हेतुत्वेनोपादानात् बलादानं प्रति आग्नेयत्वस्य हेतुत्वं ज्ञेयम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-आदित्यश्च पवनाश्चादित्यपवनाः, ते तस्मिन् काले यस्मात्सौम्यान्गुणान् भुवः सम्बन्धिनः क्षपयन्ति- विनाशयन्ति| कीदृशास्ते ? अत्यर्थं- अतिशयेन तीक्ष्णाश्चोष्णाश्च रूक्षाश्चात्यर्थ- तीक्ष्णोष्णरूक्षाः| कस्मादेवंविधास्ते ? इत्याह- मार्गस्वभावतः- वर्त्मस्वाभाव्यात्| न च स्वभावः पर्यनुयोगमर्हति| मार्गः- उष्णांशोरुत्तरदिग्गमनम्| यतश्चादित्यपवना रूक्षास्ततस्तिक्तादयो रसा बलिनो भवन्ति| क्रमादित्यनेन यथासंख्यमत्र बोधयति| तेन तिक्तः शिशिरे, वसन्ते कषायो, ग्रीष्मे कटुको, बलीत्यवतिष्ठते, न सर्वे तिक्तादय एकैकस्मिन्नृताविति| तिक्त इत्याद्यसमासकरणं ज्ञापनार्थम्| तिक्तादिरेकैको बली भवति| द्वौ तु स्वप्रमाणावस्थितौ| नैवर्तौ पृथग्भूय तिक्तादेर्बलवत्त्वमित्यर्थः| यत एवं भूमेः सौम्यगुणहानिर्वर्धनं च रूक्षाणां रसानाम्, तस्मात्कारणादादानमाग्नेयम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ०र०-आग्नेयत्वे हेतुमाह- तस्मिन्निति| हि- यस्मात्, तस्मिन्काले, भुवः सौम्यान् गुणनादित्यपवनाः क्षपयन्ति| नन्वादित्यपवनाः सर्वदा सन्तोऽपि तदैव कुतः क्षपयन्ति? इत्यत आह-अत्यर्थतीक्ष्णोष्णरूक्षाः, मन्दादिसौम्यगुणविपरीततीक्ष्णादिगुणोद्रेकादित्यर्थः| तदैवैवं कुतः? इत्याह-मार्गस्वभावतः,- मार्गस्वभावाभ्यां| स्वभावः प्रकृतत्वात्कालस्य| उक्तं हि सङ्ग्रहे(सू.अ.४)-"कालस्वभावमार्गपरिगृहीतः" इति| मार्गो- मकरादिराशिपरिच्छिन्न आकाशभागः| यतश्चात्र-अस्मिन्काले, तिक्तादयो रसा बलिनः, क्रमादिति यथासङ्ख्येनोत्तरोत्तराश्च| तेन शिशिरे तिक्तो बली, ततोपि वसन्ते कषायः, ततोपि ग्रीष्मे कटुक इति| तस्मादिति आग्नेयगुणैर्विपरीतानां सौम्यगुणानां हानेस्तुल्यगुणानां तिक्तादीनां वृद्धेश्चादानमाग्नेयम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-त्रयो वर्षादय ऋतवो दक्षिणायनं भगवतो दिवाकरस्य दक्षिणदिग्गमनम्| स च कालो विसर्गाख्यः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-द्वितीयर्तुत्रयस्य संज्ञाद्वयमाह-ऋतव इति| वर्षादयस्त्रय ऋतवो दक्षिणायनं विसर्गश्चोच्यते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-यत्- यस्मात्, बलमयं कालो विसृजति- ददाति दक्षिणायनाख्यः, तस्माद्विसर्गोऽन्वर्थसंज्ञः कालः| हि- यस्मात्, अत्र- विसर्गाख्ये काले, सौम्यत्वात्- सोमभूयिष्ठत्वात्, सोमो बलवान्, तदाश्रितरात्रिवृद्धिदर्शनात्| हीयते रविः- तदाश्रितदिनहान्युपलब्धेर्हीनशक्तिः सम्पद्यते| कदा ? महीतले- भूपृष्ठे, शान्ततापे सति| कैः ? मेघवृष्ट्यनिलैः शीतैः| शीतैरित्युपलक्षणार्थम्, विसर्गकालत्वान्मृदुभिः स्निग्धैरपीति| अत एव स्निग्धा रसा अम्ललवणमधुरा बलिनो भवन्ति| अत्रापि क्रमादित्यनुवर्तते| पूर्ववच्च व्याख्येयम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-विसर्गसंज्ञां निर्वक्ति-यद्बलमिति| यत्-यस्मात्, अयं कालः सौम्यत्वाद्धेतोर्बलं विसृजति-ददाति, अतो विसर्गाख्यः| सौम्यत्वे हेतुमाह-अत्र सोम इति| हि-यस्मात्, अत्र-अस्मिन् काले मार्गे च, तद्वशात्सोमो बलवान् भवति| तविश्च हीयते-त्यज्यते, प्रकृतत्वाद्बलेन| न केवलं कालमार्गवशात्, किन्तु शीतैर्मेघवृष्ट्यनिलैश्च| वृष्ट्या विनाऽपि छायाया एव कारणत्वान्मेघानां पृथग्ग्रहणम्| तथा, इह-अस्मिन् काले, अम्लाद्याः स्निग्धा रसा बलिनो भवन्ति| कस्मिन्सति ? तैरेव मेघाद्यैः शान्ततापे महीतले सति| आदाने ह्यादित्यपवनतापितायां भुवि सौम्यगुणक्षयाद्रूक्षा रसा बलिन आसन्| विसर्गे पुनः शान्ततापायां भुवि सौम्यगुणलाभात् स्निग्धा रसा बलिन इत्यर्थः| चकारेण क्रमादित्यनुकृष्यते| तेन वर्षास्वम्लो बली, ततोऽपि शरदि लवणः, ततोऽपि हेमन्ते मधुर इति सिद्धम्| सोमवृद्ध्या, सूर्यहान्या, स्निग्धरसबलित्वेन च विसर्गस्य सौम्यत्वमितिवाक्यार्थः| कालमार्गयोः कारणत्वं सङ्ग्रहेऽप्युक्तम् (सू. अ. ४)- "कालमार्गमेघवातवर्षाभिहतप्रतापे दक्षिणायनगेऽर्के शशिनि चाव्याहतबले" इति| मार्गोऽत्र कर्कटादिराशिषट्कपरिच्छिन्न आकाशभागः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-शीतस्वभावे काले हेमन्तशिशिराख्ये नृणामग्र्यं बलं भवति| वृष्टिश्च घर्मश्च तस्मिन्वृष्टिघर्मे- वर्षाग्रेएष्माख्ये कालेऽल्पम्| तुरवधारणे| शेषयोः- शरद्वसन्तयोरृत्वोर्मध्यमेव बलम्| ननु, वसन्ते आदानकालत्वादत्यर्थतीक्ष्णोष्णरूक्षैरादित्यपवनैः शोष्यमाणेषु बलवृद्धिहेतुषु भुवः सौम्येषु गुणेषु, कथं मध्यबलत्वमिति ? अत्र ब्रूमः| वर्षादिषु त्रिष्वृतुषु बलमुपचितं क्रमेणैवापचीयते| यथा- कॄष्णपक्षे चन्द्रः| तस्माद्दीर्घकालानुवृत्तं बलमुपचितं वसन्ते क्रमेणैवापचीयते, इति मध्यबलत्वं युक्तम्| अनेनैव हेतुना शिशिरेऽग्र्यबलत्वम्| यतः सकलेन विसर्गिणा कालेन यदुपचितमतिशयेन बलं तत् शिशिरे प्रारम्भमात्रादानकालेऽपचीयमानमपि बलं न हीनं लक्ष्यते| यथा- कृष्णपक्षादौ चन्द्रः क्षीयमाणः, इति युक्तमुक्तं शीतेऽग्र्यं बलं वसन्ते च मध्यं बलमिति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-येनैव क्रमेण बलमुपचीयते, तेनैव चापचीयत इत्याह-शीतेऽग्र्यमिति| शीते-हेमन्तशिशिरयोः, अग्र्यंभागत्रयपूर्णं बलम्| वृष्टिग़र्मे-प्रावृड्ग्रीष्मयोः, अल्पंभागद्वयोनम्| शेषयोः-शरद्वसन्तयोः, मध्यं-एकभागोनम्| (ये तु शिशिरे चतुर्भागपूर्णस्य बलस्य वसन्ते भागद्वयोनत्वं विधाय मध्यं बलं कल्पयन्ति| तदसत्| क्रमेणापचितौ वसन्ते भागद्वयोनतानुपपत्तेः| उत्कृष्टमध्याल्पतया अत्र मध्यत्वं वेद्यम्| एकभागोनं मध्यं, द्विभागोनमल्पमिति|) यावद्बलं विसर्गस्यान्त्ये दिने तावदादानस्याद्ये, यावद्विसर्गस्योपान्त्ये तावदादानस्य द्वितीये| एवं यावद्विसर्गस्याद्ये तावदादानस्यान्त्ये, इति हेमन्तपर्यन्तं वाच्यम्| इति ऋतुनिर्णयः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-किल विसर्गाभिवर्द्धितबलत्वात्पुमान् बली भवति| तस्य बलिनः पुंसो हेमन्ते काले शीतसंरोधाद्धेतोरनलोऽग्निर्बली भवति| यतः सर्वतः स्रोतोरोधाज्जाठरोऽग्निरान्तरैरेव स्वेरर्चिर्भिरभिवर्धते| वर्धितश्चासौ युक्तमाहारं सम्यक्पचति| पक्वाच्चाहाराद्बलमभ्याधिकं जायते| हेमन्ते इत्यनेन एतत् द्योतयति, अस्मिन्नेव काले शीतसंरोधात् प्रबलोऽग्निर्भवति, न तु ऋत्वन्तरोपजनितशीतसंरोधात्| तथा हि- अन्यर्तुजेन शीतेनाग्निसादो भवति, यथा- वर्षासु| तत्र हि वृष्टिवाताभ्यां भवति शीतम्, न चाग्निदीप्तिः| तथा चाष्टाङ्गसङ्ग्रहे (सू.अ.४)- "वृष्टिवाताकुले त्वह्नि भोजनं क्लेदवातजित्| परिशुष्कं लघुस्निग्धमुष्णाम्ललवणं भजेत्" इति| इह पुनरनेकरूपं गौरवयुक्तं भोजनं शस्यते| वक्ष्यति हि- "अतो हिमेऽस्मिन्" इत्यारभ्य यावत् "रसान् स्निग्धान्पलं पुष्टम्" इत्यादि| तथोक्तम्- "ऊष्मा बहिः प्रतिहतो हिमशीतवातैरन्तः शरीरविवरं प्रतिपद्यमानः| स्वस्थानपिण्डितवपुर्भवति प्रचण्डः शीतेऽनिलानलहरो विधिरिष्यतेऽतः" इति| तथा, यद्यपि "तत्र सत्त्वशरीरोत्थं" इत्यारभ्य यावत् "तथोर्जस्करयोगजम्" इत्यादिना (हृ.शा.अ.३/७८) ग्रन्थेनाहारो युक्तजस्यैकस्यैव बलस्य हेतुरित्युक्तो ग्रन्थकृता| तथाऽपि युक्त्या निरूप्यमाणः सहजकालजयोरपि बलयोराहार एव हेतुः, अनुवृत्तिहेतुत्वात्| तथा ह्याहारं विना शरीरमेव न स्यात्| तदनया युक्त्या त्रिविधमपि बलमाहारजमिति बोद्धव्यम्| ननु, यदि प्रबलोऽनलो भवति, ततः किम् ? इत्याह- अल्पेन्धन इत्यादि| अल्पमिन्धनमाहाराख्यं यस्य सोऽल्पेन्धनः सन्, सोऽनलो, धातून्- रसादीन् पचेत्| कीदृशः ? वायुनेरितः- वातोद्दीपितः| अतः- अस्मादनन्तरोक्ताद्धेतोरल्पेन्धनत्वे सति धातुपाकाख्यात्| अस्मिन् हिमे शीते स्वाद्वम्ललवणाख्यान् रसान् सेवेत| नान्यर्तुसम्भवे हिम इत्यस्यार्थस्य द्योतनाय (अस्मिन्) हिम इत्युक्तम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अथ ऋतुचर्यामाह| तां च शिशिराद्युद्देशेऽपि हेमान्तादिक्रमेण, शिशिरचार्याया हेमन्तचर्यामूलत्वात्| तत्र सोपपत्तिकां मधुरादिसेवां विधत्ते-बलिन इति| यतो हेमन्ते अनलः प्रबलो भवति| स चाल्पेन्धनः सन् धातून् पचेत्| अतो मधुरादीन् सेवेत| प्राबल्ये हेतुमाह-शीतसंरोधात्, रोमकूपानावृण्वता शीतेनार्चिषां बहिः प्रचारे वारिते पिण्डितोष्मत्वात् प्रबलः| नन्वेवं वर्षास्वप्यापद्येत इत्यत आह-बलिनः, बलित्वे सति शीतसंरोधात्| वर्षासु पुनर्बलहानिः| ननु, प्रबलश्चेत्तत्किं स्निग्धोष्णवीर्याम्ललवणान् सेवेत ? इत्यत आह-वायुनेरितः,-शीतजनितवायुना सन्धुक्षितः, स धातून् पचेत्| अम्ललवणौ च स्निग्धोष्णवीर्यत्वाच्छीतस्य तज्जनितवायोश्च विपरीतौ| अयं विधिः किं हेमन्तमात्रे ? नेत्याह-हिमे,-शीतयुक्ते| हेमन्ते विशेष्ये सत्यप्यस्मिन्निति पदं हेमन्त एव हिमे एव, अयम् विधिर्नान्यदेति नियमार्थम्| इदं चोपलक्षणम्| तेन यस्यर्तोर्यल्लक्षणं, तद्युक्त एव तस्मिन्नेव तद्विधिरिति| सुश्रुतस्तु (उ. अ. ६४/२२) तिक्तकटुकसेवामप्याह-"हेमन्ते लवणक्षारतिक्ताम्लकटुकोत्कटम्| ससर्पिस्तैलमहिममशनं हितमुच्यते||" इति| साप्युचिता, चीयमानकफप्रत्यनीकत्वात्| हेमन्ते हि वातकफौ चीयते| यदाह खारणादिः-"पित्तं शाम्यते, तच्छैत्याद्वायुः श्लेष्मा च चीयते" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-एतर्हि- एतस्मिन्काले, बुभुक्षितः प्रातरेव- प्रत्युषसि, नान्यकाले यत्किञ्चिद्दिनातिक्रान्तौ सत्याम्, अवश्यकार्यं- मूत्रोत्सर्गादिकं दिनचर्योक्तं, सम्भाव्य- सम्पाद्य, यथोक्तं- यथानिर्दिष्टम्, अनु- पश्चत्, वातघ्नतैलाभ्यङ्गादिकं शीलयेत्| यद्यपि "बुभुक्षितः, अवश्यकर्यं सम्भाव्य यथोक्तं शीलयेदनु" इत्युक्तम्, तथापि बुभुक्षितेन न तथान्यत्कार्यं कार्यम्, यथा भोजनम्| तथा चोक्तम्- "आहारकाले सम्प्राप्ते यो न भुङ्क्ते बुभुक्षितः| तस्य सीदति कायाग्निर्निरिन्धन इवानलः||" इति| तस्मादौचित्याद्बुभुक्षितेनाहारः कार्य इति वेद्यम्| नन्वन्यस्मिन्नपि काले बुभुक्षितस्यैवाहारानुज्ञानादिह बुभुक्षितग्रहणं न कार्यम्| युक्तमाह भवान्| किन्त्वस्मिन्काले जाठराग्निरत्यग्निच्छायानुकारी भवति| ततोऽस्य जाठराग्नेरत्यग्नेरिवोपचारो युक्तः| यथा (चरके चि.अ.१५/२१९, हृदये चि.अ.१०/८४)- "मुहुर्मुहुरजीर्णेऽपि भोज्यान्यस्योपहारयेत्| निरिन्धनोऽन्तरं लब्ध्वा यथैनं न विपादयेत्||" इति| अबुभुक्षितस्यैव भोजनाधिकारित्वमिति भ्रान्तिनिरासायेह बुभुक्षितग्रहणम्| निशानां दैर्घ्यादिति विशिष्टकालोपलक्षणार्थं कृतम्| यदाऽत्र हेमन्ते शर्वर्यो दीर्घा जायन्ते, तदैष विधिः सर्वोनुष्ठेयो न प्रारब्धमात्र एवास्मिन्निति| नन्वत्र सेवेत शीलयेद्भजेदित्येकार्थाभिधायीनि बहूनि क्रियापदानि किं निर्दिष्टानि ? एकेनैवार्थाधिगतेः| अत्र ब्रूमः| कार्यान्तरसूचनार्थमेतत्पदत्रयं कृतम्| तथा हि- "अतो हिमेऽस्मिन्सेवेत" इत्यत्र यः सेवेतशब्दः स इदं द्योतयति- स्वाद्वम्ललवणरसाः पवनविजयार्थमस्मिन् काले नितरामुपयोक्तव्याः| न कादाचित्क एषामस्मिन्नृतावुपयोगो विधेय इति| अत एव वातघ्नतैलाभ्यङ्गादेः पृथगेषां रसानामुपन्यासः| तथा, "यथोक्तं शीलयेत्" इत्यत्र यः शीलयेदित्येष शब्दः स वातघ्नतैलादेः सर्वस्य तुल्यकक्षतां द्योतयति| तथा, "प्रावाराजिन" इत्यादौ यो भजेच्छब्दः स सकलस्याहारविहारशीलनस्य शयनविधेश्च तुल्यतां प्रथयति| तथा च वक्ष्यति (सू.अ.७/५१)- "आहारशयनाब्रह्मचर्यैर्युक्त्या प्रयोजितैः| शरीरं धार्यते नित्यमागारमिव धारणैः||" इति| वातघ्नतैलैरभ्यङ्गं शीलयेत्| तैलस्य सर्वस्यैव वातघ्नत्वाद्वातघ्नेति विशेषणमतिशयप्रतिपादनार्थम्, तेन बलातैलादिभिरिति बोध्यम्| मूर्ध्नि तैलं-शिरोभ्यङ्गादि| विमर्दनं- शरीरसंवाहनम्, एतदौचित्यादभ्यक्तः सन् शीलयेत्| कुशलैः- तद्विद्भिः सार्धं, नियुद्धं- बाहुयुद्धं, शीलयेत्| पादाघातं- पादेन विमर्दनम्, युक्तित इत्यनेनार्धशक्त्यैव शीलनं द्योतयति| बाहुयुद्धपादाघातयोश्चानभ्यक्तस्यैव शीलनं युक्तम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-दिनचर्याविहितस्याभ्यङ्गादेविर्शेषमाह-दैर्घ्यादिति| एतर्हि-एतस्मिन्काले, अभ्यङ्गादीन् शीलयेत्| कदा ? प्रातः| किमवश्यकार्यं बाधित्वा ? नेत्याह-यथोक्तमवश्यकार्यं-शौचादिकं, सम्भाव्य-सम्यक् कृत्वा| किमजातान्नपानेच्छ एव ? नेत्याह-बुभुक्षित एव| ननु प्रातः कथं बुभुक्षितः ? इत्यत आह-निशानां दैर्घ्यात्| सम्भाव्येत्यनेन पश्चादर्थे सिद्धे नैरन्तर्यार्थमनुग्रहणम्| अभ्यङ्गसेकपिचवो वस्तिश्चेति चतुर्विधं मूर्धतैलम्| अभ्यङ्गस्य पृथगुपादानमितरावयवार्थम्| विमर्दनं-कराभ्यां पीडनम्| अभ्यङ्गमूर्धतैलविमर्दनानि वातघ्नतैलैर्बलातैलादिभिः शीलयेत्| नियुद्धं-बाहुयुद्धम्| कुशलैः-मल्लैः| पादाघातं-पादाभ्यां मर्दनम्| युक्तितः-मात्राद्यनतिक्रमेण|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कषायेण- रोध्रादिना, अपहृतः- अपनीतः, स्नेहो यस्य स एवम्| ततः- अनन्तरं, यथाविधि- शास्त्रोदितेन विधानेन, स्नातः| कुङ्कुमेन- काश्मीरेण, प्रदिग्धः- अनुलिप्तः| दर्पः- कस्तूरिका, तेन सह वर्तते यत्कुङ्कुमं तदेवम्| तथा, अगुरुणा- जोङ्गकेन धूपितः| रसान्- मांसरसान्, स्निग्धान् भजेत्| मांसरसानां स्निग्धत्वेऽपि स्निग्धानिति विशेषणमतिशयद्योतनार्थम्| स्निग्धतमान् रसानित्यर्थः| पलं- मांसं, पुष्टं- मेदुरं, भजेत्| तथा, गुडस्येदं गौडं तन्मध्यम्| तथा, अच्छसुरां- सुरामण्डं, सुरां- मदिरां, च भजेत्| अम्लेनान्नेन कषायद्रव्यैश्च या क्रियते सा सुरा भण्यते| ननु, द्विधैव सुरा सेव्यत्वेनेहाभीष्टा, तत्सुराशब्द एव निर्देष्टुं न्याय्यः| तस्मिन्हि सामान्यपदे निर्दिष्टे द्विधैव सुरा निर्दिष्टा भवति| सत्यमेतत्| किन्त्वच्छसुरां नितरां भजेत्, न तथा सुरामिति ज्ञापनार्थं द्वयोरुपादानम्| अत एवाच्छसुरामिति पूर्वं निर्दिष्टम्| गोधूमेत्यादि| गोधूमश्च पिष्टं च माषश्च इक्षुश्च क्षेएरं च तान्येवम्| गोधूमपिष्टमाषेक्षुक्षीरेभ्य उत्थानं यासां विकृतीनां ता एवम्| उत्पूर्वात्तिष्ठतेः सुपेएति योगविभागाद्भावे कः| "उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य" इति सस्य तकारः| गोधूमपिष्टमाषेक्षुक्षीरोत्थाश्च ता विकृतयश्च, ताः शुभाः- रम्याः, भजेत्| तथा, नवं- अपुराणमन्नं, तथा वसांभजेत्| "शुद्धमांसस्य यः स्नेहः सा वसा परिकीर्तिता"| तथा, तैलं भजेत्- भक्षयेत्| अभ्यङ्गस्तु प्रागनुज्ञात एव| शौचकार्ये- शौचक्रियायां, सुखोदकं- उष्णोदकं, भजेत्| प्रावारः- कार्पासो रोमवान् घनः पटः, स्थूलपटकादिः| अजिनं- सुखस्पर्शरोमचर्म| कौशेयं- पट्टवसनम्| प्रवेणी- सूचीबाणाख्यो वस्त्रविशेषः| कौचवं- राङ्कववस्त्रभेदः, तवरक इत्यन्ये| एतैरास्तृतं- दत्तप्रच्छदपटं, शयनं भजेत्| कीदृक् शयनं भजेत् ? उष्णस्वभावैः- रोमशिकारल्लिकाप्रायैः, प्रावृतः- प्रकर्षेणाच्छादितः| तथा, अर्ककिरणान्भजेत्| कथम् ? युक्त्या- सम्यग्योगलक्षणया| अतिसेविता हि ग्लान्यादीन् कुर्युः| तथा, स्वेदं भजेत्| युक्त्यैवेत्यत्रापि योज्यम्| अतिसेवितो हि स्वेदो ग्लान्यादीन् जनयेत्| पादत्राणं च- पादुकादिकं, सर्वदा भजेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-उद्वर्तनादेर्विशेषमाह-कषायेति| कषायापहृतस्नेहादिको भूत्वा रसादीन् भजेत्| कषायेणापहृतः स्नेहःस्नेहापहरणमात्रमुद्वर्तितः, न त्वन्यकालवदुत्पादितरौक्ष्यः| यथाविधि स्नातः, विधिश्चात्र शीतकालोचितत्वात् सर्वाङ्गानामुष्णोदकेन स्नानम्| उक्तं च चरकेण (सू. अ. ६/१४)- "अभ्यङ्गोत्सादने मुर्धतैलं जेन्ताकमातपम्" इति| जेन्ताकंसर्वाङ्गोष्णोदकस्रानमिति बाष्पचन्द्रः| सदर्पेण-सक्स्तूरिकेण| प्रदिग्धो-अनुलिप्तः| रसान्-मांसरसान्| स्निग्धान् घृतादिसंस्कृतान्| पलं-मांसम्| पुष्टं-मेदुरम्| गौडं-गुडकृतं मद्यम्| अच्छसुरां-सुरामण्डम्| सुरां-घनसुराम्| अच्छसुरायाः पृथग्ग्रहणमतिशयभजनार्थम्| गोधूमाद्युत्थाः-गोधूमादिकृता मोदकाद्याः| पिष्टं-शालिपिष्टम्| शुभाःहृद्याः| नवं-अनतिक्रान्तवत्सरम्| अन्नं-धान्यम्| वसां-मांसस्नेहम्| रसादितैलान्तं भोजनोपयोगि| सुखोदकं-कवोष्णमुदकम्, तच्च शौचकार्ये| पाने तु शीतमेव| प्रवारः-कार्पासरोमवान् घनः पटः| अजिनं-चर्म| कौशेयं-कृमिकोशोत्थम्| प्रवेणी-सूचीबाणाख्यं वस्रम्| कुथकः-कम्बलः| उष्णस्वभावैर्लघुभिर्वस्रैः प्रावृतः| अर्ककिरणान् स्वेदं च युक्त्या-सम्यग्योगेन भजेत्| पादत्राणं सर्वदा-बहिश्चरणं विनापि, बहिश्चरणे तु दिनचर्यायामुक्तमेव|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-ऊरू च स्तनौ च श्रोणिश्च ऊरुस्तनश्रोणि| पीवरं- पीनं, ऊरुस्तनश्रोणि यासां ता एवम्भूताः, प्रमदाः- विलासिन्यः, शीतं हरन्ति- नुदन्ति| पीनत्वेनातिकार्श्यमत्र निषिध्यते| तथा चाह ग्राम्यधर्माधिकारे (हृ.सू.अ.७/६९)- "त्यजेदतिकृशाम्" इति| किम्भूताः ? सह मदेन- यौवनोद्भूतेन सुरादिपानजेन कामोद्रेककारिणा वा, वर्तन्ते ताः समदाः| तथा, प्रियाः- वल्लभाः, शीतं हरन्ति| किम्भूताः ? उष्णाङ्ग्यो धूपकुङ्कुमयौवनैः- अगुर्वादिधूपेनोष्णाङ्ग्यः, तथा कुङ्कुमानुलेपनेनोष्णाङ्ग्यः, तथा यौवनोष्मणा, सहजेनोष्णाङ्ग्य इति योज्यम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-शीतापहन्तृत्वकथनद्वारा स्त्रीसेवां पिधत्ते पीवरेति| प्रमदाः-स्त्रियः| समदाः-यौवनोत्थं मद्यजं च मदं बिभ्राणाः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अङ्गाराणां तापोऽङ्गारतापः, तेन सन्तप्तं च तद्गर्भेऽभ्यन्तरे भूवेश्म च तत्तस्मिंश्चरति- तिष्ठति नित्यं यस्तस्याङ्गारतापसन्तप्तगर्भभूवेश्मचारिणः पुंसो यतः शीतपारुष्यजनितो दोषो- दुःखं, न जातु- कदाचिज्जायते, ततोऽङ्गारतापसन्तप्तगर्भभूवेश्मचारी स्यादिति भावः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-शीतापहन्तॄत्वकथनद्वारा निवातोष्णगृहसेवां विधत्ते-अङ्गारेति| अङ्गाराणां तापेन सन्तप्तं यद्वेश्म, यच्च गर्भवेश्म-गृहान्तर्वर्तिगृहं, यच्च भूवेश्म-भूम्यन्तर्वर्तिगृहं, तेषु यश्चरति स तथा| शीतेन यत्पारुष्यं तज्जनितो दोषो जातु कदाचित्, तस्य न जायते| तस्मात्तानि भजेदित्यर्थसिद्धम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अयमेव- हैमन्तः, विधिः- पूर्वोक्तः, शिशिरे च विशेषतः- अतिशयेन कार्यः| कुतः ? इत्याह- यस्मात्तस्मिन् काले शीतमधिकं भवति, कालस्वाभाव्यात्| तथा, आदानकालाज्जातमादानकालजं च रौक्ष्यं भवति| ततो हेतुद्वयाद्विशेषेण हैमन्तिको विधिः सेव्यः| हेमन्ते "रसान् स्निग्धान् शीलयेत्" इत्युक्तम्| शिशिरे तानतिशयेन शीलयेत्| एवं सर्वोऽपि हैमन्तिकौ विधिर्योजनीयः| आदानकालजमित्यनेनैतद्द्योतयति| आदानकाल एव रौक्ष्यस्य कारणम्, नान्यत्| अत एव हेमन्ते शीतेऽपि रौक्ष्यं नास्त्येवेति| आदानस्य च प्रारम्भमात्रत्वे एव शिशिरस्य सम्भव इति शिशिरे किञ्चिदेव रौक्ष्यं वेद्यम्| ननु, यथा रौक्ष्यमादानकालजं तथौष्ण्यमपि| तथा चोक्तम्- "तस्मिन् ह्यत्यर्थतीक्ष्णोष्णरूक्षाः" इति| एवं चौष्ण्यसद्भावाच्छीतस्य हेमन्ततो हानिः प्राप्ता, न त्वाधिक्यम्| तत्कथमुक्तं "तदा हि शीतमधिकम्" इति ? ब्रूमः| रौक्ष्यस्य द्वौ हेतू| एकस्तावद्भगवद्दिवाकरकरैर्जगत्स्नेहादानम्| द्वितीयस्त्वाग्नेयः कालः| तदेवं रौक्ष्येणोभयहेतुजेन शिशिरे काले वाताः शीतस्वभावा आहिताधिकशक्तयो जायन्ते हैमन्तेभ्यो मारुतेभ्यः| तथाविधाश्चौष्ण्येनादानकालजेनादानकालप्राथम्यादप्राप्तबलेन शिशिरे नाभिभूयन्ते| अनभिभूताश्च शीतस्वभावत्वाच्च शीतमेव वर्धयन्ति| अतो युक्तं शीताधिक्यं शिशिर इति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

अ० र०-शिशिरचर्यामाह-अयमेवेति| अयं-हेमन्तोक्तः| स्वयुक्त्या न्यूनाधिकप्रयोगनिषेधार्थमेवशब्दः| विशेषतः-अत्यभ्यासेन| हि-यस्मात्, तदा-तस्मिन्काले, अधिकं शीतम्, आदानकालजं रौक्ष्यं च| चकाराद्वातकोपबलक्षयौ च| यथोक्तं खारणादिन-"स्वभावशैत्याद्रौक्ष्याच्च वातकोपाद्बलक्षयात्| विधिर्विशेषात्स्निग्धोष्णः शिशिरे हैमनोमतः||" इति| वातकोपश्च तेनैवोक्तः-"स वायुः शिशिरे कोपं यात्येवोपचयं कफः|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-शिशिरे मधुरस्निग्धादिना आहारेण कालस्वाभाव्याच्च श्लेष्मा सञ्चितोऽतिशयेन स्त्यानत्वादतिकुपितो वसन्ते ऋतावर्कांशुतापितः- सूर्यप्रभाभिर्विलायितो, द्रवस्वरूपत्वाज्जलमिव विपरीतं जाठराग्निं हत्वा, हि- यस्मात्, रोगान्- विकारान्, कुरुते- जनयति| अतः- अस्मात्कारणात्, तं- कफं, त्वरया- शीघ्रमेव, जयेत्| दोषानिति केचित्पठन्ति| अर्कतापित इत्यनेनैव सिद्धे अंशुशब्दोऽत्र रश्मीनां पटिमानं सूचयति, न तथा शीते| तत्र हि (सं.सू.अ.४)- "धूमधूम्ररजोमन्दास्तुषाराविलमण्डलाः| दिगादित्याः" इत्यधिजगे| कैर्जयेत्? तीक्ष्णैर्वमननस्यविरेकादिभिरुपक्रमेत्| तथा, लघूनि रूक्षाणि च यानि भोजनानि, तैश्च| तथा, व्यायामश्चोद्वर्तनं च आघातश्च तैश्च कफं जयेदिति| चशब्दो लुप्तनिर्दिष्टः| ततः कफमुल्बणं- उद्धतं, जित्वाऽनन्तरं स्नातोऽनुलिप्तः- समालिप्तः कर्पूरचन्दनागुरुकुङ्कुमैः| तथा, पुराणं च तद्यवगोधूमं च, तथा, क्षौद्रं- माक्षिकं, तथा जाङ्गलं च तच्छूल्यं च- "शूलेन संस्कृतं मांसं शूल्यम्" भटित्रं च, तत्तानि भुङ्क्ते पुराणयवगोधूमक्षौद्रजाङ्गलशूल्यभुक्| शूल्य इति "शूलोखाद्यत्" इति यत्| एवंविधः सन् वयस्यैः- मित्रैः सहित आसवादीन् पिबेत्| किम्भूतान्? निर्गदान्- निवृत्तगदान्निर्दोषान्, पिबेदिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धोऽत्र दीपकत्वात्| आसवो- यो द्रव्याण्यासुत्य क्रियते| उक्तं च- "मद्याकराधिकद्रव्यमदिराद्यैः कृतस्तु यः| सोऽरिष्टः स्यादासवस्तु द्रव्याण्यासुत्य यः कृतः||" इति| सीधुः- इक्षुरसोद्भवः| मार्द्वीकं- मृदीकारसोद्भवम्| माधवो- मधुना संस्कृतः| किम्भूतानासवादीन्? सहकाररसोन्मिश्रान्- अधिवासितान्| तथा, प्रियया- दयितया, आस्वाद्य- किञ्चित्पीत्वा, अर्पितान्- ढौकितान्| तथा, प्रियास्यसङ्गेन सुरभीन्,-सुगन्धीन्| तथा, प्रियानेत्राण्येवोत्पलानि तैरङ्कितान्-सञ्जातशोभान्| तथा, सौमनस्यकृतः- चित्तप्रसादकृतः| तथा, हृद्यान्- हृदयाय हितान्| तथा, शृङ्गबेराम्बु- शुण्ठीक्वथितजलं पिबेत्| तथा, सारः-असनचन्दनादिजः, तेन क्वथितमम्बु पिबेत्| तथा, मधुना युक्तमम्बु मध्वम्बु| जलदेन- मुस्तया च क्वथितमम्बु पिबेत्| चेति समुच्चये|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अथ वसन्तचर्या| सा च द्विविधा, शोधनी शमनी च| तत्र चयपूर्वके प्रकोपे शोधनी, अचयपुर्वके शमनी| तत्राकृतायां पूर्वर्तुचर्यायां पूर्वर्तुना चितस्य दोषस्योत्तरेण यः प्रकोपः स चयपुर्वकः| स एवापथ्यजः, पूर्वर्तुसेविता पथ्यजातत्वात्| यस्तु कृतायां तस्यां पूर्वेणाचितस्योत्तरेण यः प्रकोपः सोऽचयपूर्वकः| स एव पथ्यजः, पूर्वर्तुसेवितपथ्यजातत्वात्| उक्तं च-"दोषप्रकोपो द्विविधः पथ्यापथ्यनिमित्तजः| तत्रापथ्यनिमित्तो यः स संशोधनमर्हति|| पथ्यजः शमनीयश्च प्राय आगनुत्जश्च यः|" इति| तत्र संशोधनीं विधत्ते-कफश्चित इति| यस्माच्छिशिरे चितः कफो, वसन्ते सूर्यरश्मिभिर्द्रवीकृतः सन्, जलमिव प्रत्यनीकत्वात् वह्निं हत्वा, रोगान् करोति| अतस्तं-चितं अकुपितं कफं, वसन्तारम्भ एव तीक्ष्णद्रव्यकृतैर्वमननस्यधूमगण्डूषाद्यैः शोधनैर्जयेत्| तथा, लघुरूक्षैस्तिक्तकटुकप्रायैः संसर्जनक्रमेण भोजनैश्च| शिशिरशब्देन शीतपर्यायेण शिशिरहेमन्तयोर्ग्रहणम्, द्वयोरपि कफचयात्| यदाह खारणादिः-"हेमन्ते निचितः श्लेष्मा शिशिरेऽपि न कुप्यति| आहारैश्च गुरुस्निग्धै गुरुस्त्रिग्धैर्भृशमेवोपचीयते||" इति| शमनीं विधत्ते-व्यायामोद्वर्तनाघातैरिति| उल्बणं श्लेष्माणं व्यायामाद्यैर्जित्वा स्नातस्ततः कर्पूराद्यैरनुलिप्तः, पुराणयवादीन् भुञ्जानः, आसवादीन् पिबेत्| प्रकोपे प्रकृतेऽप्युल्बणग्रहणमचर्यपूर्वकप्रकोपार्थम्| आघातः-पद्भ्यां मर्दनम्| कफग्रस्तस्याभ्यङ्गनिषेधाद्रूक्षा एव व्यायामादयः| स्नानशील इति च वचनात्प्राप्तेऽपि स्नाने, स्नात इति श्लेष्मकालीनप्रातःस्नाननिषेधार्थम्| व्यायामादीन्कृत्वैव स्नायान्न पूर्वमित्यर्थः| पुराणत्वं यवगोधूमक्षौद्राणाम्| जाङ्गलं-मृगादिमांसम्, तस्य शूल्यं-भटित्रम्| सहकारः-अतिसुरभिराम्रः, तस्य रसः-तत्फलवृन्तनिर्यासः, तेन उन्मिश्रान्-अधिवासितान्| प्रियया रसविशेषज्ञानार्थं स्वयमास्वाद्यार्पितान्| गन्धविशेषज्ञानार्थं सङ्गतेन सहजसुरभिणा प्रियामुखेन सुरभीकृतान्| वैमल्यादिज्ञानार्थमवलोकयन्त्याः प्रियायाः प्रतिबिम्बिताभ्यां नेत्राभ्यामुत्पलैश्च साक्षन्निक्षिप्तैरङ्कितान्| सौमनस्यकृतः-परिणामेन मनःप्रशान्तिकरान्| हृद्यानास्वादे| निर्गदान्-निर्दोषान्| अक्वथितैरोषधैः कृतं मद्यमासवः| क्वथितैररिष्टः| इक्षुरसेन सीधुः| द्राक्षारसेन मार्द्वीकम्, मधुना माधवः| शृङ्गबेराम्बु-शुण्ठ्या क्वथितं जलम्| असनादिसारैः साराम्बु| मुस्तार्भिर्जलदाम्बु| मधुमिश्रं जलं मध्वम्बु| अनेकद्रवविधानं यस्य यत्सात्म्यं तत्तेन सेवनार्थमित्यर्थः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-काननेषु- उपवनेषु, स्थितो मध्याह्नं गमयेत्- अतिवाहयेत्| अह्नो मध्यो मध्याह्नः| "संख्याविसा" इत्यादिज्ञापकात्पूर्वापरेत्यादिना एकदेशिसमासः| "अह्नोऽह्न एतेभ्यः" इत्यह्नादेशः| कथम् ? गोष्ठ्यां- क्रीडायां कथा गोष्टीकथास्ताभिः, चित्राभिः- कमनीयाभिः, न त्वर्थव्यवहारसम्बन्धिनीभिः| कीदृशः सन् ? सुखी- रागद्वेषादिरहितः| किम्भूतेषु काननेषु ? दक्षिणदिक्प्रवृत्तैरनिलैः शीतानि, तेषु दक्षिणानिलशीतेषु| तथा, परितः- समन्ताज्जलं नित्यं वहन्ति यानि तेषु| आभीक्ष्ण्ये णिनिः| तथा, क्वचित्प्रदेशे अदृष्टः- ईषद्दृष्टः, क्वचिदतिघनत्वात् नष्टः- न दृश्यते, सूर्यो येषूपवनेषु तान्येवं तेषु| तथा, मणीनां- वज्रमरकतादीनां, कुट्टिमानि- विशिष्टा भुवः, ताभिः कान्तिः- शोभ, येषां तान्येवं तेषु| तथा, परपुष्टैः- कोकिलैः विघुष्टेषु- कृतशब्देषु| तथा, कामस्य कर्मान्ताः कामकर्मान्ताः- मदनव्यापाराः| अन्तशब्दोऽत्र प्रशंसावचने| यथोद्भटस्य (काव्यालङ्कारसङ्ग्रहे प्रथमसर्गे) वचनम्- "वनान्तदेवतावेण्यः" इति) कामकर्मान्तनिमित्तं भूमयो येषां वनानां तान्येवं तेषु| विचित्राणि- नानारूपाणि, पुष्पाणि येषां ते तथाविधा वृक्षा येषां तान्येवं तेषु| सुष्ठु गन्धो येषां तेषु| "गन्धस्येत्" इतीत्समासान्तः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-भोजनान्तरमुद्यानसेवं विधत्ते-दक्षिणानिलशीतेष्विति| काननेषु मध्याह्नं गमयेत्-अतिवाहयेत्| सुखी-अव्याकुलः सन्| गोष्ठ्यो-लोकवार्ताः| अथाः-शास्त्रवार्ताः| जलवाहिषु-जलाशययुक्तेषु| अदृष्टसूर्येषु-घनच्छायेषु| अनष्टसूर्येषु-प्रकाशबत्सु| मणिमयैः-बद्धभूमिकैः कान्तिमत्सु| परपुष्टैः-कोकिलैर्नादितेषु| कामकर्म-मदनव्यापारं, अन्तन्ति-बध्नन्ति स्वसौन्दर्येणोत्तरोत्तरं वर्धयन्तीति कामक्रर्मान्ताः| "अति बन्धने" इत्यस्मात्कर्मण्यण्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अस्मिन्काले कफोपचयदोषभयात् गुरुशीतादींस्त्यजेत्| ननु, लवणमपि श्लेष्माणं करोति, तत्कस्मादिह न निषिद्धम् ? अतो ब्रूमः| लवणः पूर्वं कफमम्लमधुराविव न करोति| किं तर्हि ? निधने चिरन्तनसञ्चितं स्रुतिरूपं श्लेष्माणं विधत्ते, विष्यन्दित्वात्| न च लवणस्य मधुरादेरिव बहुतरस्य प्रयोगः प्रसिद्धः, किं तर्हि ? अल्पस्यैव| तस्माल्लवणस्यात्रानिषेध एव न्याय्यः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-गुर्वादीन्निषेधति-गुरुशीतेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-यत्- यस्मात्, तीक्ष्णांशुः- भास्करः, अतितीक्ष्णा अंशवः- कराः, यस्य स एवंभूतः सन्, ग्रीष्मे संक्षिपतीव जगत्स्नेहमित्यत्रानुक्तमप्यर्थाल्लभ्यते| केचित्तु "स्नेहमर्कोऽतितीक्ष्णांशुः" इति पठन्ति| स्नेहस्तेजो बलं सारमित्येकोऽर्थः| तं स्नेहमर्कः संक्षिपतीव- यत्सम्बन्धात् संहरतीव पिबतीव| इवशब्देनैतत्सूचयति- हेतुप्रत्ययपरतन्त्रेषु सर्वभावेषु न कश्चित्क्वचित् तद्बुद्धिपूर्वकं संहरति| अतः- अस्मात्कारणात्, अस्मिन्- ग्रीष्मकाले, पट्वादीस्त्यजेत्| परमार्थतो बलहानिकृत्त्वादेषाम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अथ ग्रीष्मचर्या| तत्र सोपपत्तिकं पट्वादीन् निषेधति-तीक्ष्णांशुरिति| यत्-यस्मात्, तीक्ष्णांशुः-सूर्यः, ग्रीष्मेऽतितीक्ष्णांशुः सन्, संक्षिपतीव-संहारप्रवृत्त इवाऽऽभाति| अतः पट्वादींस्त्यजेत्| अस्मिन्-अतिक्लमविह्वललोके ग्रीष्मे, पट्वादीनां क्लमहेतुत्वात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-मधुरमेवान्नं भजेत्- बाहुल्येन मधुरमन्नं सेव्यम्, न तथाऽन्यरसाघ्रातम्, इत्येवकाराल्लभ्यते| तथा, लघु स्निग्धं हिमं द्रवं चेति| चश्ब्दो लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-मधुरादिसेवां विधत्ते-भजेदिति| अन्नं मधुरमेव-मधुरैकरसम्| पानं तु मधुराम्लादिरसमपि, "नित्यं सर्वरसाभ्यासः" इति वचनाद्रसालादिविधानाच्च|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सक्तून् सशर्करान् लिह्यात्| सुष्ठु शीतं सुशीतं च तत्तोयं च, तेन सिक्तं- आप्लुतं, अङ्गं- कायो, यस्य स एवंभूतः सन्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-लोकस्य तीव्रतापश्रान्तत्वाच्छ्रान्तस्य च भोजननिषेधात्पूर्वं श्रमहरं विधत्ते-सुशीतेति| स्नानं सक्तवश्च श्रमहराः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अस्मिन्काले मद्यं न पेयम्| पेयं वा स्वल्पमिति वातश्लेष्मप्रकृतिना श्लेष्मवातक्षयार्थमन्यर्तुवद्बहु न पेयम्, किंतर्हि ? स्वल्पमेव पातव्यम्| सुबहुवारि वेति पित्तश्लेष्मप्रकृतिना मद्योचितेन श्लेष्मक्षयार्थं पित्तप्रतीकारमपीच्छता सुबहुवारि तन्मद्यं पेयम्| इत्यत्रानुक्तोऽप्येवमर्थाद्विषयविभागो बोध्यः| अन्यथा निषेधविध्योर्विरोधः स्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-मद्यस्य श्रमहरेष्वग्र्यत्वात्कामतः प्रसक्तं पानं निषेधति-मद्यमिति| अन्यतः श्रमापनुत्तौ सत्यां मद्यं न पेयम्, तीक्ष्णादिगुणत्वात्| असत्यां पेयं वा , किन्तु स्वल्पम्| स्वल्पेनाप्यसत्यां पूर्णमात्रं न पेयम्, किन्तु सुबहुवारि-बहुतरोदककृतं वा| पानानुग्रहश्च मद्यसात्म्यानामेव|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तत्- मद्यम्, अन्येन प्रकारेण पीतं सत् शोफादीन् करोति| शोफः- श्वयथुः| शैथिल्यं- अङ्गानामनैष्ठुर्यम्| दाहः- सर्वाङ्गीणस्तापः| मोहः- अज्ञानं जन्तोः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-उक्तविध्यतिक्रमे दोषमाह-अन्यथेति| शोषोमुखाशेषः| तत्-मद्यम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कुन्दः- पुष्पविशेषः, इन्दुः- चन्द्रः, तयोर्द्वन्द्वः| कुन्देन्दुवद्धवलं- शुक्लं शालिं जाङ्गलैः पलैः- मांसैः सहाश्नीयात्- अद्यात्| "क्षुण्णः सितः स्मृतः शाली रक्तो व्रीहिरुदाहृतः"|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अन्नं विधत्ते-कुन्देन्द्विति| कुन्दं-पुष्पविशेषः| कुन्देन्दुग्रहणं लघुस्निग्धशीतगुणविशिष्टधवलत्वार्थम्| पलैः-मांसैः सह|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-रसं नातिघनं पिबेत्| रसशब्देनादिलोपाख्यया तन्त्रयुक्त्या मांसरस उच्यते| तथा, रसालं- मार्जिकाख्यां पिबेत्| तथा, रागखाण्डवौ पानकं च पञ्चसाराख्यम्| एतेषां च लक्षणं तन्त्रान्तरे उक्तम्| यथा- "सितामध्वादिमधुरा रागास्तत्राच्छकान्तयः| ते साम्लाः खाण्डवा लेह्याः पेयाश्चांशुकगालिताः|| स्वाद्वम्लपटुकट्वाद्याः प्रलेहास्तत्र खाण्डवाः| गुडदाडिममांसाद्या रागा अंशुकगालिताः|| हृद्या वृष्या रुचिकरा ग्राहिणो रागखाण्डवाः" इति| तथा- "द्राक्षामधूकखर्जूरकाश्मर्यैः सपरूषकैः| तुल्यांशैः कल्पितं पूतं शीतं कर्पूरवासितम्|| पानकं पञ्चसाराख्यं दाहतृष्णानिवर्तकम्|" अन्यत्र चोक्तम्| यथा- "गुडदाडिमादियुक्ता विज्ञेया रागखाण्डवाः| त्रिजातमरिचाद्यैस्तु संस्कृताः पानकास्तथा " इति| कीदृशं पानकं पिबेत् ? इत्याह- नवं यन्मृद्भाजनं तत्र स्थितम्| तथा, मोचं- कदलीफलं, चोचं- पनसफलं, तयोर्दलानि, तैर्युक्तम्| तथा, साम्लम्, तित्तिडीकादियोगात् खाण्डवरसानुगतम्| केचित्तु क्षीरं घृतपिप्पलीशशिमाक्षिकशर्करोपेतं पञ्चसारं पानकमित्याहुः| केन पिबेत् ? इत्याह- मृन्मयशुक्तिभिः| पाटलया वासितं- सुरभीकृतं, तथा सकर्पूरं सुशीतलं चाम्भः पिबेत्| मृन्मयशुक्तिभिरित्यत्रापि योज्यम्| सुश्रुते चोक्तम्- "परिपेलवया तुल्या गुडगुग्गुलुमुस्तकाः| चूर्णिताः शशिनोपेता नवभाजनधूपनम्|| कुष्ठमुस्तकसंयुक्तैः पेलवोशीरवालकैः| मृदिता मृत्सुपिष्टैस्तैः खदिराङ्गारपाचिताः|| सहकाररसाभ्यक्ताश्चम्पकोत्पलवालकैः| पद्मकुब्जककुन्दैश्च यथालाभाधिवासिताः|| श्रेष्ठः सलिलवासोऽयं स्मृतः सर्वर्तुको बुधैः"| इति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-पानं विधत्ते-पिबेदिति| रसं-मांसरसम्| नातिघनं-ईषत्सान्द्रम्| रसाला-करमथितं मरिचशर्करादियुक्तं दधि| मधुराम्ललवणकृतं पानकं-रागः| मधुराम्ललवणकटुकषायजं-खाण्डवः| पञ्चसारं पानकं-मध्वादिभिः पञ्चभिः कृतम्| वक्ष्यति हि (हृ. चि. अ. २/१३)- "मधुखर्जूरमृद्वीकापरूषकसिताम्भसा| मन्थो वा पञ्चसारेण सघृतैर्लाजसक्तुभिः|| इति| तच्च नवे मृन्मये पात्रे स्थितम्| मोचं-कदलीफलं, चोचं-नारिकेलं, तयोर्दलैः-शकलैर्युक्तम्| साम्लं-दाडिमाद्यैरम्लीकृतम्| मृन्मयीभिः शुक्तिभिः पिबेत्| तथा, अम्भः पिबेत्| तच्च पाटलापुष्पैरधिवासितं सकर्पूरं सुशीतलं च|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-माहिषं क्षीरं ससितं- सशर्करं, रजन्यां- रात्रौ, पिबेत्| किम्भूतम् ? चन्द्रेण नक्षत्रैश्च शीतलम्| रात्रावाकाशे शैत्यार्थं स्थापितमित्यर्थः| किंकुर्वन् पिबेत् ? भक्ष्यान् भक्षयन्- भुञ्जन्| कीदृशान् ? शशाङ्ककिरणान्- कर्पूरनाडिकाख्यान्| [ (हृ.चि.अ.५/४९)- "तालीसचूर्णवटकाः सकर्पूरसितोपलाः| शशाङ्ककिरणाख्यास्तु भक्ष्या रुचिकराः परम्||"]

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-रात्रिभोजनं विधत्ते-शशाङ्ककिरणानिति| रजन्यां पुनः शशाङ्ककिरणान् भक्ष्यान् भक्षयन् चन्द्रनक्षत्रशीतलं सशर्करं माहिषं क्षीरं पिबेत्| शशाङ्कः-कर्पूरः, कीर्यते-विक्षिप्यते, येषु ते शशाङ्ककिरणाः,- कर्पूरनालिकादयः| चन्द्रेण तस्याभावे नक्षत्रैर्वा शीतलीकृतं चन्द्रनक्षत्रशीतलम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अभ्रं- आकाशं, कषन्ति- उल्लिखन्ति, अत्युच्चतयाऽभ्रङ्कषाः| महान्तश्च ते शालाश्च तालाश्च महाशालतालाः| अभ्रङ्कषाश्च ते महाशालतालाश्च, तै रुद्धः- स्थगितः, उष्णरश्मिः- दिनकरो येषु वनेषु तेषु, मध्यन्दिने- मध्याह्ने, अर्कतापार्तः सन् स्वप्यात्- शयीत| माधव्यो- लताविशेषा अतिमुक्तकाख्याः, तासु श्लिष्टा माधवीश्लिष्टाः द्राक्षायास्तबकाः- गुच्छका द्राक्षास्तबकाः| माधवीश्लिष्टाश्च ते द्राक्षास्तबकाश्च, तैः शालितुं- श्लाघितुं शीलं येषां वनानां तानि माधवीश्लिष्टद्राक्षास्तबकशालीनि, तेषु वनेषु|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-स्थानविशेषे निद्रां विधत्ते-अभ्रङ्कषेति| अभ्रङ्कषाः-अत्युच्चाः| महान्तः-स्थूलाः| माधवीषु-वासन्तीषु, श्लिष्टाः-लग्नाः, द्राक्षास्तबका यासु शालासु-लतागृहेषु, तद्वन्ति यानि वनानि|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कायमाने- वेण्वादिनिष्पादिते गृहविशेषे| कीदृशे ? सुगन्धि च तद्धिमं च तत्पानीयं च तत्सुगन्धिहिमपानीयम्| पटानां- वस्त्राणां, आलिः- पङ्क्तिः, पटालिः| सुगन्धिहिमपानीयेन सिच्यमाना पटालिर्यस्मिन्नसौ सुगन्धिहिमपानीयसिच्यमानपटालिकः, तस्मिन् तथाविधे कायमाने| तथा, प्रवालाः- किसलयानि| फलानां लुम्बयः- स्तबकाः| प्रवालाश्च फललुम्बयश्च प्रवालफललुम्बयः| चूतानां प्रवालफललुम्बयस्ताभिः, चिते- परितो व्याप्ते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-पटालिकाः-पङ्क्तिमत्यो नवास्तृणादिरचिता भित्तयः| कायमाने-शिबिरे| प्रवालाः-पल्लवाः| फललुम्बयः-फलस्तबकाः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कदलीत्यादि| तल्पे- शयने, कल्पिते| कैः ? कदलीदलादिभिः| कदल्याः- रम्भायाः, दलानि- पत्राणि, कह्लारं- सौगन्धिकम्, मृणालं- बिसम्, कमलं- पद्मम्, उत्पलं- कुमुदम्, एतेषां द्वन्द्वः| तैः कदलीदलादिभिः, कोमलैः- सुकुमारस्पर्शैः, कल्पिते- रचिते| किम्भूते ? कुसुमानि च पल्लवाश्च कुसुमपल्लवाः| हसन्त इव कुसुमपल्लवा यत्र तस्मिन्| धारागृहेऽथवा स्वप्यादिति वर्तते| धारागृहं- अविरतं यतो जलधाराः पतन्ति| किम्भूते ? पुस्तस्त्रीस्तनहस्तास्यैः प्रवृत्तमुशीरवारि यत्र तस्मिन्| पुस्तो- दार्वादिमय्याः स्त्र्याद्याकृतेरुपादानकारणं यद्वस्तु तदुच्यते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-कल्हारं-सन्ध्याविकाशि पद्मिनीपुष्पम्| कमलं-दिनविकाशि| उत्पलं-रात्रिविकाशि| मृणालानि-बिसानि| तल्पे-शयने| हसत्कुसुमाः-विकसन्मल्लिकादिपुष्पाः, पल्लवाः-पर्यन्ताः, यस्य तत्तथा| अथवा धारागृहे स्वप्यात्| यत्र यन्त्ररचनाविशेषेण रचिता जलसीकराः प्रसरन्ति, तद्धारागृहम्| पुस्तस्त्रियो-दार्वादिमय्यः पुत्रिकाः, तासां स्तनादिभ्यः प्रवृत्तमुशीरवारि-सेव्योदकं यत्र तत्तथा|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-निशासु- रात्रिषु, सौधपृष्ठे- हर्म्यतले, आसना- स्थितिः| कार्येत्यध्याहार्यम्| तत्रासीतेत्यर्थः| किम्भूते सौधपृष्ठे ? निशाकरः- शीतांशुः, तस्य कराः- गभस्तयः, तैराकीर्णे- व्याप्ते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-निशासु पुनश्चन्द्ररश्मव्याप्ते हर्म्यमस्तके स्वप्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-स्वस्थचित्तस्य- रागाद्यनुपहतमनसः, जलार्द्राः क्लमं हरन्ति| एवं तालवृन्तादयो योज्याः| अन्तर्दीपकत्वादस्य| तथा च कीदृशस्य ? चन्दनार्द्रस्य- चन्दनेनानुलिप्तस्य| तथा, मालिनः- स्रग्विणः| तथा, निवृत्तं कामतन्त्रं- पुष्पधन्वपरिच्छदो यस्य| तथा, सुष्ठु सूक्ष्मे तनुनी स्वच्छे वाससी यस्य स एवम्| जलार्द्राः- पानीयप्लुताः शाटिकाः| तालवृन्तानि- मयूरपिच्छादिकृतानि तालवृन्ताकृतीनि व्यजनानि| तथा, विस्तृताः- महान्तः, पद्मिनीपुटाः- नलिनीपत्राणि, वीजनार्थम्| तथा, उत्क्षेपाः- मयूरपिच्छादिकृता व्यजनविशेषाः| ते च किम्भूताः ? मृदुरुत्क्षेपो येषु ते मृदूत्क्षेपाः| जलवर्षी हिमोऽनिलो येषु उत्क्षेपेषु ते जलवर्षिहिमानिलाः| शीतजलाभ्युक्षितैरेतैर्वातः कार्य इत्यर्थः| कर्पूरेत्यादि| मालाशब्दः प्रत्येकं युज्यते| स्फटिककर्पूरग्रथिता माला मल्लिकामालाश्चेत्यर्थः| तथा, हाराः- मुक्ताफलदामानि| किम्भूताः ? सह हरिचन्दनेन वर्तन्त इति सहरिचन्दनाः| यत् छेदे लोहितमतिसुगन्धि सुष्ठु शीतवीर्यं च, तद्धरिचन्दनमुच्यते| मनोहरेत्यादि| मनोहरो- रम्यः, कलो- मधुरः, आलापो येषां ते मनोहरकलालापाः| शिशवो- बालकाः| तथा, सारिकाः- शरारयः| शुकाः- कीराः| मृणालेत्यादि| मृणालानि- अतिकोमलानि बिसानि, वलयाः- कटकानि, यासां ताः| दयिताः- योषितः| किम्भूताः ? कान्ताः- रम्याः| तथा, प्रोत्फुल्लैः विकसितैः, कमलैरुज्ज्वलाः- शोभिताः| एवम्भूताश्चोत्प्रेक्ष्यन्ते, जङ्गमाः- सञ्चारिण्य इव पद्मिन्यः| क्लमं हरन्तीति योज्यम्| स्वस्थचित्तस्येति प्राधान्यख्यापनार्थं प्रागुपात्तम्| स्वस्थचित्तस्यैवैते जलार्द्रादयः क्लमं हरन्ति, न तथोपतप्तमनसः| [तथा हि- चन्दनार्द्रादिसकलविशेषेण विशेषितस्याप्युपतप्तमनसो न तथा क्लमं हरन्ति|] चित्तायत्ता हि सर्वभावानां शुभाशुभप्रवृत्तयः| तथा च स्निग्धमधुरोऽप्याहार उपयुक्तः, सुखशय्यादिरपि विहारः सेवितः, शोकाविष्टचेतसो न तथा शरीरस्य पुष्टिमादधाति| अत एव "शोकः शोषणानाम्" इत्यग्र्यसङ्ग्रहे (चरके सू.अ.२५/३९, सङ्ग्रहे सू.अ.१३) प्रोक्तम्| तथा, रूक्षोऽप्याहारस्तथाविधो विहारश्च सेवितो निर्वृत्तमनसः पुष्टिमेवादधाति, न कार्श्यम्| तथा चोक्तम् (च.सू.अ.२५/३९, सं.सू.अ.१३)- "निर्वृतिः पुष्टिहेतूनाम्" इति| सुश्रुते च क्लमस्य लक्षणमुक्तम् (शा.अ.४/५१)- "योनायासः श्रमो देहे प्रवृद्धः श्वासवर्जितः| क्लमः स इति विज्ञेय इन्द्रियार्थप्रबाधकः" इति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-क्लमहरत्वकथनद्वारेणासनादीनि विधत्ते-आसनेति| स्वस्थचित्तत्वादिविशिष्टस्य या आसना-आस्या, सा क्लमं हरति| स्वस्थचित्तस्य-निर्वृत्तमनसः| चन्दनार्द्रस्यकर्पूरयुक्तचन्दनार्द्रस्य| तदुक्तम्-"कर्पूरचन्दनार्द्राङ्गो मृदुघर्मोत्तरच्छदः" इति| मालिनः-मालाभूषितस्य| निवृत्तकामतन्त्रस्य-सुरतविमुखस्य| तनु-विरलं, वासो यस्य| जालार्द्रादयो व्यजनविशेषाः क्लमं हरन्ति| जालार्द्राः-वस्त्रमयानि व्यजनानि| तालवृन्तानि-तालवृन्तजयानि| विस्तृताः-ये व्यजनकाले विस्तीर्यन्ते| पद्मिनीपुटाः-पद्मिनीपुटमयानि| उत्क्षेपाः-नलिकाप्रविष्टदण्डत्वादर्ध्वमधश्चाम्भः क्षिपन्ति| ते च सर्वे जलार्द्रादयो मृदूत्क्षेपाः-मन्दान्दोलनाः| जलवर्षी हिमानिलो येषां ते तथा| कर्पूरमालादयः क्लमं हरन्ति| कर्पूरग्रथिता मल्लिकाग्रथिताश्च मालाः| सहरिचन्दनाः-पीतचन्दनमणिमिश्रिताः, हाराः-मुक्तावलयः| मनोहराः-सुन्दराकारः, कलालापः-मधुरालापाश्च, शिशवः शुकाः सारिकाश्च| मृणालादिधारणाज्जङ्गमाः पद्मिन्य इव याश्च स्त्रियः, ताश्च क्लमं हरन्ति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

सं-आदानमुक्तम्, तेनादानाख़्येन कालेन ग्लानं-सक्लमं, वपुः-शरीरं, येषां पुरुषाणां ते आदानग्लानवपुषः, तेषामपचितधातूनामग्निरप्यपचितः सन्नो-मन्दः सन्, पुनर्वर्षासु सीदति-हानिं याति| अपिशब्दः पुनरर्थे, अनेकार्थत्वान्निपातानाम्| वर्षास्विति नित्यबहुत्वाद्बहुवचनम्| केन सीदति ? इत्याह-कालस्वभावाद्दोषैः,-वातपित्तश्लेष्मभिः, दुष्टैरित्यनुक्तमप्यर्थाद्गम्यते| यतोऽग्निसादहेतुत्वमदुष्टानां तेषां न सम्भवति| तस्माद्दुष्टैर्दोषैरग्निः सीदतीत्यर्थाल्लभ्यते| ननु, कथं वर्षासु दोषाणां दुष्टत्वं स्यात् ? इत्याह-दुष्यन्तीत्यादि| ते दोषा दुष्यन्ति| कदा ? अम्बरे-वियति, अम्बुलम्बाम्बुदे-अम्बुना लम्बा अतिनिर्भरत्वादम्बुलम्बा ईदृशा अम्बुदाः-मेग़ाः, यस्मिन्नेवंविधे सति| अनेन च विशेषणेनास्य कालस्य स्वरूपमुपलक्षयन्त्याचार्याः| यदैवंविधो वर्षाकालः सम्पद्यते, तदैवैते दोषा दुष्यन्ति-स्वकर्मण्ययोग्याः सम्पद्यन्ते, न वर्षाकालमात्रेऽनासादितस्वरूपे| तथा, सतुषारेण मरुता-सजलकणेन पवनेन, तथा, सहसा-ग्रीष्मतापसन्तापादनन्तरमेव, शीतलेनाभ्यन्तरो वायुर्दुष्यति| तथा, भुवो बाष्पः-ऊष्मा भूबाष्पस्तेन| तथा, कालस्वाभाव्याच्चाम्लपाकेन वारिणा पित्तं दुष्यति| तथा, मलिनेन वारिणा-लूतादितन्तुविण्मूत्रेत्यादिकलुषेण वर्षाजलेन, कालस्वाभाव्याच्चातिशयेन मन्दत्वं गतेनाग्निना श्लेष्मा दुष्यति| तदेवमस्मिन्काले वातपित्तश्लेष्माणो युगपत्कालस्वाभाव्याद्दुष्यन्ति| नन्विह त्रयाणामपि दोषाणां कोपोऽनुज्ञायते| वक्ष्यति तु (हृ.सू.अ. १२|२४)-"चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु" इति| तदिमे वचसी परस्परं व्याघ्नाते| अत्रोच्यते| नानयोर्वाक्ययोर्मिथो विरोधः सम्भाव्यते| यस्मादिह दुष्यन्तीत्युक्त्या स्वस्थानस्था एव दुष्टिं प्राप्ता विषादिस्पृष्टद्रव्यवत्कार्यकरणेऽसमर्था जायन्त इत्युक्तम्| चयप्रकोपप्रशमा इत्यत्र प्रकर्षेण कोपः स्थानान्तरगतिलक्षणो गदितः| तदेवमस्मिन् काले वायोः कदाचिद्दुष्टत्वं स्यात् कदाचित्कोपश्च, इति वचनाभ्यामेताभ्यां प्रत्यपादि| पित्तश्लेष्मणोस्तु दुष्टत्वमात्रमेव| इति न किञ्चिदत्रासमञ्जसम्| तेष्वित्यादि| इति-प्रकारे| अन्योन्यं दूषयितुं शीलं येषां वातादीनां त एवम्, तेषु-अनेन प्रकारेण परस्परं दूषणस्वभावेषु सत्सु, भजेत्साधारणं सर्वं-यत्किञ्चिद्वातादीनां युगपत् प्रशमनं प्रशमनं तत्सर्वं सेवेत| यच्चोष्मणो जाठराग्नेः, तेजनं-उद्दीपनं, तद्भजेत्| ऊष्मणस्तेजनस्यात्र चशब्दप्रयुक्तस्योपादानं प्राधान्यख़्यापनार्थम्| अग्निर्हि सर्वभावानां प्रधानम्| तथा च वक्ष्यति (सङ्ग्रहे शा.अ.६)- "शान्तेऽग्नौ म्रियते, युक्ते चिरं जीवत्यनामयः| रोगी स्याद्विकृते, मूलमग्निस्तस्मान्निरुच्यते" इति| तस्मादग्न्युत्तेजनार्थं यत्नः कार्य इति भावः| भजेदिति क्रियापदं आदिदीपकत्वात् "भोजनं त्वतिदुर्दिने" इति यावत्सर्वेषु योज्यम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अथ वर्षाचर्या| सा च चयपूर्वके प्रकोपे शोधनी, अचयपूर्वके शमनी| तत्र सोपपत्तिकमुभयचर्या साधारणं विधत्ते-आदानम्लनवपुषामिति| यत्साधारणंसर्वदोषहरं, यच्चोष्मणस्तेजनं-अग्निदीप्तिकरं, तत्सर्वं वर्षासु भजेत्| केषु सत्सु ? तेषु-अग्निदोषेषु, अन्योन्यदूषिषु-कृतपरस्परदूषणेषु सत्सु| सर्वेषां दुष्टत्वार्सर्वसाधारणं भजेदित्यर्थः| कथमन्योन्यदूषणम् ? इति,-अनेन प्रकारेण| आदानेनावसन्नदेहानामग्निरपि देहावयवत्वादवसन्नोऽपि पुनर्दोषैः सीदति-मन्दत्वलक्षणां दुष्टिं याति| ते च दोषा आदानमन्देन वह्निना दुष्यन्ति-दुष्टिं यान्ति| वह्नेः सहकारीण्याह-अम्बुलम्बाम्बुदेऽम्बरे,- जलभरलम्बमानमेग़े नभसि सति, सतुषारेण-सजलकणेन्, सहसा प्रवृत्तेन शीतलेन च वायुना दुष्यन्ति, भूवाष्पेण च दुष्यन्ति, अम्लपाकेन मलिनेन च वारिणा दुष्यन्ति| दुष्टिश्चात्र वायोश्चयपूर्वकः प्रकोपः, "चयप्रकोप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु" इति (हृ. सू. अ. १२/२४) वचनात्| पित्तस्य चयलक्षणा दुष्टिः, वर्षादिषु तु पित्तस्य" इति (हृ. सू. अ. १२/२४) वचनात्| कफस्य त्वचयपूर्वकः प्रकोपः| उक्तं हि चरकेण (सू. अ. ६/३३) _"भूवाष्पान्मेग़निष्यन्दात्पाकादम्लाज्जलस्य च| वर्षास्वग्निबले हीने कुप्यन्ति पवनादयः||" इति| चरकवचनेऽपि पित्तप्रकोपशब्देन चयमात्रं लक्ष्यम्, "चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथाक्रमम्| भवन्त्येकैकशः षट्सु कालेष्वभ्रागमादिषु||" इति (च. सू. अ. १७/११२) स्ववचनविरोधभायात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०--शुद्धा तनुर्यस्य स एवम्भूतः-कृतविरेकादिः सन्, आस्थापनं-निरूहं, भजेत्| तथा, जीर्णं धान्यं-पुराणयवगोधूमादिकम्| तथा, रसान्-मांसरसान्| किम्भूतान् ? कृतान्,- स्नेहशुण्ठ्यादियुतान्| तथा, जाङ्गलं पिशितं-हरिणैणादिकं मांसम्| तथा, यूषान्-मुद्गदाडिमादिकृतान्| तथा, मधु-मार्द्वीकम्, अरिष्टम्, द्वयमप्येतत् चिरन्तनं-पुराणम्, न तु नवम्, आग्निमान्द्यभयात्| मस्तु सौवर्चलाढ्यं-अक्षलवणसंयुक्तम्| वेति समुच्चये| किम्भुतं मस्तु ? पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागराः पञ्चकोलम्, तेनावचूर्णितम्| तथा, दिव्यं आकाशजं, तथा कौपं, तथा शृतं-क्वथितं, चाम्भः पिबेत्| चः समुच्चये| दिवि भवं दिव्यम्, दिगादित्वाद्यत्| कूपे भवं कौपम्, प्राग्दीव्यतोऽण्| अतिदुर्दिने-वातवर्षाकुलेऽहनि, व्यक्ताः-प्रधानाः, अम्ललवणस्नेहा यत्र तद्भोजनं भजेत्| तथा, संशुष्कं-शुष्कप्रायम्| तथा, क्षौद्रवत्-समाक्षिकम्| तथा, लघु| ननु, "वातलं मधु" इति (हृ.सू.अ. ५|५२) वक्ष्यति| पवनश्चात्र कुप्यतीत्युक्तम्| अतो माक्षिकस्यात्रोपयोगो न युक्तः| अत्रोच्यते| देहधातवोऽस्मिन् काले क्लेदमुपयान्ति| ततश्च क्लेदसंरक्षणे एवोपक्षीणप्रभवत्वात् मधु मरुत्कोपं विधातुमसमर्थम्| तस्मान्मधूपयोगो न्याय्य एव|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-शोधनीं विधत्ते-आस्थापनमिति| शुद्धतनुः-कृतविरेचनः सन्, आस्थापनं-बस्तिकर्म, भजेत्| शमनीं विधत्ते-जीर्णं धान्यमिति| जीर्णं-पुराणम्| रसान्-मांसरसान्| कृतान्-पटुकट्वम्लस्नेहयुतान्| पिशितं-मांसम्| यूषान्-धान्यक्वाथान्, तानपि कृतान्| मधु-मार्द्वीकम्, अरिष्टं-क्वथितौषधमद्यम्, द्वयमपि चिरन्तनम्| पञ्चकोलावचुर्णितं सौवर्चललवणाढ्यं च मस्तु-दधिमण्डम्| दिव्यं-आन्तरिक्षम्| तच्चातीताश्विनगृहीतं काचादिपात्रस्थम्, वर्षासु ग्रहणनिषेधात्| तदभावे कौपम्, तच्च शृतम्| उक्तं हि सङ्ग्रहे (सू. अ. ४)- "दिव्यं क्वथितकूपोत्थं चौण्ड्यं सारसमेव च|" इति| वर्षाविशेषे भोजनविशेषमाह-भोजनं त्विति| अतिदुर्र्दिने-वातवर्षाकुलेऽहनि| संशुष्कं-कुल्माषादि| क्षौद्रवत्समाक्षिकम्| वातलमपि मधु क्लेदघ्नत्वात्कालसामर्थ्येन वा अवातलत्वाद्विहितम्| उक्तं हि सङ्ग्रहे (सू. अ. ७)- "वातलं वातकोपेऽपि वर्षासु मधु शस्यते" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पादाभ्यां चरति नित्यं पादाचारी, नैव यः सोऽपादचारी,-यानयायी स्यात्| तथा, सुरभिः-शोभनगन्धयोगात्| "स्नानशीलः सुसुरभिः" (हृ.सू.अ. २|३१) इत्यनेनैवास्यार्थस्योक्तत्वात् सुरभिग्रहणमतिशयार्थम्| तथा, सततं अविरतं, धूपितेऽम्बरे यस्य स एवम्| तथा, हर्म्यपृष्ठे-धवलगृहतले, वसेत्-तिष्ठेत्| कीदृशे ? बाष्पश्च शीतं च शीकरश्च तैर्वर्जिते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अपादचारित्वादि विधत्ते-अपादचारीति| अपादचारी-सततं हस्त्यादिवाहनगामी| धूपिताम्बरः-अगुर्वादिधूपितवस्त्रः| सततमिति त्रिष्वपि सम्बन्धनीयम्| अतएव "स्नानशीलः सुसुरभिः" इत्यस्यापौनरुक्त्यम्| स्थानविशेषे वासं विधत्ते-हर्म्यपृष्ठ इति| हर्म्यपृष्ठे-हर्म्यमस्तके|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तथा, नदीजलादीन् पञ्च त्यजेत्| उदकालोडिताः सक्तवः ससर्पिष्का उदमन्थवाच्या जलावक्षीरीसंज्ञाः| तदत्र काले साम्यत्वात्सक्तवस्तक्रादिसंयोगान्नात्यन्तमनिष्टाः| पानीय संयोगात्तु वातलाः, प्रकृष्टवातले काले नाभीष्टा एव| मुनिना त्वेवमुक्तम् (च. सू.अ. ६|३४)- "उदमन्थं दिवास्वप्नमवश्यायं नदीजलम्| व्यायाममातपं चैव व्यवायं चात्र वर्जयेत्" इति| अधुना शरच्चर्यां विवक्षुरिदमाह-

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-नदीजलादीन् निषेधति-नदीजलेति| द्रवालोहिताः सक्तवो मन्थः, स एवोदके द्रवे उदमन्थः| आयासो-व्यायामः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वर्षासु शीतं वर्षाशीतं, तदुचितं-सात्म्यं यस्य, तदेवंविधमङ्गं-वपुर्येषां ते वर्षाशीतोचिताङ्गा नराः, तेषां सहसैव-झटित्येव, शरदि जातायां, अर्करश्मिभिः-भानुभाभिस्तप्तानां सतां पित्तं कुप्यति| किम्भूतम् ? वृष्टौ सञ्चितं,-वर्षासु वृद्धिं गतम्| यतश्चैवं ततश्च तज्जयाय तिक्तं घृतं-कुष्ठचिकित्सितोक्तं, योज्यमिति वाक्यशेषः| यदि वा, तिक्तैर्द्रव्यैः साधितम्| तथा, विरेको योज्यः| तथा, रक्तमोक्षणं च| सर्वोपक्रमेभ्यः पित्ते विरेकस्य ज्यायस्त्वादिह पूर्वमुपन्यासः| तथा ह्याह (चरके सू.अ. २५|३९)- "विरेचनं पित्तहराणाम्" इति| ततो रक्तमोक्षणं, पित्ताधारत्वाद्रक्तस्य| विरेचनाङ्गत्वाच्च तज्जयाय घृतं तिक्तमिति घृतस्य पूर्वमुपन्यासः| न ह्यस्निग्धस्य विरेचनप्राप्तिरस्ति| तथा च वक्ष्यति (हृ. सू. अ. १८|५९)- "स्नेहस्वेदावनभ्यस्य कुर्यात्संशोधनं तु यः| दारु शुष्कमिवानामे शरीरं तस्य दीर्यते" इति| तथा, विरिक्तस्य स्रुतरक्तस्य च पवनप्रकोपभयम्| कालस्वाभाव्याच्च पित्तकोपभयम्| तदेतत्परिहर्तुं तथा देहपुष्ट्यर्थमग्निसन्धुक्षणार्थं च तिक्तघृतोपयोगः कार्यः| इत्यनेककार्यकरणत्वेन प्राधान्याच्च तिक्तघृतस्य पूर्वमुपन्यासः| असमासकरणं च ज्ञापनार्थम्| नैतानि सर्वाण्यवश्यं तिक्तघृतादीनि तदा कार्याणि| किं तर्हि ? देशाद्यनुरोधात् कदाचित्पित्तविजयाय तिक्तं घृतं, कदाचिद्विरेकः, कदाचिद्रक्तमोक्षः, कदाचिद्द्वयं, कदाचित्सकलान्येवेति| विरेकस्तु पित्तविजयार्थमवश्यं शरदि कार्यः| यथा-वसन्ते श्लेष्मविजयाय वमनम्, वर्षासु च पवनविजयाय बस्तिः| अत एव प्राङ्निर्दिष्टं वसन्ते वमनं, वर्षासु चास्थापनं, शरदि विरेक इति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अथ शरच्चर्या| सा च चयपूर्वके शोधनी, अचयपूर्वके शमनी| तत्र सोपपत्तिकां शोधनीं विधत्तेवर्षाशीतोचिताङ्गानामिति| वर्षासु सञ्चितं पित्तं वार्षिकशीतसात्म्यशरीराणां नृणां शरद्यर्करश्मिभिः सहसैव तप्तानामसात्म्यतापसम्बन्धात्कुप्यति| अतस्यस्य-पित्तस्य, जयाय तिक्तं-तिक्तसंज्ञं कुष्ठचिकित्सितोक्तं, घृतं स्नेहनार्थं योज्यम्| ततो विरेकस्ततो रक्तमोक्षणम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-क्षुधितोऽन्नं-भोजनं, तिक्तादिगुणयुक्तं भजेत्| क्षुधितग्रहणमतिबुभुक्षितप्रतिपादनार्थम्, अक्षुधितस्य भोजनाधिकाराभावात्| किं तत्तिक्तादिगुणयुक्तम् ? इत्याह-शालीत्यादि| शाल्यादीन् सप्त भजेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-शमनीं विधत्ते-तिक्तमिति| क्षुधितः सन् तिक्तादिरसं लघु शाल्यादिकमन्नं भजेत्| क्षुधितग्रहणमतिक्षुधितस्य भोजनार्थम्| तदा हि पित्ताधिक्यादसम्यक्क्षुध्यपि क्षुधितत्वबुद्धिः| उक्तं च चरकेण (सू. अ. ६/४१)- "पित्तपशमनं सेव्यं मात्रया सुप्रकाङ्क्षितैः|" इति| शाल्यादिग्रहणं तत्तुल्यानामेव तिक्तादीनां प्राप्त्यर्थम्| सिताशर्करा| धात्री-आमलकी|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-समन्तात्-सर्वतः, सूर्यप्रभाभिरहनि तप्तं-क्वथितम्, चन्द्रकिरणैर्निशि शीतीकृतम्| तथा, अगस्त्योदयेन निर्विषीकृतम्| तथा, शुचि-पवित्रम्| वर्षासु ह्यशुचीत्युक्तम्| तच्च हंसोपभोग्यतया हंसवदतिनैर्मल्याद्धंसोदकं नाम तन्त्रकारैरायुर्वेदशास्त्रे संज्ञितम्| तथा, निर्मलं-अकलुषम्| तथा, मलान्वातपित्तश्लेष्मणो, जयतीति मलजित्| अगस्त्योदयनिर्विषशब्देन विशेषणेनैतत् प्रतिपादयति, यथा-यदन्तरिक्षप्रभवं सरस्तडागादिस्थं जलं, तदेव प्रायेण शरद्येवंगुणं वेद्यम्| न कूपादिप्रभवम्, तस्य सदा निर्विषत्वात्| तथा चान्तरिक्षप्रभवमेवं पठ्यते (हृ. सू. अ. ५|८)- "लूतादितन्तुविण्मूत्रविषसंश्लेषदूषितम्" इति| तच्च नाभिष्यन्दि-न स्रुतिरूपश्लेष्मकारि, न वा रूक्षं-न वातप्रकोपकारि| वाशब्दश्च शब्दस्यार्थेऽत्र| यतस्तप्तांशुकिरणैस्तप्तम्, यतश्च शीतांशुकरैः शीतं-प्राह्लादितम्, इत्थं स्नेहरौक्ष्ययोरन्तरे वर्तमानं पानादिष्वमृतोपमम्| आदिशब्देन स्नानावगाहयोर्ग्रहः| कुपितदोषशमनादकुपितदोषसाम्यानुवृत्तिहेतुत्वाच्चामृततुल्यमेतज्जलं भजेदिति योज्यम्| अत्रोष्णांशुग्रहणमग्नितापनिवृत्त्यै| किरणग्रहणं साक्षात्तत्स्पर्शसम्भावनार्थम्| तृणदवपलाशादिभिरास्तृतमपि रविस्तापयति न तु तत्तथा गुणवत्| अतः किरणग्रहणेन तद्व्यवधानव्युदासं करोति| ननु च, सर्वं दिनं सूर्यकिरणैस्तापः सम्भवति| चन्द्रकरैस्तु सर्वां रात्रिं कथमिव स्यात् ? यतः सकलस्य चन्द्रमसः पौर्णमास्यामेव सर्वस्यां रात्र्यां सम्भवो नान्यत्र| तस्माच्छीतं चन्द्रकिरणै रात्र्यामिति नैतद्युक्तम्| अत्रोच्यते| विमले व्योमनि यथैव रविचन्द्रौ यथाकालमव्याहतस्वरूपं प्राप्तौ पथ्यतां जलस्यापादयतस्तद्वन्नक्षत्राण्यपि| तस्मान्नक्षत्रैरपि शीतं चन्द्रेणेव श्रेष्ठमेव भवत्युदकम्| एवं चैतदवगच्छेत्, अन्यथैतद्वाक्यमयुक्तमिव स्यात्| चरकमुनिनाप्यनेनैवाऽभिप्रायेण नक्षत्रग्रहणं नाकारि| यथा (च. सू. अ. ६|४५)- "दिवा सूर्यांशुसन्तप्तं निशि चन्द्रांशुशीतलम्|" इति| अष्टाङ्गसङ्ग्रहेऽप्युक्तम् (सू.अ. ४.)- "दिवा दिवाकरकरैर्निशाकरकरैर्निशि" इति| अत्र हि सकलस्याहोरात्रस्य रविशशियोगाय दिवानिशाग्रहणम्, अन्यथैतदनर्थकं स्यात्, व्यभिचाराभावात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-हंसोदकं विधत्ते-तप्तमिति| किरणरश्मिग्रहणं साक्षात्सम्बन्धार्थम्| समन्तादपि-सर्वेष्वपि प्रदेशेषु| अहोरात्रग्रहणं सर्वदा सम्बन्धार्थम्| सर्वं दिनं सूर्येण तापितं, सर्वां च रात्रिं शीतांशुना शीतलीकृतम्| शीतांशुशब्देन रात्रिदृश्यं ज्योतिश्चक्रमुपलक्ष्यते, यौगिकत्वादुच्यते वा| अगस्त्यो-ज्योतिर्विशेषः| शुचि-स्वत एव निर्मलम्, तच्च शरदि| यदाह सुश्रुतः (सू. अ. ४५/८)- "शरदि सर्वं प्रसन्नत्वात्" इति| तस्माच्छारदमेव हंसोदकम्| तथाऽऽह चरकः (सू. अ. ६/४६)- "हंसोदकमिति ख्यातं शारदं विमलं शुचि" इति| निर्मलं-सूर्यतापादिना अपगतदोषम्| मलजित्-दोषत्रयहरम्| नाभिष्यन्दि-न स्रोतःस्रावि| न वा रूक्षं-न स्रोतःशोषि| पानादिषु-पानस्नानावगाहेषु| अमृतोपमं-यथा देवानाममृतं तथेदं मनुष्याणाम्| सङ्ग्रहे तु (सू. अ. ४)- "हंसौघापक्षविक्षेपभ्रमद्भ्र्मरपङ्क्तिषु| सुसरोरुहसेव्यासु सरसीषु प्लवेत च|| इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-चन्दनं चोशीरं च कर्पूरश्च मुक्ताश्च स्रजश्च वसनानि च, तैरुज्ज्वलः-शोभनः सन्, सौधेषु-धवलगृहपृष्ठेषु, चन्द्रिकां ज्योत्स्नां, भजेत्| कदा ? रजनीमुखे,-प्रदोषे| परतस्तु निदाघ इव न सेव्या, अवश्यायभयात्| अवश्यायो ह्यत्र परिहार्यः| तथा चाह-

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-प्रदोषे कौमुदीभजनं विधत्ते-चन्द्रनोशीरेति| चन्दनादिभिरुज्जवलःसन्, सौधेष्ववस्थितः सौधधवलां चन्द्रिकां रजनीमुखे भजेत्| उशीरं-सुगन्धिवालकम्| स्रजः-कुमुदादिमालाः| सौधेषु-सुधाधवलगृहेषु|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तुषारादीन् दश परित्यजेत्| तुषारो-अवश्यायः| क्षारो-यवक्षारादिः| सौहित्यं-तृप्तिः| तीक्ष्णं च तन्मद्यं च तीक्ष्णमद्यम्| पुरोवातः-पूर्वदिगागतो वातः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० रं०-तुषारादीन्निषेधति-तुषारक्षारेति| तुषारोअबध्यायः| क्षारो-यवक्षारादिः| सौहित्यं-तृप्तिभोजनम्| तीक्ष्णमद्यं-तीव्रमदमद्यम्| पुरोवातः-पूर्वदिग्वायुः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-शीते-हेमन्तशिशिरयोः, वर्षासु चाद्यांस्त्रीन्-स्वाद्वम्ललवणाख्यान्, रसान् भजेत्| वसन्ते चान्त्यांस्त्रीन्-तिक्तकटुकषायान् भजेत्| स्वादुं निदाघे-ग्रीष्मे मधुरं, भजेत्| शरदि स्वादुतिक्तकषायान् भजेत्| शरद्वसन्तयो रूक्षमन्नपानं समासेन भजेत्| अतो विपरीतं-स्निग्धम्, अन्यदा-हेमन्तशिशिरग्रीष्मवर्षासु| शीतमन्नपानं घर्मघनान्तयोर्भजेत्| अतो विपरीतं-उष्णमन्नपानम्, अन्यदा-हेमन्तशिशिरवसन्तवर्षाख्ये काले, भजेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-व्यासेनोक्तमृतुचर्यां सुखग्रहणार्थं समासेनाह-शीते वर्षासु चेति| हेमन्तशिशिरवर्षासु स्वाद्वम्ललवणस्निग्धोष्णमन्नपानं भजेत्| वसन्ते तिक्तकटुकषायरूक्षोष्णम्| ग्रीष्मे स्वादुशीतस्निग्धम्| शरदि स्वादुतिक्तकषायरूक्षशीतम्| इति मथितार्थः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-नित्यं-सर्वदा, सर्वेषां-षण्णामपि रसानां, अभ्यासः-शीलनं, कार्यमिति वाक्यशेषः| "सर्वरसाभ्यासो बलकराणाम्" इति (सं. सू. अ. १३) वचनात्| नन्वेवं सति यथर्तुसेव्यत्वेन रसनियमो यः पूर्वं कृतः स विरुद्धः ? नेत्याह-स्वस्वेत्यादि| ऋतावृताविति वीप्सायां द्वित्वम्| स्वं च स्वं च स्वस्वं, तस्याधिक्य-भूयस्त्वं, कार्यमिति शेषः| यथा-शीते वर्षासु चाद्यांस्त्रीनित्युक्तम्| तदेतेषु ऋतुष्वेते रसा भूयसोपयोक्तव्याः, न त्वेत एवेत्यर्थः| तथा, समधातुं प्रति समे देशे चैष नियमो वेद्यः| अन्यत्र तु जाङ्गलेऽनूपे वा देशे विषमधातोश्च धातुसाम्योत्पादनार्थं देशदेहानुगुणमन्यर्तुविहितविधानमन्यस्मिन्नप्यृतावनुष्ठेयमेव|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-स्वाद्वादिनियमान्निवारितस्य रसान्तरस्य प्रतिप्रसवं करोति-नित्यमैति| नित्यं-सर्वेषु ऋतुषुम् सर्वेषां रसानामभ्यासः कर्तव्यः| नन्वेवं चेत्तर्हि स्वाद्वादिविधिर्व्यथः स्यादित्यत आह-स्वस्वाधिक्यमिति| यथास्वं विहितानां अस्वाद्वादीनामितरेभ्योऽधिकोऽभ्यासः कर्तव्यः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-ऋत्वोः-शिशिरवसन्तयोर्ग्रीष्मप्रावृषोरित्यादिकयोः, अन्त्यश्चादिश्च यौ सप्ताहौ तावृतुसन्धिरिति स्मृतः-इत्युच्यते| तत्र-सप्ताहद्वयलक्षण ऋतुसन्धौ, पूर्वः-पूर्वर्तुसम्बन्धी, विधिस्त्याज्यः| अपरः-एष्यद्दतुसम्बन्धी, सेवनीयः| कथम् ? क्रमात्,-क्रमेण, "पादेनापथ्यमभ्यस्तम्" (हृ. सू. अ. ७|४७) इत्यादिना| सप्तानामह्नां समाहारः सप्ताहः| सप्ताहश्च सप्ताहश्च सप्ताहौ| "राजाहःसख़िभ्यष्टच्" इति टच् समासान्तः| "न संख़्यादेः समाहारे" इत्यह्नादेशनिषेधः| ननु, किमेवं त्यागः सेवनं च क्रियते ? इत्याह-असात्म्यजा इत्यादि| यस्मात् सहसा त्यागशीलनात् असात्म्यात्-अनुचिताज्जाता असात्म्यजा रोगाः स्युः| ततः सहसा त्यागशीलनं न कार्यमिति भावः| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख़्यायां सूत्रस्थाने तृतीयोऽध्यायः समाप्तः|| ३||

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-पूर्वोत्तरयोऋतुचर्ययोः क्रमेण त्यजनभजने विधत्ते-ऋत्वोरिति| पूर्वस्यर्तोरन्त्यः सप्ताहः, उत्तरस्य च आद्यः सप्ताहः, एवं चतुर्दशाहात् ऋतुसन्धिः स्मृतः| तस्मिन् ऋतुसन्धौ पुर्वर्तुसम्बन्धी विधिः क्रमात् त्याज्यः, उत्तरर्तुसम्बन्धी क्रमात्सेव्यः| सहसा हि त्यागशीलने च क्रियमाणे असात्म्यजा रोगाःस्युः| क्रमो यथा-ऋतुसन्धेः प्रथमे दिने पुर्वस्याहारस्य त्रयः पादाः, उत्तरस्यैकः| द्वितीये पूर्व एवाहारः| तृतीये प्रथमवत्| चतुर्थे पुर्वस्य द्वौ पादौ, उत्तरस्य द्वौ| पञ्च्चमषष्ठयोः प्रथमवत्| सप्तमे चतुर्थवत्| अष्टमे पूर्वस्यैकः, उत्तरस्य त्रयः| नवमदशमैकादशेषु चतुर्थवत्| द्वादशेऽष्टमवत्| त्रयोदशे उत्तर एव आहारः| चतुर्दशेऽष्टमवत्| अतःपरंतूत्तर एवाहारः| अमु च क्रमं "पादेनापथ्यम्" (हृ. सू. अ. ७/४७) इत्यत्रोपपादयिष्यमः| सुश्रुतस्त्वहोरात्रेऽपि षडृतूनाह (सू. अ. ६/१५)- "तत्र पूर्वाह्णे वसन्तस्य लिङ्गम्, मध्याह्ने ग्रीष्मस्य, अपराह्णे प्रावृषः, प्रदोषे वार्षिकम्, शारदमर्धरात्रे, प्रत्युषसि हैमन्तमुपलक्षयेत्| एवमहोरात्रमपि वर्षमिव शीतोष्णवर्षदोषोपचयप्रकोपोपशमैर्जानीयात्" इति| ननु, ततश्चैकस्य दोषस्यैकस्मिन् काले चयप्रकोपोपशमैर्विरुद्धत्वं चापद्यते, वार्षिकाणामाहोरात्रिकाणां च चयादीनां तथा समावेशात्| यथा-वसन्तस्य पूर्वाह्णे कफस्य लिङ्गम्, मध्याह्ने ग्रीष्मस्य| मैवम्| आहोरात्रिकैश्चयादिभिरनवकाशैः सावकाशा वार्षिकाश्चयादयो बाध्यन्ते| आहोरात्रिकः कफस्य हि प्रशमो माध्याह्निकः, तस्यावकाशो मध्याह्न एव| प्रकोपस्तु वासान्तिक, तस्यावकाशाः सायाह्नादयोऽपि, तेषामपि वसन्तत्वात्| न ग्रीष्मादिमध्याह्नो माध्याह्निकस्य प्रशमस्यावकाश इति वाच्यम्, ग्रीष्मे तावद्ग्रीष्मत्वादेव प्रशमे सिद्धे वैयर्थ्यात्| वर्षासु दोषत्रयदुष्टिः, शरद्यपि किञ्चित्कफपकोप इष्टः| "कुर्यात्पित्तं च शरदि तस्य चानुबलः (लं) कफः" इति (हृंइ.अ. २/५१) वचनात्| हेमन्तशिशिरयोः सञ्चयः स्पष्ट एव| एवं चयप्रशमयोरपि वाच्यम्| चयप्रकोपयोस्त्वविरोधः, द्वयोर्वृद्धिरूपत्वात्| यच्च प्रचलितत्वं प्रकोपे विशेषः, तं प्रतिचयहेतोरुदासीनत्वम्| एवं वातपित्तयोरपि वाच्यम्| ननु, "वयोहोरात्रिभुक्तानां तेऽन्तमध्यादिगाः क्रमात्|" इति (हृ.सू.अ. १/८) वाक्ये पित्तकफवातानां मध्याह्नपुर्वरात्रापररात्रेषु प्रकोप उक्तः| सुश्रुतवाक्ये तु वातचयवातप्रकोपकफचया उक्ताः, इति विरोधः| मैवम्| दोषभेदनाविरोधात्| अथर्तुलक्षणं सङ्ग्रहे (सू.अ.४)-"धूमधूम्रा रजोमन्दास्तुषाराविलमण्डलाः| दिगादित्या मरुच्छैत्यादुत्तरो रोमहर्षणः|| रोध्रप्रियङ्गुपुन्नागलवल्यः कुसुमोज्ज्वलः| दृप्ता गजाजमहिषवाजिवायसशूकराः|| हिमानीपटलच्छन्ना लीनमीनविहङ्गमाः| नद्यः सबाष्पाः सोष्माणः कूपापश्च हिमागमे|| देहोष्माणो विशन्तोऽन्तः शीते शीतानिलाहताः| जठरे पिण्डितोष्माणं प्रबलं कुर्वतेऽनलम्|| विसर्गे बलिनां प्रायः स्वभावादिगुरु क्षमम्| बृंहणान्यन्नपानानि योजयेत्तस्य युक्तये|| वसन्ते दक्षिणो वायुराताम्रकिरणो रविः| नवप्रवालत्वक्पत्राः पादपाः ककुभोऽमलाः|| किंशुकाशोकचूतादिवनराजिविराजिताः| कोकिलालिकुलालापकलकोलाहलाकुलाः|| ग्रीष्मेऽतसीपुष्पनिभस्तीक्ष्णांशुर्दवदीपिताः| दिशो ज्वलन्ति भूमिश्च मारुतोनैऋतोऽसुख़ः|| पवनातपसंस्वेदर्जन्तवो ज्वरिता इव| तापार्ततुङ्गमातङ्गमहिषैः कलुषीकृताः|| दिवाकरकराङ्गारनिकरैः क्षपिताम्भसः| प्रवृद्धरोधसो नद्यश्छायाहीना महीरुहाः|| विशीर्णजीर्णपर्णाश्च शुष्कवल्कलताङ्किताः| वर्षासु वारुणो वायुः सर्वसस्यसमुद्भवः|| भिन्नेन्द्रनीलनीलाभ्रवृन्दमन्दाविलं नभः| दीर्ग़िका नववार्योग़मग्नसोपानपङ्क्तयः|| वारिधाराभृशाग़ातविकासितसरोरुहाः| सरितः सागराकारा भूरव्यक्तजलस्थला|| मन्द्रस्तनितजीमूतशिख़िदर्दुरनादिता| इन्द्रगोपधनुःख़ण्डविद्युदुद्योतदीपिता|| परितः श्यामलतॄणा शिलीन्ध्रकुटजोज्ज्वला| शरदि व्योमशुभ्राभ्रं किञ्चित्पङ्काङ्किता मही|| प्रकाशकाशसप्ताह्वकुमुदा शालिशालिनी| विक्षिप्ततीक्ष्णकिरणो मेग़ौग़विगमाद्रविः|| बभ्रुवर्णोऽतिविमलाः क्रौञ्चमालाकुला दिशः| कमलान्तरसंलीनमीनहंसांसग़ट्टनैः|| तरङ्गभङ्गतुङ्गानि सरांसि विमलानि च|" इति| इति हेमाद्रिटीकायामायुर्वेदरसायने| ऋतुचर्याप्रकरणं सामस्त्येन निरूपितम्|| ३||